มาตราส่วน ทิศ และสัญลักษณ์ในแผนที่

หนว่ ยการเรยี นร้ทู ่ี 1

เร่อื ง มาตราสว่ น ทิศ และสญั ลักษณ์ในแผนท่ี
ชนั้ มัธยมศึกษาปที ่ี 2
ผ้สู อน

นางสาวจันทกานต์ อนไุ พร

กลมุ่ สาระการเรยี นรสู้ ังคมศึกษา ศาสนา
และวัฒนธรรม

มาตราสว่ น ทิศ และสญั ลักษณ์ในแผนท่ี

• องคป์ ระกอบแผนท่ี
• มาตราส่วน
• ทิศ
• สัญลกั ษณ์
• การอ่านและแปลความแผนที่

องคป์ ระกอบแผนที่

แผนที่เป็นสื่อรูปแบบหนึ่งท่ีถ่ายทอดข้อมูลของ
พ้ืนผิวโลกในรูปแบบกราฟฟิก โดยการย่อส่วนให้เล็กลง
ด้วยมาตราส่วน การใช้สีและสัญลักษณ์แทนสิ่งต่าง ๆ ท่ี
ปรากฏอยูบ่ นผวิ โลก โดยมีองค์ประกอบทส่ี าคญั ดังนี้

มาตราส่วน

มาตราส่วน คือ อัตราส่วนระหว่างระยะบนแผนท่ีกับ
ระยะบนพื้นผิวโลก เน่ืองจากเราไม่สามารถวาดลักษณะของ
พื้นผิวโลกลงในแผนที่ตามขนาดจริงได้ จึงต้องย่อส่วนให้มี
ขนาดท่ีดชเหมาะสมกบั วัสดทุ ี่ใชใ้ นการทาแผนท่ี

มาตราส่วนแผนที่แสดงให้ผู้ใช้ได้เทียบระยะทางในแผนท่ี
กับระยะทางบนพื้นผิวโลกมี 3 แบบ ได้แก่ มาตราส่วนคาพูด
มาตราส่วนสัดสว่ น และมาตราสว่ นเส้น

มาตราสว่ นแผนทแ่ี สดงให้ผ้ใู ช้ไดเ้ ทยี บระยะทางใน
แผนทีก่ ับระยะทางบนพืน้ ผวิ โลกมี 3 แบบ ไดแ้ ก่

1. มาตราส่วนคาพูด การบอกมาตราส่วนคาพูดเช่น ระยะทาง 1
เซนติเมตร บนแผนท่ี เท่ากับ ระยะทาง 500 เมตร บนพื้นผิวโลก
นิยมใช้ในการส่ือสาร เพราะทาใหเ้ กดิ ความเข้าใจงา่ ย

2. มาตราส่วนสัดสว่ น แสดงลักษณะมาตราส่วนไว้เป็นเลขสัดส่วน เช่น
มาตราส่วน 1 : 50,000 หมายถึง ระยะทาง 1 ส่วน บนแผนที่ ต่อ
ระยะทาง 50,000 ส่วน บนพื้นผวิ โลก เขยี นเปน็ สมการไวว้ า่

3. มาตราส่วนเส้น ลักษณะเป็นเส้นตรง กาหนดอัตราส่วนค่า
ระยะทางบนแผนท่ีกับระยะทางบนพ้ืนผิวโลก มีหลากหลายรูปแบบ
แลว้ แต่ผูอ้ อกแบบแผนท่ี เช่น

ระยะทาง 1 เซนติเมตร บนแผนท่ี เท่ากบั ระยะทาง 0.5 กิโลเมตร บนพนื้ ผวิ โลก

ทิศ

ทศิ ท่ใี ช้ในแผนที่สาหรบั วัดอ้างอิง คือ ทิศเหนอื ซึง่ ทิศเหนอื มี
3 ประเภท ดงั นี้

ทิศเหนือแม่เหล็ก
GN
คอื แนวที่ปลายเข็มทศิ ช้ีไปในทิศทางทีเ่ ป็นข้ัวแม่เหล็กโลกเหนือ
ตลอดเวลา ส่วนลูกศรครึ่งซีกแสดงถึงทิศทางของทิศเหนือ
แม่เหล็กท่ีเบ่ยี งเบนออกไปจากทิศเหนือจรงิ

ทิศเหนอื กรดิ

คือ แนวทิศเหนือตามเส้นกริดทางด่ิงของระบบเส้นกริดในแผน
ที่

ทศิ เหนือภูมิศาสตรห์ รอื ทิศเหนอื จรงิ

คือ เปน็ แนวท่ีช้ไี ปทางขว้ั โลกเหนอื ตามแนวเส้นเมริเดียน
(นยิ มใชใ้ นแผนที่ทั่วไป)

1. การเรียกมุมของทิศ การหาทิศทางด้วยเข็มทิศจาเป็นต้องใช้
ความละเอียดของทิศโดยการใช้มุมเข้ามาเก่ียวข้อง เพราะฉะน้ัน ผู้
ศึกษาต้องมีความรู้ความเข้าใจเรื่องมุม องศามุมภายใน เป็นต้น
การเรยี กมมุ แบง่ ออกเปน็ 2 ประเภท ดังน้ี

