39060

Πρόλογος

Το παρόν βιβλίο απευθύνεται στις μαθήτριες και στους μαθητές της Γ΄ Λυκείου,
επιδιώκοντας να τους βοηθήσει στη γόνιμη αφομοίωση της διδακτέας ύλης και
στην κατάλληλη προετοιμασία τους για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις στο μάθημα της
Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας. Ταυτόχρονα αποτελεί ένα χρήσιμο και εύ-
χρηστο εργαλείο για τους/τις εκπαιδευτικούς, καθώς η αναλυτική θεωρία, η ποικιλία
των κειμένων και των ασκήσεων θα διευκολύνουν τη διδασκαλία τους.

Συγκεκριμένα το βιβλίο περιλαμβάνει:
✓ Θεωρία της Γλώσσας με παραδείγματα για την καλύτερη κατανόησή της.
✓ Θεωρία της Λογοτεχνίας, στοιχεία της οποίας μπορούν να αξιοποιηθούν για την

παραγωγή του ερμηνευτικού σχολίου στο Θέμα Γ του Κριτηρίου Αξιολόγησης.
✓ Θεματικές ενότητες στις οποίες περιέχονται διαγραμματική παρουσίαση θεμά-

των σύγχρονου προβληματισμού με βάση τους θεματικούς άξονες που ορίζει το
Πρόγραμμα Σπουδών και Κείμενα για εξάσκηση με ποικιλία ασκήσεων.
✓ Κριτήριο Αξιολόγησης στο τέλος της κάθε θεματικής ενότητας στο πρότυπο των
Πανελλαδικών Εξετάσεων (ένα ή δύο μη λογοτεχνικά κείμενα και ένα λογοτεχνι-
κό).
✓ Αναλυτικές απαντήσεις σε όλες τις ασκήσεις των Κειμένων για εξάσκηση και των
Κριτηρίων Αξιολόγησης.

Δήμητρα Καλαβρουζιώτου



Περιεχόμενα

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ............................................................................................................ 13
Α. Γλώσσα........................................................................................................................................ 14
1. Γλωσσικές ποικιλίες........................................................................................................... 14
2. Οι λειτουργίες της γλώσσας: Αναφορική – Ποιητική...................................................... 20
3. Κυριολεκτική (δηλωτική) – Μεταφορική (συνυποδηλωτική) χρήση της γλώσσας........ 22
4. Συνώνυμα – Αντώνυμα...................................................................................................... 23
5. Ενεργητική – Παθητική σύνταξη....................................................................................... 25
6. Τα ρηματικά πρόσωπα....................................................................................................... 27
7. Οι χρόνοι.............................................................................................................................. 29
8. Οι εγκλίσεις.......................................................................................................................... 31
9. Τροπικότητες....................................................................................................................... 33
10. Μακροπερίοδος – Μικροπερίοδος λόγος........................................................................ 36
11. Σύνδεση των προτάσεων: Παρατακτική – Υποτακτική – Ασύνδετο σχήμα.................. 37
12. Ονοματικά – Ρηματικά σύνολα.......................................................................................... 40
13. Σημεία στίξης....................................................................................................................... 41
14. Οι (ρητορικές) ερωτήσεις................................................................................................... 47
15. Ευθύς λόγος........................................................................................................................ 48
16. Το ύφος................................................................................................................................ 49

Β. Οργάνωση του λόγου................................................................................................................. 53
1. Η δομή της παραγράφου.................................................................................................... 53
2. Τρόποι ανάπτυξης παραγράφου........................................................................................ 55
3. Συνοχή – Συνεκτικότητα.................................................................................................... 61

Γ. Η πειθώ....................................................................................................................................... 66
I. Τρόποι και μέσα πειθούς..................................................................................................... 66
1. Επίκληση στη λογική.................................................................................................... 67
2. Επίκληση στο συναίσθημα........................................................................................... 77
3. Επίκληση στην αυθεντία.............................................................................................. 81
4. Επίκληση στο ήθος του πομπού.................................................................................. 82
5. Επίθεση στο ήθος του αντιπάλου................................................................................ 83
II. Μορφές πειθούς.................................................................................................................. 84
1. Η πειθώ στη διαφήμιση............................................................................................... 84
2. Η πειθώ στον επιστημονικό λόγο................................................................................ 86
3. Η πειθώ στον πολιτικό λόγο......................................................................................... 89

Δ. Κειμενικά είδη και τύποι κειμένων........................................................................................ 94
I. Κειμενικά είδη..................................................................................................................... 94

1. Περιγραφή.................................................................................................................... 94
2. Αφήγηση....................................................................................................................... 96
3. Εξήγηση........................................................................................................................ 98
4. Οδηγίες.......................................................................................................................... 101
5. Επιχειρηματολογία....................................................................................................... 103
II. Η περίσταση επικοινωνίας................................................................................................. 106
III. Συγκείμενο.......................................................................................................................... 108
IV. Τύποι κειμένων................................................................................................................... 110
1. Δοκίμιο.......................................................................................................................... 110
2. Άρθρο............................................................................................................................ 116
3. Επιφυλλίδα.................................................................................................................... 118
4. Χρονογράφημα............................................................................................................. 121
5. Συνέντευξη................................................................................................................... 124
6. Προσχεδιασμένος προφορικός λόγος: Ομιλία.......................................................... 125
7. Επιστολή........................................................................................................................ 129
8. Βιογραφικά είδη........................................................................................................... 133
9. Πολυτροπικά κείμενα.................................................................................................. 140

Ε. Περίληψη ................................................................................................................................... 142
1. Πλαγιότιτλος.......................................................................................................................... 142
2. Περίληψη.............................................................................................................................. 143
3. Τεχνικές πύκνωσης............................................................................................................. 149

ΣΤ. Κατανόηση και παραγωγή κειμένου...................................................................................... 150
1. Θέμα του κειμένου – Θέση και πρόθεση του πομπού...................................................... 150
2. Ο τίτλος του κειμένου.......................................................................................................... 151
3. Ανάπτυξη – Σχολιασμός ιδέας/άποψης............................................................................. 151
4. Η ανασκευή επιχειρήματος................................................................................................. 152
5. Σύγκριση κειμένων.............................................................................................................. 154
6. Παραγωγή λόγου................................................................................................................. 154

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ.................................................................................................. 157
Α. Στοιχεία αφηγηματολογίας....................................................................................................... 158
1. Διάκριση συγγραφέα – αφηγητή......................................................................................... 158
2. Τύποι αφήγησης................................................................................................................... 158
3. Αφηγηματικές τεχνικές........................................................................................................ 160
4. Αφηγηματικοί τρόποι............................................................................................................ 171
5. Δομή – Πλοκή....................................................................................................................... 174
6. Χαρακτήρες........................................................................................................................... 175
7. Συγκείμενο............................................................................................................................ 177

Β. Εκφραστικοί τρόποι................................................................................................................... 178
1. Ύφος....................................................................................................................................... 178
2. Γλώσσα.................................................................................................................................. 178
3. Μοτίβα.................................................................................................................................... 178
4. Σύμβολα................................................................................................................................. 179
5. Προσωπείο (περσόνα).......................................................................................................... 179
6. Εκφραστικά μέσα.................................................................................................................. 179

Γ. Συμπληρωματικοί λογοτεχνικοί όροι...................................................................................... 190
1. Ποιητικό υποκείμενο............................................................................................................ 190
2. Φωνή..................................................................................................................................... 190
3. Σιωπές................................................................................................................................... 191
4. Δραματικότητα...................................................................................................................... 191
5. Θεατρικότητα......................................................................................................................... 192
6. Τραγικό.................................................................................................................................. 192
7. Τραγική ειρωνεία................................................................................................................. 192

Δ. Ερμηνευτικό σχόλιο – Κειμενικοί δείκτες............................................................................. 194
1. Ερμηνευτικό σχόλιο και ερώτημα/θέμα............................................................................ 194
2. Κειμενικοί δείκτες................................................................................................................ 196

Παράρτημα........................................................................................................................................ 201
1. Παραδοσιακή και μοντέρνα ποίηση.......................................................................................... 201
2. Το δημοτικό τραγούδι................................................................................................................. 203

ΤΡΟΠΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ.................................................... 207

ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ.............................................................................................................. 213
1η Ενότητα: Οικογένεια................................................................................................................... 214
Κείμενα για εξάσκηση................................................................................................................ 216
Κριτήριο Αξιολόγησης................................................................................................................ 221

2η Ενότητα: Κοινωνικά δίκτυα....................................................................................................... 225
Κείμενα για εξάσκηση................................................................................................................ 228
Κριτήριο Αξιολόγησης................................................................................................................ 235

3η Ενότητα: Νέοι.............................................................................................................................. 240
Κείμενα για εξάσκηση................................................................................................................ 246
Κριτήριο Αξιολόγησης................................................................................................................ 253

4η Ενότητα: Γηρατειά – Τρίτη ηλικία............................................................................................. 258
Κείμενο για εξάσκηση................................................................................................................ 262
Κριτήριο Αξιολόγησης................................................................................................................ 264

5η Ενότητα: Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης................................................................................... 268
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 273

Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 278

6η Ενότητα: Διαδίκτυο................................................................................................................... 283
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 291

Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 295

7η Ενότητα: Επιστήμη.................................................................................................................... 299
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 304

Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 310

8η Ενότητα: Τεχνολογία................................................................................................................. 315
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 322
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 327

9η Ενότητα: Διαφήμιση – Καταναλωτισμός............................................................................... 333
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 340
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 345

10η Ενότητα: Παιδεία – Εκπαίδευση............................................................................................. 350
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 355
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 365

11η Ενότητα: Η αξία της γλώσσας................................................................................................. 371
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 377
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 383

12η Ενότητα: Ειρήνη – Πόλεμος.................................................................................................... 389
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 394
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 399

13η Ενότητα: Νεανική και ενδοσχολική βία................................................................................. 404
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 411
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 416

14η Ενότητα: Ανθρώπινα δικαιώματα........................................................................................... 421
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 429
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 434

15η Ενότητα: Ανθρωπισμός............................................................................................................ 439
Κείμενο για εξάσκηση.............................................................................................................. 443
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 447

16η Ενότητα: Ρατσισμός.................................................................................................................. 451
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 459
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 471

17η Ενότητα: Εργασία – Ανεργία.................................................................................................... 476
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 483

Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 488

18η Ενότητα: Φυσικό περιβάλλον.................................................................................................. 494
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 499

Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 504

19η Ενότητα: Τουρισμός.................................................................................................................. 509
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 515
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 519

20ή Ενότητα: Δημοκρατία............................................................................................................... 524
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 528
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 533

21η Ενότητα: Παγκοσμιοποίηση..................................................................................................... 538
Κείμενο για εξάσκηση.............................................................................................................. 543
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 546

22η Ενότητα: Ευρωπαϊκή Ένωση................................................................................................... 551
Κείμενο για εξάσκηση.............................................................................................................. 557
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 560

23η Ενότητα: Τέχνη – Η αισθητική αγωγή στο σύγχρονο σχολείο.. .......................................... 564
Κείμενα για εξάσκηση.............................................................................................................. 573
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 583

24η Ενότητα: Παράδοση – Μνημεία.............................................................................................. 587
Κείμενο για εξάσκηση.............................................................................................................. 593
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 596

25η Ενότητα: Πνευματικός άνθρωπος.......................................................................................... 600
Κείμενο για εξάσκηση.............................................................................................................. 603
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 605

26η Ενότητα: Γέλιο/Χιούμορ........................................................................................................... 610
Κείμενο για εξάσκηση.............................................................................................................. 614
Κριτήριο Αξιολόγησης.............................................................................................................. 616

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ.................................................................................................................................. 621



Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

t Γλώσσα
t Οργάνωση του λόγου
t Η πειθώ
t Κειμενικά είδη και τύποι κειμένων
t Περίληψη
t Κατανόηση και παραγωγή κειμένου

Α. ΓΛΩΣΣΑ

1. Γλωσσικές ποικιλίες

♦ Η γλώσσα δεν είναι ενιαία και ομοιογενής, όπως άλλωστε και η κοινότητα που τη χρη-
σιμοποιεί. Στην πραγματικότητα αποτελεί ένα σύνολο από γλωσσικές ποικιλίες, που
διαφέρουν λιγότερο ή περισσότερο μεταξύ τους. Οι γλωσσικές αυτές ποικιλίες τροφο-
δοτούν την κοινή γλώσσα, την εμπλουτίζουν και την κάνουν πιο λειτουργική, ικανοποι-
ώντας διαφορετικές επικοινωνιακές ανάγκες των ομιλητών.

♦ Οι γλωσσικές ποικιλίες διακρίνονται σε γεωγραφικές και κοινωνικές.

