พระสุตตันตปิฎกเล่ม ๑๘

พระไตรปฎ ก

ฉบับ สงั เขปวัณณนา

พระไตรปฎก เลมท่ี ๒๖

สถาบนั พระไตรปฎกศกึ ษา
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลยั

พระไตรปฎก

ฉบบั สังเขปวัณณนา

เพปรขตะุทวสตัทตุ ถกตุนเนั ถกิ ตราปคยาฎ วถกมิ าเาลเนถม วรทัตีคี่ถา๑ถุ๘า

สถาบันพระไตรปฎ กศึกษา
มหาวทิ ยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั

พระไตรปฎ ก

ฉบบั สังเขปวณั ณนา

จัดทาํ โดย : ทีมสารสนเทศ สถาบนั พระไตรปฎ กศึกษา
เผยแพร : เมษายน ๒๕๖๕
ลขิ สิทธ์ิ : สถาบันพระไตรปฎกศกึ ษา
พระไตรปฎกภาษาไทย
ฉบับมหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย
ISPN : 974-575-369-6

ขอ มูลเฉพาะ

พระสตุ ตันตปฎ ก เลม ๑๘ : ขทุ ทกนกิ าย วมิ านวตั ถุ
เปตวตั ถุ เถรคาถา เถรคี าถา

จํานวนหนา : ๖๔๐ หนา
ปทพ่ี ิมพ : พ.ศ. ๒๕๓๙
พิมพท ่ี : โรงพมิ พม หาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย

เปขตทุวตัทถกุนเถกิ ราคยาวถิมาาเนถวรตัคี ถาถุ า

ขุททกนกิ าย(๒) แบงเปน ๔ คัมภีร ไดแก
๑. วิมานวตั ถุ เรอื่ งผไู ดว มิ าน มี ๘๕ เร่ือง

๒. เปตวัตถุ เรอ่ื งเปรต มี ๕๑ เรือ่ ง
๓. เถรคาถา เรอื่ งธรรมภาษติ ของพระเถระ มี ๒๔๖ เรื่อง
๔. เถรคี าถา เรอื่ งธรรมภาษติ ของพระเถรี มี ๗๓ เร่ือง

อรรถกถา

ปรมตั ถทปี นี, ปรมัตถโชตกิ า

ฎกี า

-

1

เปพขตรทุวะัตสทถุตกุตนเถนัิกรตาคยปาฎวถมิกาาเเนลถวมรตัีค๑ถา๘ถุ า

พระไตรปฎกเลมท่ี ๒๖ พระสุตตันตปฎก ขุททกนิกาย
แบงเปน ๔ คมั ภรี  คือ

๑. วมิ านวตั ถุ ประมวลเรือ่ งผไู ดวิมาน จาํ นวน ๘๕ เรื่อง
๒. เปตวตั ถุ ประมวลเร่อื งเปรต จาํ นวน ๕๑ เร่อื ง
๓. เถรคาถา ประมวลเร่ืองธรรมภาษิตของพระเถระ
จํานวน ๒๔๖ เร่ือง
๔. เถรคี าถา ประมวลเรอ่ื งธรรมภาษติ ของพระเถรจี าํ นวน
๗๓ เรอ่ื ง

๑. วมิ านวตั ถุ

วมิ านวตั ถุ แปลวา เรอ่ื งวมิ าน, ท่ีต้งั ของวมิ าน หรือเรอ่ื ง
ของผเู กิดในวิมาน หมายถึงประมวลเรื่องตางๆ ของพวกเทพ
บตุ รและเทพธดิ าผเู กิดในวิมานหรอื ผไู ดว มิ าน และเลา ประวตั ิ

2

ของตนเองวา ไดทํากุศลกรรมอะไรไวจึงไดว มิ านเชน นั้น
วมิ านเปน ท่เี ลน ทีอ่ ยูของเหลา เทวดาหรือเทพ ถือวาเปน

