ตามรอย “เมืองฮอดพิสดารนคร” ฮอดเมืองโบราณ ต านานรักผาวิ่งชู้ เชิดชูประเพณีวัฒนธรรม ล าค่าหลายชนชาติพันธุ์ ร่วมสร้างสรรค์เมืองพิสดารนคร ฮอด เป็นชุมชนที่มีการตั่งถิ่นฐานผู้คนมาเก่าแก่ยาวนานมาก ฮอด เป็นเส้นทางเคลื่อนพลทางน าของพระนางจามเทวี ฮอด เป็นดินแดนสมบูรณ์ งดงาม เรียบง่าย ฮอด เป็นเส้นทางเดินทัพของทหารญี่ปุ่นในสมัยสงครามโลกครั งที่ ๒ ฮอด เป็นต านานของคนหาปลา
ฮอดคือเส้นทางเคลื่อนพลทางน้้าของพระนางจามเทวี เมื่อครั้งที่พระนางจามเทวี พร้อม ไพล่พลโยธา เสด็จออกจากเมืองละโว้หรือเมืองลพบุรี เพื่อจะขึ้นมาครองราชย์เมืองหริภุญชัยหรือ เมืองล้าพูน เมื่อเดินทางมาถึงจุดที่แม่น้้าปิงเรียบนิ่ง จึงให้ไพล่พลหยุดพัก และทรงเห็นว่า บริเวณนี้ เหมาะสมที่จะสร้างเป็นเมืองหน้าด่านของเมืองหริภุญชัย และเป็นที่พักค้างแรมยามที่เสด็จกลับ เมืองละโว้ รูปพระนางจามเทวี วัดพระบาทแก้วข้าว อนุสาวรีย์พระนางจามเทวี วัดพระเจ้าโท้
พระนางจามเทวีจึงได้สร้างเมือง พร้อมกับวัดวาอาราม ขึ้นจ้านวน ๙๙ วัด และเพื่อให้เป็น อนุสรณ์สถาน อุทิศส่วนกุศลให้กับไพร่พลที่เสียชีวิตจากการร่วมเดินทางมา ในวันขึ้น ๑๕ ค่้า เดือนยี่ ปีมะเส็ง พ.ศ. ๑๐๒๑ ได้ขนานนามเมืองนี้ ว่าเมือง “ฮอด” ที่แปลว่ารอดตายแล้ว แหล่งชุมชนและศุนย์กลางการค้าขายของเมืองฮอด บริเวณลานข่วงวัดเจดีย์สูง
เมืองฮอด เป็นเมืองหน้าด่าน เป็นเมืองท่า ตั้งอยู่ใจกลางเมืองต่างๆเจริญรุ่งเรือง ทั้งศิลปะ และพระพุทธศาสนา พระนางจามเทวีจึงได้น้าเอา พระบรมสารีริกธาตุ มาประดิษฐานไว้ที่ “วัดศรี บุญเรือง” หรือวัดหลวงฮอดเก่า และได้สร้างพระพุทธรูปขนาดใหญ่มีพระนามว่า “พระเจ้าโท้” เป็นพระคู่เมืองพิสดารนครฮอด ตามที่พระนางฯเรียกขาน วัดศรีบุญเรือง หรือวัดหลวงฮอด(เก่า) พระเจ้าโท้เมืองฮอด
เมืองฮอด เคยเป็นชุมชนที่มีความส้าคัญ ตั้งแต่ยุคของการก่อตั้งเมืองหริภุญชัยและ อาณาจักรล้านนา เนื่องจากเป็นชุมชนที่ตั้งขึ้นอยู่บนเส้นทางคมนาคมทางน้้า และเป็นเส้นทางหลัก ในการติดต่อ ค้าขายกับหัวเมือง ท้ายน้้า ด้วยการเดินเรือ ลานวัดดอยอูปแก้ว ทิศใต้ เส้นทางการคมนาคมทางแม่น าปิง