Γεωγραφικές γλωσσικές ποικιλίες
Κριτήριο: Η γεωγραφική θέση του ομιλητή

Διάλεκτος Γλωσσική ποικιλία που μιλιέται σε ευρεία γε- π.χ. Έναν ημέραν ο Γοργόρτς εχπά-
ωγραφική έκταση και παρουσιάζει έντονες στεν να πάει’ς σο παναΰρ’ς σην
αποκλίσεις από την κοινή γλώσσα. Ως διάλε- Παναΐαν Σουμελά (Μια μέρα
κτοι αναφέρονται τα κυπριακά, τα ποντιακά, ο Γρηγόρης ξεκίνησε να πά-
τα τσακώνικα, τα καππαδοκικά, τα κατωιτα- ει στο πανηγύρι της Παναγί-
λικά. ας Σουμελά). (Πόντος)

Ιδίωμα Γλωσσική ποικιλία μικρής γεωγραφικής περι- π.χ. Ψόφ’σι τ’ς δίψας.
οχής που εμφανίζει μικρότερες διαφορές από
την κοινή γλώσσα, π.χ. ηπειρώτικο ιδίωμα,
κρητικό κ.λπ.

Ιδιωματισμός Γλωσσικό στοιχείο (φωνητικό, γραμματικό, π.χ. – Πιδί αντί παιδί (φωνητικός
συντακτικό, λεξιλογικό) που εμφανίζεται σε ιδιωματισμός)
κάποιο ιδίωμα ή διάλεκτο αλλά δεν συνηθίζε-
ται ή είναι άγνωστο στην κοινή γλώσσα. – Με λέει αντί μου λέει (συ-
ντακτικός ιδιωματισμός)

Ιδιωτισμός Έκφραση, συνήθως με μεταφορική σημασία, π.χ. – Γίναμε μαλλιά κουβάρια.
που λέγεται μόνο σε μια συγκεκριμένη γλώσ- – Μας πήρες τ’ αυτιά με τις φω-
σα.
νές σου.

14

ΓΛΩΣΣΑ

Κοινωνικές γλωσσικές ποικιλίες
Κριτήριο: Η κοινωνική/γλωσσική συμπεριφορά του ομιλητή

Δημιουργούνται
με βάση:

α. Τα κοινωνικά Ηλικία π.χ. Οι νέοι χρησιμοποιούν έναν λόγο τολμηρό
χαρακτηριστικά και πρωτότυπο, που χαρακτηρίζεται από
του ομιλητή ανατροπή των γλωσσικών κανόνων, χρή-
ση ξένων λέξεων, έντονο υβρεολόγιο, πε-
ριφρόνηση των κοινωνικών συμβάσεων.
Αντίθετα, ο λόγος των μεγάλων είναι πιο
συντηρητικός, σοβαρός και επίσημος.

Μόρφωση π.χ. Ο πλούσιος και σύνθετος λόγος, το επε-
ξεργασμένο λεξιλόγιο, η σαφήνεια και η
ακρίβεια στη διατύπωση χαρακτηρίζουν τη
γλωσσική συμπεριφορά ατόμων με υψηλό
μορφωτικό επίπεδο.

Φύλο π.χ. Ο λόγος των γυναικών διακρίνεται από συ-
ναισθηματισμό και ευαισθησία, διπλωματι-
κότητα και οικειότητα. Επίσης, οι γυναίκες
χρησιμοποιούν μια πιο αποδεκτή κοινωνικά
γλώσσα εξαιτίας της πίεσης που δέχονται
από τις κοινωνικές συμβάσεις λόγω του
φύλου τους.

Κοινωνική τάξη π.χ. Ο απλός, λαϊκός λόγος ατόμων που προέρ-
χονται από λαϊκά κοινωνικά στρώματα.

Επάγγελμα Ειδικές γλώσσες: Γλωσσικές ποικιλίες που
συνδέονται με τον καταμερισμό της επαγγελ-
ματικής δραστηριότητας, π.χ. η ειδική γλώσσα
των ναυτικών, των νομικών, των γιατρών κ.λπ.
Χαρακτηρίζονται από:
– ειδικούς όρους, π.χ. η λέξη φωτόλυση αποτε-

λεί όρο της χημείας.
– κ αθημερινές λέξεις με ειδικό σημασιολογικό

15

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

φορτίο, π.χ. η λέξη άτομο στη χημεία ση-
μαίνει την ελάχιστη μονάδα ενός χημικού
στοιχείου, ενώ στο καθημερινό λεξιλόγιο
τον άνθρωπο, το πρόσωπο.

Ιδεολογία π.χ. Ο λόγος των οπαδών ενός κόμματος
ή μιας πολιτικής τάσης.

Ενδιαφέροντα και ασχολίες π.χ. Η γλώσσα των ποδοσφαιρόφιλων,
των φαντάρων κ.λπ.

β. Τις κοινωνικές Ποιος μιλάει, σε ποιον α- π.χ. Διαφορετικά εκφράζεται κάποιος αν
περιστάσεις πευθύνεται, με ποιον σκο- απευθύνεται σε συνομήλικό του και
πό, για ποιο θέμα, πού, πότε διαφορετικά σε έναν μεγαλύτερο.
κ.λπ. Ανάλογα με την περί-
σταση επικοινωνίας δια- Ο λόγος επίσης διαφοροποιείται
φοροποιούνται οι γλωσσι- αν θέλει κάποιος να πείσει ή να ζητή-
κές επιλογές και το ύφος σει κάτι ή να δώσει οδηγίες κ.λπ.
του ομιλητή (επίσημο/τυπι-
κό, φιλικό, απλό, ευγενικό,
αγενές, περιγραφικό κ.λπ.).

Παράδειγμα 1

Χίος, 27 Δεκέμβρη 1913
Δημοστένη μου, ελπίζω η επιστολή μου να σε βρίσκει καλά. Τηλέφωνα εβάλανε αλλά είν’ δύσκολο
να πιάσεις. Την Αιγνούσσα πιάνεις μονάχα. Γιατί, Δημοστένη μου, δε γυρίζεις να δουλέψεις στα μα-
ντερίνια; Οι Τούρκοι φύγανε, οι περισσότεροι άντρες είναι κι αυτοί φευγάτοι στα παπόρια, χρειά-
ζονται χέρια στα μαντερίνια και στη μαστίχα. Πέρασα μαύρα Χριστούγεννα, μονάχη μου, κλεισμένη
στο σπίτι, κι όξω λύσσιαξε το ξεροβόρι και το σιτζίμι1, σ’ το λέω, Δημοστένη, το νερό έχει ποτίσει
πια το σοβά, θα γείρει το ντουβάρι και θα με πλακώσει.

[…] Η Ειρήνη, ο θειος, η θεια, η Μαριόγκα πήγαν στο γλέντι στο Βουνάκι, αλλ’ εγώ εν ήθελα
να παιζογλαντίσω2. Η ψυχή μου είναι μαύρη και μαργώνω3 εδώ μέσα, εψές εσκεπάστηκα με τρεις
μπατανίες4, τη μιαν πάνω στην άλληνε και ετουρτούριζα. Δεν ημπορώ άλλο να κοιμούμαι μοναχή
μου, ξέρω ήντα λες, πως έγινα κιόλας πίζουλη5 σαν τη μακαρίτισσα τη μάνα μου.

Ήντα χαμπάρια να σου ειπώ; […] Ο μπάρμπας, που μεγαλοπιάνεται, μου είπε ότι στο Βροντάδο
φκιάξανε προσκόπους αλλά ήντα με μέλει εμένα για δαύτα; Ήντα είν’ οι προσκόποι;

16

ΓΛΩΣΣΑ

Σήμερα ήβγα αφ’ το σπίτι για να γράψω αυτό το γράμμα και να το ποστάρω6 και για ν’ αγοράσω
σαπούνι αφ’ του Μαρτάκη. Ο Μαρτάκης τα διαφημίζει σ’ όλο το νησί, τα λέει «σαπούνια αποκλει-
στικώς μόνον δι’ οικογενειάρχας». Δημοστένη, ήντα σημαίνει αυτό; Εγώ δηλαδής που είμαι γυναί-
κα μοναχή εν ημπορώ ν’ αγοράσω σαπούνι του Μαρτάκη; Λένε πως λευκαίνει τ’ ασπρόρουχα και ε
φέρνει φαγούρα, αλλά είναι, λένε, μόνο για οικογενειάρχες. Ήντα να κάμω;

Περιμένω το γράμμα σου με το εισιτήριο του καραβιού.
Ελέγκω

Σώτη Τριανταφύλλου, Πιτσιμπούργκο, εκδ. Αιγέας (απόσπασμα)

1. σιτζίμι: εδώ η δυνατή βροχή, 2. να παιζογλαντίσω: να διασκεδάσω, 3. μαργώνω: παγώνω από το κρύο,
4. μπατανία: υφαντή κουβέρτα, 5. πίζουλη: παράξενη, ιδιότροπη, 6. να το ποστάρω: να το στείλω με το
ταχυδρομείο

1. Να εντοπίσετε στο κείμενο πέντε ιδιωματικές λέξεις ή φράσεις.
2. Με βάση τις γλωσσικές επιλογές της, ποια κοινωνικά χαρακτηριστικά (μόρφωση,

κοινωνική τάξη, φύλο) της συντάκτριας της επιστολής εντοπίζετε στο κείμενο;

Απάντηση
1. Ιδιωματικές λέξεις/φράσεις: σιτζίμι, εν ήθελα, παιζογλαντίσω, μαργώνω, πίζουλη.
2. • Μ όρφωση – Κοινωνική τάξη: Η γλώσσα του κειμένου είναι απλή, με πολλές λαϊ-

κές και ιδιωματικές λέξεις (φευγάτοι στα παπόρια, λύσσιαξε, χαμπάρια, φκιάξανε κ.λπ.).
Οι προτάσεις είναι γενικά σύντομες και συχνά παρατίθενται ασύνδετα μεταξύ τους
(ενώ θα έπρεπε να υπάρχεια τελεία), στοιχείο που τονίζει την προφορικότητα του
λόγου (Η ψυχή μου είναι μαύρη και μαργώνω εδώ μέσα, εψές εσκεπάστηκα με τρεις μπατα-
νίες, τη μιαν πάνω στην άλληνε και ετουρτούριζα). Όλα αυτά δείχνουν ότι η συντάκτρια
της επιστολής (η Ελέγκω) είναι άτομο με χαμηλή μόρφωση, που προέρχεται από μια
ασθενή οικονομικά κοινωνική τάξη.
• Φ ύλο: Η γυναικεία ταυτότητα της συντάκτριας της επιστολής αναδεικνύεται από τον
συναισθηματικό λόγο –τρυφερότητα, παράπονο, έμμεση επίκριση– που απευθύνει
προς τον αποδέκτη της επιστολής, τον Δημοστένη, αλλά και από τη σχέση εξάρτησης
απ’ αυτόν: π.χ. Δημοστένη μου – Πέρασα μαύρα Χριστούγεννα, μονάχη μου, κλεισμένη στο
σπίτι – Η ψυχή μου είναι μαύρη – Εγώ δηλαδής που είμαι γυναίκα μοναχή – Ήντα να κάμω;
(αξιοπρόσεκτη η επανάληψη του μαύρα-μαύρη και του μοναχή, καθώς και η αδυναμία
να προσαρμοστεί στην απουσία του άντρα).

17

Β. ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

1. Η δομή της παραγράφου

Α. Θεματική Δομικά στοιχεία/μέρη της παραγράφου
περίοδος
Σε αυτή διατυπώνεται το θέμα της παραγράφου. Βρίσκεται συνήθως στην
Β. Λ επτομέρειες/ αρχή, σπανιότερα στη μέση ή στο τέλος της. Μπορεί επίσης να παραλείπε-
σχόλια ται και στην περίπτωση αυτή συνάγεται από τις λεπτομέρειες/σχόλια ή την
κατακλείδα. Καθορίζει τον τρόπο ανάπτυξης της παραγράφου.
Γ. Κατακλείδα
Αναλύουν, αναπτύσσουν ή τεκμηριώνουν τη θεματική περίοδο. Πρέπει
να είναι σχετικές με το θέμα που διατυπώνεται στη θεματική περίοδο και
επαρκείς.

Βρίσκεται στο τέλος της παραγράφου και είτε συνοψίζει το νόημά της είτε
αποτελεί το συμπέρασμα της ανάλυσης που έχει προηγηθεί. Κάποιες φορές
συντελεί στη μετάβαση στην επόμενη παράγραφο. Μπορεί και να παραλεί-
πεται.

♦ Ας δούμε ένα παράδειγμα:

Α. Θ εματική Η είσοδος στον 21ο αι. ενέχει σημαντικούς κινδύνους μετάβασης σε
περίοδος συνθήκες βαρβαρότητας. Αυτό που είναι ορατό είναι η διάχυση μιας πολύ
πιο έντονης ανισότητας, όχι απλώς στο εσωτερικό της κοινωνίας, αλλά και
Β. Λεπτομέρειες/ στο εσωτερικό κοινωνικών ομάδων, είτε σε επαγγέλματα είτε σε ηλικίες είτε
σχόλια σε τομείς δραστηριότητας κ.α. Σε συνθήκες όπου η οικολογική καταστρο-
φή θα επιταχύνεται, όπου οι κοινωνικές αξίες θα τείνουν να ισοπεδωθούν,
Γ. Κατακλείδα όπου η αβεβαιότητα και ο κίνδυνος θα δημιουργούν έναν συνεχή βρόχο για
μεγάλα τμήματα πληθυσμού, η εγκληματικότητα, η βία, ο αυταρχισμός ως
απόρροια των παραπάνω θα παίζουν ρόλο-κλειδί για τη «σταθερότητα» του
συστήματος. Η αποτροπή ενός τέτοιου ενδεχομένου θα πρέπει λοιπόν
να αποτελέσει την πρώτη και κυρίαρχη προτεραιότητα των πολιτικών
δυνάμεων.