1.1 แอซิมัท คือ ระยะเชิงมุมในแนวราบท่ีวัดจากทิศเหนือไป
ตามเข็มนาฬิกา มีค่าไม่เกิน 360 องศา จากทิศเหนือ คือ 0 องศา
ไปตามเข็มนาฬิกา ทิศตะวันออก คือ 90 องศา ทิศใต้ คือ 180
องศา และทิศตะวนั ตก คือ 270 องศา

1.2 แบริง คือ ระยะเชิงมุมในแนวราบที่วัดจากทิศเหนือหรือ
ทิศใต้ไปทางทิศตะวันตกหรือทิศตะวันออก มีค่าไม่เกิน 90 องศา
ดังน้ัน ในการเรียกทิศแบบมุมแบริง จึงต้องบอกทิศเหนือหรือใต้
กอ่ น จากน้ันจึงบอกค่ามุมเป็นองศา แล้วปิดท้ายดว้ ยตะวันออกหรือ
ตะวันตก

การอ่านและแปลความหมาย
2. การหาทิศด้วยเข็มทิศ โดยปกติข้ัวเหนือแม่เหล็กโลกจะ
ดงึ ดูดใหเ้ ขม็ ทศิ ชีไ้ ปทางทศิ เหนือแมเ่ หลก็ โลกตลอดเวลา

วิธกี ารใชง้ านเขม็ ทิศ
1. วางเข็มทิศบนฝ่ามอื หรือบนปกสมุดในแนวระนาบ
2. หนั ลูกศรให้ชท้ี ิศทางไปยังจุดหรอื ตาแหน่งทีเ่ ราจะเดินทาง
3. หมุนกรอบหน้าปดั ของเข็มทศิ ไปจนกวา่ ตวั อักษร N จะอยู่ตรง
ปลายเขม็ แมเ่ หล็กสีแดง
4. ตัวเลขบนกรอบหน้าปัดที่อยู่ตรงปลายลูกศรชี้ทิศทาง คือ ค่า
ของมุมแอซมิ ทั จากทิศเหนอื แมเ่ หลก็

สญั ลักษณ์

การวาดแผนที่หรือแผนผงั เพ่อื จาลองท่ีตัง้ ของสง่ิ ต่าง ๆ จาเปน็ ตอ้ งมกี าร
กาหนดสัญลักษณ์เป็นเครื่องหมายแสดงในแผนที่แทนของจริงในภูมิประเทศ
สัญลักษณ์ในแผนที่มักออกแบบให้เข้าใจได้ง่ายว่าแทนส่ิงใด ทั้งรูปร่าง
ลวดลาย สี ขนาด และมีคาอธิบายสัญลักษณ์กากับไว้เสมอ สัญลักษณ์
แบ่งเป็น 4 ประเภท ดงั นี้

1. สัญลักษณ์จดุ ใชแ้ สดงขอ้ มูลตาแหนง่ อาคาร วดั จงั หวัด
ทตี่ ้งั บางครง้ั ใช้เป็นตวั แทนของอาณาเขต โรงเรยี น มัสยดิ อาเภอ
หน่ึง ๆ โรงพยาบาล โบสถ์ ตาบล

2. สัญลกั ษณ์เสน้ ใชแ้ สดงข้อมูลเสน้ ทมี่ ี แมน่ า้ เขตประเทศ
ความยาว เช่น แมน่ ้า ถนน ทางรถไฟ ถนน เขตจงั หวัด
เส้นแบง่ เขต ทางรถไฟ เขตอาเภอ

3. สญั ลักษณ์พ้ืนที่ ใช้แสดงข้อมลู พน้ื ท่ี แหลง่ น้า ป่าไม้ เมอื ง
เชน่ พนื้ ที่ขอบเขตการปกครอง พ้นื ท่เี ขต พน้ื ทช่ี มุ่ นา้ ทะเลทราย นาข้าว
ปา่ อนุรักษ์

4. สญั ลกั ษณข์ อ้ มูลเฉพาะเรื่อง เช่น จานวนประชากร ปรมิ าณการจราจร ระดับภยั พบิ ัติ
ข้อมูลสถิติต่าง ๆ ที่นามาใช้ในการทา
แผนที่ > 8 พันคน หนาแนน่ ฉกุ เฉนิ

5-8 พันคน ติดขัด วกิ ฤต

< 5 พันคน คล่องตวั เสยี่ ง

การอ่านและแปลความหมาย

ในการใช้แผนที่ เราจาเป็นต้องอ่านและแปลความหมายของส่ิงต่าง ๆ
ท่ีปรากฏอยู่บนแผนที่ สัญลักษณ์ ทิศ และมาตราส่วน หากผู้ใช้แผนท่ีมี
ความรู้ความเข้าใจในส่ิงต่าง ๆ ท่ีปรากฏอยู่บนแผนที่ ก็จะช่วยให้สมารถใช้
แผนทไ่ี ด้อย่างมรประสิทธภิ าพ และตรงตามจุดประสงคท์ ่ตี ้องการ