สถานทอ่ี นั ประเสริฐเพราะเกดิ ขึ้นดว ยอานุภาพแหง กศุ ลกรรม
ของเทวดาผูเปนเจาของวิมานน้ันๆ วิมานเหลาน้ีจึงรุงเรือง
สวางไสวแพรวพราวหลากสดี วยอาํ นาจแหง รัตนชาติตา งๆ มี
รปู ทรงอันวิจิตรบรรจงมีขนาดตางๆ คือ ๑ โยชนบา ง ๒ โยชน
บา ง ๑๒ โยชนบ าง กวา ๑๒ โยชนบ า ง ภายในวมิ านเหลา นนั้ มี
เคร่ืองประดับตกแตงสวยงาม และเพียบพรอมดวยเคร่ือง
อุปโภคบริโภคอนั เปน ทิพยม ากมาย ความแตกตางของวิมาน
เหลา นัน้ ขึ้นอยกู ับบญุ บารมที เ่ี จาของวมิ านไดสัง่ สมไวเ ม่อื คร้งั
เปน มนษุ ย เชน เปน วมิ านทองคาํ บา ง วมิ านเงนิ บา ง วมิ านแกว
มณบี า ง วิมานแกว ไพฑูรยบ า ง วิมานแกว ผลึกบา ง หรอื ตา งกนั
ทข่ี นาดเชน วดั โดยรอบ ๑ โยชนบ า ง ๒ โยชนบ า ง ๑๒ โยชนบ า ง

การตั้งช่ือวิมานวัตถุ ตั้งข้ึนเพ่ือแสดงความเปนมาของ
วมิ านและเจา ของวมิ านตา ง ๆ จาํ นวน ๘๕ วมิ าน หรอื ๘๕ เรอื่ ง

ประเภทของวิมาน วิมานวตั ถุแบงเปน ๒ ประเภท คอื
๑. อิตถวี ิมาน วิมานของเทพธิดา มีท้ังหมด ๕๐ วมิ าน
แบง เปนวรรคได ๔ วรรค

๑. ปฐ วรรค หมวดวาดวยวมิ านต่งั มี ๑๗ วมิ าน

3

๒. จติ ตลตาวรรค หมวดวา ดวยวิมานสวนจิตรลดา
ของเหลา เทวดาในสวรรคช นั้ ดาวดงึ ส มี ๑๑ วมิ าน

๓. ปาริจฉัตตกวรรค หมวดวาดวยวิมานดอก
ปารชิ าต มี ๑๐ วิมาน

๔. มญั ชิฏฐกวรรค หมวดวาดวยวมิ านแกวผลึก มี
๑๒ วิมาน

๒. ปรุ สิ วมิ าน วมิ านของเทพบตุ ร มที ง้ั หมด ๓๕ วมิ าน
แบงเปน วรรคได ๓ วรรค

๑. มหารถวรรค หมวดวาดวยวมิ านท่มี ีรถใหญ มี
๑๔ วิมาน

๒. ปายาสกิ วรรค หมวดวา ดว ยวมิ านเทพบตุ รผเู คย
เปนคนรับใชเ จาปายาสิ มี ๑๐ วมิ าน

๓. สนุ ิกขติ ตวรรค หมวดวา ดวยวมิ านเทพบตุ รผจู ดั
ดอกไมใ หเปนระเบยี บ มี ๑๑ วมิ าน

๒. เปตวตั ถุ

เปตวัตถุ แปลวา เร่ืองของเปรต คําวา เปตะ เปนคําใน
ภาษาบาลี สวนคําวา เปรต เปน คาํ ในภาษาสันสกฤต ท้งั ๒ คาํ

4

น้ีมคี วามหมายตรงกนั คอื
๑. ผูจากไป หมายถึงผูจากโลกนี้ไป คือผูตายไปแลว ผู

ลวงลับไปแลว เปนความหมายท่ัวไป พวกที่ตายไปเกิดเปน
เทวดาก็เรียกวาเปตะหรือเปรตในความหมายนี้ก็มี เชน พิธี
ทาํ บุญอทุ ิศสว นกุศลใหผ ทู ่ตี ายไปแลว เรียกวา เปตพลี

๒. สัตวพวกหนึ่งท่ีเกิดในอบายภูมิท่ีเรียกวาเปตวิสัย
หรอื เปรตวสิ ัย สตั วพ วกนี้ไดรับทกุ ขเวทนาตาง ๆ ตามผลแหง
กรรมชว่ั ทไี่ ดท าํ ไว เชน อดอยาก ผอมโซ เพราะไมม อี าหาร หรอื
มแี ตก ินไมได หรือกินไดแตกินยาก เพราะปากเทา รูเข็ม หรอื
กินเขาไปไดแตก ลายเปนเลือดเปนหนอง เปน มูตร เปน คูถ

อน่งึ มีเปรตอกี พวกหนงึ่ ทเ่ี สวยผลแหงกรรมดแี ละกรรม
ชว่ั สลับกนั ในชาติเดียวกนั เรยี กวา เวมานกิ เปรต คอื เปรตท่ีมี
วมิ านอยูเ ปนของตัวเอง มีความสุขเหมอื นพวกเทวดาในเวลา
หน่ึง แตในอีกเวลาหน่ึงไดรับทุกขเวทนาแสนสาหัสเหมือน
เปรตพวกอน่ื และสตั วนรกทง้ั หลาย