Τάσος Γιαννίτσης

53

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

♦ Η τυπική αυτή δομή της παραγράφου δεν εφαρμόζεται πάντοτε: στα λογοτεχνικά είδη ή
στο στοχαστικό δοκίμιο υπάρχει μια ελευθερία στη συγκρότηση της παραγράφου, ενώ
συχνά και στα αποδεικτικά και πληροφοριακά κείμενα παρουσιάζονται αποκλίσεις από
την παραπάνω λογική δομή, κυρίως όσον αφορά τη θεματική περίοδο. Για παράδειγμα:

α. Τ ο 1950 υπήρχαν μόνο 2 πόλεις στον κόσμο με πληθυσμό μεγαλύ- Η παράγρα-
τερο από 8 εκατ.: η Νέα Υόρκη και το Λονδίνο. Το 1990 υπήρχαν 6 φος δεν έχει
τέτοιες πόλεις σε αναπτυγμένες χώρες και 14 στον αναπτυσσόμενο θεματική περί-
κόσμο. Σήμερα υπάρχουν 23 πόλεις στον κόσμο με πληθυσμό με- οδο
γαλύτερο από 10 εκατ. κατοίκους και οι 18 από αυτές βρίσκονται
σε αναπτυσσόμενες χώρες. Η μεγαλύτερη από αυτές, η Πόλη του
Μεξικού, έχει περισσότερα από 20 εκατ. κατοίκους. Το ποσοστό των
κατοίκων αυτών των πόλεων που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας
κυμαίνεται ανάμεσα στο 30% και στο 60% και σε μερικές από αυτές
είναι δραματικό: στην Αντίς Αμπέμπα φτάνει το 79%, στη Λουάντα το
70% και στην Καλκούτα το 67%.

Δημήτρης Γαλάνης – Βάσω Χαραλαμπίδου

β. Η γυναίκα παρουσιάζεται συχνά σαν «η βασίλισσα του οίκου της». Η θεματική
Όμως, σε πολλές περιπτώσεις στο «βασίλειο» αυτό την εξουσία την περίοδος
έχει άλλος! Παρουσιάζεται να κάνει σπουδές ισότιμα με τους άντρες, εκτείνεται στις
όταν γι’ αυτούς οι σπουδές οδηγούν σε συγκεκριμένο κοινωνικό και δύο πρώτες
οικονομικό ρόλο, ενώ για τις γυναίκες δεν συμβαίνει το ίδιο. Άλλοτε περιόδους:
εργάζονται φορτωμένες συγχρόνως με τα περισσότερα οικογενειακά Η γυναίκα …
βάρη κι άλλοτε, πολιορκημένες από τις συνθήκες ζωής τους, αφή- την έχει άλλος!
νουν το πτυχίο τους να μετατραπεί σε άγονο σύμβολο. Η ανισότητα
των φύλων επιβιώνει εντέλει με την ενεργητική συμμετοχή ολόκλη-
ρης της κοινωνίας.

Μαρία Ηλιού

γ. « Στυγεροί δολοφόνοι», «αδίστακτοι έμποροι λευκού θανάτου», Η θεματική
«διεστραμμένοι βιαστές», «πανούργοι σατανιστές» είναι μερικοί περίοδος
από τους τίτλους που κυριαρχούν στις καθημερινές ειδήσεις. Πλή- βρίσκεται
θος εκπομπών, άρθρων και σχολίων αφιερώνεται στη σκιαγρά- στη θέση της
φηση της φυσιογνωμίας ανθρώπων που έχουν διαπράξει έγκλημα. κατακλείδας:
Ανατριχιαστικές σκηνές απίστευτης βιαιότητας εξιστορούνται, ανα- Παρακολου-
παρίστανται με τον δράστη τους σε ρόλο τηλεοπτικού πρωταγωνιστή. θώντας …

54

Γ. Η ΠΕΙΘΩ

♦ Η πειθώ αναφέρεται στην επικοινωνιακή περίσταση κατά την οποία ο πομπός χρησιμο-
ποιεί τον λόγο για να εκφράσει την άποψή του, να την υποστηρίξει και τελικά να πείσει
τον δέκτη για την ορθότητά της. Για να επιτύχει τον στόχο του, ο πομπός επιστρατεύει
συγκεκριμένες τεχνικές, τρόπους και μέσα πειθούς, όπως επιχειρήματα, τεκμήρια,
συναισθηματικά φορτισμένο λόγο κ.λπ. Η ικανότητα του πομπού να χειρίζεται σωστά
αυτές τις τεχνικές τού δίνει τη δύναμη να επηρεάζει, να προωθεί τις επιδιώξεις του, ακό-
μα και να τις επιβάλλει. Από την πλευρά του ο δέκτης πρέπει να ελέγχει την αξία και την
ορθότητα των θέσεων του πομπού. Είναι επομένως αναγκαίο να γνωρίζει τους τρόπους
και τα μέσα που χρησιμοποιεί ο πομπός για να πείσει και να τα αποκρυπτογραφεί· να
είναι δηλαδή σε θέση να τα ελέγχει και να τα κρίνει, ώστε η αποδοχή των απόψεων του
πομπού να είναι συνειδητή και ελεύθερη επιλογή.

I Τρόποι και μέσα πειθούς

Συνοπτική παρουσίαση

Τρόποι πειθούς Μέσα πειθούς

Επίκληση στη λογική: O πομπός απευθύνε- • Επιχειρήματα: Οργανωμένο σύνολο λογι-
ται στη λογική του δέκτη. κών προτάσεων, από τις οποίες προκύπτει
ένα λογικό συμπέρασμα.

• Τεκμήρια: Συγκεκριμένα στοιχεία που πη-
γάζουν από την εμπειρία και χρησιμοποιού-
νται για την απόδειξη μιας θέσης (παραδείγ-
ματα, γεγονότα, γενικές αλήθειες, στατιστι-
κά στοιχεία, πορίσματα ερευνών, εμπειρικές
διαπιστώσεις, μαρτυρίες, αυθεντίες).

Επίκληση στο συναίσθημα: Ο πομπός επιδι- • Περιγραφή
ώκει να προκαλέσει συναισθήματα στον δέκτη, • Αφήγηση
να τον επηρεάσει δηλαδή συναισθηματικά. • Χιούμορ

66

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Παράδειγμα 1

Ο αγώνας για επιβίωση του ικανότερου και ισχυρότερου είναι η «δαρβινική επιταγή» του αντα-
γωνιστικού καπιταλισμού. Η εξουσία του χρήματος η πεμπτουσία του. Είναι αυτή η εξουσία και
το κυνήγι για την απόκτησή της που καταπιέζει τους ανθρώπους προκαλώντας τον φόβο για τον
«άλλο», για τον συνάνθρωπο-ανταγωνιστή που ενδεχομένως του στερήσει την ευκαιρία απόκτησής
της. Ο φόβος αυτός με τη σειρά του εντείνει την υποταγή στους κανόνες του ανταγωνισμού, και ο
ανταγωνισμός αποξενώνει περαιτέρω τον άνθρωπο από τους άλλους και τον εαυτό του προσφέρο-
ντάς του σαν αντάλλαγμα την αναρρίχηση σε βάρος των άλλων, αλλά και τη «λύτρωση» από την
υποταγή στην εξουσία μέσω της ταύτισης με αυτήν. Η ανταγωνιστική αναζήτηση του πλουτισμού,
της κατανάλωσης και της κυριαρχίας είναι τα μονοπάτια που οδηγούν στον δρόμο της ανθρώπινης
αποξένωσης και δυστυχίας.

Κώστας Καλλωνιάτης, «Από την ανταγωνιστική στη φοβική και τη βίαιη κοινωνία»,
nepomilos.wordpress.com

Πώς οργανώνει το επιχείρημά του στην παραπάνω παράγραφο ο συγγραφέας;

Απάντηση
Η θέση που υποστηρίζει ο συγγραφέας στην παράγραφο διατυπώνεται στην τελευταία
περίοδο: Η ανταγωνιστική αναζήτηση του πλουτισμού … οδηγούν στον δρόμο της ανθρώπινης
αποξένωσης και δυστυχίας. Η συλλογιστική πορεία που ακολουθεί για να τη στηρίξει είναι
επαγωγική: Αρχικά διαπιστώνει ότι, για να επιβιώσει κανείς στην ανταγωνιστική καπιταλι-
στική κοινωνία, πρέπει να είναι ο ικανότερος, ο ισχυρότερος· για να το πετύχει αυτό, πρέ-
πει να αποκτήσει χρήμα και εξουσία, που απορρέει από αυτό· στη συνέχεια επισημαίνει ότι
το κυνήγι του πλουτισμού και της εξουσίας προκαλεί τον φόβο για τον «άλλο», τον ανταγω-
νιστή, που μπορεί να μας στερήσει την απόκτησή τους· ο φόβος όμως εντείνει την υποταγή
στους κανόνες του ανταγωνισμού και συνακόλουθα την αποξένωση από τους άλλους και
τον εαυτό μας. Έτσι, ο συγγραφέας, ξεκινώντας από μια ειδική θέση, καταλήγει στο γενικό
συμπέρασμα ότι ο ανταγωνισμός για αύξηση του πλουτισμού και της κυριαρχίας οδηγεί τον
άνθρωπο στην αποξένωση και τη δυστυχία (τελευταία περίοδος).

Παράδειγμα 2

Η Ελλάδα –ως βασική πύλη εισόδου στην Ευρώπη– βρίσκεται από χρόνια στο «κόκκινο» όσον
αφορά το μεταναστευτικό. Η απροθυμία της πολιτείας να αναγνωρίσει την κατάσταση και να δημι-
ουργήσει τις κατάλληλες υπηρεσίες και υποδομές κατέστησε το πρόβλημα σχεδόν μη διαχειρίσιμο.
Η νέα πραγματικότητα που φέρνει η αποχώρηση –λόγω κρίσης– των νομίμων, περισσότερο ενσω-

76

Δ. ΚΕΙΜΕΝΙΚΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ ΤΥΠΟΙ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

I Κειμενικά είδη

♦ Σύμφωνα με μια νέα θεωρητική προσέγγιση, τα κειμενικά είδη αποτελούν κοινωνικές
διαδικασίες με σαφή κοινωνικό στόχο, που αποτυπώνονται σε αντίστοιχα προϊόντα/
τύπους κειμένων. Θεωρούνται δηλαδή προϊόντα της επικοινωνίας και της αλληλεπίδρα-
σης των ατόμων, και ως τέτοια καθορίζονται ως προς τη μορφή και το περιεχόμενο από
τις αντιλήψεις και τις αξίες του κοινωνικοπολιτισμικού πλαισίου μέσα στο οποίο παρά-
γονται αλλά και από τον σκοπό για τον οποίο παράγονται.
Με βάση αυτή τη θεώρηση, τα κειμενικά είδη κατηγοριοποιούνται ως εξής: περι-
γραφή, αφήγηση, εξήγηση, οδηγίες και επιχειρηματολογία.

1. Περιγραφή

♦ Ως κοινωνική διαδικασία η περιγραφή οργανώνει/κατηγοριοποιεί τα πράγματα σε
καθημερινά/κοινά ή σε τεχνικά/επιστημονικά πλαίσια νοήματος.

♦ Τύποι περιγραφής
• Προσωπικές, καθημερινές περιγραφές.
• Τεχνικές, επιστημονικές περιγραφές.
• Ορισμοί.
• Λογοτεχνικές περιγραφές.
♦ Η δομή της περιγραφής
• Ο νομασία του περιγραφόμενου αντικειμένου.
• Τ αξινόμηση σε κάποιο γένος, π.χ. Το προσωπείο ήταν είδος μάσκας που φορούσαν οι

υποκριτές και οι χορευτές στις παραστάσεις του αρχαίου δράματος.
• Π αρουσίαση της εμφάνισης, των ιδιοτήτων, των λειτουργιών του κ.λπ.
♦ Η γλώσσα της περιγραφής
• Ρ ήματα:
– Κυρίως σε χρόνο ενεστώτα· κάποιες φορές χρησιμοποιείται και ο παρατατικός

και ο αόριστος όταν το περιγραφόμενο αντικείμενο δεν υπάρχει ή δεν χρησιμοποι-
είται πλέον, καθώς και σε λογοτεχνικές περιγραφές.

94

ΚΕΙΜΕΝΙΚΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ ΤΥΠΟΙ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

– Σ υνδετικά (όταν ο σκοπός είναι η ταξινόμηση και η παράθεση χαρακτηριστικών,
π.χ. Το κτίριο είναι παραδοσιακό), δράσης (για περιγραφή συμπεριφορών, π.χ.
Στην κεντρική αγορά της πόλης κόσμος πηγαινοέρχεται ασταμάτητα) ή κρίσης (για την
απόδοση υποκειμενικών σχολίων, π.χ. Ο πίνακας θεωρείται το τελειότερο δείγμα των
αισθητικών απόψεων του καλλιτέχνη).

