سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 21 .......................................
بودهاند که طبق آیهی شریفه « َک َّذَبت َقو ُم ُنو ٍح ال ُمر َسِلی َن»(شعراء )012 :گناه قوم نوح تکذیب آن
پیامبران مرسل بوده است (.کافی ،ج ،8ص001؛ کمال الدین ،ج ،0ص)002
ممکن است پیامبرانی همچون حضرت ادریس را از جملهی این مرسلین بدانیم که قرآن کریم در
وصف او گفته است:
« َو اذ ُکر ِفی ال ِکتا ِب ِإدری َس ِإ َّن ُه کا َن ِص ِّدیق ًا َن ِبی ًا * َو َر َفعنا ُه َمکان ًا َع ِلی ًا» (مریم)27-23 :
در زیارت ناحیه مقدسه پس از سلام بر آدم و شیث در وصف ایشان میخوانیم:
«ال َّس َلا ُم َع َلی ِإد ِر ی َس ال َقا ِئ ِم ِل َّل ِه ِب ُح َّج ِته» (المزار ابن مشهدی ،ص)213
ادریس پدر سوم حضرت نوح بوده است (مجمعالبیان،ج ،3ص )810و جریان مفصلی هم در شرح رفعت
و جلالت اجتماعی او و خضوع جبار زمانه در برابر او پس از دوران غربت و عزلت در کتاب کمال
الدین آمده که ممکن است به بحث ما ارتباط پیدا کند؛ با این حال به جهت ملاحظاتی در روایت
مورد اشاره ،علم آن را به اهلش واگذار میکنیم (کمال الدین ،ج ،0ص.)007
به هر حال نیازی به بسط سخن در این زمینه نداریم و به سؤال اصلی منتقل میشویم که :آیا
بساطت ادیان موجب میشده است که حکومت دینی منتفی بوده باشد؟
پاسخ این است که به لحاظ بساطت ادیان نمیتوان حکومت دینی را ـ به جمیع مراتب آن ـ منتفی
دانست! زیرا برخی از مراتب حکومت دینی نیازی به دخالت دین در شکل حکومت نداشت و
توضیح این مدعا در بیان سطوح حکومت دینی گذشت .با این وجود گاهی حکومت به عنوان
حق انبیاء مورد مطالعه قرار میگیرد و گاهی به عنوان وظیفهی انبیاء:
نظر به وظیفهی انبیاء ،به لحاظ اینکه در آن دوران پیامبران الهی حتی موظف به انذار و تبشیر
نبودهاند ،میتوان نتیجه گرفت که وظیفهای در قبال تشکیل حکومت دینی نداشتهاند و اگر هم
مصلحتی در تشکیل حکومت بوده ،مجال آن را نداشتهاند ،همچنان که مجال تبلیغ و اظهار
رسالت را نداشتهاند؛ و این معنایی است که از روایت مسعدة بن صدقه و دیگر روایات آتی استفاده
میشود.
اما نظر به حق انبیاء ،نباید این حق را طوری تصویر کرد که به دوش مردم وظیفهی اطاعت بیاورد.
زیرا لازمهی چنین حقی برای انبیاء این است که مردم در قبال آن مسئول و معاقب بوده باشند،
در حالی که روایات در وصف مردم آن زمان تأکید داشت :بیانی نبوده است تا مردم در قبال آن
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 21 ..................................... 0211
مطیع یا عاصی بوده باشند .خداوند نخواسته است رسولی ارسال کند و به مقتضای آیهی شریفه
« َو َما ُک َّنا ُم َع ِّذ ِبی َن َح َّتی َنب َع َث َر ُسول ًا»(اسراء )02 :مجازات مردم منتفی است .حتی اگر تبعیت از ول ّی
الهی را مقتضای حکم عقل عملی بدانیم ،خداوند به مقتضای آیهی فوق این وظیفه را الغاء کرده
است.
با این وجود ممکن است معنای لطیفی از حق حکومت بیان شود که التزام به آن در آن دوران
ممکن باشد و در بررسی سنت استخلاف به توضیح آن خواهیم پرداخت.
ادعای بساطت جوامع و نسبت آن با تشکیل حکومت
تحلیل وضعیت اجتماعی آن زمان وابسته به کشف کمیت جمعیت و حیثیت اجتماعی زندگی
افراد است.
به لحاظ کمیت طبیعت ًا جمعیت محدودی وجود داشته است که رفتهرفته رو به تکثیر گذاشته
است .در روایات ما بین حضرت آدم تا حضرت نوح 01نسل از انبیاء فاصله بوده است 0که اگر هر
پدر به طور متوسط 2فرزند از خود به جای گذاشته باشد و کشتوکشتاری در بین نبوده باشد،
در عصر حضرت نوح شاهد جمعیت میلیونی خواهیم بود که در تراکم نسبی به سر میبردهاند .به
طور طبیعی بافت اجتماعی سرزمینها در آن دوران باید به شکل قبیلگی و ملوکالطوایفی بوده
باشد .چنان که در عصر حضرت نوح اینطور بوده است و معارضین آن حضرت سران قومیتی
بودهاند:
« َف َقا َل ال َمل ُأ ا َّل ِذی َن ک َف ُروا ِمن ِقو ِم ِه َما َن َراک ِإل َّا َب َشرًا ِّمث َل َنا َو َما َنَراک ا َّت َب َعک ِإل َّا ا َّل ِذی َن ُهم َأ َرا ِذ ُل َنا
َبا ِدی ال َّرأی َو َما َن َری َلکم َع َلی َنا ِمن َفض ٍل َبل َن ُظنکم کا ِذ ِبی َن»(هود)07 ،
با این حال در تواریخ اسلامی از مرجعیت سیاسی اوصیای پیامبران در آن دوران یاد شده است0
که اعتماد به این نقلها بر اساس آنچه گذشت ،مشکل است .البته با توجه به آنچه در تواریخ آمده
که فاصلهی زمانی مابین حضرت آدم تا حضرت نوح را چیزی بین 0111تا 0011سال دانسته،
0کافی ،ج ،8ص .002در منابع تاریخی ده نسل با احتساب خود حضرت آدم و حضرت نوح بوده است (أنساب الأشراف ،ج،0
ص.)1
0الاخبار الطوال ،ص .0الکامل فی التاریخ ،ج ،0ص .22در مقابل تواریخ شیعی مانند اثبات الوصّیة مسعودی این دوران را
دوران قدرت قابیل و فرزندان او و دوران تقیهی اوصیای حضرت آدم دانسته اند .ر.ک :اثبات الوصّیة ،ص 00به بعد.
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 20 .......................................
احتمال تشکیل حکومتهایی در این بین همچنان باقی است.
به جز آیهی 001سوره بقره ،به این آیهی شریفه از سورهی یونس نیز ،بر بساطت جوامع آن دوران
استدلال میشود ،بساطتی که مجال هرگونه اختلاف را از بین میبرده است:
« َو َما َکا َن ال َّنا ُس ِإل َّا ُأ َّم ًة َوا ِح َد ًة َفاخ َت َل ُفوا َوَلول َا َکِل َمة َس َب َقت ِمن َّر ِّب َك َل ُق ِضی َبی َن ُهم ِفی َما ِفی ِه
یخ َت ِل ُفو َن»(یونس)01 :
امت واحده اشاره به مذهب و مسلک واحد دارد 0و در آیهی سورهی بقره ،به یکپارچگی امتها
اشاره میشود و در ادامهی آیه به اختلاف امتها و حکمت بعث رسل و انزال کتب ،مطابق آن،
میپردازد .آیهی سورهی یونس نیز صراحت در این دارد که اختلاف امتها مسبوق به وحدت و
یکپارچگی بوده است و از مجموع دو آیه و روایات مف ّسر ذیل آنها نیز استفاده میشود که ،ارسال
رسل و هدایتهای مؤثر ایشان بوده است که پس از وقوع اختلافات عمیق ،عامل ثبات جوامع و
مانع از انقراض نسل انسانی بوده است 0.این نشان میدهد که شأن قضاوتی پیامبران در حل و
فصل اختلافات بینالاثنینی افراد خلاصه نمیشده است ،بلکه اختلافات اجتماعی و فراگیر به
یمن دخالت پیامبران فیصله یافته است و به صلح و آتشبس ختم شده است.
آنچه مسلم است این است که وحدت امتها بر مدار فساد و جور نبوده است! چون این معنا
منتهی به حرج و مرج و نابودی جوامع انسانی میشود که آیات شریفه صریح ًا این معنا را نفی
کرد .بنا بر این آنچه مانع تفرقه و اختلافات آنها میشده باید همان بساطت جوامع و حیثیت
اجتماعی کمرنگ آنها بوده باشد .اول ًا محدودیت جمعیت و وسعت منابع زمینی انگیزهی هرگونه
دستاندازی به حقوق دیگران را از آنها سلب میکرده است 1.ثانی ًا این احتمال هست که
زمینههای اختلاف بر اثر تصرف الهی در عقول بشر از بین رفته بوده باشد و زندگی انسانهای
قوعمبیاعیشد،نیوج0،ح،ج0ض،لصال1اص12-0ف:1ب0دو:االلعلأهمن َفةیَب َعفعق َیوثکالتب َّلابُه انبلَّان ِلبشلیعیهیَنع ُلبم َبقیِّاشوِرلیج َسونأهَلوک ُثمتْینأِربذة ِار-یعَفبنم،دنأاهملااللإهنمذعكهإعنبلنق-یهوذتههاهولؤآقیلةوالءه«قک«االکَناواَان:لَّانإلاَّننُاذُسل ُأسَّكمُأ ًَّلمة ًةمویاوزاِح َِلحدَ؛ًةدةو»»کق.اذبلو:ا 0تفسیر
0تفسیر
قبل آدم
إنما هو شیء بدا الله فیه.
تفسیر قمی ،ج ،0صَ « :101و َل ْو لا َک ِل َم ٌة َس َبَق ْت ِم ْن َر ِّب َك َلُق ِضی َبیَن ُه ْم» أی کان ذلك فی علم الله السابق أن یختلفوا ،و یبعث
فرزندان برخورد در آنچه تاریخی واقعیت و اتلوأنجبییاهءالبوتاهلأدئرمةکنمارنآبیعهدیال«أ َنقباُیلاوْاء َ،أَت ْوجلَع ُولل ِافیذَلها َكملنهلُی ْفک ِوسا ُدع ِنفیدَهاا َخوتَیل ْاسفِفه ُمك.ال ِّد َماء» فیهم
1این
حضرت آدم با هم میبینیم ،کافی به نظر نمیآید.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 20 ..................................... 0211
اولیه ُبعد انسانی کمرنگی داشته بوده باشد .هر کدام از دو احتمال که باشد احتمال تشکیل یک
حکومت دینی قدرتمند زیر سؤال میرود.
این احتمال هم هست که وحدت بر محور ضلالت و زیر پرچم قدرتهای ناصالح بوده باشد .و
این معنایی است که با منازعه قابیل و جناب هابیل و غلبهی قابیل سازگارتر است؛ و البته طبق
این معنا باید توضیح داد که حکمت خودداری خداوند از ارسال رسل چه بوده است؟ ممکن است
آنطور که علمای ما برداشت کردهاند ،از قبیل مواردی بوده باشد که مصلحت در غیبت و اختفاء
ول ّی الهی بوده است.
سنت استخلاف الهی
اولین انسانی که پا روی زمین میگذارد ،ملقب به لقب خلیفة اللهی:
)11 َخ ِلی َف ًة»(بقره: َ ِفی َجا ِعل ِإ ِّنی ِلل َمل َا ِئ َک ِة َرب َك َقا َل « َو ِإذ
الأر ِض
خداوند این جانشین خود را مملو از علمی میکند که همه را به کرنش وادار میکند:
َصا ِد ِقی َن ُکن ُتم ِإن َأن ِب ُئوِنی ِب َأس َماء َه ُؤلاء آ َد َم ال َأس َماء ُک َّل َها ُث َّم َعَر َض ُهم َع َلی ال َمل َا ِئ َک ِة َف َقا َل « َو َع َّل َم
ال َح ِکی ُم» (بقره)10-10 : ُسب َحا َن َك ل َا ِعل َم َل َنا ِإل َّا َما َع َّلم َت َنا ِإ َّن َك َأن َت ال َعِلی ُم * َقا ُلوا
ال ِعل ُم ُسلطان1.
صاحب کتاب دراسات از آیات سوره ی بقره استفاده میکند که سنگ بنای خلافت الهی بر روی
زمین همین اشراف علمی است (دراسات فی ولایةالفقیه ،ج،0ص .)232همین علم و تفوقی که برای صاحب
آن ایجاد میکند چنان تکبر و نخوتی برانگیخت که عبادتهای چندین هزار سالهی ابلیس را به
باد داد:
« َقا َل َما َم َن َع َك َأل َّا َتس ُج َد ِإذ َأ َمر ُت َك َقا َل َأ َنا َخیر ِّمن ُه َخ َلق َت ِنی ِمن َّنا ٍر َو َخ َلق َت ُه ِمن ِطی ٍن»(اعراف)00 :
همین تفوق و حسادتی که به پا کرد به قیمت جان برادر تمام شد و اولین قتل تاریخ رقم خورد0 .
َزوا ٌل» ال ِعل ِم ِل ُسلطا ِن «َلی َس آن: مشابه ص.101 نهج البلاغة امیرالمؤمنین،ج،01 0حکمت های منسوب به امیرالمؤمنین؛ شرح
الحکم ،ح.10 المواعظ العددیة ،ص31؛ و «العلم ع ّز» غرر
0امیرالمؤمنین به جریان تاریخی حسادت بر فضل و تفوق الهی اشاره نموده ،خطاب به معاویه فرمودند:
امامان پس از رسول خدا ،از ما هستند و نه از شما! ...و خداوند عز و جل [در وصف ما] فرموده ا«اسیت:مع«اَأ ْومی یه!ْحآیُاس ُندمو َینداانلَّنای َکسه
َع َلی َمآ َءاَتا ُه ُم ال َّل ُه ِمن َف ْض ِل ِه َفَق ْد َءاَتیَنآ َءاَل ِإْبَر ِهی َم اْل ِکَتا َب َواْل ِح ْک َم َة َو َءاَتیَن ُهم ُّم ْلک ًا َع ِظیم ًا» .و
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 21.......................................
در روایت مسعدة بن صدقه و دیگر روایات توضیح داده شد که همین حسادت موجب شد قابیل
متع ّرض حضرت شیث شود و اوصیای حضرت آدم را به سکوت و تقیهای طولانیمدت وادار کند؛
در حالی که خود حضرت شیث از جامعه عزلت گزیده بود و با جمع عارفان ،به دور از جمعیت
سکنی گزیده بود و به عبادت خدا مشغول بود0.
با این توضیح خلفای الهی بر همگان ولایت داشتهاند و این حق انحصاری آنان بوده است و لکن
کسانی که از این حق بی اطلاع بودهاند ،معذور بوده و معاقب نبودهاند .این بیان حضرت امام رضا
در مناظره با علمای مذاهب ،در تفسیر معنای خلافت ،قابل توجه است:
ََأف َقوا ََغلی ِر َذ ِلِ َ إك َّ َنواإلِنإ َهماا َ[مِإََّنة ََملاا] َتی ُکُکوو ُ ُنن ِبِبِ ِففعع ٍ ٍلل ِ ِممن َ ُنه ِإ َمام؟ َأ َّن ُه ال َّنا َس یعِل َم َ َع َلی ِه َو َج َب َف َما َ [السائل] « َقا َل
أن أ
َتف ِضی ٍل َ اخ ِتیا ٍر ِم ِن ِفی ِه ال َّنا ِس ِم َن ِب ِفع ٍل َلا َو َنف ِس ِه ِفی
أو
ال َّل ِه َت َعا َلی ِفی ِه َک َما َقا َل ِلِإب َرا ِهی َم ِ إ ِّنی جا ِع ُل َك ِلل َّنا ِس ِإمام ًا َو َک َما َقا َل َت َعا َلی ِل َدا ُو َد یا دا ُو ُد
او ایمان خواهند آورد و برخی از مخماطناعبتبهخدویاهگنردمکررددما)؛ن فوردمرواددهاامهسیتآ:یه« َفجِماْنی ُهگامهَمت ْون َراءا َدم َرن ِبجِهه َنوم ِمْنم ُهشم َخمنص َصک َّردد َعْون ُهفر»م(وبدر:خ«َیوب َکهَفاوی
از ِب َج َهَّن َم َس ِعیرًا» (برای آنها که
او ممانعت میکنند شعلهی فروزان آتش جهنم کافی است).ما همان آل ابراهیم هستیم که مورد حسادت واقع شدیم و تویی
کسی که بر ما حسودی میکنی!خداوند به دست [قدرت] خویش آدم را خلق کرد و از روح خویش در آن دمید و ملائکه را در
برابر او به سجده واداشت و تمام اسماء [و معانی] را به وی آموخت و او را بر همهی جهانیان برتری بخشید ،و اینجا بود که
َه َذا ِإَّلا َب َشٌر ِمْث ُل ُک ْم و گفتندَ « :ما
به زیر بار فضل او نخواستند که از گمراهان گشت.حضرت نوح هم قومش بر او حسادت کردند ی ِشریی ُدطاَأننبیَرت َفا َّوض َحل َسعاَلدی ُکتْمک»رد(اوو
انسانی همانند شماست که قصد دارد بر شما برتری بجوید) ،و
َترْاشَفر ُبضویَلن*تَودَال ِئد ْهن َأو َبط ْهعُترم َحب َمشرًتا ـ که چرا خدا او یدْأرُک ُلح ِمس َّامدا َت ْأت ُکبُلهواَنو ِبمْخثرَلوونیُک ْدمِ.بإشَّنع ُمکدْمخا ِإزصذًااوَّلو َبخهاص ِسهگُرورودداَننیه»مد.ه ـح گسافتدندت:ک«رَمدنادَهَ ،ذاچِإنَّلاان َب َکشٌهرق ِمْوث ُمل ُک ْشم
ِمْن ُه َو ی ْشَر ُب ِم َّما
پیش از همهی اینها هم قابیل فرزند آدم بود که از سر حسادت هابیل را کشت و از زیان دیدگان گشت.طایفهای از بنیاسرائیل
هنگامی َپعی َلی َکناار»کن(یچمگ»؛ونوه بید ُکه تو ُاندَل ُرهراْالهُم ْلخ ُدكا گحفتنسادد« :تبرکاردینمدا پوادگفشتانهد:ی«قَأَّنراری حسادت کردند؛ آنها که خطاب به پیامبر خویش نیز
او بر ما خداوند طالوت را به پادشاهی آنها مبعوث کرد، که
ولایت و پادشاهی داشته باشد!) ،در حالی که خیال میکردند خودشان در پادشاهی بر او سزاوار هستند ...نوبت به پیامبر ما
رسید و به او هم کفر ورزیدند و حسادت کردند که چرا خداوند فضلش را در اختیار آن کسی قرار داده که خودش اختیار کرده؟
آ گاه باشید که ما اهلبیت ،همان آل ابراهیم هستیم که [طبق مفاد آیه] مورد حسادت واقع شدیم ،همچنان که پیش از این پدران
ما مورد حسادت واقع شدند ،به صورت یک سنت تاریخی که در امم مختلف مثال و نمونه دارد (.»...الغارات ،ج ،0ص)007
0توضیح علامه مجلسی ذیل آیهی «کان الناس أمة واحد» :فإن قیل کیف یجوز أن یکون الناس کلهم کفارًا و لا یجوز أن یخلو
الأرض من حجة؟ قلنا یجوز أن یکون الحق هناك فی واحد أو جماعة قلیلة لم یمکنهم إظهار الدین خوف ًا و تقیة فلم یعتد بهم
(بحارالأنوار ،ج ،00ص.)01
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 22..................................... 0211
َخ ِلی َف ًة َ ِفی جا ِعل ِإ ِّنی آ َد َم ِفی ِلل َم َلا ِئ َک ِة َج َّل َو َع َّز َقا َل َک َما َو َ ِفی َخِلی َف ًة َج َعلنا َك ِإ َّنا
الأر ِض الأر ِض
َفالِإ َما ُم ِإ َّن َما ی ُکو ُن ِإ َمام ًا ِمن ِق َب ِل ال َّل ِه َت َعا َلی َو ِباخ ِتیا ِر ِه ِإیا ُه ِفی َبد ِء ال َّص ِنی َع ِة َو ال َّتش ِری ِف ِفی ال َّن َس ِب
َذ ِل َك َف َع َل َنف ِس ِه َکا َن َلو َکا َنت ِب ِفع ٍل ِمن ُه ِفی َو ال َّط َهاَر ِة ِفی ال َمن َشِإ َو
َمن َأف َعا ِله». َفی ُکو ُن َخِلی َف ًة ِمن ِق َب ِل ال ِعص َم ِة ِفی ال ُمس َتق َب ِل َو ال ِفع َل ُمس َت ِح ّق ًا ِلْ ِل َما َم ِة
َو ِإ َذا َع ِم َل ِخ َلا َف َها اع َت َز َل
معنای خلافت را ـ که به مقتضای روایت فوق در موارد مختلف استعمال واحدی داشته است ـ از
َفاح ُکم َ ِفی َخ ِلی َف ًة َج َعلنا َک ِإ َّنا داُو ُد «یا آورد: دست به میتوان هم شریفه آیهی این خود
الأر ِض
َبی َن ال َّنا ِس ِبال َحق»(ص)03:
قضاوت بین مردم که از مهمترین شئون حکومتی است در این آیه فرع خلافت قرار گرفته است و
نشان میدهد که خلافت چیزی متضمن حکم بین الناس است.