จนกระทั้ง ปี พ.ศ. ๒๕๐๗ ผลจากการสร้าง “เขื่อนยันฮี”หรือเขื่อนภูมิพล ท้าให้แม่น้้าปิง หนุนเข้าท่วมเมืองฮอด เป็นเวลานาน จึงได้อพยพ ที่ว่าการอ้าเภอเมืองฮอด สถานีต้ารวจเมืองฮอด ไปอยู่ที่ บ้านห้วยส้มป่อย ต้าบลหางดง อ้าเภอฮอด ในปัจจุบัน ส่วนชาวบ้านหลวงฮอด และวัด หลวงฮอด รวมทั้งพระบรมสารีริกธาตุ พระเจ้าเขียวพระคู่บ้านคู่เมืองฮอด และพระพุทธรูปต่างๆ ได้ย้ายมามาสร้างวัดหลวงฮอดใหม่ ที่บ้านแพะดินแดง ต้าบลฮอด อ้าเภอฮอด ปัจจุบัน เจดีย์ ๕ แห่ง ที่ กรมศิลปากร ได้ท าการขุดกู้ ก่อนน าจะท่วม ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒
พระแก้วกรุฮอด จากวัดศรีโขง พระพุทธรูปที่ ได้จากกลุ่มเจดีย์เก่า
วัตถุโบราณที่ได้มาจาก วัดเจดีย์สูง วัตถุโบราณที่ได้มาจาก วัดศรีโขง และ วัดเจดีย์สูง
พระบรมสารีริกธาตุของวัดหลวงฮอดเป็นปุญชนีย์วัตถุที่ศักดิ์สิทธิ์และเป็นที่เคารพบูชาของ ชาวอ้าเภอฮอด ศรัทธาสาธุชนของวัดหลวงฮอด ได้จัดให้มีงานประเพณีสรงน้้าพระบรมสารีริกธาตุ พร้อมทั้งเครื่องอัฐบริขารของพระบรมสารีริกธาตุ เช่น สถูป โกศทองค้า ช้อนทองค้า เป็นประจ้า ทุกปี ปีละ ๒ ครั้ง วันแปดเป็ง มักจะมีฝนมีลม เสมอ ในช่วงเวลานี้คนเฒ่าเล่าว่า เทวบุตรเทวดา จะสรงน้้าธาตุก่อนเมืองมนุษย์ เลยบันดาลฝนลม รดน้้าพระธาตุครั้งที่ ๑ ตรงกับเทศการสงกรานต์ วันพญาวัน ที่ ๑๕ เมษายน ของทุกปี ครั้งที่ ๒ ในวันวิสาขบูชา ตรงกับวันเดือนแปดเหนือ ขึ้น ๑๕ ค่้า ของทุกปีน้้าที่น้ามาสรงองค์พระธาตุนั้น เป็นน้้าทิพย์จากน้้าบ่อเย็น ซุ้มประตูโขงเมืองฮอดเดิม เป็นการสักการะพระบรมสารีริกธาตุ
ภาคผนวก
แผนที่แสดงที่ตั ง ที่ว่าการอ าเภอฮอด และโบราณสถาน ณ ต าบลบ้านหลวง อ าเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ วัดเจดีย์สูงและซุ้มประตูโขง (ในอดีต) วัดเจดีย์สูง (ปัจุบัน)
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ ซุ้มประตูโขงวัดเจดีย์สูง (ในอดีต) ซุ้มประตูโขงวัดเจดีย์สูง (ปัจจุบัน)
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ เจดีย์วัดศรีโขง (ในอดีต) เจดีย์วัดศรีโขง (ปัจจุบัน)
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ เจดีย์วัดหลวงฮอด (ในอดีต) เจดีย์วัดหลวงฮอด (ปัจจุบัน)
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ เจดีย์วัดสันหนอง (ในอดีต) เจดีย์วัดสันหนอง (ปัจจุบัน)
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ เจดีย์วัดดอกค า (ในอดีต)
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ เจดีย์วัดดอกเงิน (ในอดีต) เจดีย์วัดดอกเงิน (ปัจจุบัน)
โบราณสถานและโบราณวัตถุที่ยังหลงเหลือ พระเจ้าโท้(ในอดีต) พระเจ้าโท้(ปัจจุบัน)
วัดดอยอูปแก้ว (ในอดีต) วัดดอยอูปแก้ว (ปัจจุบัน)