• Ε πίθετα: Αποδίδουν τις ιδιότητες των περιγραφόμενων αντικειμένων – αποτελούν
το κυριότερο στοιχείο στην περιγραφική διαδικασία, η οποία πρέπει να χαρακτηρίζε-
ται από ακρίβεια και σαφήνεια.

• Ε ιδικό λεξιλόγιο – σε τεχνικές και επιστημονικές περιγραφές.
• Ε πιρρηματικοί προσδιορισμοί που δηλώνουν τόπο, καθώς η περιγραφή οργανώ-

νεται με άξονα τον χώρο (π.χ. πάνω, κάτω, μπροστά, πίσω κ.λπ.).

Παράδειγμα

Ο αρπιστής της Κέρου. Το μαρμάρινο αυτό ειδώλιο δημιουργήθηκε στην Πρωτοκυκλαδική περί-
οδο (2800-2300 π.Χ.) στην Κέρο. Θεωρείται μοναδικό στο είδος του. Ο αρπιστής είναι καθιστός
σε ένα είδος θρόνου με ψηλή ίσια πλάτη. Τα άκρα των χεριών του λείπουν, αλλά τα εναπομείναντα
τμήματα δείχνουν ότι απεικονίζεται η στιγμή κατά την οποία παίζει την άρπα. Δεν υπάρχουν χορδές
στην άρπα. Πιθανόν να ήταν από υλικό που καταστράφηκε ή να ήταν επιλογή του γλύπτη να μην τις
αναπαραστήσει.

Το κάθισμα, το σώμα του άντρα και η άρπα έχουν υφολογική αρμονία. Αποτελούνται από φόρ-
μες μακρόστενες και καμπυλόγραμμες, με έντονες ή λιγότερο έντονες καμπύλες. Χαρακτηριστικό
του αρπιστή, όπως και όλων των κυκλαδικών ειδωλίων, είναι το πεπλατυσμένο και μακρόστενο
κεφάλι σε σχήμα λύρας και η έλλειψη λεπτομερειών του προσώπου. Κυριαρχεί με έντονο ανάγλυφο
τρόπο η μύτη στη μέση του προσώπου. Από κάτω το πηγούνι είναι έντονο και καμπυλωτό. Το κεφά-
λι είναι στραμμένο προς τα πίσω, έτσι που ο αρπιστής δίνει την εντύπωση ότι ατενίζει το άπειρο, μα-
γεμένος από την ίδια τη μουσική του. Λεπτομέρειες υπάρχουν μόνο στα πόδια όπου έχουν χαραχτεί
τα πέντε δάκτυλα. Τα πέλματα είναι σε ευθεία γραμμή και δείχνουν να πατούν σταθερά.

Ο αρπιστής έχει σπάνια, ιδιαίτερη τυπολογία σε σχέση με τα υπόλοιπα κυκλαδικά ειδώλια, που
είναι όρθια, μετωπικά και με σταυρωμένα τα χέρια στο στήθος. Εδώ ο μαρμαρογλύπτης παρουσιά-
ζει ένα τρισδιάστατο και περίοπτο γλυπτό, η κίνηση του οποίου προεκτείνεται από όλες τις πλευρές
στον χώρο.

«Περιήγηση στην τέχνη», pi-schools.gr
(απόσπασμα – διασκευή)

Το παραπάνω κείμενο ανήκει στο είδος της περιγραφής. Να σημειώσετε τα κύρια δομι-
κά στοιχεία της περιγραφής και να εντοπίσετε γλωσσικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν
το συγκεκριμένο κειμενικό είδος.

95

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Απάντηση
• Δομικά στοιχεία
– Ονομασία του περιγραφόμενου αντικειμένου: Ο αρπιστής της Κέρου.
– Ταξινόμηση σε κάποιο γένος: Το μαρμάρινο αυτό ειδώλιο … στην Κέρο.
– Παρουσίαση της εμφάνισης του αντικειμένου: Θεωρείται μοναδικό στο είδος του … από

όλες τις πλευρές στον χώρο.
• Γλωσσικά στοιχεία
– Κυριαρχεί ο ενεστώτας, π.χ. είναι, δείχνουν, απεικονίζεται κ.λπ.
– Επίσης κυριαρχούν τα συνδετικά ρήματα (κυρίως το είναι), αλλά υπάρχουν και κά-

ποια κρίσης (π.χ. Θεωρείται).
– Υπάρχουν αρκετά επίθετα, όπως μαρμάρινο, μοναδικό, ψηλή, ίσια, μακρόστενες, κα-

μπυλόγραμμες, πεπλατυσμένο, μακρόστενο κ.ά., που προσδίδουν σαφήνεια και ακρίβεια
στην περιγραφή.
– Τέλος, υπάρχουν και κάποιοι επιρρηματικοί προσδιορισμοί που δηλώνουν τόπο,
π.χ. στη μέση (του προσώπου), Από κάτω, προς τα πίσω, καθώς και ειδικό λεξιλόγιο
(η περιγραφή είναι τεχνική και αποκαλύπτει τις ειδικές γνώσεις του πομπού), π.χ. ειδώ-
λιο, Πρωτοκυκλαδική περίοδος, υφολογική αρμονία, φόρμες, τυπολογία κ.λπ.

2. Αφήγηση

♦ Ως κοινωνική διαδικασία η αφήγηση επιτυγχάνεται μέσω της ακολουθίας προσώπων
και γεγονότων (πραγματικών ή πλασματικών) στον χώρο και τον χρόνο.

♦ Τύποι αφήγησης
• Προσωπικές διηγήσεις.
• Ιστορικές διηγήσεις, απομνημονεύματα, αυτοβιογραφία, βιογραφία.
• Ιστορίες, μύθοι, παραμύθια.
• Λογοτεχνικές αφηγήσεις (π.χ. μυθιστόρημα, διήγημα, μυθιστορηματική βιογραφία).
• Χρηστικές αφηγήσεις (π.χ. ρεπορτάζ, υπηρεσιακή αναφορά) κ.ά.

♦ Η δομή της αφήγησης
Επειδή οι κειμενικοί τύποι της αφήγησης είναι πολλοί και διαφορετικοί μεταξύ τους, εί-

ναι δύσκολη η συγκρότηση ενός προτύπου που να βρίσκει εφαρμογή στο σύνολό τους.
Ένα από τα μοντέλα που έχουν προταθεί και μπορεί να εφαρμοστεί στις υποκειμενικές
και τις αντικειμενικές αφηγήσεις περιλαμβάνει τα εξής δομικά μέρη:
1. Προσανατολισμός: Πληροφορίες για τους «ήρωες», τον χώρο και τον χρόνο της

αφήγησης· η αρχική κατάσταση.

96

Ε. ΠΕΡΙΛΗΨΗ

1. Πλαγιότιτλος

♦ Πλαγιότιτλος είναι η φράση/πρόταση που αποδίδει σύντομα και περιεκτικά το περιε-
χόμενο μιας παραγράφου. Αποτελεί, θα λέγαμε, τον τίτλο της παραγράφου.

♦ Για τη σύνταξη του πλαγιότιτλου εργαζόμαστε ως εξής:

1. Εντοπίζουμε το θέ- • Δίνεται στη θεματική περίοδο.
μα της παραγράφου • Αν δεν υπάρχει, τότε προσπαθούμε να το εννοήσουμε.

2. Σημειώνουμε τις Εντοπίζουμε στις λεπτομέρειες/σχόλια τις βασικές ιδέες
σημαντικές λεπτο- που αναλύουν ή τεκμηριώνουν τη θεματική περίοδο.
μέρειες

3. Συνθέτουμε τον Γράφουμε τον πλαγιότιτλο αξιοποιώντας το θέμα και τις
πλαγιότιτλο σημαντικές λεπτομέρειες.

♦ Ο πλαγιότιτλος πρέπει να έχει σε γενικές γραμμές τα εξής χαρακτηριστικά:
• Να είναι σύντομος.
• Να αποτελεί μία απλή πρόταση ή να έχει τη μορφή ονοματικής φράσης.
• Να χαρακτηρίζεται από λόγο λιτό (χωρίς προσδιορισμούς) και πυκνό.
• Να μη στηρίζεται μόνο στη θεματική περίοδο αλλά να αποδίδει όλο το νόημα της

παραγράφου (όσο και όταν είναι εφικτό με βάση το περιεχόμενο της παραγράφου).

Παράδειγμα

Θεματική περίοδος Το χιούμορ είναι μια συναισθηματική επικοινωνιακή δεξι-
Θέμα: Η θετική επίδραση του ότητα που δίνει μοναδική ποιότητα στις σχέσεις μας. Δημι-
χιούμορ στις ανθρώπινες σχέ- ουργεί τις δυνατότητες να εκφραστούν πράγματα που κάτω από
σεις άλλες συνθήκες θα μπορούσαν να γίνουν αντιληπτά ως εχθρικά και
Λεπτομέρειες/σχόλια επιθετικά. Καθώς, λοιπόν, μας δίνει πολλές έξυπνες και ευρηματι-
Εξηγείται πώς επιδρά θετικά το κές δυνατότητες να πούμε πολλά πράγματα χωρίς σκληρότητα, δεν
χιούμορ – δίνει τη δυνατότητα τραυματίζει και βοηθά τις σχέσεις μας να προχωρήσουν. Αντιμετω-

142

ΣΤ. ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

1. Θέμα του κειμένου – Θέση και πρόθεση του πομπού

♦ Θέµα ενός κειµένου είναι το κυρίως ζήτηµα, φαινόµενο ή πρόβληµα στο οποίο ανα-
φέρεται ο συγγραφέας του. Κάθε επιµέρους ιδέα/άποψη του κειµένου περιστρέφεται
γύρω από το συγκεκριµένο θέµα, το αναλύει και το επεξηγεί.

Ο τίτλος, αν υπάρχει, δίνει συνοπτικά το θέµα του κειµένου.

♦ Η βασική θέση είναι η άποψη/γνώµη του συγγραφέα ενός κειµένου σχετικά µε το θέµα
που πραγµατεύεται. ∆ιατυπώνεται συνήθως στον πρόλογο ή σε κάποια παράγραφο του
κύριου µέρους και σπανιότερα στον επίλογο. Κάποιες φορές υπονοείται, διατυπώνεται
έµµεσα και όχι ξεκάθαρα (στην περίπτωση αυτή, η βασική θέση συνάγεται από την επι-
χειρηµατολογία που χρησιµοποιεί ο συγγραφέας).

♦ Η πρόθεση του ποµπού/συντάκτη ενός κειµένου είναι ο στόχος στον οποίο αποσκο-
πεί, ο λόγος για τον οποίο έγραψε το κείµενο, π.χ. για να πείσει τους δέκτες ή για να τους
πληροφορήσει/διαφωτίσει ή για να τους προβληµατίσει και να τους ευαισθητοποιήσει ή
για να τους διδάξει ή και ο συνδυασµός κάποιων ή όλων αυτών.

♦ Για να κατανοήσουµε την πρόθεση του ποµπού, πρέπει να λάβουµε υπόψη µας τα εξής:
• Το θέµα και το περιεχόµενο / τις ιδέες του κειµένου: Απ’ αυτά διακρίνεται αν ο

συντάκτης του κειµένου επιδιώκει να αντικρούσει µια άποψη, να ευαισθητοποιήσει
το κοινό αναφορικά µε ένα πρόβληµα, να αναλύσει µια έννοια κ.λπ.
• Το είδος του κειµένου, π.χ. σε ένα άρθρο η πρόθεση του συγγραφέα µπορεί να
είναι να πληροφορήσει για ένα γεγονός, ενώ σε ένα δοκίµιο να πείσει.
• Την ταυτότητα του ποµπού και του δέκτη (ποιος απευθύνεται και σε ποιον), π.χ.
ένας επιστήµονας που γράφει ένα άρθρο για ένα σύγχρονο κοινωνικό φαινόµενο
και απευθύνεται στο ευρύ κοινό µπορεί να θέλει να εξηγήσει και να ενηµερώσει σχε-
τικά µε αυτό.
• Τα µέσα πειθούς που χρησιµοποιεί ο ποµπός, π.χ. µε τα επιχειρήµατα και τα τεκµή-
ρια επιδιώκει να πείσει, ενώ µε την περιγραφή να διεγείρει συναισθήµατα στον
δέκτη και να τον ευαισθητοποιήσει.
• Τη γλώσσα και το ύφος του κειµένου, π.χ. η χρήση του β΄ προσώπου και της προ-
στακτικής ή υποτακτικής έγκλισης και το προτρεπτικό ύφος αποκαλύπτουν την πρόθε-
ση του ποµπού να παρακινήσει τον δέκτη σχετικά µε κάτι – η χρήση του γ΄ προσώπου,

150

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

• Διαβάζουμε προσεκτικά το επιχείρημα και εντοπίζουμε την «αδυναμία» του.
• Συντάσσουμε μία παράγραφο όπου:
– στη θεματική περίοδο παρουσιάζουμε το προς ανασκευή επιχείρημα και το αντι-

κρούουμε διατυπώνοντας την προσωπική μας θέση.
– στις λεπτομέρειες/σχόλια αιτιολογούμε την άποψή μας καταδεικνύοντας και τη μη

ορθότητα του προς ανασκευή επιχειρήματος.
– στην κατακλείδα διατυπώνουμε το συμπέρασμά μας που προκύπτει από την επιχει-

ρηματολογία μας.