منجیگرایی در این دوران
توضیح داده شد که افرادی که پس از فوت حضرت آدم بر مسیر هدایت باقی مانده باشند،
بسیار اندک بودهاند و طبع ًا زندگی بسیار سختی را سپری کردهاند .در روایات وارد است که
دلگرمی این افراد برای صبر بر جور زمانه ،انتظار فرج و گشایش با ظهور رسالت حضرت نوح
بوده است و پیامبران الهی و مدتها قبل وعدهی ظهور او را به مردم داده بودند .این معنا در روایت
کافی ـ که به گوشههایی از آن سابق ًا اشاره شد ـ آمده است .0توضیح داده شد که منجیگرایی از
مهمترین رویکردهای حکومتی انبیاء است ،چون نجات مردم به ظهور یک منجی گره میخورد
َُِإاََِْ0مملولعیََِِْْفعقلَِْسلریلیبَاَّتِامَمَْلیاصَِّلخبثِّ َِِافْده.انمَْْیل.اقََِقععَ.لََّْنلِبْزِِضَبِمفمِهَِْإُذََّمأنَفْاوتَِکَُإَُّخآننرُِكَثُبُعهََّّْهِانَإَوَُیرْوْةدصنن ُِیآُِهَبعَأْْجِْلدَکهَمِمظِّومَأَذَُِمنهبِاْماَُلُّرهَننَُبَنَوقَّاْْتلاوَُِْلوِةهُعَِوَمْمغلَِفُوَِاهرمْناََْیلفسقَاِیوْتاعلْْْللِا.هَْعْکُِِعْلللَ.مِِقمإیَُ.کماََّلُُثِملهاََِّّبالُذَمأِمِِیِمذنإاایَََّْلمنَّنولَیُ ُدهُاِهِذَاهَِّلَأِعْْببرااَواخْیةَلَِِتبتسُّاِحِهلَّطَمَّلصَكأوِیاَْهُفَِلاَخاعكللَْأَّنَّلِوَبنمُْکَِهَداهبكَََِِ.رأهد.عَُبََََّبهف.زوِاوَةََِب َنوِیاومكَُلَأیأَََّْلَبَلرِواجاهُشََّهَفیَُِت.صلأئَُثتًِا.قإِّاَبایلََُ.لهیقَُّآنَِفتَُلََهبقْدلَّقُُاُتمِواق.بَِْةیَرَُ.لَبكِ.واإلُناََّآکََُْنفثهََجاِمقاَإََِلارالعوََّل ََِِِإلقَّهینلعَتْلََیتْالَِِمْابهلمَابُِاَعِاِهَْرلتةلَقبَََُّنتَاَأمُْكبةللََََُّّلاتَّاوخلُِِولههةاََِّلتذََِألََِهعّكَحَِناَّکإَیتِّلَنیَهَمِلاعییِْْیبانََنیببََََیَقاعأدِْْلَُدکَعدَكرََفثٌوَََرکَلَأوِاثُبینهلَانََّلَُِْلِبِلُمُْهیثهتنإًیُانَأََُِِکبامعهوَِْْابقمسَُیحةُنًٌَفاآمََْالبُدلوهیََّْلَُمفناِؤِیهَِلْموقفَْاٌَْْتودنحسَِِ.اَبَْخ.لُموِخَهِر.عاإََِّْنَّ(قولوُصََهأُْنلکَیْیکباََّْكَتبفَعِدبَِِمُرلمْْععنیََُُ،وههنوی
ج ،8ص)002-002 :
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 22.......................................
که بر مسند قدرت قرار گرفتن او ،پایان مشکلات است.
حکومت دینی در دوران بساطت جوامع
برشهایی از تاریخ حضرت نوح تا حضرت ابراهیم را حول چند محور مورد مطالعه قرار
میدهیم .خداوند پس از فترهای با ارسال رسل و تشریع شرایع بر مؤمنین منت نهاده و شریعت را
روشنایی بخش مسیر بندگی قرار داده است؛ با این وجود بساطت جوامع ـ به خصوص اجتماعات
دینی ـ حرکت به سمت حکومت دینی را مشکل میکرده است.
سنت تمحیص
با گذشت دورانی که در آن خوب و بد با هم عجین شده بودند و در کنار هم به صلح رسیده بودند،
ارادهی خداوند به تفکیک و تمییز بین این دو قرار میگیرد و با بعث رسل با آنها اتمام حجت
میشود که انتخاب مسیر کنند و بین حق و باطل یکی را انتخاب کنند و اگر مسیر حق را انتخاب
نکنند ،طومار آنها برچیده شود:
«« ََأ َول َکممی َأأ ِته َلُکمک َ َنن َاب ُأِماََّلنِذایل َُق ُنر ِوم ِنن َِمقب ِنل َبُکعمِد َقُنوِومٍحُن َوو ٍَک َحف َویَ ِعب َارٍ ِّدب ََو َكث ُِبم ُذوُنَدوَوِا َّلب ِذِیع َ َبنا ِدِِمه َنخَِببعی َِرًدا ِ َهبمِصل َیارًایع» َل(اُمس ُرهاءمِ :إ7لَّ0ا)ال ّل ُه»(ابراهیم:
)1
در اولین پاکسازی قوم نوح به دین خدا دعوت میشود و پس از 121سال نافرمانی عذاب استیصال
خدا نصیب آنها میشود.
)03 (نوح: َدیارًا» ی َن ال َکا ِف ِر ِم َن َ َع َلی َت َذر َلا َّر ِّب ُنوح « َو َقا َل
الأر ِض
َأظ َل َم
ُهم َکا ُنوا ِإ َّن ُهم َقب ُل ِّمن ُنو ٍح میکندَ «:و َقو َم معرفی قوم سرکشترین را خداوند همین قوم
َو َأط َغی» (نجم)20 :
افراد باقی مانده طبق روایات 8نفر تا 81نفر دانسته شدهاند در حالی که اگر فقط فرزندان مؤمنین
بر طریق پدران خویش باقی میماندند ،پس از 121سال میبایست تعداد افراد باقی مانده بیش
از این بوده باشند؛ و این شدت تمحیص و سختگیری خداوند را در این امتحانات نشان میدهد
که به زوایایی از آن در روایات اشاره شده است .از جمله اشاره شده که عدهی کثیری از مؤمنین
بر اثر استعجال در تحقق وعدهی الهی مبنی بر حصول فرج و عذاب کافران ،به حضرت نوح بدبین
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 23..................................... 0211
شدند و ایشان را متهم به خلف وعده کردند (کمال الدین و تمام النعمة ،ج ،0ص.)012
پس از طوفان نوح طبع ًا جمعیت کمی ـ لااقل در آن منطقهی جغرافیایی ـ باقی مانده است و تا
مدتی دوران عزت مؤمنان است.
َ«ع َِقذیا َلبیَأاِل ُنیوم ُ»ح(اهوه ِدب8 :طِ2ب) َسل َاٍم ِّم َّنا َو َبر َکا ٍت َع َلی َك َو َع َلی ُأ َم ٍم ِّم َّمن َّم َع َك َو ُأ َمم َس ُن َم ِّت ُع ُهم ُث َّم ی َمس ُهم ِّم َّنا
بعید نیست که رابطهی افراد باقی مانده با حضرت نوح رابطهی پدر و فرزندی بوده باشد:
« َو َن َّجی َنا ُه َو َأه َل ُه ِم َن ال َکر ِب ال َع ِظی ِم* َو َج َعل َنا ُذ ِّر ی َت ُه ُهم ال َبا ِقی َن» (صافات)77-73 :
این وضعیت بسیط زندگی پس از حضرت نوح نیز در سایهی ولایت اوصیای او ادامه داشت و
گفته میشود که اولین ملک و پادشاهی بعد از حضرت نوح به دست کنعان بن کوش بن حام
[سام] بن نوح در بابل برقرار شد که فرزند او نمرود معاصر حضرت ابراهیم بود که بر تمام جهان
استیلا یافت .خداوند قوم عاد را جانشینان قوم نوح معرفی کرده است که پس از غرق شدنشان
در جایگاه آنان قرار گرفتند و در زمین مکنت یافتند:
« َواذ ُک ُروا ِإذ َج َع َل ُکم ُخ َل َفاء ِمن َبع ِد َقوِم ُنو ٍح َو َزا َد ُکم ِفی ال َخل ِق َبس َط ًة َفاذ ُک ُروا آلاء ال ّل ِه َل َع َّل ُکم
ُتف ِل ُحو َن»(اعراف)31 :
هود از نسل عاد بن [عوص بن] ارم بن سام بن نوح است و در زمان او دومین تصفیه و تخلیص
اتفاق میافتد .دگر بار این جریان اتفاق میافتد و معدود افراد باقی مانده در زمین مکنت مییابند
و تکثیر میشوند و چون از آن حوادث فاصله میگیرند ،مسیر ضلالت در پیش میگیرند .این بار
قرعه به نام قوم ثمود میافتد که گفته میشود 211سال با قوم عاد فاصله داشتهاند:
َو َب َّوَأ ُکم
َو َتن ِح ُتو َن ُق ُصورًا ُس ُهوِل َها ِمن َت َّت ِخ ُذو َن َ ِفی َعا ٍد َبع ِد ِمن ُخ َل َفاء َج َع َل ُکم ِإذ « َواذ ُک ُروا
الأر ِض
َ َول َا
َل ُهم ِقی َل ِإذ َث ُمو َد ِفی « َو )72 ُمف ِس ِدی َن»(اعراف: الأر ِض ِفی َتع َثوا ال ّل ِه آلاء َفاذ ُکُروا ُبیوت ًا ال ِج َبا َل
)22-21 یات: (ذار ین ُظُرو َن» ُهم َو ال َّصا ِع َق ُة َف َأ َخ َذت ُه ُم َر ِّب ِهم َ َعن َف َع َتوا * ِحی ٍن َح َّتی َت َم َّت ُعوا
أم ِر
هر بار پیامبر خدا در اوج فساد مأمور به اصلاح قوم خویش میشده است و چون کار به جایی
نمیرسانده است ،عذاب استیصال نصیب قومش میشده است و افراد باقی مانده نیز در حدی
نبودهاند که بخواهند حکومت قدرتمندی تشکیل بدهند .با این حال آیات فوق تمکن آنها را به
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 27.......................................
عنوان یک نعمت الهی معرفی کرده است که به ذهن میآید مکنت و قدرتی در سایهی دین بوده
باشد .از این آیات شریفه نیز استفاده میشود که این مکنت سنتی تکرار شونده بوده است:
« َف َأوحی ِإ َلی ِهم َرب ُهم َل ُنهِل َک َّن ال َّظا ِل ِمی َن * َو َل ُنس ِک َن َّن ُک ُم ال َأر َض ِمن َبع ِد ِهم ذ ِل َك ِل َمن خا َف َمقا ِمی َو
خا َف َو ِعی ِد»(ابراهیم)02-01 :
َ َ « َأ َّمن
َما َق ِلیل ًا ال َّل ِه َم َع ِإ ٰله أ الأر ِض ُخ َل َفا َء یج َع ُل ُکم َو السو َء یک ِش ُف َو َد َعا ُه ِإ َذا ال ُمض َطَّر ی ِجی ُب
َت َذ َّک ُرو َن»1.
« َو َل َقد َس َب َقت َک ِل َم ُتنا ِل ِعبا ِد َنا ال ُمر َس ِلی َن ِإ َّن ُهم َل ُه ُم ال َمن ُصو ُرو َن َو ِإ َّن ُجن َدنا َل ُه ُم الغا ِل ُبون»(صافات-070 :
)071
نتیجه اینکه در این دوران حکومت در قالب «نعمت» مطرح بوده است ،و البته چون شروعی
ضعیف و حداقلی داشته است به استقرار و اقتدار نرسیده است .البته در مورد حضرت هود برخی
تواریخ گفتهاند دو پادشاه معاصر ایشان بوده است که یک پادشاه به او ایمان میآورد و از عذاب
الهی ایمن میماند و همو پس از استیصال گروه دوم ،پادشاهیاش بر قوم عاد مستقر میشود (تاریخ
ابن خلدون ،ج ،0ص .)01در کتاب کمال الدین مشابه همین معنا روایت شده است:
َأ َّما الآ َخ ُرو َن َل ُه ال َع ِق ُب ِمن ُول ِد َسا ٍم َو ال َّل ُه َت َعا َلی ُهودًا َأس َل َم ال َّل ِهَ قا َلَ :ل َّما َب َع َث َعب ِد َ « َعن
َو َب َّش َر ُهم ِب َصا ِل ٍح (.» ال َع ِقیِم َو َأو َصا ُهم ُهود ِم َّنا ُق َّوًة َف ُأه ِل ُکوا ِبال ِّری ِح َأ َشد أ ِبی
کمال الدین ،ج،0 َف َقا ُلوا َمن
ص)013
با این فرض رویکرد حکومتی ایشان با ابهام بیشتری مواجه خواهد شد و ادعای اینکه مجالی
برای تشکیل حکومت دینی نبوده زیر سؤال میرود .بر فرض اینکه پیامبر الهی هیچ شأن حکومتی
نداشته بوده باشد ،جای طرح این مسئله خواهد بود که نحوهی تعامل پیامبر با پادشاه زمانه چگونه
بوده است؟ اینها ابهاماتی است که تاریخ ،ما را نسبت به آنها بیجواب گذاشته است.
به طور کلی رویکرد حکومتی این پیامبران پیش از نزول عذاب الهی و پس از آن باید به صورت
مجزا مورد مطالعه قرار بگیرد .قرآن کریم در این بین تنها نام حضرت نوح را در زمرهی پیامبرانی
که شأن قضاوت و حکمرانی داشتهاند ذکر میکند (انعام ،)81 :و بعید نیست که این اختصاص به
.0نمل( 30 :پس از اشاره به داستان انبیایی که قومشان عذاب شدند).
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 28..................................... 0211
دوران پس از طوفان داشته باشد .اما نظر به دوران پیش از طوفان ،از جمله وعدههایی که حضرت
نوح به قومش میداد این بود که در سایهسار فرمانبری او ماندگاری بیابند و از نعمت بقاء بهره
مند شوند؛ که این خود اشارهای لطیف به رابطهی ولایت پذیری و ماندگاری امتها دارد و توجه
دادن به این مسئله در دستور کار حضرت نوح بوده است:.
َأ ِطی ُعو ِن َ
ی َؤ ِّخر ُکم َو ُذ ُنو ِب ُکم ِمن َل ُکم یغ ِفر * َو ا َّت ُقو ُه َو ال َّل َه اع ُب ُدوا أ ِن * ِإ َ«ل َقایَ َأل َیجا ٍَقل ُوِمم َِإسِّنًّمی َیل»ُک(نمو َنح ِ:ذی0ر2ُ -م)ِبین
از طرفی رویکرد خداوند در این هزاره حتی نسبت به هدایت تشریعی بندگان رویکردی حداقلی
بوده است و از آیات قرآن میتوان فهید که حتی بعث رسل در این دوران تراکم کمی داشته است
(رجوع به سورهی مؤمنون ،آیات منتهی به آیه ُ « :)22ث َّم َأر َسل َنا ُر ُس َل َنا َتتَرا ُک َّل َما َجا َء ُأ َّم ًة َّر ُسوُل َها
َک َّذُبو ُه َف َأت َبع َنا َبع َض ُهم َبعض ًا َو َج َعل َنا ُهم َأ َحا ِدی َث» .به طور کل میتوان نتیجه گرفت مردمان آن زمان
فاصلهی زیادی با نعمت حاکمیت دین داشتهاند و این مسئله هیچگاه به عنوان یک دغدغهی
قابل وقوع ،ذهن پیامبران را مشغول خود نکرده است .آنچه در این دوران اولویت کار پیامبران
بوده است ،تمحیص و پاکسازی بوده است؛ پاکسازی برای کارهای بزرگی که پس از آن انتظار
میرفت به وقوع بپیوندد .عذاب قوم لوط نیز در همین چارچوب میگنجد که ذیل رویکرد
حکومتی حضرت ابراهیم به بررسی آن خواهیم پرداخت.
توضیحات فوق البته حکومت به معنای حق انبیاء را زیر سؤال نمیبرد و این حق برای خلیفهی
الهی همچنان باقی بوده است:
ِب َطا َع ِت ِه َو ِفی ِهم َمن َقد ُأ ِمُروا َهل َکا َن ال َّنا ُس ِإَّلا ال َّل ِه َعب ِد « َع ِن ال ُم َع َّلی ب ِن ُخ َنی ٍس َقا َلَ :س َأل ُت َأَبا
َلا یؤ ِم ُنو َن» (.کمال َأک َثَر ُهم َل ِک َّن ُمن ُذ َکا َن ُنوح َ قا َل َلم ی َزل َک َذ ِل َك َو
الدین ،ج ،0ص)010
هجرت حضرت ابراهیم از تمدن کفر به سوی تمدنی نوین
در وصف میلاد آن حضرت از امام صادق روایت شده:
َل«ی ََلک ًاة َنِمَأَُبنوا ِلإَّلب َیراا ِِلهی َیم َف َأصَ ب ُ َم َحن َِّفجَقماًَا ِلل ُ َنل َقمُردوَ َردَأبی ِ ُنت َِکفن َعیا َلَنی ََل ِوت َکیا ََنه ُِنذ ِهمُر َعو َُدجَلب ًاا
ِفی الن ُجوِم یص ُد ُر ِإَّلا َعن َرأی ِه َف َن َظَر
َف َقا َل َرَأی ُت َف َقا َل َل ُه ُنم ُرو ُد َو َما ُه َو
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 21 .......................................
