ผ้าทอเกาะยอ

ส ำนักงำนส่งเสริมกำรเรียนรู้จังหวัดสงขลำ ศูนย์ส่งเสริมกำรเรียนรู้อ ำเภอเมืองสงขลำ ศูนย์กำรเรียนรู้ต ำบลเกำะยอ ทีมงำนด ำเนินเรื่อง ผู้ให้ข้อมูล/บุคคลอ้างอิง : นางสาวจงกลนี สุวรรณพรรค ผู้ส ารวจข้อมูล/เขียนเรื่องราว : นางปราณี สิกขะโต ทีมสนับสนุนระดับสถำนศึกษำ ครู คศ.2 รักษาการ : นายพิมลศักดิ์ สุขประเสริฐ ในต าแหน่งผู้อ านวยการ กศน.อ าเภอเมืองสงขลา ปฏิบัติในหน้าที่ ผู้อ านวยการ สกร.อ าเภอเมืองสงขลา ทีมสนับสนุนระดับหน่วยงำน ผู้อ านวยการ ส านักงาน สกร.จังหวัดสงขลา : นางเกษร ธานีรัตน์ รองผู้อ านวยการ ส านักงาน สกร.จังหวัดสงขลา : นางสาวบุปผาชาติ เรืองกูล

จากด้าย หนึ่งเส้น มาเป็นผ้า ความเป็นมา ยาวนาน กาลสมัย จะขอผูก อักษร กล่าวกลอนไป ถึงความใน ที่มา ผ้าเกาะยอ อาจารย์ฟุดดิ้น ยี่สุ่น ชาวจีนโพ้น ครั้งก่อนโน้น เริ่มสอน ตามค าขอ น ากี่กระตุก มาใช้ ในเกาะยอ เป็นเครื่องทอ ยกดอก ออกลวดลาย ได้ศิษย์ดี มีชื่อ คือครูยี่ อยู่หมู่สี่ ตั้งโรงทอ ก่อขยาย คิดประดิษฐ์ ลายผ้า ขึ้นมากมาย งดงามง่าย สวยจริง ทั้งหญิงชาย ผ้ำทอเกำะยอ 6 1

เมื่อถึงครั้ง ที่เจ้า เข้าประพาส เข้าน้อมบาท ทูลเกล้า เฝ้าถวาย ซักถามว่า นี้หรือ บอกชื่อลาย ทรงตั้งให้ “ราชวัตร” บัญญัตินาม จากวันนั้น ถึงวันนี้ มีปรากฏ ได้ก าหนด เป็นชื่อ ลือสยาม ราชวัตร แปลว่า กิจที่ดีงาม ได้เล่าความ เกาะยอ พอสมควร 7 2

ผ้ำทอเกำะยอ ประวัติผ้ำทอเกำะยอ การทอผ้าของชาวเกาะยอนั้น มีมาตั้งแต่สมัยกรุง ศรีอยุธยาเป็นราชธานี โดยคนไทยเชื้อสายจีนที่อพยพเข้ามา สอนการทอผ้าให้กับชาวบ้าน ในระยะแรกของการทอผ้านั้นทอ เพื่อใช้ในครัวเรือน และแจกจ่ายญาติมิตร โดยใช้กี่ทอมือที่มี โครงเป็นไม้และใช้ตรนแทนลูกกระสวยในการทอ ผ้าที่ทอจะ เป็นพื้นเรียบๆ ไม่มีลวดลาย ต่อมาในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอน ปลายเมื่อมีการติดต่อค้าขายกับชาวต่างชาติวัฒนธรรมการทอ ผ้าได้รับการถ่ายทอดเข้ามาท าให้รูปแบบการทอผ้าเปลี่ยนไป เป็นแบบยกดอกชนิดต่างๆ 3

ต่อมาส่วนราชการ ส่งครูชาวจีนมา 2 ท่าน คือ นายยี่สุ่น แซ่หลิว และนายฟุดดิ้น แซ่หลิว ได้น าอาชีพการ ทอผ้ามาสอนชาวบ้าน ช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 มีการปลูก ฝ้ายเอง เนื่องจาก หมู่บ้านเกาะยอนั้นเป็นเกาะที่มีความ อุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติ ต่อมาระยะหลังเกิด ค ว า ม ยุ่ง ย า ก แ ล ะ เ สี ย เ ว ล า จึงไ ด้ จั ด ซื้ อ ด้ า ย ม า จ า ก กรุงเทพมหานครน ามาย้อมด้วยสีธรรมชาติ 4