Παράδειγμα

Να ανασκευάσετε την άποψη που εκφράζεται στην ακόλουθη παράγραφο.
Η θανατική ποινή, όσο σκληρή κι αν είναι, θεωρείται αναγκαία για όσους διέπραξαν φρικιαστικά
εγκλήματα. Πρόκειται για στυγερούς εγκληματίες που όχι μόνο δεν σεβάστηκαν τη ζωή συνανθρώ-
πων τους, αλλά την αφαίρεσαν με απάνθρωπο τρόπο. Έτσι, η πολιτεία, επιβάλλοντας τη θανατική
ποινή, αφενός προστατεύει την κοινωνία από την εγκληματική δράση μανιακών δολοφόνων και
αφετέρου αποτρέπει επίδοξους εγκληματίες από ειδεχθή εγκλήματα με θύματα αθώους τις πιο πολ-
λές φορές ανθρώπους. Είτε από ένστικτο αυτοσυντήρησης είτε από ψυχρό υπολογισμό, ακόμα και
ο πιο στυγνός εγκληματίας δεν μπορεί παρά να νιώσει κάποιες αναστολές όταν ξέρει καλά ότι τον
περιμένει ο θάνατος για τις εγκληματικές πράξεις που θα διαπράξει.
Απάντηση
Ανασκευή του επιχειρήματος
Η άποψη που εκφράζεται στην παράγραφο, ότι η θανατική ποινή πρέπει να ισχύει γιατί απο-
τρέπει επίδοξους εγκληματίες από στυγερά εγκλήματα και έτσι προστατεύει την κοινωνία,
μπορεί να καταρριφθεί. Κι αυτό γιατί η αποτρεπτική δύναμη της θανατικής ποινής δεν είναι
αναμφισβήτητη. Ασφαλώς, ένας στυγερός εγκληματίας που καταδικάζεται σε θάνατο και
εκτελείται δεν θα διαπράξει άλλα εγκλήματα. Δεν είναι ωστόσο καθόλου βέβαιο πως άλ-
λοι εγκληματίες παραδειγματίζονται και σωφρονίζονται με την εκτέλεση θανατοποινιτών.
Αν ήταν έτσι, θα έπρεπε στις κοινωνίες όπου ισχύει η θανατική ποινή να έχουν εκλείψει τα
εγκλήματα που επισύρουν την ποινή αυτή. Κάτι τέτοιο όμως δεν ισχύει. Απεναντίας, όσο θα
υπάρχουν οι συνθήκες που ευνοούν την εγκληματικότητα και όσο οι εγκληματίες θα πιστεύ-
ουν ότι μπορούν να διαφύγουν την τιμωρία, τόσο θα συνεχίσουν να γίνονται εγκλήματα.

153

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

t Στοιχεία αφηγηματολογίας
t Εκφραστικοί τρόποι
t Συμπληρωματικοί λογοτεχνικοί όροι
t Ερμηνευτικό σχόλιο – Κειμενικοί δείκτες
t Παράρτημα

Α. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΦΗΓΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ

1. Διάκριση συγγραφέα – αφηγητή

♦ Στις αφηγήσεις πραγματικών γεγονότων ο αφηγητής είναι υπαρκτό πρόσωπο και ταυτί-
ζεται με το υποκείμενο που μιλά και παράγει τον αφηγηματικό λόγο· πρβλ. την αυτοβιο-
γραφία, τα απομνημονεύματα, το ρεπορτάζ κ.λπ.

♦ Αντίθετα, στις λογοτεχνικές αφηγήσεις συγγραφέας και αφηγητής δεν πρέπει να συγχέ-
ονται ακόμα και στην περίπτωση της πρωτοπρόσωπης αφήγησης. Συγκεκριμένα:

• ο συγγραφέας είναι υπαρκτό πρόσωπο που ανήκει στον πραγματικό κόσμο – υπάρ-
χει έξω από το κείμενο.

• ο αφηγητής είναι πρόσωπο του κειμένου, δημιούργημα του συγγραφέα και υπάρχει
μόνο στο πλαίσιο του αφηγηματικού λόγου. Πρόκειται για το υποκείμενο της αφήγη-
σης, το οποίο είναι δυνατό να αφηγείται σε α΄, β΄ ή γ΄ πρόσωπο.

2. Τύποι αφήγησης

α. Αφήγηση σε α΄ πρόσωπο

♦ Έχει τη δύναμη της προσωπικής μαρτυρίας.
♦ Το α΄ πρόσωπο προσδίδει αμεσότητα, αληθοφάνεια και πειστικότητα στην αφήγη-

ση· συχνά δίνει στο κείμενο εξομολογητικό χαρακτήρα.
π.χ. Μ α πώς να της δώσω να καταλάβει πως θέλω να της μιλήσω! Εδώ οι ματιές δε σώνουν.

Εδώ χρειάζεται ραβασάκι. Χίλιες φορές το ’γραψα και το ξανάγραψα. Το ’παιρνα μαζί μου
αποφασισμένος να μην ντραπώ, να μη φοβηθώ μήτε δάσκαλο, μήτε πρωτόσκολο, μόνο να
της δώσω κρυφά το χαρτάκι σ’ ένα βιβλίο […]. Ήρχουνταν η ώρα και κόβουνταν η καρδιά
μου! Δεν αποκοτούσα! Κι έπαιρνα μαζί μου το χαρτί βγαίνοντας και το ’κανα κομμάτια και
καταριόμουνε την ώρα που γεννήθηκα τέτοιος ανωφέλητος φοβητσιάρης.

Αργύρης Εφταλιώτης, «Πρώτη αγάπη»

158

Β. ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ

1. Ύφος

♦ Το ύφος αφορά τον ιδιαίτερο τρόπο έκφρασης ενός συγγραφέα, δηλαδή τις γλωσσι-
κές του συνήθειες και επιλογές, προκειµένου να εκφράσει τις ιδέες και τα συναισθήµατά
του. (Για τα διάφορα είδη ύφους βλ. σελ. 49-52.)

2. Γλώσσα

♦ Αφορά τη γλωσσική µορφή που επιλέγει για το έργο του ο συγγραφέας και η οποία
συνδέεται µε τις αισθητικές του επιδιώξεις, π.χ. καθαρεύουσα, δηµοτική, χρήση λόγιων
ή ιδιωµατικών στοιχείων, συνδυασµός στοιχείων από διαφορετικές περιόδους της ελ-
ληνικής γλώσσας ή από διάφορους τοµείς της ανθρώπινης δράσης (π.χ. εκκλησιαστική
γλώσσα) κ.λπ. Ορισµένοι λογοτέχνες διαµορφώνουν µια πολύ ιδιαίτερη και προσωπική
γλώσσα (π.χ. ο Καβάφης χρησιµοποιεί µια ιδιότυπη γλώσσα, που είναι στη βάση της
δηµοτική µε λόγιους τύπους και πολίτικους ιδιωµατισµούς, καθώς και στοιχεία «αντιποι-
ητικά»).

3. Μοτίβα

♦ Ο όρος µοτίβο δηλώνει:
α. ένα συγκεκριµένο θέµα που επαναλαµβάνεται στερεότυπα µέσα σ’ ένα λογοτεχνι-

κό κείµενο ή σε µια σειρά συγγενικών έργων ή χαρακτηρίζει τη λογοτεχνική λαϊκή
δηµιουργία µιας περιοχής, π.χ. το µοτίβο των πουλιών στα δηµοτικά τραγούδια που
εµφανίζονται ως µαντατοφόροι.
β. ορισµένους φραστικούς τρόπους που επαναλαµβάνονται σταθερά και αναλλοίω-
τα σε ορισµένα ποιητικά κυρίως κείµενα· πρβλ. τους τυπικούς στίχους στα οµηρικά
έπη ή στη δηµοτική ποίηση.

178

Γ. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΙ ΟΡΟΙ

1. Ποιητικό υποκείμενο

♦ Ποιητικό υποκείμενο θεωρείται αυτός που εκφέρει λόγο σ’ ένα ποίημα, το «εγώ» ή σε
κάποιες περιπτώσεις το «εμείς» (συλλογικό υποκείμενο) που μιλά. Το ποιητικό υποκείμε-
νο δεν ταυτίζεται με τον ποιητή, ενώ συχνά είναι ένα προσωπείο του.

2. Φωνή

♦ Η φωνή αφορά το ποιος μιλάει σ’ ένα λογοτεχνικό κείμενο, πεζό ή ποιητικό.

• Στα αφηγηματικά πεζά κείμενα οι φωνές που ακούγονται μπορεί να είναι του αφη-

γητή (ή των αφηγητών) και των προσώπων του έργου.

• Στα ποιήματα ο λόγος μπορεί να εκφέρεται:

– από το ποιητικό υποκείμενο, το «εγώ» ή το «εμείς».

π.χ. Να σ’ αγναντεύω θάλασσα, να μη χορταίνω

απ’ το βουνό ψηλά

στρωτήν και καταγάλανη και μέσα να πλουταίνω

απ’ τα μαλάματά σου τα πολλά.

Κώστας Βάρναλης

Είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες

κιθάρες. Ο άνεμος, όταν περνάει,

στίχους, ήχους παράφωνους ξυπνάει

στις χορδές που κρέμονται σαν καδένες.

Κώστας Καρυωτάκης

– εν μέρει από το ποιητικό υποκείμενο και εν μέρει από άλλα πρόσωπα.

π.χ. Θα πάψω πια για μακρινά ταξίδια να μιλώ·

οι φίλοι θα νομίζουνε πως τα ’χω πια ξεχάσει,

κι η μάνα μου, χαρούμενη, θα λέει σ’ όποιον ρωτά:

«Ήταν μια λόξα νεανική, μα τώρα έχει περάσει…».

Νίκος Καββαδίας

190

Δ. ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ ΣΧΟΛΙΟ – ΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ

1. Ερμηνευτικό σχόλιο και ερώτημα/θέμα

♦ Σύμφωνα με το σχολικό εγχειρίδιο «Εμείς και οι άλλοι…», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Δίκτυο κει-
μένων (ΙΤΥΕ «Διόφαντος»):

• Ερμηνευτικό σχόλιο «είναι ένα γραπτό σχόλιο, περιορισμένης έκτασης, που
περιλαμβάνει την ανάπτυξη αφενός του βασικού, για τους/τις μαθητές/τριες, ερω-
τήματος/θέματος του κειμένου και αφετέρου της ανταπόκρισής τους σε αυτό. Στο
ερμηνευτικό σχόλιο, ο μαθητής/τρια δεν περιορίζεται στο “τι λέει το κείμενο” αλλά
επεκτείνεται στο “τι σημαίνει για τον/την ίδιον/α”».

• Ερώτημα/θέμα «είναι το ερώτημα που προκαλείται στον αναγνώστη/αναγνώστρια
όταν διαβάζει ένα λογοτεχνικό κείμενο και απορρέει από αυτό που ο καθένας πι-
στεύει ότι είναι το πιο κρίσιμο θέμα συζήτησης που θέτει το κείμενο. Το “ερώτημα”
δεν είναι μια οποιαδήποτε ερώτηση, διευκρινιστικού λ.χ. τύπου· η απάντησή του
δεν περιέχεται συνήθως ούτε αποκλειστικά στο κείμενο. Αντίθετα, το “ερώτημα”
παράγεται από έναν βαθύ πυρήνα σιωπής μέσα στο κείμενο και επιδέχεται πολλές
απαντήσεις».

♦ Επίσης, σύμφωνα με το ΦΕΚ αξιολόγησης (4134, 09/09/2021): «Το τρίτο θέμα σχε-
τίζεται με το λογοτεχνικό κείμενο και αφορά στην παραγωγή ερμηνευτικού σχολίου,
με το οποίο επιδιώκεται οι μαθητές και οι μαθήτριες αφενός να αναπτύσσουν κρίσιμα
θέματα/ερωτήματα που πραγματεύεται το λογοτεχνικό κείμενο, αξιοποιώντας συνδυ-
αστικά κειμενικούς δείκτες ή και στοιχεία συγκειμένου, αφετέρου να τοποθετούνται/
ανταποκρίνονται στα θέματα/ερωτήματα αυτά, τεκμηριώνοντας τις προσωπικές τους
θέσεις».

♦ Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε ότι, για να συντάξει ο μαθητής το ερμηνευτικό του
σχόλιο, πρέπει:

• αφού διαβάσει προσεκτικά το κείμενο, να εντοπίσει ποιο είναι, κατά τη γνώμη του,
το θέμα του (ή το κυριότερο θέμα, αν σ’ αυτό τίθενται περισσότερα από ένα θέμα-
τα).

• να παραγάγει στη συνέχεια κάποια ερωτήματα, τα οποία απορρέουν από τον τρόπο
με τον οποίο ο συγγραφέας του κειμένου πραγματεύεται το θέμα του.