َموُلودًا یوَل ُد ِفی َأر ِض َنا َه ِذ ِه َفی ُکو ُن َه َلا ُک َنا َع َلی ی َدیه»1
عجیب این است که در شرح تحقق این پیشگویی و جوانب آن ،گزارشی در دست ما نیست! مگر
سخن برخی مورخین را بپذیریم که گفتهاند :پیشگویی منجمین ظهور کسی بوده است که بتها
را میشکند و آئین نمرود را مفارقت میکند!10
جز شأن خانوادگی آن حضرت که از روایت فوق روشن شد ،در وصف مکنت اقتصادی آن حضرت
نیز روایت شده است .این بسط ید اقتصادی قرین بود با طبع سخاوت و میهمان نوازی آن
حضرت ،آنطور که در روایات وارد استَ « :کا َن َصا ِح َب ِض َیا َف ٍة»( کافی ،ج ،2ص .)223یعنی نفوذ
اقتصادی آن حضرت عجین با نفوذ روحانی ایشان بوده است و از این مال برای تألیف قلوب
استفاده میکردهاند.
در همین ایام که حضرت ابراهیم بین قوم خویش به رسالت مشغول بود ،از خداوند مقام «داوری»
را طلب میکند:
« َر ِّب َهب ِلی ُحکم ًا َو َأل ِحق ِنی ِبال َّصا ِل ِحی َن»(.شعراء)81 :
در ادامه روایت ابراهیم کرخی به جریان آتش نمرود اشاره میشود و اینکه پس از نجات حضرت
ابراهیم نمرود تصمیم به تبعید آن حضرت میگیرد ،لکن اجازه نمیدهد که اموال و دارایی خود را
از شهر خارج کند .حضرت ابراهیم با او محاجه میکند و او را مجاب میکند که اجازه دهد دارایی
خود را با خود ببرد؛ و این چیزی است که به نمرود سخت میآید و برای او گران تمام میشود.
گزارشات تاریخی نیز موافق همین مضامین هستند.
حضرت ابراهیم تا زمانی که در میان قوم خود بود با مشرکان بت پرست و ستاره پرست مواجه بود
و در همان زمان ،مرزبندی خود را با هر دو طیف اظهار کرد و از آنها اعلام برائت نمود که شرح
.0کمال الدین ،ج ،0ص018؛ مشابه آن در کافی ،ج ،8ص.133
ََکَُ0جثصََّ:ارال ِبِحاَْرتبلا َاةَْهلخیََْلمم َماا ِِقبششییَنعُ َةةلأ َیب ََوکهِثیاایلََّرزَز ْةیحرَّاَتُعودیَأَاْلحرََّتهکَدریا ُضَهلخ َْامولایَّیلُِسهُقکَاعَتَْبنةلاَِبَرَوأْسَركَمحَعاوِضَتل َتُعک َاأَولبحَثاَیسیَنِعإَُبلةر َبَدایواَلِرَدلکُیاِجَنهنٌِهْل َتَأو َْقاحَْْ:دجسَ َتَُ.مبَّ.نلا ُ.هََک َحَکْوااتِلَإًَِّنناإُِْبهإَِْمبْرََنتارَ ِاهزهَِّی.هوَیَ.مُ.جم( َسکااَرفَةَِفیجاْبَِ،منییَةََجعَشلَِب8امیَ،اِبحِت َِکهجاَنَصَعْوَ0لت ِ7هیَت ْ1اْمیلِ)لِفاْْبَُکنطَُُهةرِ َةفََاقَّخلااَِتَلم ِت ِِیفهیَفَِ َهوطََ َوکراََأانل َّْْلصُ َتهل َََحعسَُّهازَ َرَ ُوةو
.1تاریخ طبری ،ج ،0ص .012جای سؤال است که آیا نمرود از این پیشگویی چنان مستأصل شده که طبق همین نقل بخواهد
تمام نوزادان را سر ببرد؟!
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 31 ..................................... 0211
محاجه ایشان با آنها در قرآن آمده است 0.آخرین محاجه را نیز با شخص نمرود داشت (بقره)028 :
و با منطق بیان وجدانهای بیدار را به فکر فرو برد؛ طوری که نمرود بر خود احساس خطر کرد و
تصمیم گرفت به بدترین وجه وی را که سد راه او شده بود حذف کند .اما به اذن خدا این مکر
نمرود به خود او بازگشت و عمل ًا همگان قدرت خدای تعالی و ضعف نمرود را به چشم دیدند!
پس از جریان آتش نمرود حضرت ابراهیم به همراهی پسرخاله [یا برادر زاده]اش حضرت لوط،
ا َّل ِتی َ ِإ َلی َو ُلوط ًا شریفهَ «:و َن َّجی َنا ُه آیهی از میشوند. شامات رهسپار ساره همسرش و
الأر ِض
َباَرک َنا ِفی َها ِلل َعا َل ِمی َن»(انبیاء )70 :استفاده میشود که این ترک وطن به جهت خوف از نمرود ،و به
سمت مقصدی بوده است که برکت جهانیان پیشواز آن بوده است.0
«به هر حال ابراهیم به فلسطین مهاجرت کرد و گویا در این مسیر به شهر اورفه (که مردم آن بر
اساس یک عقیده کهن به وجود ابراهیم در آنجا قائلند) ،و از طریق تدمر (پالمیرا) به دمشق
(شامل شرقی فلسطین) هم رفته است .حتی برخی از مورخان کهن مانند یوستینوس و یوسفوس
به نقل از نیکلای دمشقی برآنند که ابراهیم در دمشق حکومت یافت ولی مدتی بعد آن را رها
ساخت»(ویکی فقه به نقل از :سوسه ،احمد ،العرب و الیهود فی التاریخ ،ج ،۴ص ،027-۲۵2دمشق۴۹۳۲ ،م.).
شواهد باستانی نیز ابعاد دیگری از این هجرت بزرگ را برملا میکنند« .نام وی در مناطقی که از
آنها عبور کرده برجای مانده است و امروزه مزارات و مقامات بسیاری نام او را بر خود دارد»(همان،
ص 020و « )023شکلهای گوناگون واژه ابراهیم در منابع متون دینی و غیر دینی ،میتواند حاکی از
شهرت و رواج آن در منطقه هلال خصیب باشد»(دانشنامه بزرگ اسلامی ،ج ،0ص .)388اینها نمیتواند به
معنای عبور یک مسافر یا رهگذر از این مناطق باشد؛ بلکه نشانههای حرکتی تمدن ساز است که
حضرت ابراهیم به دستور خدا مأمور به آن بوده است .یعنی از همان ابتدا هدف حکومت بوده
.0انعام81 :؛ صافات .82 :میتوان استفاده کرد که هر دو محاجه پیش از هجرت آن حضرت بوده است.
.0بنا بر روایت ابراهیم کرخی ،ابراهیم (علیه السلام) در این مسیر از مصر عبور داشتهاند و همینجاست که زیبایی حضرت
ساره بهانهی رویارویی حضرت ابراهیم با پادشاه آن سرزمین نیز میشود و این رویارویی به اعجاز الهی و بر اثر ویژگیهای
اخلاقی حضرت ابراهیم ،به ایمان پادشاه مصر منجر میشود.
بنا بر این روایت به ناچار باید کج شدن مسیر به سمت مصر (جنوب غربی فلسطین) را دستور الهی دانست .در حالی که نقل
تورات کامل ًا متفاوت است و برخورد با شاه مصر را پس از استقرار حضرت ابراهیم در سرزمین فلسطین و آن زمانی دانسته که
آن حضرت به جهت قحطی و خشکسالی موقت ًا فلسطین را به مقصد مصر رها کرد(.سفر پیدایش ،فصل ،00رقم 01به بعد)
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 30 .......................................
است ،و حوزهی استحفاظی و مرکزیت آن هم معلوم بوده است!
این به جز رسالتهایی است که از جانب حضرت ابراهیم بر دوش حضرت لوط و بعدها بر دوش
اسحاق و اسماعیل در دیگر مناطق گذاشته شد و وسعت منطقهای این رسالت را جهانی و تاریخی
کرد.
ابراهیم و لوط (علیهما السلام) در فلسطین
این دو رسول الهی هر کدام در قستی از کنعان ـ این پایگاه استراتژیک که خداوند در شأن
آن فرموده« :بارکنا حوله»( اسراء )0 :ـ سکنی گزیدند .لوط در شهر سدوم در مرز اردن و حضرت
ابراهیم در حبرون (الخلیل کنونی) مستقر شد.
حضرت لوط 11سال 0در میان مردمی ناپاک که وصفشان در قرآن آمده ،رسالتی آشکار داشت و
چون آبروی خود را در برابر میهمانان آسمانی در خطر دید ،آهی از دل برکشید و آرزوی قدرت
پیشتیبانی کرد که با آن میتوانست بر آن فساد اجتماعی فراگیر غلبه کند.
)81 َش ِدی ٍد»(هود: ُرک ٍن ِإلی آ ِوی َ ُق َّوًة ِب ُکم ِلی َأ َّن « َلو
أو
مصداق کامل این رکن شدید یاران آخر الزمانی حضرت حجت هستند که با آنان فاتح جهان
َ
َث َلا ُث ِما َئ ٍة ال َّش ِدی ُد الرک ُن َ و ال َقا ِئ ُم ال ُق َّوُة َقا َل « ُق َّو ًة» َقوِل ِه ِفی ال َّل ِه َعب ِد أ ِبی «عن بود: خواهد
َو َث َلا َث َة َع َشر» (.همان ،ص )113نشان میدهد که رکن شدید که دعای حضرت لوط بوده چیزی از
جنس یاورانی است که برای صاحب آن تمکن و اقتدار ایجاد میکند.
با این حال خداوند این دعای لوط را در حق انبیای پس از ایشان به اندازهی حداقلی آن مستجاب
ج،0 قمی، تفسیر َقو ِم ِه»(. ِمن ِع ٍّز ِفی ِإ َّلا ُلو ٍط َبع َد َن ِبی ًا ال َّل ُه َب َع َث َما َقا َل ال َّل ِه َعب ِد َ « َعن کرد:
أ ِبی
ص)112
قرآن کریم برای حضرت لوط شأن داوری قائل شده است 0که به احتمال مربوط به دوران پس از
نزول عذاب باشد و در این باره گزارشات تاریخی چیزی انعکاس ندادهاند .در احوال ابراهیم و
.0تفسیر عیاشی ،ج ،0ص ،027حدیث امام باقر
.0انعام81 :؛ ممکن است از آیه « َو ُلوط ًا آَتیَنا ُه ُح ْکم ًا َو ِع ْلم ًا َو َن َّجیَنا ُه ِم َن اْلَقْری ِة اَّل ِتی َکاَن ْت َت ْع َم ُل اْل َخ َبا ِئ َث»( انبیاء)72 :
استفاده شود که داوری او پیش از نزول عذاب بوده است.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 30 ..................................... 0211
لوط برخی منابع از وقوع یک عملیات نظامی دفاعی حکایت دارند .اصل حکایت در تورات
و ناظر به دوران پیش از عذاب قوم لوط است(سفر پیدایش ،فصل .)02ظاهرًا دیگران در نقل این واقعه
به تورات اعتماد کردهاند.0
آنطور که در تورات آمده این جریان ابهت و جلالتی از حضرت ابراهیم در بین پادشاهان مستقر
در منطقه به جای گذاشت که آنان را به عقد پیماننامههای صلح با آن حضرت واداشت.
با توجه به شوکت پادشاهان بابلی و اهوازی آن زمان ،برخی در صدق این داستان تشکیک کردهاند
و گفتهاند :رد و اثری از این پیکار در منابع تاریخی وجود ندارد(دایرة المعارف بزرگ اسلامی ،ج ،0ص.)388
با این حال روایت منحصر به فردی از امام کاظم از رسول خدا در این بین قابل توجه است
َأر َب َع ًة َ که برای حضرت ابراهیم شأن جهاد قائل شده است:
أر
َ ِم َن اخ َتاَر َو ... َب َع ًة َو َت َعا َلی اخ َتاَر ِمن ُک ِّل َشی ٍء « َقا َل َر ُسوُل ال َّل ِه ِ إ َّن ال َّل َه َت َباَر َك
الأن ِبیا ِء َأ َنا»(.خصال ،ج ،0ص)002 ِلل َّسی ِف ِإبَرا ِهی َم َو َداُو َد َو ُمو َسی َو
آنچه از این روایت استفاده میشود شاید حتی فراتر از جهاد دفاعی مصطلح و جهادی از سنخ
جهاد حضرت داوود و پیامبر اسلام بوده باشد که روشی برای گسترش حوزهی حکومتی دینی بوده
است .با این حال تاریخ ما را از زوایای حقیقت بیبهره گذاشته است.
ابراهیم (علیه السلام) و امامت
آیه 002سوره بقره نقطه عطفی را در زندگی حضرت ابراهیم ـ و شاید زندگی بشریت ـ نشان میدهد
0این خلدون در این باره آورده :لوط با سپاه کنعان و فلسطین برای نبرد پادشاهان مشرق که به سرزمین شام حمله آورده بودند،
بیرون شد .آنها چهار پادشاه بودند [پادشاه اهواز و پادشاه بابل که بعضی گویند نمرود بود و پادشاه اسار و پادشاه کوتم].
پادشاهان که به جنگ اینان آمده بودند پنج تن بودند به شمار آن پنج قریه .و سبب این جنگ آن بود که پادشاه اهواز دوازده
سال آنان را بنده خود ساخته بود ،و آنان سر به شورش برداشته بودند و اینك این پادشاهان را به یاری خواسته و بر سرشان
لشکر کشیده بود ...پادشاه سدوم و یارانش به مدافعه بیرون آمدند ولی او و پادشاهان دیگر -از سدومیان -که با او بودند
شکست خوردند و پادشاه اهواز او را و پادشاهان دیگر را اسیر کرد .لوط را نیز با خانوادهاش به اسارت بردند .و چارپایان او را
به غنیمت گرفتند .این خبر به ابراهیم رسید با حدود سیصد و هجده تن از فرزندان و موالی خود ،از پی آنها آمد و در
بیرون شهر دمشق به آنها رسید .بر آنها حمله برد و به هزیمتشان داد و لوط و خانواده و مواشی او را برهانید (.تاریخ ابن
خلدون ،ج ،0ص)21
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 31.......................................
که طبق آن خداوند شأن امامت عامه را به پاس سپری کردن امتحانات سخت ،به حضرت ابراهیم
هدیه داده است:
« َو ِإ ِذ اب َت َلی ِإب َرا ِهی َم َرب ُه ِب َکِل َما ٍت َف َأ َت َّم ُه َّن َقا َل ِإ ِّنی َجا ِع ُل َك ِلل َّنا ِس ِإ َمام ًا َقا َل َو ِمن ُذِّر ی ِتی َقا َل ل َا ی َنا ُل
َعه ِدی ال َّظا ِل ِمی َن».
حضرت ابراهیم این جایگاه را برای ذریهی خویش نیز طلب کرد و خداوند به صورت تأیید مشروط
فرمود :عهد من به ظالمین نمیرسد .در تبیین مفاد آیهی شریفه دو سؤال عمده مطرح است :اول ًا
معنای امام چیست؟ و ثانی ًا مراد از عهد چه میتواند باشد و آیا اشاره به امر معهود دارد یا اشاره
به یک پیمان و قرارداد دارد؟
در آیات دیگر نیز این شأن برای برخی از پیامبران از نسل حضرت ابراهیم ثابت شده است:
در وصف حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب (و شاید حضرت لوط):
« َو َج َعل َنا ُهم َأ ِئ َّم ًة یه ُدو َن ِب َأم ِر َنا»(انبیاء)71 :
و در وصف بنی اسرائیل:
« َو َج َعل َنا ِمن ُهم َأ ِئ َّم ًة یه ُدو َن ِب َأم ِر َنا َل َّما َص َب ُروا َو َکا ُنوا ِبآیا ِت َنا یو ِق ُنو َن»(سجده)02 :
البته دایره وسعت زمانی و مکانی امامت حضرت ابراهیم از امامان از نسل او وسیعتر بوده است و
بعید نیست که «الناس» نسبت به تمام مردمان آن روزگار و حتی پس از آن عمومیت داشته باشد
و تأیید این معنا در ادامه خواهد آمد.
در این آیهی شریفه نیز سخن از اجر دنیوی حضرت ابراهیم به میان آمده است که ظاهر در امری
ملموس و محسوس در زمان خود آن حضرت است:
« َو َو َهب َنا َل ُه ِإس َحا َق َو یع ُقو َب َو َج َعل َنا ِفی ُذِّر ی ِت ِه الن ُب َّوَة َو ال ِک َتا َب َو آ َتی َنا ُه َأج َر ُه ِفی الدنیا َو ِإ َّن ُه ِفی
الآ ِخ َر ِة َل ِم َن ال َّصا ِل ِحی َن»(عنکبوت)07 :
آیات دیگری نیز در همین سیاق وجود دارند که پس از بررسی عبارات تورات به تحلیل آنها باز
خواهیم گشت.
امامت و نسبت آن با رسالت
گاهی در بررسی معنای امامت در این آیه ،نسبت آن با مقام رسالت و نبوت مورد ارزیابی
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 32..................................... 0211
قرار میگیرد.
مشهور این بوده است که امامت به معنای مسئولیت اجرای احکام ،مفهومی اخص از رسالت
است که شأن آن منحصر در ابلاغ احکام بوده است.
لکن به نظر میرسد که اصطلاح قرآنی برای مسئولیت اجرای احکام ،اصطلاح «حکم» بوده
باشد.
ُدو ِن ِمن ِّلی ِع َبادًا ُکو ُنوا ِلل َّنا ِس ی ُقوَل ُث َّم َوالن ُب َّوَة َوال ُحک َم ال ِک َتا َب ال ّل ُه یؤِتی ُه َ ِل َب َش ٍر َکا َن « َما
أن
ال ّل ِه»(آل عمران)71 :
پس از تصدی حکم از جانب نب ّی ،برخی تصور خواهند کرد که بندهی آن پیامبر شدهاند یا اینکه
پیامبر طبق سلیقهی شخصی اجرای احکام میکند؛ و از این رو خداوند در صدد دفع شبهه فرموده
است :داوری این پیامبران در طول خداوند است.
مجموع پیامبرانی را که خداوند در جایجای قرآن شأنیت «حکم» برایشان قائل شده ،در سورهی
انعام گرد آورده و در مورد ایشان فرموده استُ « :أوَل ِئ َك ا َّل ِذی َن آ َتی َنا ُه ُم ال ِک َتا َب َوال ُحک َم
َوالن ُب َّوَة»(انعام)81 :؛ و این نشان میدهد که واژهی حکم در قرآن کریم اصطلاح واحدی دارد .در
نتیجه برای جایگاه امامت باید شأنی فراتر از این قائل شد .زیرا حضرت ابراهیم پیش از سپری
کردن امتحانات نیز واجد شأن حکم و داوری بود .مجمع البیان بر این اساس در تفسیر آیهی
شریفه فرموده است:
«المستفاد من لفظ الإمام أمران (أحدهما) أنه المقتدی به فی أفعاله و أقواله (و الثانی) أنه الذی
یقوم بتدبیر الأمة و سیاستها و القیام بأمورها و تأدیب جناتها و تولیة ولاتها و إقامة الحدود علی
مستحقیها و محاربة من یکیدها و یعادیها فعلی الوجه الأول لا یکون نبی من الأنبیاء إلا و هو
إمام و علی الوجه الثانی لا یجب فی کل نبی أن یکون إماما إذ یجوز أن لا یکون مأمورا بتأدیب
الجناة و محاربة العداة و الدفاع عن حوزة الدین و مجاهدة الکافرین فلما ابتلی الله سبحانه
إبراهیم بالکلمات فأتمهن جعله إماما للأنام جزاء له علی ذلك» (.مجمع البیان ،ج ،0ص)181
در تفسیر المیزان نیز که امامت را به معنای «هدایت باطنی» دانستهاند ،آن را معنایی متعالیتر از
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 32.......................................