คําวา เปตวตั ถุ จงึ แปลวา เร่ืองของเปรต หรือเรื่องเปรต
เปนช่ือที่ตั้งขึ้นเพ่ือใชเรียกพระธรรมเทศนาหมวดหนึ่งวา ดวย
การเสวยผลกรรมของเปรตแตละตนๆ ท่ีพระผูมพี ระภาคทรง
แสดงไวใ นโอกาสตา งๆ เพอ่ื ใหผ ฟู ง เกดิ ความสงั เวชสลดใจและ

5

เหน็ ประจกั ษถ งึ ผลแหง กรรมชวั่ กม็ ี หรอื เพอื่ ใหผ ฟู ง เกดิ ศรทั ธา
เลื่อมใสในผลแหงกรรมดีก็มี พระธรรมเทศนาเร่ืองการเสวย
ผลกรรมของเปรต ไดรวบรวมไวมี ๕๑ เรื่อง เรียกช่อื รวมวา
เปตวัตถุ

เปตวัตถุแบงเปนวรรคได ๔ วรรค มีทั้งหมด ๕๑ เรื่อง
ไดแก

๑. อุรควรรค หมวดวา ดว ยการอปุ มาดวยงูลอกคราบ มี
๑๒ เรอ่ื ง

๒. อุพพริวรรค หมวดวาดวยพระนางอุพพรีกบั เปรต มี
๑๓ เร่อื ง

๓. จูฬวรรค หมวดเล็ก คือวาดวยเปตวัตถุส้ันๆ มี ๑๐
เร่ือง

๔. มหาวรรค หมวดใหญ คอื วา ดว ยเรอ่ื งยาวๆ มี ๑๖ เรอ่ื ง

๓. เถรคาถา

เถรคาถา แปลวา คาถาของพระเถระ คอื คาถาทพ่ี ระเถระ
ผเู ปน พระอรหนั ตท ั้งหลายกลาวไว มีช่อื ปรากฏจาํ นวน ๒๖๔
รูป มีพระสภุ ตู ิเถระ เปนตน

6

ในเถรคาถา มีการจัดแบงเปนนิบาต (หมวด) ถือเอา
จํานวนคาถาเปนเกณฑ คอื เร่ืองทมี่ คี าถาจํานวนเทา กันจัดไว
ในหมวดเดยี วกัน เชน เรอ่ื งทีม่ ี ๑ คาถา (๑ คาถา = ๑ คําฉันท)
จัดไวใ นหมวดเดียวกนั เรยี กวา เอกกนิบาต, ๒ คาถา เรยี กวา
ทุกนิบาต เปน ตน

การจัดแบงเถรคาถา มี ๒๒ นิบาต จํานวนเร่ืองรวม
ท้งั หมด ๒๖๔ เรือ่ ง คอื มีพระเถระ ๒๖๔ รปู จาํ นวนคาถารวม
ทั้งหมด ๑,๓๖๐ คาถา

๔. เถรคี าถา

เถรคี าถา แปลวา คาถาของพระเถรี คือคาถาท่พี ระเถรผี ู
เปนพระอรหนั ตทัง้ หลายกลา วไว มีช่อื ปรากฏจํานวน ๗๓ รูป
มีพระอัญญตราเถรี เปนตน

เถรีคาถา มีการจัดแบงคาถาในเถรีคาถามีแบบเดียว
ตลอด คอื แบง เปนนิบาต จากนิบาตแบงเปน เรือ่ ง การจดั สรร
เรื่องเขาเปนนิบาตใชเกณฑเดียวกับเถรคาถา คือรวมเรื่อง
ตา งๆ ทม่ี จี าํ นวนคาถาเทา กนั เขา อยใู นนบิ าตเดยี วกนั และเรยี ก
ชื่อนิบาตตามจํานวนคาถาของนิบาตนั้นๆ

การจัดแบงเถรคี าถา มี ๑๖ นิบาต รวมทัง้ หมด ๗๓ เรอ่ื ง

7

คือมีพระเถรี ๗๓ รูป จาํ นวนคาถารวมทัง้ หมด ๕๒๖ คาถา

8

พระสุตตนั ตปฎก เลม ที่ ๑๘
ขทุ ทกนิกาย วมิ านวัตถุ

เปตวตั ถุ เถรคาถา เถรีคาถา
จบ