194

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

1. Παραδοσιακή και μοντέρνα ποίηση

α. Χαρακτηριστικά της παραδοσιακής ποίησης

♦ Εξωτερικά
• Μέτρο.
• Ρυθµός.
• Οµοιοκαταληξία (συνήθως).
• Κατανοµή του ποιήµατος σε στροφές µε σταθερό αριθµό στίχων (πιο συνηθισµένη η

τετράστιχη στροφή).
• Στίχοι µε ορισµένο ποιητικό ανάπτυγµα που καθορίζεται από τον αριθµό των συλλα-

βών τους (π.χ. εννεασύλλαβοι στίχοι, ενδεκασύλλαβοι, δεκαπεντασύλλαβοι κ.λπ.).
• Αποφυγή διασκελισµών (συνήθως).
• Κανονική στίξη.
♦ Εσωτερικά
• Καθαρότητα των νοηµάτων και των ιδεών (το θέµα του ποιήµατος συνήθως αποκα-

λύπτεται εύκολα – είναι εµφανές).
• Σαφής νοηµατικός ειρµός – λογική αλληλουχία των νοηµάτων.
• Χρήση «ποιητικών» λέξεων (επιδιώκονται οι σπάνιες και εντυπωσιακές λέξεις).
• Οι λέξεις τηρούν τη νοηµατική τους ταυτότητα (το κοινό τους νόηµα).
• Επιδιώκεται να απέχει το ποίηµα από τον πεζό λόγο.
• Τήρηση των γραµµατικών και συντακτικών κανόνων.
• Στολισµός του λόγου µε πολλά σχήµατα λόγου και εκφραστικά µέσα – επιδίωξη του

«ωραίου ύφους».
• Ο τίτλος είναι συνήθως δηλωτικός του περιεχοµένου.

β. Χαρακτηριστικά της µοντέρνας ποίησης

♦ Εξωτερικά
Ελεύθερος στίχος – απελευθέρωση του στίχου από τις στιχουργικές δεσµεύσεις της

παραδοσιακής ποίησης, σπάσιµο της αυστηρής δοµής του: οι στίχοι δεν έχουν καθορι-

201

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

• Προτάσεις αποσπασµατικές, ελλειπτικές.
• Παραβίαση γραμματικών και συντακτικών κανόνων.

2. Το δημοτικό τραγούδι

♦ Το νεότερο δηµοτικό τραγούδι αποτελεί συνέχεια (µέσω του βυζαντινού) της αρχαίας
δηµοτικής ποίησης.

♦ Το δηµοτικό τραγούδι είναι άρρηκτα συνδεδεµένο µε τη µουσική, συχνά και µε τον χορό.

♦ Είναι δηµιούργηµα οµαδικό. Ένας άνθρωπος του λαού συνθέτει το τραγούδι, το
οποίο στη συνέχεια διαδίδεται από στόµα σε στόµα. Καθένας το οικειοποιείται, καθώς
νιώθει ότι τον εκφράζει, και µπορεί να επιφέρει σ’ αυτό κάποιες αλλαγές, προκειµένου
να το κάνει να συµφωνεί περισσότερο µε τα προσωπικά του συναισθήµατα. Έτσι, το
τραγούδι αυτό γίνεται «κοινό κτήµα» και η οριστική του µορφή είναι αποτέλεσµα λαϊκής
επεξεργασίας.

♦ Κατά την προφορική διάδοσή τους από τόπο σε τόπο και από γενιά σε γενιά, τα δηµοτικά
τραγούδια υφίσταντο διάφορες τροποποιήσεις· έτσι προέκυπταν οι διάφορες παραλ-
λαγές του ίδιου τραγουδιού.

♦ Τα δηµοτικά τραγούδια παρουσιάζουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά κι ακολουθούν
κάποιους βασικούς κανόνες ως προς την τεχνοτροπία τους. Τα κυριότερα από αυτά
τα χαρακτηριστικά και τους κανόνες είναι τα ακόλουθα:

• Λ ιτός και πυκνός λόγος: Όχι µακρηγορίες, ελάχιστα επίθετα, βάση της φράσης
αποτελούν το ουσιαστικό και το ρήµα.

• Π αραλείπονται τα ασήµαντα και όσα εύκολα εννοούνται. Έτσι, η δράση προχω-
ράει µε γρηγορότερο ρυθµό.

• Ο ανώνυµος λαϊκός ποιητής δεν εκφράζει προσωπικά συναισθήµατα αλλά συλλογι-
κές καταστάσεις της κοινότητας.

• Σ υχνά χρησιµοποιείται ο ευθύς λόγος ή ο διάλογος (σπάει τη µονοτονία της αφή-
γησης, ενισχύει τη δραµατικότητα).

• Η αρχή της ισοµετρίας: Κάθε µετρική ενότητα (στίχος, ηµιστίχιο, δίστιχο) περι-
λαµβάνει ολοκληρωµένο νόηµα – δεν υπάρχουν διασκελισµοί (κατά τους οποίους το
νόηµα ολοκληρώνεται σε επόµενη µετρική ενότητα).

• Ε πανάληψη ή ολοκλήρωση του νοήµατος του α΄ ηµιστιχίου στο β΄.
π.χ. – είναι µακριά στην ξενιτιά, είναι µακριά στα ξένα.
– όταν ασπρίσει ο κόρακας και γίνει περιστέρι.

203

ΤΡΟΠΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ
ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

t Θέμα Α: Περίληψη
t Θέμα Β: Ασκήσεις στα μη λογοτεχνικά κείμενα
t Θέμα Γ: Λογοτεχνικό κείμενο
t Θέμα Δ: Παραγωγή λόγου

ΓΛΩΣΣΑ – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ – ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

♦ Σύμφωνα με τον νέο τρόπο αξιολόγησης, η εξέταση των μαθητών/τριών είναι ενιαία
για τη Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία και γίνεται σε αδίδακτα κείμενα, λογο-
τεχνικά και μη λογοτεχνικά.

♦ Δίνονται στους μαθητές/τριες δύο ή τρία μη διδαγμένα κείμενα συνολικής έκτασης
έως τρεις σελίδες. Ένα από αυτά είναι λογοτεχνικό (ποίημα, διήγημα, μυθιστόρημα, θε-
ατρικό έργο), ενώ τα υπόλοιπα μη λογοτεχνικά (δημοσιογραφικά άρθρα, συνεντεύξεις,
κριτικές, δοκίμια, επιστημονικά κείμενα, αφίσες με λεζάντα, πληροφοριακά κείμενα με
εικόνες, σκίτσα, πίνακες ή διαγράμματα κ.λπ.), διαφορετικά μεταξύ τους ως προς το κει-
μενικό είδος. Τα κείμενα μπορεί να συνοδεύονται από σύντομο εισαγωγικό σημείωμα
χωρίς ερμηνευτικά σχόλια.

♦ Τα κείμενα συνοδεύονται από τέσσερα θέματα μέσω των οποίων αποτιμάται η ικα-
νότητα των μαθητών να κατανοούν το περιεχόμενο των κειμένων, να ερμηνεύουν και
να αξιολογούν απόψεις, ιδέες κ.λπ. και να παράγουν ερμηνευτικό και κριτικό λόγο. Στη
συνέχεια δίνεται τι περιλαμβάνει κάθε θέμα.

Θέμα Α Περίληψη

♦ Σχετίζεται με τα μη λογοτεχνικά κείμενα.
♦ Αφορά τη συνοπτική νοηματική απόδοση μέρους ενός κειμένου (απλή πύκνωση) ή τη

συνοπτική απόδοση των απόψεων που διατυπώνονται σε ένα κείμενο για κάποιο ζήτημα
(εστιασμένη περίληψη). (Περισσότερα για την περίληψη βλ. σελ. 143-148.)
♦ Βαθμολογείται με 15 μονάδες και αξιολογείται ως εξής:
• Π εριεχόμενο (7 μονάδες): Ελέγχεται αν παρουσιάζονται όλες οι κύριες έννοιες και

οι σημαντικές συμπληρωματικές πληροφορίες, καθώς και αν μεταφέρεται πειστικά η
άποψη του συγγραφέα.
• Ο ργάνωση (5 μονάδες): Ελέγχεται αν οι πληροφορίες παρουσιάζονται με κατάλ-
ληλες τεχνικές πύκνωσης ή παράφρασης, με συνοχή και συνεκτικότητα.

208

ΓΛΩΣΣΑ – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ – ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

• Έ κφραση (3 μονάδες): Ελέγχεται αν γίνεται κατάλληλη χρήση γραμματικοσυντα-
κτικών και σημασιολογικών στοιχείων.

Θέμα Β Ασκήσεις στα μη λογοτεχνικά κείμενα

♦ Σχετίζεται με τα μη λογοτεχνικά κείμενα και αναλύεται σε τρία ερωτήματα διαφορετι-
κά μεταξύ τους. Κάποιο από αυτά μπορεί να είναι κλειστού τύπου (π.χ. επιλογή Σωστού
– Λάθους, συμπλήρωσης κενών, αντιστοίχισης) και να ζητείται η αιτιολόγηση της απά-
ντησης. Ένα από αυτά τα ερωτήματα μπορεί να διαιρείται σε δύο υποερωτήματα.

♦ Τα ερωτήματα του Θέματος Β αφορούν:
• την κατανόηση απόψεων, ιδεών, ενεργειών που αναφέρονται στα κείμενα, τον

εντοπισμό και την ερμηνευτική προσέγγιση θέσεων και προθέσεων του συντάκτη
του κειμένου, καθώς και την τεκμηρίωση της βασικής ιδέας του κειμένου (με βάση το
κοινωνικό, ιστορικό, πολιτιστικό και χωροχρονικό πλαίσιο του κειμένου). Μπορεί
επομένως να ζητηθεί η παρουσίαση της βασικής θέσης του συγγραφέα και των ιδεών
με τις οποίες τη στηρίζει, η ερμηνεία ή ο σχολιασμός μιας άποψης/ιδέας, ο εντοπι-
σμός των βασικών υποθεμάτων/υποενοτήτων του κύριου μέρους και η ανάλυση
της προθετικότητας του συντάκτη του κειμένου (π.χ. να πείσει, να προβληματίσει, να
ευαισθητοποιήσει).
• την αξιολόγηση της συνάφειας τίτλων, υπότιτλων, εικόνων κ.ά. με μια θέση, άποψη
ή ζήτημα που θέτει το κείμενο και της αποδεικτικής τους αξίας. Μπορεί δηλαδή να
ζητηθεί ο σχολιασμός ενός τίτλου σε σχέση με το περιεχόμενο του κειμένου που
συνοδεύει, η σύνταξη ενός νέου τίτλου, η ανάλυση της σχέσης μιας εικόνας με τη
λεζάντα που τη συνοδεύει ή η αξιολόγηση της αποδεικτικής αξίας ενός σκίτσου, μιας
εικόνας κ.λπ.
• τον εντοπισμό συγκεκριμένων κειμενικών δεικτών (π.χ. λεξιλόγιο, ρηματικά πρόσω-
πα, σημεία στίξης, εκφραστικά μέσα, τρόπος σύνταξης κ.λπ.) και την αναγνώριση της
λειτουργίας τους στο κείμενο.
• τον εντοπισμό και την αξιολόγηση τρόπων και μέσων πειθούς που αξιοποιούνται στο
κείμενο.
• την αναγνώριση και ερμηνευτική προσέγγιση του τρόπου σύνδεσης και οργάνωσης
ιδεών, προτάσεων, παραγράφων ή διάφορων σημειωτικών τρόπων (π.χ. εικόνα,
σκίτσο) με βάση το επικοινωνιακό πλαίσιο (κειμενικό είδος, περιστάσεις επικοινω-
νίας), την πρόθεση του πομπού και το επικοινωνιακό αποτέλεσμα. Εδώ οι ερωτήσεις
αφορούν τη συνοχή και τη συνεκτικότητα, τη δομή και τον τρόπο ανάπτυξης των
παραγράφων και την οργάνωση ενός κειμένου με βάση το είδος στο οποίο ανήκει.

209

ΤΡΟΠΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

• τη σύγκριση των μη λογοτεχνικών κειμένων ως προς τις θέσεις, τον τρόπο πραγμάτευ-
σης του θέματος, την πειστικότητα, την αποτελεσματική μετάδοση του νοήματος κ.λπ.

♦ Βαθμολογείται με 40 μονάδες, που επιμερίζονται σε κάθε ερώτημα ανάλογα με τη βα-
ρύτητά του (15 + 15 + 10). Τα υποερωτήματα επίσης βαθμολογούνται ανάλογα με τη
βαρύτητά τους.

Θέμα Γ Λογοτεχνικό κείμενο

♦ Σχετίζεται με το λογοτεχνικό κείμενο.
♦ Αφορά την παραγωγή ερμηνευτικού σχολίου με το οποίο επιδιώκεται οι μαθητές/τριες

αφενός να αναπτύσσουν κρίσιμα ερωτήματα/θέματα που πραγματεύεται το λογοτεχνικό
κείμενο, αφετέρου να τοποθετούνται στα ερωτήματα/θέματα αυτά τεκμηριώνοντας τις
προσωπικές τους θέσεις. Η προβλεπόμενη έκταση της απάντησης κυμαίνεται από 100
έως 200 λέξεις. (Για το ερμηνευτικό σχόλιο βλ. σελ. 194-196.)
♦ Βαθμολογείται με 15 μονάδες. Συγκεκριμένα αξιολογείται:
• ως προς την κατανόηση και την ερμηνεία του λογοτεχνικού κειμένου, ο βαθμός κατα-

νόησης των ιδεών και του συναισθηματικού κλίματος του κειμένου από τους μαθητές
και η επαρκής τεκμηρίωση της απάντησής τους με αναφορές στο κείμενο.
• ως προς τους κειμενικούς δείκτες, ο βαθμός στον οποίο αυτοί υποστηρίζουν την
ερμηνευτική προσέγγιση του/της μαθητή/τριας.
• ως προς την οργάνωση και τη γλωσσική έκφραση, η τήρηση της συνοχής και της αλ-
ληλουχίας στο ερμηνευτικό σχόλιο, η χρήση του κατάλληλου λεξιλογίου και η τήρηση
των γραμματικοσυντακτικών κανόνων.