ریاست دین و دنیای مردم دانستهاند؛ 0و چه بسا آنطور که تا کنون مفروض گرفته بودیم ،این شأن
برای خلیفة الله در هر زمانی ثابت بوده باشد .سؤال اینجاست که آیا جعل امامت برای حضرت
ابراهیم محصور در شأن امامت و سروری بوده است یا اینکه این شأن به فعلیت رسیده است و
جعل تکوینی مراد بوده است ،آنچنان که جعل خلافت در شأن حضرت داوود ،به معنای فعلیت
بخشیدن آن بوده است:
)03 َ ِفی َخِلی َف ًة َج َعل َنا َك ِإ َّنا َداُوو ُد «یا
الأر ِض»(ص:
فعلیت یافتن پیشوایی و سروری برای حضرت ابراهیم و فرزندان او «اسحاق و یعقوب» در ادامه
مورد بررسی قرار میگیرد و روشن خواهد شد آنچه بوده در حدی مستحکم و مستقر نبوده که
خداوند از آن تعبیر به «ملک» کند؛ لکن حتی اگر جعل امامت در حق حضرت ابراهیم به معنای
حق امامت و شأنیت تصدی این مهم بوده باشد ،میتوان همین حق را متمایز از دیگر پیامبران
تصویر کرد .برای حل معما به روایاتی اشاره میکنیم که در آنها آمده است «مثل الإمام مثل
الکعبة ،إذ یؤتی و لا یأتی» .0رسولان الهی مأمور بودهاند به جانب مردم بروند و امر الهی را به
گوش مردم برسانند؛ این است که جایگاه «رسالت» رابطهی وثیقی با «اتمام حجت» دارد 1.این
در حالی است که حق امام به دوش مردم به حدی سنگین است که موظف به شناخت او هستند
و نسبت به بیعت و تبعیت او تکلیف دارند .مثل ًا به اندازهای شناخته شده و معروف است که مانند
خورشید تابان دلهای بیدار را به سمت خود جذب میکند و مردم مردد ،احتمال موظف بودن در
قبال او را نمیتوانند نادیده بگیرند و پشت گوش بیندازند2.
.0ر.ک :المیزان ،ج ،0ص.070
.0کفایة الأثر ،ص ،028حدیث امام باقر
.1لکل أمة رسول فاذا جاء رسولهم قضی بینهم بالقسط و هم لایظلمون (یونس)۱۳/۴۰ ،؛ و ماکنا معذبین حتی نبعث رسول ًا
(اسراء)۴۵/۴۳ ،؛ رسل ًا مبشرین و منذرین لئلا یکون للناس علی الله حجة بعد الرسل (نساء .)۴۶۵/.۱اگر اشکال شود که:
به مقتضای آیهی «فبعث الله النبیین مبشرین و منذرین» (بقره )001 :نبیین نیز جایگاه ابلاغ رسالت داشته اند ،پاسخ این
خواهد بود که این آیهی شریفه اشاره به انبیای مشخصی دارد که ممکن است شأن رسالت هم داشته باشند .نیز ممکن است
یک نبی به صورت مقطعی و نسبت به افراد خاصی انذار و تبشیر کند و این رسالت عمومی او نبوده باشد.
2در مورد رسول مکرم اسلام که جامع رسالت و امامت بوده اند ،باید گفت :از هر دو جانب ـ امام و امت ـ تکلیف و وظیفه
ای در قبال طرف دیگر برقرار بوده است و به مقتضای امامت مردم موظف بوده اند قلوب خویش را متوجه امام کنند و او را
مقصد هوای خویش قرار دهند ،و به مقتضای رسالت ،پیامبر خدا بوده است که طبیب دوار بطبه بوده است.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 33..................................... 0211
گذشته از معنای لغوی امام که متضمن معنای پیشوایی و تدبیر امور و معادل ریاست است 0،به
روایاتی هم که در تفسیر معنای امام وارد شده میتوان نظر داشت .امام رضا در ضمن روایتی
جامع در وصف مقام امامت ،به جایگاه ویژهی حضرت ابراهیم اشاره فرمودند:
َشَّر َف ُه ِب َها َو ال َخِلی َل َ بع َد الن ُب َّوِة َو ال ُخ َّل ِة َمر َت َب ًة َثا ِل َث ًة َو َف ِضی َل ًة َأ«َ ِإش َّانَدا ِلبِ َإه َاماِ َذم َکَةر ُ َهخ َف َ َّقاصَلال َّلَعَُّهز ِبَ َوها َ ِإج َّبَرلا ِِإهِّنی َمی
ِمن ُذ ِّر ی ِتی جا ِع ُل َك ِلل َّنا ِس ِإمام ًا َف َقا َل ال َخِلی ُل ُ سُرورًا ِب َها َو
َقا َل ال َّل ُه َت َباَر َك َو َت َعا َلی لا ینا ُل َعه ِدی ال َّظا ِل ِمی َن»
و در وصف اتصال این منصب تا زمان خودشان فرمودند:
« َف َلم َتَزل ِفی ُذِّر ی ِت ِه ی ِر ُث َها َبعض َعن َبع ٍض َقرن ًا َف َقرن ًا َح َّتی َو ِر َث َها ال َّن ِبی َ ف َقا َل َج َّل َج َلا ُل ُهِ -إ َّن َأو َلی
ِخ َلا َف ُة ِإ َّن الِإ َما َم َة ا َّت َبَ ُ عوو َُهم َ َقوا ُمه ََأذِامای ِل َّرن ِابل ُمی َؤوِم ِا َّنل ِیذَین َن آ َمَُنوواِمَیوَراال َّلُ ُهث ال َّنا ِس ِبِإبرا ِهی َم َل َّل ِذی َن
» َو ِلی ال ُمؤ ِم ِنی َن ... ال َّل ِه َو ِخ َلا َف ُة الَّر ُسو ِل
ال َح َس ِن َو ال ُح َسی ِن
ُ و در وصف اهمیت این منصب به برخی شئون آن اشاره فرمودند:
أس
الِإس َلاِم الِإ َما َم َة ِإ َّن ال ُمؤ ِم ِنی َن ِعز َو الدنیا َص َلا ُح َو ال ُمس ِل ِمی َن ِن َظا ُم َو ال ِّدی ِن ِز َما ُم الِإ َما َم َة « ِإ َّن
ال َّنا ِمی َو َفر ُع ُه ال َّسا ِمی ِبالِإ َماِم َت َما ُم ال َّص َلاِة َو الَّز َکا ِة َو ال ِّصیاِم َو ال َح ِّج َو ال ِج َها ِد َو َتوِفی ُر ال َفی ِء َو
ال َّص َد َقا ِت َو ِإم َضا ُء ال ُح ُدو ِد َو ال َأح َکاِم َو َمن ُع الث ُغو ِر َو ال َأط َرا ِف الِإ َما ُم ی ِحل َح َلا َل ال َّل ِه َو ی َحِّر ُم َحَرا َم
ال َّل ِه َو ی ِقی ُم ُح ُدو َد ال َّل ِه َو ی ُذب َعن ِدی ِن ال َّل ِه َو ید ُعو ِإ َلی َس ِبی ِل َر ِّب ِه ِبال ِحک َم ِة َو ال َمو ِع َظ ِة ال َح َس َن ِة َو
ال ُح َّج ِة ال َبا ِل َغ ِة الِإ َما ُمَ .کال َّشم ِس ال َّطا ِل َع ِة ال ُم َج ِّل َل ِة ِب ُنو ِر َها ِلل َعا َلِم »..
با توضیحات فوق الذکر باید پذیرفت که امامت حضرت ابراهیم به هر معنایی که بوده در حد شأنیت
و ذوالحق بودن باقی نمانده است و سهمی از فعلیت و واقعیت را دارا بوده است .اول ًا معنای
لغوی امام و اصطلاحی همین است؛ ثانی ًا آنچه علامه طباطبائی اختیار فرمودند و از مجموع آیات
استظهار نمودند متضمن هدایت فعلی (ایصال إلی المطلوب) بود؛ و ثالث ًا شاید بتوان ادعا کرد
امامتی که در حد شأنیت باقی بماند و هیچ بروز و ظهوری نداشته باشد مجرد اعتبار است و
اَ0لغَّ.یرا ِلرعهمیِ،ة.ح.،ک.ومإوموإاَُماملا ُاملم ُُکجحِّْنیلِد َطقشاائل ُیادءُعه:ظَمق.یم،م ُهجو 1ا0لُ،م ْص ِلص ُ0ح ل7ه:،2ووا َلأَُّقمراْآلَُقنوإَمم،ا ُموا َلأ َُّمم ِبس ِهلمم:ی ََتنقَّ،د َوم ُاهلنمبُّ ،یو(هصلییاالللإمهاعملُیة.هواولاهل)إإمما ُامُم :املاُأ َّامْئُِتة َّ،م بوهال ِمخِْلنی َفرِئُةی :إمسا ُمو
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 37.......................................
نمیتواند به عنوان هدیهای با ارزش به پاس زحمات حضرت ابراهیم و در قبال سپری کردن
امتحانات سخت و سنگین بوده باشد.
برای روشنتر شدن جوانب بحث فقراتی از تورات فعلی را به عنوان شاهد و مبین معنای امامت
برای حضرت ابراهیم میآوریم:
ابراهیم (علیه السلام) و امامت در تورات
کتاب تورات بر مدار وعدهای که خداوند به حضرت ابراهیم داده تنظیم شده است .جای
جای این کتاب اشاره به این وعده الهی دارد که خدا به ابراهیم و فرزندان او داده است که بیت
المقدس (یا در برخی فقرات مدیترانه تا فرات ،یا در برخی فقرات زمین) را میراث او و فرزندان او
قرار دهد .در کتاب تورات اساس ًا امامت و امت حول محور ابراهیم است.
در سفر پیدایش ،فصل 00بیان گر خروج حضرت ابراهیم از خانهی پدری است و خدا از همان
زمان وعدهی برکت را به ابراهیم داده است:
.1خداوند به ابرام فرمود« :ولایت ،خانه پدری و خویشاوندان خود را رها کن و به سرزمینی که من
تو را بدانجا هدایت خواهم نمود برو .7 .من تو را پدر امت بزرگی میگردانم .تو را برکت میدهم و
نامت را بزرگ میسازم و تو مایه برکت خواهی بود .3 .آنانی را که به تو خوبی کنند برکت میدهم
و آنانی را که به تو بدی نمایند لعنت میکنم .همه مردم دنیا از تو برکت خواهند یافت.
.6وقتی به کنعان رسیدند در کنار بلوط موره واقع در شکیم خیمه زدند .در آن زمان کنعانیها
در آن سرزمین ساکن بودند .7.اما خداوند بر ابرام ظاهر شده ،فرمود :من این سرزمین را به نسل
تو خواهم بخشید.
در این مرحله هنوز وعدهی الهی مسجل نشده است و در حد وعدهای است که در آینده عملیاتی
خواهد شد .همینطور در فصل 01این وعده تکرار میشود:
.15بعد از جدا شدن لوط از ابرام خداوند به ابرام فرمود :با دقت به اطراف خود نگاه کن! .14تمام
این سرزمین را که میبینی تا ابد به تو و نسل تو میبخشم .16نسل تو را مانند غبار زمین بی
شمار میگردانم.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 38..................................... 0211
ِفی َها َبا َرک َنا ا َّل ِتی َ ِإ َلی َو ُلوط ًا « َو َن َّجی َنا ُه است: آیه این معنا این همسیاق آیهی کریم قرآن در
الأر ِض
ِلل َعا َل ِمی َن» (انبیاء.)70 :
نکتهی قابل توجه این است که این وعده مخصوص فرزندان ابراهیم نیست ،بلکه طبق این وعده
خود ابراهیم میباید شاهد این سروری باشد.
فصل 07بیانگر مقطعی است که این وعده مسجل میشود و عملیاتی شدن آن آغاز میشود.
عجیب است که این قسمت از تورات به صورت ناشیانه و نخنما دچار تحریف شده است .با توجه
به اینکه ابراهیم 11ساله است ،طبق ارقام تورات اسماعیل باید 02ساله باشد و این یک سال قبل
از به دنیا آمدن اسحاق است.
.1وقتی ابراهیم نود و نه ساله بود خداوند بر او ظاهر شد و فرمود :من خدای قادر مطلق هستم .از
من اطاعت کن و آنچه راست است به جای آور .7با تو عهد میبندم که نسل تو را ز یاد کنم 3و.5
ابرام به خاک افتاد و خدا به وی گفت :من با تو عهد میبندم که قومهای بسیار از تو به وجود
آورم .4از این پس نام تو ابرام نخواهد بود بلکه ابراهیم؛ ز یرا من تو را پدر قومهای بسیار میسازم
.6نسل تو را ز یاد میکنم و از آنها ملتها و پادشاهان به وجود میآورم .7من عهد خود را تا ابد
با تو و بعد از تو با فرزندانت نسلاندرنسل برقرار میکنم .من خدای تو هستم و خدای فرزندانت
نیز خواهم بود .9تمامی سرزمین کنعان را که اکنون در آن غریب هستی ،تا ابد به تو و به نسل
تو خواهم بخشید
نام حضرت به ناگاه از ابرام به ابراهام (به معنای پدر امتها) تغییر میکند و بدین صورت وعدهی
مشروط سابق قطعیت مییابد (فقرات بعد نیز این معنا را تثبیت خواهد کرد)« .إنی جاعلک
للناس إمام ًا» آمده است ،اما «فأتمه ّن» حذف شده است .در حقیقت حذف نشده است؛ بلکه به
فصل 00منتقل شده است! فعل ًا برای اینکه انگیزهی این تحریف مشخص شود ،ادامهی فصل 07
را مطالعه میکنیم .با وعدهی تولد اسحاق این گفتگو بین خدا و ابراهیم شکل میگیرد:
.19پس به خدا عرض کرد :خداوندا! همان اسماعیل را منظور بدار! [نسلم را از همین اسماعیل
کثرت ببخش] .18ولی خدا فرمود :مطمئن باش خود ساره برای تو پسری خواهد زائید و تو نام او
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 31 .......................................
را اسحاق (یعنی خنده) خواهی گذاشت .من عهد خود را با او و نسل وی تا ابد برقرار خواهم کرد
.72اما در مورد اسماعیل نیز تقاضای تو را اجابت نمودم و او را برکت خواهم داد و نسل او را چنان
ز یاد خواهم کرد که قوم بزرگی از او به وجود آید .دوازده امیر از میان فرزندان او برخواهند خواست
.71اما عهد خود را با اسحاق که ساره او را سال دیگر در همین موقع برای تو خواهد زائید استوار
میسازم.
هر دو امت «بنی اسرائیل» و «بنی اسماعیل» دورانی خواهند داشت و مکنتی خواهند یافت .اما
عاقبت از آن کدام است؟ گروهی که این فضیلت از او سلب نخواهد شد کدام است؟ گروهی که
تمکن بیشتری خواهند یافت کدام است؟ این فقرات ادعا دارند که دولت فرزندان اسحاق مستقر
خواهند ماند!0
اما فقرات جابهجا در فصل 00جریان قربانی کردن «اسحاق» است! تحریف کنندگان برای اینکه
فرزند قربانی ابراهیم را که برکت در نسل او خواهد بود ،اسحاق جلوه دهند ،جریان قربانی فرزند
را چند فصل عقب انداختهاند .در فصل 00در 011سالگی حضرت ابرهیم ،اسحاق متولد میشود
و در فصل 00به جریان قربانی کردن او اشاره میشود .البته تحریف کنندگان ملتفت حل این گره
نشدهاند که :اسحاق نمیتواند فرزند یگانهی حضرت ابراهیم باشد!
بار دیگر فرشتهی خداوند از آسمان ابراهیم را صدا زده به او گفت :خداوند میگوید به ذات خود
قسم خورده ام که چون مرا اطاعت کردی و حتی یگانه پسرت را از من در یغ نداشتی تو را چنان
برکت دهم که نسل تو مانند ستارگان آسمان و شنهای در یا بیشمار گردد .آنها بر دشمنان خود
پیروز شده موجب برکت تمام قومهای جهان خواهند گشت ،ز یرا تو مرا اطاعت کردی (.فصل ،00رقم
)08-02
این همان «فأتمهن» در سورهی بقره است و از همینجا (یعنی 11سالگی حضرت ابراهیم) استقرار
امامت او رقم میخورد .شاید اولین گام برای استقرار پیشوایی او پاکسازی سرزمین همسایه از
.0برخی در صحت ترجمهی تورات فعلی تشکیک کرده اند و مدعی هستند که آنچه در تورات عبری موجود است بر مکنت
طولانی مدت خاندان اسحاق و مکنت نهایی خاندان اسماعیل پس از آن دلالت دارد( .رساله ای در رد یهودیت ،حاج بابا
قزوینی یزدی)
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 71 ..................................... 0211
افراد ناپاک باشد که با عذاب قوم لوط ـ کمتر از یک سال قبل از تولد اسحاق ـ عملیاتی میشود
و تورات در فصل 01به آن اشاره دارد .حالا اینکه این عذاب الهی و خبر آن چه تأثیرات اجتماعی
در سطح منطقه داشته است ،شاید قابل حدس باشد.
از جمله عباراتی که میتواند انعکاس دهندهی واقعیت جایگاه حضرت ابراهیم در آن زمان باشد،
این جمله از تورات عربی است که برگردان دقیقتری نسبت به نسخهی فارسی دارد .در فصل ،01
رقم 1به بعد ،در جریان تدفین ساره میخوانیم:
«و قام ابراهیم من أمام میته و کلم بنی حث قائل ًا «أنا غریب و نزیل عندکم ،اعطونی ملک قبر
معکم لأدفن میتی من أمامی» .فأجاب بنو حث ابراهیم قائلین له :اسمعنا یا سیدی! أنت رئیس
من الله بیننا .فی أفضل قبورنا ادفن میتک»...
شاید تصور شود که حضرت ابراهیم در سن 11سالگی فرصت سروری یافتن آن سرزمین را نداشته
است و به ناچار پیشوایی او منحصر به پیشوایی معنوی فرزندان خویش بوده است .لکن باید توجه
داشت که آن حضرت بنا بر نقل تورات 072سال عمر نموده است و پس از اسماعیل و اسحاق
فرزندان دیگری نیز از زنان دیگر به دنیا آورده است.
یک نقصان مهم در متن تورات این است که «لا ینال عهدی الظالمین» در آن منعکس نشده
است .در حقیقت بنیان یهودیت تحریف شده بر حذف این جمله استوار است و جایجای تورات
کنونی تأکید دارد که :وعدهی کثرت و برکت با امتحانی که پدر از آن عبور کرد ،برای فرزندان
مسجل شده است و هیچ اما و اگری در آن راه ندارد .خدا وعدهی بی چون و چرا داده است و
حق خلف وعده ندارد! البته برخی فقرات هم هستند که از چنگ تحریفگران در امان ماندهاند و
این معنای مشروط بودن وعده را میتوان از آنها استفاده کرد .از جمله در فصل :08
.18من او را برگزیده ام تا فرزندان و اهل خانهی خود را تعلیم دهد که مرا اطاعت نموده ،آنچه را
که راست و درست است به جا آورند .اگر چنین کنند من نیز آنچه را که به او وعده داده ام انجام
خواهم داد.