ผ้ำทอเกำะยอ หัตถศิลป์ล ำค่ำ ผ้าทอเกาะยอ ทอมาจากเส้นใยฝ้ายที่มีเนื้อแน่น ลวดลายไม่ซับซ้อน เป็นลวดลายที่เกิดจากการเก็บตะกอ (เก็บตะกอ คือ การเก็บลวดลายผ้าเพื่อรวมเป็นผืนผ้า) นับเป็น หัตถศิลป์ล้ าค่าสานต่อภูมิปัญญาจากบรรพชน สร้างแรง บันดาลใจต่อยอดการท่องเที่ยววิถีถิ่น สร้างรายได้เสริมความ เข้มแข็งให้ชุมชน เป็นผ้าทอพื้นเมืองที่มีชื่อเสียงของชาวบ้านใน ต าบลเกาะยอ อ าเภอเมือง จังหวัดสงขลา ที่มีความประณีต สีสันสวยงาม และมีการทอยกดอก ถือเป็นสัญลักษณ์หัตกรรม พื้นบ้านของภาคใต้และยังเป็นสุดยอดผลิตภัณฑ์หนึ่งต าบลหนึ่ง ผลิตภัณฑ์ OTOP 5 ดาว จังหวัดสงขลา 5

ลำยผ้ำทอเกำะยอ ผ้าทอเกาะยอมีการทอเป็นลายดอกชนิดต่างๆ มากมาย เช่น ลายราชวัตร ผืนผ้าราชวัตรมีประวัติยาวนาน มากกว่า 120 ปี จนได้รับการขนานนามเป็น ราชาแห่งผ้าเกาะ ยอ จังหวัดสงขลา แต่เดิมไม่ได้เรียกชื่อนี้แต่เรียกว่า "ลายก้าน แย่ง" หรือ "ลายคอนกเขา" เนื่องจากผ้าทอลายนี้ทอออก มาแล้วจะคล้ายกับคอนกเขาชวา จึงตั้งชื่อว่าลายคอนกเขา ต่อมาในปี พ.ศ.2443 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ได้เสด็จประพาสเมืองสงขลาและแหลมมลายู พระองค์ได้ทรงเยี่ยมราษฎรชาวเกาะยอ คุณยายก่ า ภัทรชนม์ ได้น าผ้าที่ทอเองจากกี่มือ ซึ่งเป็นผ้าทอมือที่สวยที่สุดในสมัยนั้น ขึ้นถวาย พระองค์ทรงพอพระราชหฤทัย จึงพระราชทานชื่อให้ ใหม่ว่า “ลายราชวัตร” แปลว่ากิจวัตร หรือการกระท า ซึ่งเป็น ลายดั้งเดิมที่ถ่ายทอดกันมา นอกจากนี้ผ้าทอเกาะยอยังมี ลายอื่นๆ อีกหลายลาย 6

ลายราชวัตร ลายผ้าทอเกาะยอแบบปัจจุบัน เช่น ลายลูกโซ่ ลาย สี่เหลี่ยม ลายลูกแก้ว ลายรสสุคนธ์ ลายผกากรอง และลายสตางค์ เป็นต้น ลายดอกพิกุล ผ้าทอเกาะยอบางลายที่คิดค้นขึ้นมาใหม่ มีการ ดัดแปลง ลงมือปฏิบัติ มีวิธีการเฉพาะ ซึ่งต้องใช้ความเชี่ยวชาญใน การทอผ้ามากเป็นพิเศษ ลวดลายของผ้าทอที่ได้ถูกดัดแปลงขึ้นให้ มีความหลากหลาย และเป็นเอกลักษณ์ เช่น ลายจันทร์หอม ลายสุพรรณิการ์ ลายดอกชวนชม และอีกหลายลาย 7 ลำยผ้ำทอเกำะยอ

ลายผกากรอง นอกจากลายดั้งเดิมของผ้าทอเกาะยอแล้ว กลุ่ม ร่มไทรยังได้พัฒนาลายผ้าทอเกาะยอ โดยร่วมกับนักวิจัย นักวิชาการจากสถาบันต่างๆ ออกแบบลายใหม่ๆ เช่น ลาย เกล็ดปลาขี้ตัง โดยใช้ชื่อตามชื่อปลาในทะเลสาบสงขลา ลายเกล็ดปลาขี้ตัง จึงถือเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของผ้าทอ เกาะยอกลุ่มร่มไทร ลายปลาขี้ตัง 8

นำยกริ ม สินธุรัตน์ ภูมิปัญญำผ้ำทอเกำะยอ นายกริ้ม สินธุรัตน์ เป็นครูช่างท่านหนึ่งที่ช่วย ถ่ายทอดความรู้และทักษะการทอผ้าให้กับชาวบ้านเกาะยอ นายกริ้ม สินธุรัตน์ มีความรอบรู้วิชาการและกระบวนการทอผ้า ในทุกขั้นตอนเป็นอย่างดี มีการสังเกต จดจ า ใช้ความคิด สร้างสรรค์ ดัดแปลง และลงมือปฏิบัติอย่างต่อเนื่อง มีวิธีการ เฉพาะในการทอผ้าที่เป็นเอกลักษณ์โดยเฉพาะ “ลายผกากรอง 8 ตะกอ” นับได้ว่าเป็นผู้มีความเชี่ยวชาญในการทอผ้ามากเป็น พิเศษ และได้รับรางวัลระดับประเทศ 9