Θέμα Δ Παραγωγή λόγου

♦ Σχετίζεται με τα μη λογοτεχνικά κείμενα.
♦ Αφορά την παραγωγή κριτικού λόγου, έκτασης 300-400 λέξεων (ανάλογα με τη βα-

ρύτητα του θέματος), ενταγμένου σε συγκεκριμένο επικοινωνιακό πλαίσιο, και ζητεί
από τους μαθητές την ανάπτυξη τεκμηριωμένης προσωπικής γνώμης, τη συμφωνία ή τη
διαφωνία τους με προβλήματα, θέσεις, αντιλήψεις κ.λπ. που θέτει το κείμενο ή τα κείμενα
αναφοράς. (Για την παραγωγή λόγου βλ. σελ. 154-155.)
♦ Βαθμολογείται με 30 μονάδες. Συγκεκριμένα αξιολογείται ως εξής:

210

ΓΛΩΣΣΑ – ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ – ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ

• Π εριεχόμενο (12 μονάδες): Ελέγχεται η ανταπόκριση στο επικοινωνιακό πλαίσιο
και η τήρηση συγκεκριμένων προδιαγραφών (κειμενικό είδος, θέμα, αξιοποίηση
πληροφοριών από τα κείμενα αναφοράς, αριθμός λέξεων).

• Ο ργάνωση (10 μονάδες): Ελέγχεται η οργάνωση του κειμένου (π.χ. παράγραφοι,
συνοχή), η λογική ανάπτυξη ιδεών και επιχειρημάτων (χρήση κατάλληλου κειμενικού
είδους, συνεκτικότητα, μετασχηματισμός ιδεών που αντλούνται από τα κείμενα ανα-
φοράς).

• Γ λώσσα (8 μονάδες): Ελέγχεται η σωστή ορθογραφία και στίξη, η τήρηση των
γραμματικοσυντακτικών κανόνων, το μεγάλο εύρος και η ακρίβεια των σημασιολογι-
κών στοιχείων που ανταποκρίνονται στο θέμα.

211

ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ

t Οικογένεια t Ανθρώπινα
δικαιώματα
t Κοινωνικά δίκτυα
t Ανθρωπισμός
t Νέοι
t Ρατσισμός
t Γηρατειά – Τρίτη
ηλικία t Εργασία – Ανεργία

t Μέσα Μαζικής t Φυσικό περιβάλλον
Ενημέρωσης
t Τουρισμός
t Διαδίκτυο
t Δημοκρατία
t Επιστήμη
t Παγκοσμιοποίηση
t Τεχνολογία
t Ευρωπαϊκή Ένωση
t Διαφήμιση –
Καταναλωτισμός t Τέχνη –
Η αισθητική αγωγή
t Παιδεία –
Εκπαίδευση στο σύγχρονο
σχολείο
t Η αξία της γλώσσας
t Παράδοση – Μνη-
t Ειρήνη – Πόλεμος μεία

t Νεανική και t Πνευματικός
ενδοσχολική βία άνθρωπος

t Γέλιο/Χιούμορ

1η Ενότητα: ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Ορισμός

♦ Οικογένεια: Κοινωνική ομάδα στην οποία τα άτομα συνδέονται με συγγενικούς και
ψυχικούς δεσμούς, έχουν προσδιορισμένους κοινωνικούς ρόλους και διαμένουν κάτω
από την ίδια στέγη.

Αποτελεί το πρωταρχικό κύτταρο της κοινωνίας· είναι το πρώτο σχήμα της κοινωνι-
κής ζωής, για την ύπαρξη και την ομαλή λειτουργία της οποίας έχει ιδιαίτερη σημασία.

Ο ρόλος της οικογένειας

♦ Η οικογένεια επιτελεί ποικίλες λειτουργίες που αφορούν τα εξής:
• Βιολογική αναπαραγωγή.
• Ανατροφή των παιδιών – κάλυψη των υλικών αναγκών τους.
• Συναισθηματική στήριξη – ικανοποίηση της ανάγκης για ασφάλεια, αποδοχή και

στοργή.
• Ανάπτυξη της προσωπικότητας των παιδιών: Με καθοδήγηση και παροχή προτύπων

τα παιδιά γνωρίζουν τον κόσμο, μαθαίνουν τη μητρική γλώσσα, έρχονται σε επαφή
με την παράδοση, αναπτύσσουν τη σκέψη και τη δημιουργικότητά τους, αποκτούν
αυτογνωσία και ετερογνωσία.
• Κοινωνικοποίηση: Εσωτερίκευση αξιών, αντιλήψεων, προτύπων συμπεριφοράς – κα-
τανόηση και καλλιέργεια των αναγκαίων όρων της κοινωνικής ζωής.

Προϋποθέσεις για την ορθή λειτουργία της οικογένειας

♦ Προκειμένου η οικογένεια να είναι λειτουργική και αποτελεσματική, είναι αναγκαίες
ορισμένες προϋποθέσεις:

• Αγάπη, αποδοχή, σεβασμός.
• Συνεργασία, αλληλεγγύη.
• Σαφή όρια, κανόνες και ρόλοι.
• Δημοκρατικό πλαίσιο λειτουργίας: ισότητα συζύγων, ίσος καταμερισμός ευθυνών,

πνεύμα ελευθερίας και διαλόγου, σεβασμός της προσωπικότητας του παιδιού.

214

ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ

• Ίση κατανομή των ευθυνών, άρση των στερεοτύπων σχετικά με τους ρόλους που
επιτελούν τα μέλη της οικογένειας.

• Εξασφάλιση χρόνου για κοινές δραστηριότητες γονέων και παιδιών.
• Οι γονείς πρέπει να παρακολουθούν τις εξελίξεις της εποχής, ώστε να διευκολύνεται

η επικοινωνία με τα παιδιά τους.
• Υγιή πρότυπα και ορθή διαπαιδαγώγηση των παιδιών.

♦ Σε κοινωνικό επίπεδο
• Σ χολείο
Α νάδειξη της σημασίας και της λειτουργίας του οικογενειακού θεσμού, συνεργασία

σχολείου και γονιών, σχολές γονέων.
• Π ολιτεία
Ε νίσχυση του θεσμού με εκσυγχρονισμό του οικογενειακού δικαίου, υλική ενίσχυ-

ση και παροχές (σε εργαζόμενους γονείς, μονογονεϊκές ή πολύτεκνες οικογένειες
κ.λπ.), ίδρυση συμβουλευτικών κέντρων για γονείς.

◆ Κείμενα για εξάσκηση* ◆

1. Βαθιά ρήγματα στην οικογένεια

Η ελληνική οικογένεια αλλάζει δραματικά. Περισσότεροι εργένηδες, λιγότεροι γάμοι, περισσότερα
διαζύγια, άρα και περισσότερες μονογονεϊκές οικογένειες, περισσότερες γεννήσεις εκτός γάμου,
σύμφωνα συμβίωσης, άτεκνα ζευγάρια, ομόφυλα ζευγάρια… Η παραδοσιακή πυρηνική οικογένεια
χάνει διαρκώς έδαφος. Αρκεί να σκεφθεί κανείς ότι η πολυπληθέστερη ομάδα νοικοκυριών στην
Ελλάδα σήμερα είναι τα μονοπρόσωπα. Απαρτίζονται από ένα άτομο, άντρα ή γυναίκα, νεαρό, ώριμο
ή ηλικιωμένο, που κατέληξε ή επέλεξε να ζει μόνο. Τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά αποτελούν το 31%
του συνόλου των νοικοκυριών και αυξήθηκαν κατά 4 ποσοστιαίες μονάδες, σύμφωνα με στοιχεία της
Eurostat. Όχι, δεν ακολουθούν τα ζευγάρια με παιδιά, αυτά βρίσκονται στην τρίτη θέση. Έπονται τα
ζευγάρια χωρίς παιδιά (25,2% το 2017 από 24,1% το 2007). Τα ζευγάρια με παιδιά αποτελούν το
21,9% των νοικοκυριών (από 23,2% το 2007). Τέταρτα στη σειρά (15,7%) είναι, πάντα σύμφωνα
με τη Eurostat, τα νοικοκυριά με ενηλίκους χωρίς παιδιά, του αντίθετου και του ίδιου φύλου, που
συμβιώνουν… […]

«Η σύγχρονη ελληνική οικογένεια αλλάζει» επισημαίνει η καθηγήτρια Β. Αρτινοπούλου, πρόε-
δρος του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. «Σήμερα συνυπάρχουν αρμονικά
διαφορετικοί τύποι οικογένειας –εργένηδες, μόνοι ενήλικες με παιδί ή παιδιά, ζευγάρια άτεκνα ή
και με παιδιά σε ελεύθερη συμβίωση ή με σύμφωνο συμβίωσης, ομόφυλα ζευγάρια κ.λπ.– μαζί με

* Οι απαντήσεις στα Κείμενα για εξάσκηση βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου.

216

ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ

ενώ παρατηρείται «μη επιλεγμένη ατεκνία λόγω οικονομικής δυσπραγίας», από την άλλη είναι γεγονός
ότι «η οικονομική ευημερία περιορίζει τις γεννήσεις». Όπως αναφέρεται στην έρευνα, «πολλοί γονείς
προτιμούν να αγοράσουν ή να αλλάξουν αυτοκίνητο, να αγοράσουν εξοχικό σπίτι ή καινούρια έπιπλα
παρά να αποκτήσουν ένα ακόμη παιδί».

Τασούλα Καραϊσκάκη, εφημ. Η Καθημερινή (απόσπασμα – διασκευή)

α. Να αποδώσετε συνοπτικά τις απόψεις της Β. Αρτινοπούλου σχετικά με τις αλλαγές που
υφίσταται η σύγχρονη οικογένεια και τα αίτιά τους. (60-70 λέξεις)

β. Σύμφωνα με την κ. Έμκε-Πουλοπούλου, παράγοντες που επηρέασαν τη μορφή της οικο-
γένειας ήταν, μεταξύ άλλων:

• η ταχύτατη άνοδος του εκπαιδευτικού επιπέδου.
• ο εκδημοκρατισμός των διαπροσωπικών σχέσεων.
Ποιον ρόλο έπαιξαν οι δύο αυτοί παράγοντες, κατά τη γνώμη σας;

γ. «πολλοί γονείς προτιμούν να αγοράσουν ή να αλλάξουν αυτοκίνητο, να αγοράσουν εξοχικό
σπίτι ή καινούρια έπιπλα παρά να αποκτήσουν ένα ακόμη παιδί»: Με βάση αυτό το χωρίο να
εξηγήσετε γιατί πολλοί γονείς δεν επιλέγουν να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά παρά
το γεγονός ότι έχουν την οικονομική δυνατότητα να το κάνουν. (100-120 λέξεις)

δ. Στο άρθρο αναφέρονται στατιστικά στοιχεία, οι απόψεις της καθηγήτριας Κοινωνιολο-
γίας Β. Αρτινοπούλου και στοιχεία από την έρευνα της πανεπιστημιακού Έμκε-Πουλο-
πούλου.

• Πώς λειτουργούν αυτές οι αναφορές στο κείμενο;
• Ποια πρόθεση της συντάκτριας του κειμένου εξυπηρετούν;

2. «Όλοι οι γονείς είναι δειλοί»

Το εκπαιδευτικό ριάλιτι «World’s Worst Mom» («Η χειρότερη μαμά του κόσμου») προβάλλεται από
τα μέσα Ιανουαρίου στο Discovery Life Channel. Το εμπνεύστηκε η Λενόρ Σκενάζι, η δημοσιογρά-
φος από τη Νέα Υόρκη που κέρδισε επάξια τον προαναφερθέντα τίτλο το 2008, όταν τόλμησε να
ομολογήσει ότι άφησε τον εννιάχρονο γιο της να μπει μόνος του στο μετρό. Μαινόμενοι γεννήτορες
έπεσαν πάνω της να τη «λιντσάρουν» και κάπως έτσι πυροδοτήθηκε το ντιμπέιτ για την ανελευθερία
των σύγχρονων παιδιών. Σιγά σιγά η καμπάνια «εγρήγορσης» της Σκενάζι άρχισε να κερδίζει έδα-
φος. Στο «World’s Worst Mom» η ίδια παρεμβαίνει για να συνετίσει γονείς που «πνίγουν» τα παιδιά
τους μέσα σε τόνους χαρτί αεροπλάστ, αυτό με τις φυσαλίδες αέρα που χρησιμοποιείται για το
περιτύλιγμα των εύθραυστων δώρων.