این معنا به این شکل مطابق آیات قرآن کریم است و تأکید میشود که عهد و پیمان دو طرفه و
مشروط بوده است و در قبال وفای به عهد ،خداوند نیز وعدهای نیکو داده است:
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 70 .......................................
َفار َه ُبو ِن»1 َو ِإیای ِب َعه ِد ُکم ُ ِب َعه ِدی َو َأو ُفوا َع َلی ُکم َأن َعم ُت ا َّل ِتی ِنع َم ِتی اذ ُک ُروا ِإسَرا ِئی َل َب ِنی «یا
أو ِف
اصل مسئلهی عهد و میثاق با امتها واژهای مأنوس در ادبیات قرآن است .در مورد اصحاب
پیامبر خاتم َ « :و اذکُروا ِنع َم َة ال َّل ِه َع َلیکم َو میثا َق ُه ا َّلذی وا َث َقکم ِب ِه ِإذ ُقل ُتم َس ِمعنا َو َأ َطعنا َو
قا ُلوا ِإ َّنا َنصاری در مورد نصاریَ « :و ِم َن ا َّلذی َن َاأَّتَُخقذواناال َّلم َهی ِثإا ََّقن ُهال َّمل ََفه َن َ ُعلسیوام َِبح ّذاظ ًا ِ ِتم َّاملا ُذص ُکدُرو ِورا ِ»ب ِ(همائ»د(هم:ائد7ه):؛02و)
ال َّل ُه میثا َق َبنی ؛ و در مورد یهودَ« :و َل َقد َأ َخ َذ
ِإسرائی َل َو َب َعثنا ِمن ُه ُم اث َنی َع َش َر َنقیب ًا (»...مائده)00 :
در سورهی بقره (آیه )022عبارت « َّمن َذا ا َّل ِذی یق ِر ُض ال ّل َه َقرض ًا َح َسن ًا َفی َضا ِع َف ُه َل ُه َأض َعاف ًا
َک ِثیَر ًة» بر جهاد بنی اسرائیل و ملک داوود و سلیمان در قبال آن تطبیق مییابد و در سورهی
حدید (آیه )00همین وعدهی مشروط در قبال جهاد مالی و جانی اصحاب رسول ،به آنها
داده میشود0:
َِبق«َ َمبوا َِ َملتااع َللََمفُُلکت ِومحَ َنأََّول ََاقخ ِاَُبتت َین ِرفلُقُأ*وواََل ِمِئف َنیكَذ َاَأساَِّعلبَ ِیذظ ُِملی َادیَل َّرلق َِِرهج ًَةُو ِل َِّّضلم ِاَهلنَّلِاَم َّهلی ََِذرقایر َُنثضَأًاان َلفََُّحقس ََوامسانَِ ًماوا َفنِ َیبت ََع ُوضادالَِ َعأو ََفرق ُا َِهت َُللضُوهاَ َلَواوَل ُُیکهّلَ ًأساَتَجِوورَع ََیکدِرِامیل َّنلم ُ ُهک»ام(ل ُحَّمحدیندسََ:أن1ن َ0فیَ0َ -قو0ا)ِلمَّل ُنه
این پیمان به جز وعدهی سروری ،جنبهی سلبی نیز داشته است و خفت و خاری جزای دنیوی
نقض آن بوده است .آیاتی از قرآن کریم از نقض این عهد توسط یهود خبر دادهاندَ « :ف ِب َما َنق ِض ِهم
ِّمی َثا َق ُهم َلع َّنا ُهم َو َج َعل َنا ُق ُلوَب ُهم َقا ِسی ًة»(مائده .)01 :مطابق آیات ابتدائی سورهی اسراء ،در تورات
نیز فقرات متعددی وجود دارد که خداوند به بنی اسرائیل وعید سرپیچیهایشان را داده است و
نابودی و هزیمت آنها را به دنبال شرک و فساد مسجل کرده است .لکن یهودیان این عبارات را
اینطور معنا میکنند که :راه توبه همیشه باز است و آنها دردانههای خدا هستند و هیچگاه خدا به
.0بقره .21 :این آیه بیان میدارد که حتی تا زمان حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) عهد مشروط الهی با بنی اسرائیل
پابرجا بوده است و همچنان آنها این فرصت را داشته اند که به عهد خود با خدا باز گردند و مزد وفای به عهد خویش را در حد
محدودی بگیرند .لکن فرصت سروری ک ّل عالم به هر صورت از آنها سلب شده است.
.0در جای خود توضیح داده ایم که تحقق این وعده در زمان حضرت بقیة الله(عجلاللهتعالیفرجه) و طبق الگوی انتظار و
فرج خواهد بود.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 70 ..................................... 0211
آنها پشت نخواهد کرد ،گرچه به قصد تنبیه آنها را تارومار کند!0
بر خلاف تورات که این عهد را بر مدار نژاد مستقر کرده است ،قرآن کریم تأکید دارد که این عه ِد
مشروط بر مدار فضیلت است :
« َقا َل َو ِمن ُذ ِّر ی ِتی َقا َل ل َا ی َنا ُل َعه ِدی ال َّظا ِل ِمی َن» (بقره)002 :
« ِإ َّن َأو َلی ال َّنا ِس ِبِإب َرا ِهی َم َل َّل ِذی َن ا َّت َب ُعو ُه َو َه َذا ال َّن ِبی َوا َّل ِذی َن آ َم ُنوا َوال ّل ُه َو ِلی ال ُمؤ ِم ِنی َن» (آل عمران)38 :
قرآن کریم از فضیلتی مقطعی برای بنی اسرائیل پرده بر میدارد:
«یا َب ِنی ِإس َرا ِئی َل اذ ُک ُروا ِنع َم ِتی ا َّل ِتی َأن َعم ُت َع َلی ُکم َو َأ ِّنی َف َّضل ُت ُکم َع َلی ال َعا َل ِمی َن» (بقره 27 :و )000
طبق این فضیلت خداوند در مقاطعی نعمتهای بزرگی را به بنی اسرائیل ارزانی داشته است:
َ
َوآ َتا ُکم م ُلوک ًا َو َج َع َل ُکم أن ِبیاء ِفی ُکم َج َع َل ِإذ َع َلی ُکم ال ّل ِه َقا َل ُمو َسی ِل َقو ِم ِه یا َقوِم اذ ُک ُروا ِنع َم َة « َو ِإذ
یؤ ِت َأ َحدًا ِّمن ال َعا َل ِمی َن» (مائده)01 : َّما َلم
با این حال این فضیلت بر اثر نقض عهد از آنها سلب شد و عهد جدیدی با تیرهی بنی اسماعیل
مقرر شد که این موجبات حسادت بنی اسرائیل را فراهم آورد.
َ
آ َتینا ُهم َو ال ِحک َم َة َو ال ِکتا َب ِإبرا ِهی َم آ َل آ َتینا َف َقد َفض ِل ِه ِمن ال َّل ُه آتا ُه ُم ما َعلی ال َّنا َس َیح ُس ُدو َن «أم
ُملک ًا َع ِظیما» (نساء)22 :
این ملک عظیم که چشمان یهودیت را خیره کرده است و آنها پس از گذشت هزاران سال هنوز
در توهم دست یافتن به آن هستند ،در خاندان فضیلت محقق خواهد شد0:
« ِإ َّنا َأع َطی َنا َك ال َکو َث َر» (کوثر)0 :
عید قربان از آ ِن آل رسول است و آنها این عید را از دامان «فضیلت» ربودند و به نفع «نژاد»
مصادره کردند1 .
در سوره صافات نیز که جریان قربانی منعکس شده ،ترتیب آیات گویای همه چیز است .در آیه
َ .0و َقاَل ِت اْلی ُهو ُد َوالَّن َصاَری َن ْح ُن َأْبَناء ال ّل ِه َوَأ ِح َّبا ُؤ ُه ُق ْل َف ِل َم ی َع ِّذُب ُکم ِب ُذُنوِب ُکم (مائده.)08 :
.0المیزان ،ج ،1ص :033فالمراد بآل إبراهیم الطاهرون من ذریته من طریق إسماعیل.
.1تمام تلاش انبیای بنی اسرائیل و حتی تلاش ویژهی حضرت عیسی بر اصلاح این خطای راهبردی بوده است و شواهد
متعددی بر این ادعا موجود است .پیامبران سعی داشته اند که از رهگذر فضیلت ،مردم را به عزت منتقل کنند و مردم زیر بار
قبول مسئولیت نمی رفتهاند.
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 71.......................................
11به هجرت حضرت ابراهیم اشاره میشود .در آیه 011به دعای فرزند دار شدن ،تا آیه 012به
جریان ذبح فرزند اشاره میشود و در این آیه به جزای حضرت ابراهیم اشاره میشود « ِإ َّنا َک َذ ِل َك
َنمجیِزشیوادلُ.منحه ِایس ِتنًای َدنر»آی.هنی0ز0د0ربآهیهوع18ده0ی«َتو َتَورلک َدناحَع َلضی ِره ِتف ایسالحآ ِاخ ِرقیاَنشا»ربههممزیدشدوندی.ودیرآآینهحیض1ر00ت
اشاره
نیز به
کثرت آل اسحاق اشاره میشود و اینکه گروهی از آنها مصداق «ظالم» خواهند بود که ظلم آنها
به ضرر خودشان تمام خواهد شدَ «:و َباَرک َنا َع َلی ِه َو َع َلی ِإس َح َق َو ِمن ُذِّر ی ِت ِه َما ُمح ِسن َو َظا ِلم ِّل َنف ِس ِه
ُم ِبین».
اشکال دیگر تورات در این جهت است که معنای حکومت دینی را به «حکومت خدادادی» تغییر
داده است و مسئولیت امام و امت را در قبال صبغهی دینی حکومت نادیده گرفتهاند .توضیح
خواهیم داد که یهودیت تمام سعی خود را کرده است تا صاحبان قدرت را از پیامبری و مرجعیت
معنوی خلع کنند.
با توجه به واقعیتهایی که مشاهده کردیم خداوند به پاس قدردانی ازخودگذشتگی حضرت
ابراهیم ،هم سرزمین را به او ارزانی داشت ،و هم امت (=جمعیت) را و هم امامت (=حاکمیت)
را.
امام با امت رابطهی وثیق دارد که در ادامه به تفصیل آن خواهیم پرداخت .امام کسی است که در
امت نهضت و انقلابی به پا کند و بر محور خویش جمع کثیری را به تکاپو وادار کند ،پرچه این
نهضت به فرجام نهایی نرسد و دولت به استقرار مورد نظر نائل نیاید .حکومت هدیهی خداست
به امتی که به هدایت ولی الهی خود را اصلاح میکند و چنان جسارت تغییر مییابد که حاضر
است ظاهر و باطن امر خویش را به دست امام بسپارد و به جامعهی خویش صبغهی الهی دهد.
پس از حضرت ابراهیم اتفاق جدیدی که در جریان امتها افتاد معاملهای بود که با فرزندان
ابراهیم ،نسلاندرنسل برقرار شد .امتها یکی پس از دیگری فرصتی استثنائی مییابند و در قبال
این فرصت بزرگ ،بار مسئولیتی سنگین به دوش میکشند .فرصت مییابند که شاهد
حکومتهای استثنائی ـ و بلکه صاحبان آن ـ باشند؛ و وظیفه مییابند که به ولایت امام خود تن
دهند و از نصرت او زحمت دریغ ندارند .اهمیت ماجرا در این جهت است که وسعت این ماجرا
زمانهی ما را هم در مینوردد و دامنهی آن تا این زمان نیز کشیده میشود .با این نگاه میتوانید
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 72..................................... 0211
مروری دوباره به عهد در آیات و ادعیه داشته باشید.
استخلاف امم
در ادبیات قرآن گاهی از استخلاف امم یاد شده است که تصویر آن با کمی اغماض همراه
است .معمول ًا خلافت را وصف شخص حاکم میدانند و استخلاف بر جابهجایی حکام تطبیق
میشود .اما استخلاف امم چه معنایی میتواند داشته باشد ،در حالی که امت مستخلف جای امت
دیگر را پر نمیکند و معمول ًا جابهجایی جمعیت صورت نمیپذیرد.
آنچه از ادبیات قرآن ظاهر میشود این است که بین امام و امت نوعی وحدت اعتباری قائل است
و جابهجایی امامان را نوعی تغییر ماهیت امم تلقی کرده است .در حقیقت محوریت با حکومت
دینی است که نعمتی بزرگ برای امام و امت اوست و در پی آن ولایت الهی بر سر آنها سایه افکن
میشود و وارد دنیایی جدید میشوند که میتوانند در آن از زندگی واقعی و حیات طیبه بهرهمند
بشوند .حتی قبل از اینکه حکومت به استقرار برسد ،خداوند امت را که در سایهسار ائمهی
هدایت ،فرصت بهرهمندی از حکومت دینی و نائل شدن به حیات طیبه را به دست آوردهاند،
جانشین امتهای پیشین با همین خصوصیت معرفی میکند و با این نعمت بزرگ بر آنها منت
مینهد .این است که خداوند امت پیامبر را مثل ًا جانشین پیشینیان ـ یا در برخی موارد جانشینان
زمین یا وارثان زمین ـ معرفی کرده است ،با اینکه اگر صرف ًا نعمت وجود و بهره مندی از حیات
حیوانی مد نظر بود ،امتهای متکثر دیگری در عرض امت پیامبر در آن زمان موجود بودهاند و
تأکید بر خلافت و جانشینی امت پیامبر بی مناسبت میشود.
(انعام: آ َتا ُکم» َما ِفی ِلیب ُل َو ُکم َدَر َجا ٍت َبع ٍض َفو َق َبع َض ُکم َر َف َع َو َ َخل َا ِئ َف َج َع َل ُکم ا َّل ِذی ُه َو « َو
الأر ِض
َ )032
الأر ِض
)02 (یونس: َتع َم ُلو َن» َکی َف ِل َنن ُظَر َبع ِد ِهم ِمن ِفی َخل َا ِئ َف َج َعل َنا ُکم « ُث َّم
)11 (فاطر: ُکف ُر ُه» َف َع َلی ِه َک َفَر َف َمن َ ِفی َخل َا ِئ َف َج َع َل ُکم ا َّل ِذی « ُه َو
الأر ِض
َ َ « َأ َّمن
َما َق ِلیل ًا ال َّل ِه َم َع ِإ ٰله أ الأر ِض ُخ َل َفا َء یج َع ُل ُکم َو السو َء یک ِش ُف َو َد َعا ُه ِإ َذا ال ُمض َطَّر ی ِجی ُب
َت َذ َّک ُرو َن» (نمل)30 :
ِمن ا َّل ِذی َن اس َتخ َل َف َک َما َ ِفی َلیس َتخ ِل َف َّن ُهم ال َّصا ِلحا ِت َع ِم ُلوا َو ِمن ُکم آ َم ُنوا ا َّل ِذی َن ال َّل ُه « َو َع َد
الأر ِض
سابقهی حکومت دینی در شرایع پیش از اسلام 72.......................................
َقب ِل ِهم» (نور)22 :
بهره مندی از همین فرصتها در آیات قرآن به عنوان فضیلت و تفوق نسبت به جهانیان مطرح شده
است .گویی هرکسی لایق این نیست که حتی در معرض اینگونه نعمات باشد!
« َو َل َقد آ َتی َنا َب ِنی ِإسَرا ِئی َل ال ِک َتا َب َوال ُحک َم َوالن ُب َّوَة َو َر َزق َنا ُهم ِّم َن ال َّطی َبا ِت َو َف َّضل َنا ُهم َع َلی
ال َعا َل ِمی َن» (جاثیه)03 :
حتی در برخی آیات بر امم تعبیر «إمام» شده است ،و این از این باب است که نسبت به دیگر اقطار
زمین که از نعمت حکومت دینی بی بهره هستند ،منشأ خیرات خواهند بود و به محوریت آنها
خیر و صلاح به تمام جهان ساطع خواهد شد:
َأ ِئ َّم ًة َ
َمو َنهلج َعتَلُ،ه ُمضارل َووارِترًِاث بی َهنم»ع(نقاصی نص:اب2و)دی پایان َنج َع َل ُهم َو َ ِفی اس ُتض ِع ُفوا ا َّل ِذی َن َع َلی َن ُم َّن أن ی ُد ُن ِر « َو
الأر ِض
با این توضیح تهدیدات الهی نسبت به اقوام مبنی بر انقضا و
و عذاب استیصال نیست ،بلکه با محرومیت از نعمت حاکمیت دین ـ دینی که به منصهی ظهور
برسد و تحت سیطرهی مستکبران و طاغوتیان نباشد ـ نیز سازگار است:
« َو َرب َك ال َغ ِنی ُذو ال َّرح َم ِة ِإن ی َشأ یذ ِهب ُکم َویس َتخ ِلف ِمن َبع ِد ُکم َّما ی َشاء َک َمآ َأن َش َأ ُکم ِّمن ُذ ِّر ی ِة َقوٍم
َع َلی َأ ِذ َّل ٍة یأ ِتی ال ّل ُه ِب َقوٍم ی ِحب ُهم َوی ِحبوَن ُه ِمن ُکم َعن ِدی ِن ِه َف َسو َف َمن یر َت َّد (انعام)011 : ی َن» آ َخ ِر
یؤ ِتی ِه ال ّل ِه َول َا ی َخا ُفو َن َلو َم َة لآ ِئٍم َذ ِل َك َفض ُل ی َجا ِه ُدو َن ِفی َس ِبی ِل ال ّل ِه ال َکا ِف ِری َن َأی َها «یا
ا َّل ِذی َن آ َم ُنوا
ال ُمؤ ِم ِنی َن َأ ِعَّز ٍة َع َلی
َمن ی َشاء» (مائده)22 :
آیاتی که به ادامهی ماجرا نظر دارند و بیان می داردَ « :وَل ُنس ِک َن َّن ُک ُم ال َأر َض ِمن َبع ِد ِهم َذ ِل َك ِل َمن
َخا َف َم َقا ِمي َو َخا َف َو ِعی ِد» (ابراهیم )02 :با معنای صرف حیات و زنده بودن سازگاری چندانی ندارند؛
چون در عرض آنها کسان دیگری هم در زمین وجود داشتهاند و اساس ًا کسانی که جانشین اقوام
هلاک شده می شدند سرزمین جدیدی غیر از جای پیشینیان اختیار میکردند« .ذلک لمن
خاف »...هم می تواند اشاره به همین معنا داشته باشد که این جانشینی چیزی فراتر از نعمت
حیات است؛ حیات طیبه ای است که در آن همه در سایهی دین ارتزاق میکنند.
این معنا را حتی میتوان به بعث رسل نیز سرایت دارد و گفت :مبعوث بودن حضرت موسی و
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 73..................................... 0211
عیسی به سوی بنی اسرائیل به این معناست که برای آنها فرصت بهرهمندی از حاکمیت دین
را فراهم کردهاند تا بر محور آنها دین گسترش یابد و عالم گیر شود .مبعوث بودن حضرت موسی
به بنی اسرائیل معنایش این نیست حق ندارد فرعون را به دین خویش فرا بخواند ،یا حضرت داوود
ـ که از اوصیای ایشان است ـ حق ندارد ملکهی صبا را به آئین خویش فرا بخواند! یا مبعوث بودن
حضرت عیسی به بنی اسرائیل معنایش این نیست که مردم یونان حق ندارند به دین ایشان گرایش
پیدا کنند!