ลวดลายของผ้าทอที่ถูกดัดแปลงขึ้นให้มีความ หลากหลาย ท าให้ผ้าทอเกาะยอมีลักษณะเด่น คือ ความประณีต สวยงามผ้าทอเกาะยอถือเป็นอัตลักษณ์ และวิถีของชาวเกาะยอ เพราะมีการสืบทอดต่อกันภายในครัวเรือนแบบรุ่นต่อรุ่นเรื่อยๆ มาเป็นเวลาหลายร้อยปีจนถึงปัจจุบัน ผลิตภัณฑ์จำกผ้ำทอเกำะยอ ด้วยความร่วมมือกันของหลายฝ่ายทั้งทางภาครัฐ เอกชน และชาวบ้านในพื้นที่ที่ต้องการส่งเสริมสนับสนุนงานอาชีพ ศิลปหัตถกรรมและอุตสาหกรรมพื้นบ้านภาคใต้ จึงมีการ ด าเนินการพัฒนาและส่งเสริมผ้าพื้นเมืองเกาะยอภายใต้แนวคิด พัฒนาอาชีพแบบผสมผสาน กล่าวคือมีทั้งการศึกษาวิจัยและ พัฒนา เช่น ใช้เส้นใยไหมผสมฝ้ายและใยบัวหลวงผสมฝ้ายทอ สลับกันท าให้เกิดลวดลายชัดเจนสวยงามมีมิติขึ้น สร้างสรรค์ ลวดลายใหม่โดยที่ไม่ทิ้งลวดลายเดิม ไปจนถึงการแปรรูป ผลิตภัณฑ์ให้มีคุณสมบัติพิเศษมากขึ้นเพื่อเพิ่มความหลากหลาย และสร้างมูลค่าเพิ่ม เช่น กระเป๋า กล่องทิชชู หมวก สมุดบันทึก พวงกุญแจ ของที่ระลึก พวงมาลัยจากผ้าขาวม้า เป็นต้น 10

กระเป๋า กล่องใส่กระดาษทิชชู 11

หมวก ของที่ระลึก 12

พวงมาลัยจากผ้าขาวม้า ตลำดสินค้ำพื นเมืองเกำะยอ ตลาดผ้าทอเกาะยอ ประกอบด้วย กลุ่มราชวัตร กลุ่มร่มไทร กลุ่มป้าลิ่ม กลุ่มดอกพิกุล กลุ่มวัดโคกเปรี้ยว และ มีตลาดสินค้าพื้นเมืองเกาะยอเป็นแหล่งจ าหน่ายผลิตภัณฑ์ และสินค้าจากชาวต าบลเกาะยอ ตั้งอยู่หมู่ที่ 3 ต าบลเกาะยอ อ าเภอเมือง จังหวัดสงขลา นอกจากจ าหน่ายผ้าทอเกาะยอ ผลิตภัณฑ์จากผ้าทอเกาะยอแล้ว ยังมีสินค้าพื้นเมือง ของที่ ระลึก และของฝาก ซึ่งเป็นสินค้าจากผลผลิตในต าบลเกาะยอ และอ าเภอใกล้เคียง เช่น กุ้งแห้ง ปลาหมึกแห้ง ปลาเค็ม กะปิ มันกุ้ง กุ้งส้ม ขนมขบเคี้ยว ขนมพื้นบ้าน ย าส าหร่าย เค้กจ าปาดะ เป็นต้น 13

ส ำนักงำนส่งเสริมกำรเรียนรู้จังหวัดสงขลำ ศูนย์ส่งเสริมกำรเรียนรู้อ ำเภอเมืองสงขลำ ผู้ทรงคุณวุฒิ ผศ.ดร.พงศ์ศักดิ์ สังขภิญโญ : ข้าราชการบ านาญ บรรณำธิกำร นางจุรี สังขภิญโญ : บรรณารักษ์ช านาญการพิเศษ ค ำประพันธ์/ออกแบบตรวจทำนเนื อหำ นายพิมลศักดิ์ สุขประเสริฐ : ครู คศ.2 สกร.อ.เมืองสงขลา นางจุรี สังขภิญโญ : บรรณารักษ์ช านาญการพิเศษ นางสาวนิศารัตน์ ชัยวิธะ : บรรณารักษ์ สกร.อ.เมืองสงขลา นางสาวกรชนก ช่วยเล็ก : บรรณารักษ์ สกร.อ.เมืองสงขลา รูปเล่มและภำพประกอบ นางสาวเนติมา สีขาว : ครูผู้สอนคนพิการ นางสาวปัญจมา คงผอม : ครูผู้สอนคนพิการ นายพงศธร ทองสันตติ์ : ครูกศน.ต าบล นางสาวบุษยมาศ หนูสง : ครู กศน.ต าบล จัดพิมพ์ ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้อ าเภอเมืองสงขลา ส านักงานส่งเสริมการเรียนรู้จังหวัดสงขลา พ.ศ. 2567