اینها جلوههایی از رابطهی وثیق امام و امت است.
جمع بندی
در پاسخ به سؤال از «رویکردهای حکومتی انبیاء» به این نتیجه رسیدیم که در بستر تاریخ
این رویکردهای عملی تطورات مهمی داشته است.
از منظر حق انبیاء ،حکومت همواره حقی محفوظ برای ایشان بوده است؛ لکن در دورانی که
ارادهی خدا به تشریع حداقلی دین تع ّلق گرفته بود ،مردم به سبب جهل ،از عهدهی ادای تکلیف
نسبت به انبیاء خارج بودهاند .رفتهرفته این حق تشدید شده است تا اینکه در زمان حضرت ابراهیم
مردم جهان موظف به یافتن امام عصر خویش و تبعیت از ایشان شدهاند.
از منظر تکلیف انبیاء نیز در برهههایی انجام این تکلیف مقدور نبوده است و رفته رفته با تمحیص
و پاکسازی جوامع ،هدایتهای انبیاء مؤثر واقع شده است و زمینه برای حکمرانی پیشوایان
هدایت ،مهیا شده است.
به جز این ،اتفاق ویژهای که در زمان حضرت ابراهیم راجع به آیندگان میافتد این است که در
جریان یک معاملهی دو سویه بین خدا و امت امامان ،امتها فرصت مییابند که با وفای به عهد
الهی و تبعیت از امامشان ،شاهد حکومتهایی باشند که در ذهن حاکمان بشری سابقه نداشته
است؛ حکومتهایی از جنس ملک سلیمان.
وجه صحت معاملات مبتنی بر اشتباه در وصف جانبی
استاد راهنما :استاد امینی
نویسنده:
محمد مظفري1
چکیده
از موضوعات مطرح در فقه اسلامیمساله اشتباه در اراده است که که خود به دو قسم تخلف وصف
ذاتی و تخلف وصف عارضی یا جانبی تقسیم میشود .در قسم دوم یعنی تخلف وصف عارضی یا
جانبی مشهور فقها قائل به صحت عقد همراه با حق خیار شده اند و لکن برای تصحیح چنین
عقدی با دو مشکل عمده مواجه بودهاند که راه حال های بسیاری برای ان بیان شده است .از
میان این راه حلها به نظر میرسد تنها یک راه حل میتواند هد دو اشکال را حل کند و لکن از این
راه حل تفسیرهای متعددی بیان شده که فقط یکی از ان تفاسیر میتواند صحت بیع موارد تخلف
وصف عارضی را حل کند .این راه حل همان راهکار سید یزدی و اخوند خراسانی است که با نام
"تعدد مطلوب" شناخته میشود .در این نوشتار ضمن تبیین تفاسیر مختلف از تعدد مطلوب به
.0دانش پژوه گروه فقه معاملات ،سال تحصیلی 11-211
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 78..................................... 0211
چگونگی تصحیح معاملات همراه با حق خیار در موارد تخلف وصف پرداخته میشود.
کلمات کلیدی
تخلف وصف جانبی ،تعدد مطلوب ،معاملات ،صحت معاملات ،وصف جانبی ،وصف عارضی
تبیین محل نزاع و بیان اقوال
اوصاف دخیل در معاملات دو دسته اوصاف جوهری و اوصاف جانبی تقسیم میشود .به اتفاق
فقها اشتباه در اوصاف جوهری باعث بطلان معامله میشود .مثلا اگر زید بگوید این خودرو را
به شما فروختم ما در واقع معلوم شود که این شی مورد اشاره خودرو نبوده بلکه اسب بوده معامله
باطل است .اما ایا اوصافی که دخیل در ماهیت مبیع نیستند اگر چنانچه مورد اشتباه واقع شود
باعث بطلان معامله میشود؟ اهم اقوال در این مقام سه نظر است:
اول :برخی فقها نظیر شیخ طوسی در نهایه(النهایة في مجرد الفقه و الفتاوی؛ ص )110 :معتقدند که هر نوع
تخلف وصفی باعث بطلان معامله میشود.
دوم :مشهور فقها معتقدند که تخلف وصف جانبی باعث خیار میشود.
سوم :ابن ادریس 0قائل به تخییر بین فسخ و قبول و یا امساک همراه با اخذ ارش است .بنابراین
طرف معامله سه کار میتواند انجام دهد :معامله را قبول کند ،یا فسخ کند و یا قبول کند اما ارش
بگیرد به این این نحو که :مبیع واجد وصفرا قیمت کنند ،فاقد وصف را هم قیمت کنند وتفاوت
آن دو هر چه بود به همان نسبت از ثمنالمس ّمی به مشتری برگردد.
از انجا که موضوع این نوشته بیان وجه صحت در موارد تخلف وصف جانبی است لذا از بیان
استدلالات و مناقشات اقوال خودداری میشود و به ذکر وجوه صحت پرداخته میشود لذا نوشته
ما در اطراف قول دوم میچرخد.
مشهور فقها برای تصحیح چنین عقدی با دو مشکل مواجه بودهاند:
.0السرائر الحاوي لتحریر الفتاوی؛ ج ،0ص :020 :إن وجده علی خلاف الصفة ،کان له ر ّده ،و فسخ العقد ،أو أخذه ،و أخذ
الأرش ،لا یجبر علی واحد من الأمرین
وجه صحت معاملات مبتنی بر اشتباه در وصف جانبی71 .................................
اشکال اول :در موارد تخ ّلف وصف عرضی و جانبی ،نیز باید حکم به بطلان عقد بشود.
مطلق اویسژگت ِیولخیااساص اس ًاسموتر(دکمهعاوملجهودوانقدعا نردش)،د0ن.ه مبی ِع با چون آنچه مورد معامله واقع شد،
موجود مبیع .لذا مبیع فاقد وصف ،اگرچه
اشکال دوم :صحت عقد متوقف بر رضا است .آن چیزی که در موارد تخ ّلف وصف عرضی
مورد تراضی قرار دارد نقل دادن مبی ِع دارای وصف است .مبی ِع بدون وصف که متعلق تراضی
قرار نگرفت تا حکم به صحت آن شود.0
برای پاسخ به اشکال اول حدود هفت جواب و برای حل اشکال دوم حدود پنج جواب ذکر شده
است .در بین جوابهای ذکر شده از اشکال اول جواب صحیح جوابی است که برخی نظیر اخوند
خراسانی و سید یزدی مطرح کردهاند(حاشیة المکاسب (للآخوند) ،ص 013و 020؛ حاشیة المکاسب (للیزدي) ،ج،0
ص.)21
این دو فقیه از طریق وحدت مطلوب و تعدد مطلوب مشکل اول را به این نحو حل کردهاند که
باگودر،ازل اذاو دصرا ففرذاتضیتوخ ّالز افرکواصن مفبیگعفبتاهشمد،ی مشوطلدوآ ِنبمدرطلایونبمعواامحلده وصفی که برای مبیع ذکر میشود
از موارد وحدت مطلوب خواهد
حاصل نشد و حکم به بطلان معامله میشود .ولی اگر وصف مذکور ،وصف عرضی باشد ،مطلوب
در معامله متعدد خواهد بود .یعنی در فرض تخلف وصف ،بخشی از مطلوب (عبد بودن) حاصل
شد و بخش دیگر (کتابت) حاصل نشده است .نسبت به آن مطلوبی که حاصل شد ،حکم به
صحت معامله میشود و نسبت به آن مطلوبی که حاصل نشده است ،حکم به ثبوت خیار میشود.
بررسی تعدد مطلوب
نسبت به این پاسخ مناقشاتی در کلمات بزرگانی مثل حضرت امام و محقق نائینی مطرح شده
است .در فقه العقود نیز به این پاسخ اشکال کردند.
.0کتاب المکاسب ،ج ،2ص :022وقوع العقد علی شيء مغایر للموجود ،فالمعقود علیه غیر موجود و الموجود غیر معقود
علیه.
.0کتاب المکاسب ،ج ،2ص :077یرجع النزاع إلی وقوع العقد و التراضي علی الشيء المطلق بحیث یشمل الموصوف بهذا
الوصف الموجود و عدمه.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 81 ..................................... 0211
اشکال فقه العقود بر پاسخ تعدد مطلوب
مولف فقه العقود در مقام اشکال فرموده اند :هر چند این وجه ،صحت و لزوم معامله را اثبات
میکند ،اما مدعا عبارت است از صحت معامله همراه با خیار و این وجه نمیتواند صحت بیع
همراه با ثبوت خیار را اثبات نميکند .زیرا تعدد مطلوب بازگشتش به یکی از این دو امر است:
«بیعین علی تقدیرین» و «یک بیع مطلق و یک بی ِع علی تقدیر عدم تمامیة البیع الاول» .اگر مراد
آخوند از تعدد مطلوب بازگشتش به «بیعین علی تقدیرین» باشد ،معنایش این است که اگر این
عبد در واقع کاتب است مورد بیع عبد کاتب باشد ،ولی اگر در واقع این عبد کاتب نیست مورد
بیع عبد غیر کاتب باشد .اگر مراد آخوند از تعدد مطلوب بازگشتش به «یک بیع مطلق و یک بی ِع
واقع بتیمعامبیرة اعلببیدعغایلراوکالت» ببا،شمعد ّل ،مقعاناسیتشباری اینناکسهتعبکده بکیاتِع مبطولجقوبدرنرداوشیتهعببادشکدا0ت.ب تقدیر عدم علی
ولی وقوع شد،
لازمه هر یک از این دو امر این است که بیع ثانی (بیع عبد غیر کاتب) بیع صحیح و لازمیباشد.
چون تخ ّلفی وجود ندارد تا حکم به خیار شود0.
اشکال حضرت امام به پاسخ تعدد مطلوب
حضرت امام در پاسخ آخوند خراساني فرمودند که این پاسخ قابل التزام نیست .1چون انشاء واحد
به دو انشاء منحل نمیشود .بلکه اگرانشاء واحد به دو انشاء برای دوشيء بصورت طولی (بیع
عبد کاتب بنابر تقدیر وجود کتابت و بیع عبد غیر کاتب بنابر تقدیر فقدان کتابت) برگردد ،حکم
به بطلان معامله میشود .چون چنین معاملهای شبیه «بیع الشیئ بثمنین علی تقدیرین» میشود،0
.0شبیه آنچه در بحث ترّتب مطرح میشود.
.0فقه العقود؛ ج ،0ص :233 :ا ّن تفسیر ذلك لمسألة الخیار غیر واضح عندنا إذ هذا مرجعه في الحقیقة إلی بیعین علی
تقدیرین ،أو إلی بیع مطلق و بیع آخر علی تقدیر عدم تمامیة الأّول ،فإذا تخلف الوصف فالبیع الأّول لم یتم و البیع الثاني ینبغي
أن یکون صحیحا لازما لعدم تقیده بوصف مفقود فلما ذا الخیار؟!
لاضمرنورحةلأّانإهلیلها یماع،قبللألنویفکرونضاإلنطشلاءبالالبیواعحکدذلأوكا،لإکناشنابءا اطلًلواا،حندظ،یرطاللببًایأعوبإثنمنشیانء
ما لا یخفی؛ .1کتاب البیع ،ج ،2ص :131فیه
و الفقدان ،و لشیئین طولّیین علی فرضي الوجدان
علی فرضین.
وجه صحت معاملات مبتنی بر اشتباه در وصف جانبی80 .................................
میشود ،0که به دلیل وجود تردید در معامله باطل است.
بررسی اشکال حضرت امام و مولف فقه العقود
به نظر میرسد این دو اشکال مطرح شده بر تعدد مطلوب وارد نیستند .ابتدا باید ببینیم که مراد از
تعدد مطلوب در پاسخ تعدد مطلوب چیست؟ بر اساس آنچه از ظاهر عبارت آخوند خراساني
استفاده میشود ،0مراد از تعدد مطلوب همان تفسیری است که در فقه العقود مطرح شده است.
که در این صورت اشکالات مطرح شده وارد هستند.
لکن به نظر میرسد وحدت مطلوب و تعدد مطلوب در این موارد به همان معنایی است که
در موارد دیگر به کار میرود .مثلا در بحث تبعیت قضاء از اداء ،یک مبنا این است که لزوم قضاء
تابع امر به اداء است .دلیلشان این است که امر به نماز ظهرین در فاصله زمانی خاص ،از باب
تعدد مطلوب است .یک مطلوب ،طبیع ّی نماز ظهرین است و مطلوب دیگر اتیان نماز در وقت
است .وقتی یکی از مطلوبها متع ّذر شد ،باید مطلوب دیگر را اتیان کند.
بنابراین مطلوَبین در تع ّدد مطلوب عبارتند از :اصل طبیعت و طبیع ِت به وصف خاص .با
توجه به این معنا از تعدد مطلوب ،میتوان تعدد مطلوب را به این نحو ارائه داد :در صورتی که
مشتری یک مبی ِع با وصف ذاتی را میخرد ،فقط یک مطلوب دارد ،که عبارت است از عبد حبشی.
مطلوبش حیثیت به وصف عرضی را میخرد ،دو مطلوب دارد :یک اما در صورتی که مشتری مبی ِع
در این صورت به دیگرش عب ِد به وصف کتابت است .تخ ّلف وصف عبد بودن مبیع است .مطلوب
این نحو است که بایع یک مطلوب را تحویل داد ولی مطلوب دوم تحویل داده نشد .لکن چون
مطلوب اول مشروط بود به انضمام مطلوب دوم (کاتب بودن عبد) ،لذا تخ ّلف این انضمام موجب
خیار میشود .مانند جایی که دو کتاب را به شرط انضمام به همدیگر معامله کنند ولی بعدًا معلوم
.0شبیه اجاره بر خیاطت ثوب ،که گفته شود اگر فارسی دوختی اجرتش یک درهم باشد و اگر رومیدوختی اجرتش دو درهم
باشد.
.0حاشیة المکاسب (للآخوند) ،ص :020هذا بخلاف ما إذا لم یکن القید رکنا له ،فان کونه کذلك نوعا ،قرینة عرفا علی ان
المنشأ بصیغة ک ّل منهما شیئان ،طلب الواجد إن کان ،و اّلا فطلب الفاقد ،و هکذا العقد مع صورتي الوجدان و الفقدان ،بحیث
لو فرض ان أحدا ما أراد إّلا الواجد ،و ان الفاقد لیس متعلقا لقصده ،أصلا ،فلا محیص له عن نصب دلالة علی ذلك ،و اّلا
کانت صیغة ک ّل منهما لأجل الاحتفاف بتلك القرینة الّنوعیة ،ظاهرة في تع ّدد المطلوب ،و العرف یحکم فیه بکون الفاقد أیضا
بالصیغة مطلوب.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 80 ..................................... 0211
شود که یکی از این کتابها مال غیر بود .در این مثال به دلیل تخ ّلف شرط انضمام ،حکم به خیار
(تب ّعض صفقه) میشود.
طبق این معنا از تعدد مطلوب ،میتوان صحت و خیار این معامله را توجیه کرد .در نتیجه نه اشکال
فقه العقود به خیاری نبودن این معامله و نه اشکال حضرت امام که میفرمود ما نحن فیه مثل بیع
به ثمنین و باطل است ،وارد نیستند.
اشکالات دیگر بر تعدد مطلوب
حتی بعد از تصحیحی که نسبت به این پاسخ انجام دادیم ،باز هم دو مناقشه بر این پاسخ وجود
دارد:
مناقشه اول :به حسب اغراض عقلایی ،غرض و مطلوب مشتری از مبیع ،قابل تقسیم است به
اینکه در برخی موارد از باب وحدت مطلوب و در برخی موارد از باب تعدد مطلوب است .لکن
محل بحث را ح ّل میکند که بیع واحد
را به دو عبد کاتب) انحلال بیع واحد به دو بیع تمعندح ّدلمکطنلدو.بدرزماحنالییاثکرهگدذاررماحسلتبوحاشثک(بای ِلع این
صحیح بیع
نیست ،همانطور که در کلام حضرت امام هم اشکال عدم معقولیت انحلال ذکر شده است .0
بله ،در جایی که اشیاء متعدد یا شیئ دارای اجزاء مورد بیع واقع شوند انحلال بیع واحد به دو یا
چند بیع معقول است ،مثل بیع چند کتابی که به هم انضمام شدند .چون عرف در این موارد بیع را
متعدد میبیند ،و میگوید چند بیع را با انشاء واحد انجام دادیم .در واقع چون در این موارد اجزاء
یا افراد مبیع ،مال ّیت مستق ّل دارند و میتوانند به تنهایی مورد بیع واقع شوند و ثمن در برابرشان
قرار میگیرد ،انحلال معامله معقول است .ولی انحلال معامله نسبت به اوصاف و هیئات معنا
ندارد .نکتهاش این است که هیئات و اوصاف مال ّیت مستقلی از ذات ندارند تا مورد معاوضه
مستقل قرار بگیرند ،بلکه فقط موجب زیادت و نقصان قیمت اشیاء میشوند.
بله ،اغراض مشتریان در مورد عبد کاتب ،ممکن است از باب وحدت مطلوب باشد و ممکن
است از باب تعدد مطلوب باشد ولی درصورت تعدد مطلوب ،معامله تعدد پیدا نمیکند.
.0کتاب البیع ،ج ،2ص :131فیه ما لا یخفی؛ ضرورة أّنه لا یعقل أن یکون الطلب الواحد أو الإنشاء الواحد ،طلب ًا أو إنشاء
لشیئین طولّیین علی فرضي الوجدان و الفقدان ،و لا منحلا إلیهما.
وجه صحت معاملات مبتنی بر اشتباه در وصف جانبی81.................................
مناقشه دوم :بر اساس تعدد مطلوب ،تمام الملاک در پاسخ از اشکال اول این است که تقیی ِد
مبیع به وصف ذاتی ،از باب وحدت مطلوب است و لذا در فرض تخ ّلف وصف ،حکم به بطلان
میشود ،و تقیید مبیع به وصف عرضی ،چون از باب تعدد مطلوب است ،حکم به صحت میشود.
لکن این کلام تالی فاسد دارد .چون لازمهاش این است که اگر مبی ِع ک ّلی مق ّید به وصف عرضی
شود ،در فرض تخلف وصف ،باید بر اساس تعدد مطلوب ،حکم به صحت و خیار این معامله
شود .در حالی که در این فرض فقهاء نسبت به فاقد وصف ،حکم به بطلان میکنند .این تالی
فاسد از حیث حکم وضعی (صحت و فساد) بود .ملاک فوق از حیث حکم تکلیفی (وجوب
تسلیم مبیع) نیز مستلزم یک تالی فاسد است .چون در این مثال اگر قائل به تعدد مطلوب شویم،
نسبت به یک مطلوب که قدرت بر تسلیم وجود ندارد .لکن نسبت به مطلوب دیگر (عبد غیر
کاتب) وجوب تسلیم برای بایع باقی است ،در حالی که از نظر فقهی کسی به این حکم ملتزم
نیست.
اشکال محقق نائینی به تعدد مطلوب
محقق نائینی نسبت به تعدد مطلوب سه اشکال مطرح کردهاند(منیة الطالب فيحاشیة المکاسب،ج ،0ص:)021
اشکال اول :این پاسخ به شکل یک ضابطه کلی و مضبوط نیست .چون وحدت یا
تعدد مطلوب در اوصاف ذاتی و عرضی ،به حسب اغراض متعاملین متفاوت است.
اشکال دوم :تفصیل بین اوصاف ذاتی و عرضی به این نحو که اوصاف ذاتی به نحو
وحدت مطلوب و اوصاف عرضی به نحو تعدد مطلوب هستند ،امر درستی نیست.
چون در مورد هر یک از اوصاف ذاتی و عرضی ،هم وحدت مطلوب و هم تعدد مطلوب
محتمل است.
این دو اشکال در حقیقت به یک اشکال برمیگردد .به این بیان که نمیتوان تفاوت
وصف ذاتی و وصف عرضی را به نحو کلی دائر مدار وحدت مطلوب و تعدد مطلوب
بدانیم .رکن ّیت وصف و عدم رکن ّیت آن دائر مدار وحدت مطلوب و تعدد مطلوب
نیست.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 82..................................... 0211
اشکال سوم :به حسب فتوای فقهاء ،مناط حکم به بطلان و صحت مع الخیار در
موارد تخ ّلف وصف ذاتی و عرضی ،وحدت مطلوب یا تعدد مطلوب نیست .بلکه چه
بسا در برخی موار ِد تخ ّلف وصف ذاتی ،تعدد مطلوب وجود دارد ،مثلا حماری را به
قصد باربر بودن میخرد ولی بعدا معلوم میشود که آن مبیع فرس است ،در حالی که
فقها حکم به بطلان میکنند .و چه بسا در برخی موارد وصف عرضی وحدت مطلوب
وجود دارد ،مثلا عبد کاتب را فقط به غرض کتابت میخرد و نیاز دیگری به این عبد
ندارد ،ولی بعدا کشف خلاف میشود ،در حالی که فقهاء حکم به صحت مع الخیار
میکنند.
مناقشه فقه العقود به اشکال محقق نائینی
در فقه العقود در مقام دفاع از کلام آخوند خراساني نسبت به اشکال محقق نائینی فرمودند :0مراد
اخوند خراساني از وحدت مطلوب و تعدد مطلوب در این پاسخ ،به حسب غرض شخصی و
رضایت قلبی متعاملین نیست .بلکه مراد آخوند از وحدت مطلوب این است که چون اوصاف ذاتی
و رکن ّی ،به حسب نوع موارد و غلبه خارجی در معاملات از باب وحدت مطلوب هستند ،این غلبه
موجب میشود که اوصاف ذاتی ظهور پیدا کنند در وحدت مطلوب .و همچنین غلبهی اوصاف
عرضی در تعدد مطلوب در معاملات ،موجب ظهور اوصاف عرضی در تعدد مطلوب میشود.
اگرچه به حسب غرض شخصی ،ممکن است در برخی از معاملات خلاف این غلبه تحقق پیدا
کند ،و متعاملین در یک وصف عرضی مطلوب واحد داشته باشد و یا در یک وصف ذاتی تعدد
مطلوب داشته باشند .لکن در این موارد هم ملاک وحدت و تعدد مطلوب همان ظهور برخاسته
از نوع موارد است نه غرض خاص متعاملین.
بررسی مناقشه فقه العقود بر اشکال محقق نائینی
به نظر میرسد این مناقشه فقه العقود به اشکال محقق نائینی وارد است و در نتیجه اشکال محقق
.0فقه العقود ،ج ،0ص :237الظاهر من عبارة المحقق الخراساني رحمه ال ّله ان مقصوده هو دعوی ا ّن غلبة تعدد المطلوبیة و
کون الغرض النفسي و الرضا القلبي ذا مراتب في الأوصاف الجانبیة و غلبة الوحدة و عدم تعدد المراتب في الأوصاف الرکنیة
أوجبت ظهور اللفظ في تعدد الملکیة المنشأة في الثاني و وحدتها في الأّول و لیس غرضه مجّرد تعدد الرضا القلبي و وحدته و
کون غرضه النفسي ذا مراتب أو غیر ذي مراتب.
وجه صحت معاملات مبتنی بر اشتباه در وصف جانبی82.................................
نائینی به پاسخ آخوند خراساني وارد نیست .البته این مناقشهی فقه العقود از کلام آخوند خراساني
نیز قابل استفاده است ،چون ایشان در مورد وصف عرضی چنین میفرماید« :هذا بخلاف ما إذا
لم یکن القید رکنا له ،فا ّن کونه کذلك نوع ًا ،قرینة عرف ًا علی أ ّن ال ُمنشأ بصیغة ک ّل منهما شیئان،
طلب الواجد إن کان ،و ا ّلا فطلب الفاقد ،و هکذا العقد مع صورتي الوجدان و الفقدان»( حاشیة
المکاسب (للآخوند) ،ص.)020
از کلام سید یزدی نیز همین مناقشه فهمیده میشود .چون ایشان نیز ملاک تعدد مطلوب را فهم
عرفی و نوع معامله کنندهها بیان میکنند .ایشان در این باره میفرماید« :نقول إ ّن الوصف و إن
کان مذکورا في الإنشاء بعنوان القید ّیة إ ّلا أ ّنه في العرف لا یع ّد قیدا بل هو من باب تع ّدد المطلوب
و یجري علیه حکمه إ ّما لأ ّنه کذلك في إرادة المنشئ أیضا في الحقیقة و إن کان قیدا في ال ّصورة
أو لأ ّن العرف یجري علیه حکم تع ّدد المطلوب و إن لم یکن کذلك في قصده و السّر في حکمهم
کذلك هو کونه کذلك في أغراض نوع المعاملین و إن لم یکن کذلك في هذین المتعاقدین بل في
الحقیقة یکون کذلك في حاق قصدهما و باطن قلبهما أیضا و إن کانا غافلین عنه»( حاشیة المکاسب
(للیزدي) ،ج ،0ص.)21
در نتیجه اشکال محقق نائینی به این پاسخ – یعنی تعدد مطلوب -وارد نیست ،بلکه عمده اشکال
این پاسخ همان دو وجهی است که قبل از اشکال محقق نائینی بیان شد.
تصحیح پاسخ تعدد مطلوب با تفسیر سوم از تعدد مطلوب
تفسیر سومیاز تعدد مطلوب وجود دارد که بر اساس آن هیچ یک از اشکالات مطرح شده تا اینجا
بر این پاسخ وارد نیستند .و آن این است که گفته شود تعدد مطلوب در اینجا به معنای «بیعین
علی تقدیرین» یا «یک بیع مطلق و یک بی ِع علی تقدیر عدم تمامیة البیع الاول» نیست تا مناقشه
مولف فقه العقود و حضرت امام وارد شود ،و به معنای «انحلال بیع واحد به دو بیع» هم نیست
تا اشکال شود که انحلال بیع نسبت به اوصاف معنا ندارد.
تفسیر سوم میگوید مراد از وحدت مطلوب در اوصاف ذاتی و تعدد مطلوب در اوصاف عرضی
مطلوب ،فقط بمهعاممطللهودابریوما نحهددتوع ّلمعقامگلرهفت.همانتسهاتد.رلمکوانر ِددرومحوداردت در خارج فقط یک این است که
تعدد مطلوب، قرار وجود دارد که یک التزام و
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 83..................................... 0211
علاوه بر التزام به اصل مبیع ،التزام دیگری نسبت به مطلوب ثانی هم وجود دارد به نحوی که اگر
این مطلوب وجود نداشت به این معامله اقدام نمیکرد .البته مطلوب ثانی ،یک معامله مستقل به
حساب نمیآید ،بلکه مطلوب ثانی به این نحو تامین میشود که التزام به مطلوب اول متوقف و
مشروط بر وجود مطلوب ثانی باشد (التزام به شراء عبد و پای بندی به قرارداد ،مشروط است به
التزام به کاتب بودن او) .که در صورت تخلف شرط ،اصل معامله صحیح است ،ولی به دلیل تامین
نشدن شرط ،خیار وجود دارد.
اگرچه این تفسیر از ظواهر کلام آخوند به دست نمیآید ،لکن این مطلب از کلمات سید یزدی
استفاده میشود .ایشان میفرماید«:فهو راض بأصل المبیع بال ّنسبة إلی لحاظ المطلوب الأول و
فقد المطلوب الثاني لا یض ّر به و من هذا قلنا إ ّن فساد الشرط لا یوجب فساد العقد کما ید ّل علیه
جملة من الأخبار أیضا»( حاشیة المکاسب (للیزدي) ،ج ،0ص.)21
با توجه به این تفسیر از تعدد مطلوب ،اشکال فقه العقود و حضرت امام ،و همچنین اشکال اولی
که ذکر شد (عدم انحلال معامله نسبت به اوصاف) جواب داده میشود .اما اشکال دومیکه ذکر
شد (توصیف مبیع کلی به وصف عرضی) جوابش این است که این اغراض عقلایی (تعدد مطلوب
در اوصاف عرضی) در جایی است که مبیع شخصی باشد .در موارد کلی بودن مبیع ،به لحاظ
اغراض عقلایی وصف عرضی هم از باب وحدت مطلوب خواهد بود.
با این تفسیر از تعدد مطلوب تمام مناقشات قبلی جواب داده میشود ،چون؛
اشکال فقه العقود و حضرت امام :جوابش این است که طبق این تفسیر دیگر بیعین
علی تقدیرین نمیشود.
اشکال انحلال بیع واحد به دو بیع :جوابش این است که طبق این تفسیر فقط یک
معامله داریم و بحث انحلال مطرح نیست ،بلکه فقط یک معامله داریم .البته در
وصف عرضی ،علاوه بر یک معامله ،یک اشتراط هم وجود دارد.
اشکال لزوم حکم به صحت در مبیع ک ّل ِی دارای وصف عرضی :جوابش این است که
طبق ضابطهی ما که مطلوب ثانی با اشتراط تامین شود .این ضابطه نسبت به وصف
عرضی در مبیع شخصی جاری میشود .چون در این موارد وصف عرضی ،مطلوب
وجه صحت معاملات مبتنی بر اشتباه در وصف جانبی87.................................
ثانی به حساب میآید .اما در مبیع کلی ،هم وصف ذاتی و هم وصف عرضی در مطلوب
اصلی مدخل ّیت دارند.
نکته فرق بین مبیع شخصی و مبیع کلی عبارت است از اینکه در مبیع
از توصیف این مبی ِع عرفی اشاره در میان است ،فهم چون پای جزئی
عبد خارجی است و عقد، عرضی این است که متع ّلق به وصف خاص
وصف کتابت یک مطلوب ثانی به حساب میآید که با شرط تامین
میشود .ولی در مبیع کلی که پای اشاره و شیئ خاص در میان نیست،
اگر مشتری دو مطلوب داشته باشد ،متفاهم عرفی از قول طرفین این است
که هم توصیف به وصف ذاتی و هم توصیف به وصف عرضی در اصل
مطلوب دخیل هستند.
اشکال سوم محقق نائینی :جوابش همان جوابی است که توسط فقه العقود مطرح شد
و از کلام آخوند خراساني و سید یزدی نیز قابل استفاده بود .یعنی ملاک تعدد
مطلوب ،نوع موارد است نه خصوص غرض شخصی طرفین.
اشکال اول و دوم محقق نائینی (اختلاف به حسب موارد و منضبط نبودن) :جوابش
این است که قبول داریم به لحاظ اغراض شخصی ،موار ِد وحدت و تعدد مطلوب
مختلف است .لکن چون به لحاظ غالب موارد ،اوصاف ذاتی دخالت در اصل مطلوب
دارند ،وحدت مطلوب به حساب میآیند .اوصاف عرضی هم چون به حسب نوع
موارد به عکس هست ،تعدد مطلوب به حساب میآید .همین مقدار از غلبه برای
ضرب قاعده و ضابطهمند بودن کافی است .این مطلب منافاتی ندارد با اینکه اغراض
شخصی مختلف باشد ،لکن آنچه موجب ظهور میشود غلبه و فهم عرفی است.
بنابراین تعدد مطلوب به همه مناقشات جواب میدهد و حکم به صحت معامله و خیار را نیز اثبات
میکند ،در نتیجه اشکال اول به وسیله این پاسخ ،جواب داده میشود.
حل اشکال دوم
در ابتدای بحث و در ذیل عنوان تبیین محل نزاع گفته شد که فقها برای تصحیح بیع در موارد
تخلف وصف جانبی با دو مشکل مواجه بودهاند .اولین مشکل از راه تعدد مطلوب حل گردید.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 88..................................... 0211
حال باید دید مشکل دوم چگونه حل میشود؟
مشکل دوم این است که :
صحت عقد متوقف بر رضا است .آن چیزی که در موارد تخ ّلف وصف عرضی مورد تراضی قرار
دارد نقل دادن مبی ِع دارای وصف است .مبی ِع بدون وصف که متعلق تراضی قرار نگرفت تا حکم
به صحت آن شود.0
در پاسخ به این اشکال نیز راه حل های متعددی بیان شده اما به نظر میرسد همان راه حلی که
در حل مشکل اول ذکر گردید – یعنی حل مشکل از راه تعدد مطلوب با تفسیر سوم – میتواند
اشکال دوم را نیز حل کند.
در فقه العقود(فقه العقود ،ج ،0ص 233و ص )280امده است :اگر این پاسخ تمام باشد ،قدرت جواب دادن
به اشکال دوم را نیز دارد و لکن اشکال ایشان این است که از تعدد مطلوب تفسیری دارند که بر
اساس ان تفسیر تعدد مطلوب نمیتواند مشکل را حل کند .اما بر اساس تفسیری که از تعدد
مطلوب ارائه شد میتوان مشکل دوم را نیز حل کرد.
جمع بندی
بح ِث از اعتبار تراضی یا طیب نفس ،فقط مربوط به چیزی است که مورد عقد واقع میشود .از
آنجا که فقط حیثیت عبد بودن – در مثال بیع عبد کاتب -مورد عقد قرار گرفته است ،وجود
تراضی نسبت به آن معتبر است .اما حیثیت کتابت اگرچه مطلوب است ،لکن مورد عقد واقع
نشده تا ص ّحت عقد متو ّقف بر رضای به آن باشد .وقتی حیثیت کتابت به عنوان مطلوب ثانی و به
صورت اشتراط لحاظ میشود ،معنایش این است که التزام مشتری به این عقد ،متو ّقف بر این
است که این وصف وجود داشته باشد.
بنابراین تفسیر سوم از تعدد مطلوب معنای صحیحی دارد و به هر دو اشکال پاسخ میدهد .بر
اساس این پاسخ فرقی ندارد که در صحت معاملات رضای معاملی را معتبر بدانیم یا طیب نفس
را .با این تفسیر از تعدد مطلوب ،بنابر هر دو قول میتوان به اشکال دوم پاسخ داد.
.0کتاب المکاسب ،ج ،2ص :077یرجع النزاع إلی وقوع العقد و التراضي علی الشيء المطلق بحیث یشمل الموصوف بهذا
الوصف الموجود و عدمه.
وحدت و تعدد مطلوب در قراردادها
استاد راهنما :استاد امینی
نویسنده:
احمد مولائی1
چکیده
یکی از قراردادهای متعارف ،قرارداد بر امور موصوف یا مشروط است ،از اموری که در تعیین
سرنوشت چنین معاملاتی بسیار موثر است تعیین کیفیت تأثیر وصف یا شرط مذکور در متعلق
است که آیا متعلق فقط در صورت وجود وصف یا شرط مطلوبیت دارد ( وحدت مطلوب ) یا اینکه
حتی در صورت فقدان آن هم دارای مطلوبیت میباشد ( تعدد مطلوب ) ؟ از این رو نوشتار حاضر
بحث وحدت و تعدد مطلوب در عقود را با الهام از کلمات فقهاء مورد بحث قرار داده و بعد از
تحلیل ماهیت و معیار هر دو عنوان ،به بیان آثارشان در عقود پرداخته است.
. 0دانش پژوه گروه فقه معاملات ،سال تحصیلی 11-211
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 11 ..................................... 0211
کلید واژه
وحدت و تعدد مطلوب ،معیار وحدت مطلوب ،معیار تعدد مطلوب ،آثاروحدت و تعدد مطلوب،
شرط فاسد ،خیار رویة .
مقدمه
یکی از اهدف اصلی مردم در معاملات اداره معیشت و تأمین نیازها است ،به همین جهت در
بسیاری موارد به اقتضای این هدف مهم متعلق معاملات را متناسب با اغراض خاص خود به
صورت مضیق قرار میدهند که یکی از این موارد ،معامله بر امور مشروط یا موصوف میباشد و
از آنجا که در این نوع معاملات امکان تخلف در وصف یا شرط مذکور وجود دارد این بحث مطرح
میشود که آیا در صورت تخلف ،معامله همچنان باقی است یا اینکه با فقدان وصف یا شرط معامله
هم باطل میشود .از این رو بررسی کیفیت تأثیر گذاری اوصاف و شروط در قراردادها دارای
اهمیت بوده که تحت عنوان « وحدت و تعدد مطلوب در قراردادها » مورد بحث قرار میگیرد .
گفتار اول :معیار وحدت و تعدد مطلوب
ـ معیار تعدد مطلوب
در عبارت فقهاء سه معیار برای تعدد مطلوب بیان شده است:
الف ) عدم دخالت وصف در حقیقت متع ّلق عقد
چنانچه وصف دخیل در حقیقت مبیع نباشد و در نتیجه تخلف وصف به لحاظ عرفی موجب تغایر
موصوف با موجود نگردد به این معنا که گفته شود مبیع فاقد اوصاف مأخوذ در آن است نه مغایر،
در این صورت معلوم میشود که ذات بدون وصف هم مطلوبیت دارد زیرا چنین وصفی اگر چه در
انشاء بعنوان قید هم ذکر شده باشد از نظر عرف قید محسوب نمیشود بلکه از باب تعدد مطلوب
خواهد بود(کتاب المکاسب ( القدیمه ) ج ،0ص.) . 203
ب ) دلیل دال بر حکم
به این معنا که به عنوان مثال اگر در معاملات مشروط به شرط فاسد یا بیع موصوف شخصی در
صورت انتفاء وصف از دلیل فهمیده شود که وصف یا شرط از باب تعدد مطلوب بوده است حکم
وحدت و تعدد مطلوب در قراردادها 10 ................................................
به صحت معاملات مذکور خواهد بود(بحرالعلوم ،بلغةالفقیه ،ج ،0ص. ) . 33
ج ) تعدد در غرض
عقد واقع شده بر یک امر مرکب گاهی ناشی از دو غرض است که یکی به کل و دیگری به اجزاء
آن تع ّلق میگیرد که در این صورت ُمن َشأ از قبیل تعدد مطلوب است(طباطبایی حکیم ،سید محسن ،نهج
الفقاهه ،ص .) 082
به نظر میرسد معیار صحیح و دقیق همان اولی باشد و حتی میتوان گفت که رجوع دومیو
سومیهم به همان معیار اول است زیرا آنچه که مهم است فهم عرف از اوصاف و شروط است که
چه موقع ذات متعلق مطلوب اصلی است اگر چه فاقد وصف یا شرط باشد ( تعدد مطلوب ) و
چه موقع ذات فقط در صورت مقید به قید یا شرط مذکور در عقد مطلوب است ( وحدت مطلوب
) و منشأ برای فهم عرف گاهی قرائن حالیه و مقالیه ،گاهی دلیل دال بر حکم و گاهی هم علم به
اغراض است .
ـ ماهیت تعدد مطلوب
تعدد مطلوب به لحاظ ماهیت ممکن است به یکی از سه حالت ذیل باشد:
الف ) تعدد در اراده من ِشئ
به این معنا که در اراده من ِشئ حقیقت ًا مطلوب متعدد باشد اگر چه در ظاهر به شکل قید
باشد(طباطبایی یزدی ،سید محمد کاظم ،حاشیة المکاسب ،ج ،0ص.) 21
ب ) حکم عرف به تعدد مطلوب
عرف حکم به تعدد مطلوب بکند هر چند که در قصد من ِشئ متعدد نباشد و دلیل این حکم این
است که در اغراض نوع معا ِملین ،اوصاف مذکور از باب تعدد مطلوب است هر چند که به حسب
ظاهر ،غرض در متعاقدین خاص اینگونه نباشد بلکه غرض مذکور فقط در حاق قصد و باطن
آنها بوده هر چند از آن غافل باشند .فقط در صورتی که علم داشته باشیم طرفین قصد جدی بر
قیدّیت دارند به گونه ای که رضایتشان فقط منوط به وجود وصف است ،معامله باطل خواهد بود
زیرا رجوعش به تعلیق است به دلیل اینکه در حقیقت انشاء معامله مع ّلق بر وجود وصف است و
گویا بایع گفته « :بع ُت إن کان کذا »(همان).
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 10 ..................................... 0211
ج ) تعدد در ُمن َشأ
در صورتی که قید به لحاظ نوع ،رکن برای عقد نباشد قرینه بر این است که ُمنشأ بواسطه هر
کدام از صیغه ها متفاوت است به این معنا که در صورت وجود قید ُمنشأ طلب واجد و در صورت
فقدان آن طلب فاقد است و در نتیجه عقد متعدد است به گونهای که اگر یکی از طرفین بخواهد
فقط واجد قید را اراده کند حتم ًا باید قرینه ای بر آن نصب کند(آخوندخراسانی ،محمد کاظم بنحسین،حاشیة
المکاسب ،تهران ،ص .) 020
همان طور که در معیار تعدد و حدت مطلوب ذکر شد معیار حکم عرف است و مناشی حکم عرف
ممکن است امور مختلف باشد .
ـ معیار وحدت مطلوب
الف) قوام متعلق عقد به وصف
چنان چه به لحاظ عرفی وصف دخیل در در حقیقت مبیع باشد هیچ اختلافی در بطلان عقد در
صورت تخلف وصف وجود ندارد هر چند که به نحو شرط در عقد أخذ شده باشد مثل اینکه بایع
بگوید :آنچه را که در خانه موجود است فروختم به این شرط که عبد وحشی باشد بعد معلوم شود
حمار وحشی بوده است و این کاشف از این است که مبیع فقط در صورت اتصاف به وصف مذکور
مطلوبیت دارد .
ب ) قوام رضایت به وجود وصف
اگر قص ِد به بیع مبتنی بر وجود اوصاف باشد به این معنا که رضایت به مبیع مقید به وجود وصف
باشد در این صورت با نبود وصف ،عقد از باب فقدان رضا باطل خواهد بود هر چند که وصف
مقوم مبیع نبوده و به تبع آن موجود مغایر با موصوف نباشد(انصاری دزفولی ،مرتضی بن محمد امین ،همان).
این معیار دارای اشکال است زیرا در صورتی که وصف مقوم مبیع نباشد قصد به بیع موصوف
حاکی از تعدد مطلوب است و لذا شخص با فقدان وصف هم نسبت به ذات مبیع رضایت دارد و
فقدان مطلوب دوم ضرری به رضایت او نسبت به مطلوب اول ندارد و به همین جهت است که در
صورت فساد شرط ،عقد فاسد نمیشود(طباطبای یزدی ،سید محمد کاظم ،همان).
اگر مراد از تعدد مطلوب تعدد التزام و ملتزٌم به باشد به این معنا که یکی از التزامها متع ّلق به ملکیت
وحدت و تعدد مطلوب در قراردادها 11 ................................................
مشتری نسبت به عین و دیگری نسبت به وصف صحت باشد بگونه ای که در صورت فقدان وصف
مشتری حق فسخ معامله را داشته باشد این عبارت دیگری از شرط ضمنی است و اگر مراد از
تعدد مطلوب معنای دیگری باشد روشن نیست زیرا اینکه یک التزامیبه بیع عین به صورت مطلق
تع ّلق بگیرد و التزام دیگر به بیع عین موصوفه چنین چیزی ممکن نیست(تبریزی،جوادبن علی،ارشادالطالب
الی التعلیق علی المکاسب ،ج ، 2ص .) 073
ج ) وحدت در غرض
عقد واقع شده بر یک مرکب گاهی ناشی از غرض واحدی است که به مجموع مرکب تع ّلق دارد
و در این صورت ُمن َشأ به نحو وحدت مطلوب است(طباطباییحکیم ،سید محسن،همان).
همان گونه که بیان شد رجوع همه به فهم عرف است .
گفتار دوم :آثار وحدت و تعدد مطلوب در عقود
) 1حکم به صحت یا عدم صحت معاملات بر عین موصوف
در صورت فقدان وصف چنان وصف مذکور از باب تعدد مطلوب باشد باشد عقد صحیح بوده و
مشروط له حق فسخ خواهد داشت اما اگر وصف مذکور از باب وحدت مطلوب باشد عقد باطل
خواهد بود(انصاری دزفولی ،مرتضی بن محمد امین ،همان).
) 7حکم به لزوم عقد در صورت فقدان وصف
چنان چه متعلق عقد شیء موصوف باشد حکم به صحت در صورت فقدان وصف کاشف از این
است که متعلق واقعی ذات عین خارجی است و در نتیجه عقد نسبت به عین فاقد وصف تام بوده
و مقتضی برای لزوم آن موجود است(نجفی گیلانی ،میرزا حبیب الله رشتی ،فقه الامامیه ،قسم الخیارات ،ص .)310
) 3اقتضای رهن بودن عین مرهونه با تمام مراتب بر اساس قول به تعدد مطلوب
گفته میشود که قول به تعدد مطلوب در رهن ،رهن بودن عین مرهونه با تمام مراتبش را اقتضا
میکند و لذا در صورت بیع آن به هنگام خوف از فساد ،ثمن آن هم به عنوان رهن محسوب میشود
زیرا ثمن یکی از مراتب عین است مگر اینکه از اذن به بیع اسقاط حق رهانه استظهار بشود که
درست نیست زیرا فرض ،عدم بطلان آن با بیع است و حق رهانه متقوم به خود عین نیست .
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 12 ..................................... 0211
اما این ثمره قابل پذیرش نیست زیرا درست است که رهن از قبیل تعدد مطلوب است اما مقتضای
آن رهن بودن ثمن به صورت مطلق نیست زیرا ثمن به صورت مطلق از مراتب عین محسوب
نمیشود تا اینکه حکم عین همواره شامل آن بشود چون در تمام مواردی که ملتزم به تعدد مطلوب
هستیم قائل به ثبوت حکم برای بدل به صورت مطلق نیستیم بلکه ثبوت حکم برای بدل منوط به
تعذر شخص متعلق عقد است(همدانی ،آقا رضا بن محمد هادی ،مصباح الفقیه ،ج ،02ص . ) 373
) 5حکم به صحت افاده اباحه در معاطاة
احتمال دارد که افاده اباحه در معاطات از باب تعدد مطلوب باشد به این معنا که مفاد معاطات
عبارت است از دو چیز :یکی تسلیط طرف مقابل بر مال خود به قصد ملک و دیگری تسلیط
بدون ملک که به حکم عرف مفید اباحه است و این نوع تسلیط اگر تأکید قصد تملیک نباشد
هیچ منافاتی با آن ندارد زیرا مراد از اباحه مذکور قسیم ملک نیست بلکه مقصود اباحه در ضمن
ملک و تابع آن است به گونه ای که به نحو تعدد مطلوب حتی با نبود ملک هم باقی است .
اگر اشکال شود که طبق این بیان در عقود فاسده هم باید قائل به افاده اباحه شد در حالی که کسی
قائل به آن نیست ،در جواب میتوان گفت :در عقود فاسده تسلیط اباحه ای وجود ندارد زیرا نه
تسلیط قولی است و نه تسلیط فعلی ،با این بیان که مدلول مطابقی صیغ این عقود فقط تملیک
است و اباحه تصرف از احکام شرعی ملک است که بدون قصد مالک هم بر آن مترتب میشود
حتی اگر مالک قصد عدم ترتب آن را داشته باشد و بر فرض مقصود مالک هم باشد به نحو وحدت
مطلوب مقید به ملکیت است .و به لحاظ فعلی هم آنچه که وجود دارد دفع عین به صاحبش
براساس عقد است و هیچ تسلیطی بر مال دفع شده نیست زیرا ملکیت مقصوده ای که به خیال
طرفین محقق شده ناشی از عقدی است که سابق بر دفع مال به مالکش بوده است پس دفع مذکور
به هیچ عنوان تسلیط غیر بر مال به قصد تملیک نیست .در حالیکه در معاطات حصول ملکیت
با دفع و متأخر از تسلیط است .
اما قول به اباحه در معاطات هم از باب تعدد مطلوب دارای اشکال است زیرا آنچه که در معاطات
وجود داشته ،تسلیط به قصد تملیک بوده است که با انتفاء ملک آن هم منتفی میشود چرا که با
انتفاء فصل جنس هم منتفی خواهد شد و لذا اباحه در ضمن ملک منتفی بوده و اباحه قسیم
ملک هم مقصود نبوده است (بحرالعلوم ،محمدبن محمدتقی ،همان ،ص .) 37
وحدت و تعدد مطلوب در قراردادها 12 ................................................
) 4لزوم یا عدم لزوم انضمام عادل به متولی سابق یا تعیین شخص دیگردر وقف
در صورتی که واقف عدالت را در متولی شرط کرده باشد هنگام زوال وصف طبق قول به تعدد
مطلوب لازم است حاکم شخص عادل دیگر را به او ضمیمه و یا اینکه شخص دیگری را به جای
او تعیین کند اما بنابر قول به وحدت مطلوب ضمیمه عادل یا تعیین شخص دیگر از سوی حاکم
لازم نیست(غروی نائینی ،میرزا محمد حسین ،الرسائل الفقهیه( تقریرات للنجم آبادی) ،ص .) 031و ظاهر این است که
وقف بدون متولی خصوصی طبق نظر حاکم اداره خواهد شد .
) 6استحقاق یا عدم استحقاق اجیر نسبت به بخشی از اجرت در صورت وجود
مانع از رسیدن کالا
اگر انسان شخصی را اجیر کند تا اینکه متاعش را در مدت معین به فلان شهر برساند چنان چه
در بین راه مانعی پیش بیاید و او نتواند کالا را برساند اجاره باطل میشود در این صورت چنان چه
مورد اجاره فقط رساندن کالا باشد اجیر مستحق چیزی نیست اما اگر مورد اجاره مجموع سفر
و رساند کالا باشد اجیر نسبت به مسافتی که طی کرده مستحق اجرت خواهد بود اما اگر مورد
اجاره مجموع آن دو به نحو وحدت مطلوب باشد مستحق چیزی نخواهد بود(موسوی خوئی ،سید
ابوالقاسم ،منهاج الصالحین ،ج ،0ص . ) 010
) 7جواز یا عدم جواز صرف نماء وقف در مصلحت دیگر در صورت فوت مصلحت اول
چنان چه انسان مالی را بر یک مصلحتی وقف کند ( مثل وقف بر مسجد یا مدرسه ) در صورت
زوال آن مصلحت و عدم امکان استفاده از آن و یا عدم نیاز ،اگر وقف به نحو تعدد مطلوب باشد
( که غالب ًا از این قبیل است ) در صورت امکان نماء وقف صرف مصلحت مشابه خواهد شد در
غیر اینصورت در نزدیک ترین امر خیر به مورد وقف صرف میشود(همان ،ص .) 027
) 9صحت یا عدم صحت عقد نکاح در صورت فقدان وصف مذکور در صیغه
اگر در صیغه عقد نکاح دو عنوان صحیح به کار رفته باشد باید دید که آیا یکی از عنوانها از باب
وحدت مطلوب ،مقید به عنوان دیگر متعلق نکاح قرار گرفته یا از باب تعدد مطلوب یکی از دو
عنوان به صورت مطلق متعلق نکاح واقع شده است که البته در این صورت عنوان دیگر هم مورد
توجه متعاقدین است ولی در صورت فقدان آن ،عنوان دیگر متعلق انشاء نکاح است.
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 13 ..................................... 0211
چنانچه عقد از عقودی باشد که جعل خیار در آن مشروع است در صورت تعدد مطلوب عقد
صحیح بوده و حق خیار فسخ ثابت میشود به عنوان مثال اگر در صیغه عقد نکاح گفته شود« :
زوجتك هذه و هی الکبری » و هر دو جهت مورد نظر زوج و ولی زوجه باشد ،چنانچه یکی از
دو جهت موجود نباشد و معلوم شود که این دختر ،دختر بزرگ نیست .صحت عقد در این مورد
مبتنی بر مسأله وحدت و تعدد مطلوب است .اگر رضایت متعاقدین به عقد با این شخص مشروط
و مق ّید بر آن است که دختر بزرگ باشد عقد باطل است و اگر مق ّید به این وصف نبود عقد صحیح
میباشد و این که این دو جهت ذاتی شخص و از اوصاف ثابته باشد یا عرضی ،تفاوتی نمیکند.
برخی از فقهاء قائلند مسئله به لحاظ ارتکاز عرفی به نحو تعدد مطلوب است و لذا اگر شخص
مورد عقد دختر بزرگ هم نباشد عقد صحیح است و چنانچه خیار فسخ در عقد نکاح مشروع
باشد حق فسخ هم ثابت میشد و به همین جهت است که در عقد بیع اگر بایع بگوید « :بعتك
هذا العبد الکاتب » چنانچه معلوم شود که عبد کتابت بلد نیست ،چون ارتکاز عرفی به تعدد
مطلوب است عقد صحیح بوده فقط مشتری حق خیار فسخ دارد.
این کلام درست نیست زیرا:
اول ًا :همیشه این طور نیست که ارتکاز عرفی در اوصاف از باب تعدد مطلوب باشد چنان چه
شخصی برای تجارت خانه خود نیاز به منشی داشته باشد و عبدی را به عنوان کاتب بخرد آیا در
این معامله ارتکاز عرفی بر این است که این معامله واقع میشود حتی اگر عبد فاقد کتابت باشد؟
یا اینکه در این موارد اص ًلا چنین عبدی را نمیخواهد چون مشکل او را حل نمیکند زیرا هدف
او داشتن صفت کتابت در عبد است و واضح است که از باب وحدت مطلوب است و اگر بر فرض
تعدد مطلوب هم باشد ،این که کدام یك از این دو مطلوب اصیل است و دیگری مطلوب تبعی و
فرعی ،ضابطه کلی در کار نیست و تقدم در ذکر یا ذاتی بودن ،دلیل اصیل بودن نیست.
ثانی ًا :بر فرض ارتکاز عرفی در این موارد التزام در ضمن التزام و و از باب تعدد مطلوب باشد ،به
چه دلیل اگر التزام دوم که نسبت به التزام اول مظروف است تحقق پیدا نکرد ،حق فسخ نسبت به
التزام اول ثابت میشود ؟ زیرا اگر دو نفر دو تا عقد مستقل انجام دهند به نحوی که عقد دوم مبتنی
بر عقد اول باشد به این معنا که التزامی است مبتنی بر التزام اول بدون اینکه شرطی در کار باشد
و فقط چون شخص اول عقد را انجام داده دیگری هم عقد خود را انجام میدهد در این صورت
وحدت و تعدد مطلوب در قراردادها 17 ................................................
چنان چه دومیتخلف کرد به چه دلیل طرف مقابل نسبت به التزام خود حق فسخ پیدا میکند(شبیری
زنجانی ،سید موسی ،کتاب نکاح ( زنجانی ) ،ج ، 01ص .) 1211
) 8صحت یا بطلان بیع کلی موصوف در ذمه
چنان چه مبیع کلی موصوف در ذمه باشد در صورت عدم تمکن از واجد وصف ،معامله باطل
نبوده بلکه شخص یا باید تا پیدا شدن واجد منتظر بماند و یا اینکه اکتفاء به ذات بدون وصف بکند
به شرطی که ضرری از این ناحیه به او نرسد اما در صورتی که انتظار موجب تضرر او بشود در این
صورت به اقتضای عموم نفی ضرر از باب تعدد مطلوب شخص میتواند بدون انتظار فاقد را بپذیرد
و در عین حال حق خیار هم داشته باشد(موسوی خوئی ،سید ابوالقاسم ،همان ،ص .) 027
) 12صحت عقد فضولی در عقد مشروط
در صورتی که فضولی چیزی را بر مالک شرط کرده باشد ولی او بدون شرط اجازه دهد عقد
نسبت به ذات مشروط صحیح است زیرا شرط قید برای ُمن َشأ نیست بلکه التزامیدز ضمن انشاء
به نحو تعدد مطلوب است(طباطبایی حکیم ،سید محسن ،همان ،ص .) 021
) 11بطلان قرض ربوی
هدف در قرض ربوی فقط اخذ ربا و سود است به گونه ای که اگر سودی در بین نباشد هیچ کدام
از ربا دهندگان تمایلی به قرض در راه خدا ندارند و این بهترین شاهد بر وحدت مطلوب در این
قرض است نه اینکه مطلوب در این قرض متعدد باشد به این معنا که گفته شود یک مطلوب اصل
قرض بوده که به عنوان تقرب به خداوند انجام میشود و مطلوب دیگر اخذ سود به جهت تأمین
اهداف شیطانی(مکارم شیرازی ،ناصر ،الربا و البنک الاسلامی ،ن 0200ه ق ،چ اول ،ص .) 000
) 17جواز یا عدم جواز مطالبه اجرای تعهد و خسارت تأخیر در صورت تخلف
اگر در یك قراردادي براي انجام تعهد موعدي مشخص شده باشد ،در صورت تخ ّلف چنان چه
به نحو وحدت مطلوب زمان قید و انجام تعهد فقط در آن موعد مطلوبیت دارد (مثل تهیه شام
عروسي) متعهد له فقط ميتواند خسارت عدم انجام تعهد را مطالبه کند .ولی اگر انجام تعهد در
مواعد دیگر هم مطلوبیت دارد ميتواند هم انجام اصل تعهد ،هم خسارت و هم خسارت تأخیر
تأدیه را مطالبه کند (مثل رساندن یك مرسوله به مقصد خاص).
ماهنامه داخلی گروههای تخصصی ،اسفند 18 ..................................... 0211
اما چنانچه موعدی برای تعهد مش ّخص نشده باشد متعهدله فقط در صورتی میتواند ادعای
خسارت کند که دو چیز را اثبات کند :اول ،اینکه اختیار زمان انجام با او بوده است .دوم ،انجام
تعهد را مطالبه کرده ولی متعهد امتناع کرده است(مستفاد از ماده 003قانون مدنی).
جمع بندی
یکی از کاربردهای مهم قول به وحدت یا تعدد مطلوب در قرارداده ،در معاملات موصوف یا
مشروط میباشد .براساس قول به وحدت مطلوب در صورت فساد یا فقدان وصف یا شرط مذکور
معامله باطل اما بر اساس تعدد مطلوب معامله صحیح خواهد بود .معیار اصلی در شناخت
وحدت یا تعدد مطلوب دخالت داشتن یا نداشتن وصف یا قید مذکور در قوام متعلق عقد است
اگر قوام متعلق عقد به وجود وصف یا قید مذکور باشد به نحوی که با فقدان آن عرف حکم به
مغایرت موجود با موصوف میکند این حاکی از وحدت مطلوب است اما اگر قوام متعلق عقد به
آن دو نبوده و با فقدان آن مغایرت عرفی بین موجود و موصوف تلقی نمیشود حاکی از تعدد
مطلوب است.
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
موسسه عالی فقه و علوم اسلامی
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search