Αυτοί οι γονείς είναι πλέον ο κανόνας. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι τα σημερινά υπερπροστα-

218

ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ

το κείμενο; Γιατί η συγκεκριμένη συμπεριφορά χαρακτηρίζεται ως ένα «είδος κακοποίη-
σης»;
β. Πώς δικαιολογείται η συμπεριφορά των γονέων, σύμφωνα με όσα αναφέρονται στο
άρθρο του Καναδού συγγραφέα Μάικλ Κρίστι;
γ. Να αναφέρετε τέσσερα στοιχεία που επιβεβαιώνουν ότι το παραπάνω κείμενο είναι
άρθρο.
δ. Να συσχετίσετε τον τίτλο με το περιεχόμενο του κειμένου.
ε. Να αιτιολογήσετε τη χρήση των εισαγωγικών και των παρενθέσεων στις παρακάτω
περιπτώσεις:
– Μαινόμενοι γεννήτορες έπεσαν πάνω της να τη «λιντσάρουν». (1η παράγραφος)
– Η δε απουσία ελεύθερου (όχι κατευθυνόμενου) παιχνιδιού. (2η παράγραφος)
– Τ α παιδιά είναι πλέον καταδικασμένα να ζουν κάτω από μια οργουελική γονική επίβλεψη (ση-

μειωτέον ότι από τη δεκαετία του ’70 έως σήμερα η μέση απόσταση που μπορεί να διανύσει
ένα παιδί μόνο του στη Βρετανία μειώθηκε σχεδόν κατά 90%). (2η παράγραφος)
– «helicopter parenting». (3η παράγραφος)
– «Όλοι οι γονείς είναι δειλοί». (3η παράγραφος)
– « Ποτέ δεν πίστευα ότι γονεϊκότητα σημαίνει να μαθαίνεις να ζεις με αυτόν τον αδυσώπητο,
οξύ φόβο». (4η παράγραφος)

220

Κριτήριο Αξιολόγησης*

ΚΕΙΜΕΝΟ I

Ούτε έπιπλο ούτε πρίγκιπας ούτε σάκος του μποξ

Κακοποιημένα ή παραμελημένα παιδιά, νήπια θύματα των ίδιων των γονιών τους. Δεκάδες δραμα-
τικές ιστορίες με πρωταγωνιστές 4χρονα ή 5χρονα μονοπωλούν για μέρες την επικαιρότητα εγείρο-
ντας πάντα το ίδιο αναπάντητο ερώτημα: Πώς είναι δυνατόν η όποια συνθήκη να είναι ισχυρότερη
από τη γονεϊκή αφοσίωση;

Εκατομμύρια άνθρωποι δεν επιλέγουν να γίνουν γονείς – πάνω από 250.000 αμβλώσεις γίνο-
νται επισήμως στη χώρα μας, είμαστε πρώτοι στην Ευρώπη και τρίτοι στον κόσμο. Εκατομμύρια
άλλοι το επιλέγουν με ανάμεικτα συναισθήματα. Πολλοί άνθρωποι φέρνουν στον κόσμο ένα παιδί
ελαφρά τη καρδία, χωρίς να νιώθουν την πυκνή πραγματικότητα της επιλογής τους. Γεννούν γιατί
είναι απλώς στη φύση του ανθρώπου να γεννά, αλλά όχι πάντα και να ανατρέφει. Δεν είναι όλοι οι
άνθρωποι έτοιμοι να αποδεχθούν τον ρόλο του γονέα. Δηλαδή του ανθρώπου που, μέχρι να κλείσει
τα μάτια του για πάντα, θα σκέφτεται, θα καρδιοχτυπά για εκείνη την άλλη ύπαρξη που ξεκίνησε το
ταξίδι της ζωής, αρχικά απόλυτα εξαρτώμενη από αυτόν. Είναι μια ευθύνη χαρμόσυνη, γεμάτη με
χίλιες χαρές, αλλά και χίλιες αγωνίες. Πρέπει να θέλεις να τη σηκώσεις. Να θέλεις να νοιάζεσαι.

Αλλά, ακόμη κι αν επιθυμεί κανείς τα παραπάνω –κι εδώ είναι το ζήτημα–, το να είσαι γονιός είναι
μια τέχνη δύσκολη ν’ ασκείς. Είναι μια διαρκής πορεία στην κόψη του ξυραφιού. Τα παιδιά δεν είναι
«έπιπλα» ούτε αυτοκράτορες ούτε σάκος του μποξ, συναισθηματικό δεκανίκι ή κατοικίδιο. Πρέπει να
γνωρίζει κανείς πόσο θα προχωρήσει στη ρύθμιση της ζωής τους και πότε θα σταματήσει.

Οι άνθρωποι κατανοούν τον εαυτό τους μέσα από τον καθρέφτη των σχέσεων. Μέσα από αυ-
τές αποφεύγουν να γίνουν θύματα της υπερβολικής υποκειμενικότητας. Η σχέση με το παιδί είναι
σχολείο. Ανατρέφοντας, ξεπερνάς την ομφαλοσκόπηση και τον υπαρξιακό φόβο κι ακολουθείς την
αντικειμενική ροή των πραγμάτων.

Τα παιδιά υφίστανται, από γονείς που τα επιθυμούν, τρεις συνήθεις κακοποιήσεις. Η πρώτη είναι
η υπερπροστασία. Η παγίδα τού να τους προσφέρονται όλα στο πιάτο, με αποτέλεσμα να νιώθουν
ανίκανα να φέρουν σε πέρας κάτι μόνα, να ελέγξουν την ίδια τους τη ζωή. Και γίνονται άτομα με
έλλειψη αυτοεκτίμησης που αναζητούν πάντα στήριγμα σε κάποιον. Η δεύτερη, η συναισθηματική
κακοποίηση. Όταν ο γονιός τοποθετεί το παιδί στη θέση του συναισθηματικού του συντρόφου και
αδράχνεται από αυτό. Στην περίπτωση αυτή δεν είναι ο γονιός που καλύπτει την ανάγκη του παιδιού,
αλλά το αντίστροφο. Η τρίτη, η αμέλεια. Τα παιδιά δεν μπορούν να συλλάβουν ότι η φιλαυτία και η
δίψα για ατομική επικράτηση είναι οι αιτίες για τις διαταραγμένες σχέσεις και τα ενδοοικογενειακά
εγκλήματα, τις εντάσεις, τη βία, τον τρόμο. Δεν γνωρίζουν ακόμη ότι, όταν ο άνθρωπος προβάλλει
πάνω στην οικογένεια τη φλόγα της δικής του εμμονής, γεννιούνται εγκλήματα. Ωστόσο τα παιδιά

* Οι απαντήσεις στο Κριτήριο Αξιολόγησης βρίσκονται στο τέλος του βιβλίου.

221

1η Ενότητα: ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Ανεβείτε τώρα στην ταράτσα
να δείτε το καμένο σας παιδί.

Αντιγόνη Βουτσινά, Το λάθος ποίημα, εκδ. Μελάνι

Θέμα Α

Να αποδώσετε περιληπτικά τις απόψεις της συντάκτριας του Κειμένου I σχετικά με τον δύ-
σκολο ρόλο των γονιών και την προβληματική συμπεριφορά που δείχνουν πολλοί σήμερα
απέναντι στα παιδιά τους. (60-70 λέξεις)

Μονάδες 15

Θέμα Β

Ερώτημα 1ο
[…] το να είσαι γονιός είναι μια τέχνη δύσκολη ν’ ασκείς. Είναι μια διαρκής πορεία στην κόψη του
ξυραφιού (Κείμενο I, 3η παράγραφος): Να αναπτύξετε την άποψη αυτή σε μία παράγραφο
80-100 λέξεων.

Μονάδες 15

Ερώτημα 2ο
α. Στην 5η παράγραφο του Κειμένου I (Τα παιδιά υφίστανται … το όνειρο) χρησιμοποιείται

ως τρόπος ανάπτυξης η διαίρεση. Να εντοπίσετε:
– τη διαιρετέα έννοια.
– τη διαιρετική βάση.
– το αποτέλεσμα της διαίρεσης.
Ποια πρόθεση της συντάκτριας του κειμένου εξυπηρετεί ο συγκεκριμένος τρόπος

ανάπτυξης;

Μονάδες 6

β. Στις παρακάτω φράσεις να αντικαταστήσετε τις έντονα γραμμένες λέξεις με άλλες ση-
μασιολογικά ισοδύναμες.

Κείμενο I
– εγείροντας πάντα το ίδιο αναπάντητο ερώτημα. (1η παράγραφος)
– Τα παιδιά υφίστανται … τρεις συνήθως κακοποιήσεις. (5η παράγραφος)
– Ό ταν ο γονιός τοποθετεί το παιδί στη θέση του συναισθηματικού του συντρόφου και αδρά-

χνεται από αυτό. (5η παράγραφος)
– Τ α παιδιά δεν μπορούν να συλλάβουν ότι η φιλαυτία και η δίψα για ατομική επικράτηση.

(5η παράγραφος)

223

ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ

Κείμενο II
– Οι ρητές εντολές. (2η παράγραφος)
– ν α επιβάλουν τον δικό του ανορθόδοξο τρόπο έρευνας της ουσίας των πραγμάτων. (2η

παράγραφος)

Μονάδες 9

Ερώτημα 3ο
Το Κείμενο I αναφέρεται σε τρεις μορφές προβληματικής συμπεριφοράς των γονιών απέ-
ναντι στα παιδιά τους (κακοποιήσεις). Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ότι το Κείμενο II
αναφέρεται και σε μια άλλη προβληματική γονεϊκή στάση; Ποια είναι αυτή και ποια τα χαρα-
κτηριστικά της; (80-100 λέξεις)

Μονάδες 10

Θέμα Γ

Αξιοποιώντας τους κατάλληλους κειμενικούς δείκτες, να εξετάσετε σε ποια προβληματική
κατάσταση αναφέρεται το ποίημα και ποιος είναι ο αντίκτυπός της. (150-200 λέξεις)

Μονάδες 15

Θέμα Δ

Αξιοποιώντας και στοιχεία από τα Κείμενα I και II, να γράψετε ένα άρθρο για τον Τύπο στο
οποίο να εξετάζετε τα εξής:
α. Ποια είναι τα συνηθέστερα φαινόμενα προβληματικής γονεϊκής συμπεριφοράς και ποιες

οι επιπτώσεις τους στα παιδιά;
β. Ποιες προϋποθέσεις διασφαλίζουν την ισορροπημένη ανάπτυξη των παιδιών στο πλαί-

σιο της οικογένειας; (350-400 λέξεις)

Μονάδες 30

224

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

1η Ενότητα: Οικογένεια θετα, αυτή σήμερα είναι ελεύθερη να επιλέξει αν θέλει να
παντρευτεί και να κάνει παιδιά ή όχι. Παράλληλα, η δυνα-
ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ τότητα της γυναίκας να εργαστεί έξω από το σπίτι και κατά
συνέπεια η οικονομική χειραφέτησή της της επέτρεψαν να
1. Βαθιά ρήγματα στην οικογένεια κάνει διαφορετικές επιλογές στη ζωή της, π.χ. να επιλέγει
το διαζύγιο αντί να ανέχεται έναν κακό γάμο ή να αποκτά
α. Σύμφωνα με τη Β. Αρτινοπούλου, νέες μορφές οι- παιδιά εκτός γάμου και να τα ανατρέφει μόνη της. Από
κογένειας έχουν παρουσιαστεί, γεγονός που συνδέεται την άλλη πλευρά, η ισότητα στις σχέσεις άντρα-γυναίκας
κυρίως με οικονομικούς και πρακτικούς λόγους. Οι νέοι συνέβαλε στο να αποφασίζουν από κοινού το είδος της
έχουν απομυθοποιήσει τον θεσμό του γάμου και επιλέ- συμβίωσης που επιθυμούν και τις προτεραιότητες που
γουν μορφές συμβίωσης που τους επιτρέπουν να αντε- θέλουν να δώσουν στη ζωή τους.
πεξέρχονται στις οικονομικές τους ανάγκες. Παράλληλα
επισημαίνεται ότι φαινόμενα που πλήττουν τη σύγχρονη Επιπλέον, ο εκδημοκρατισμός των διαπροσωπικών
οικογένεια, όπως η υπογεννητικότητα και η αύξηση των σχέσεων έδωσε τη δυνατότητα και σε άλλες ομάδες ατό-
διαζυγίων, είναι απόρροια της οικονομικής αλλά και της μων να δημιουργούν οικογένεια, όπως με τη θεσμοθέ-
αξιακής κρίσης της εποχής μας. τηση του γάμου ή της ελεύθερης συμβίωσης ομόφυλων
ζευγαριών.
β. • Σχετικά με το πώς η άνοδος του εκπαιδευτικού επι-
πέδου επηρέασε τη μορφή της οικογένειας, μπορούν να γ. Η επιλογή πολλών γονιών να μην αποκτούν περισσό-
αναφερθούν τα εξής: τερα παιδιά, παρά το γεγονός ότι έχουν την οικονομική
δυνατότητα να το κάνουν, συνδέεται με το καταναλωτικό
Το υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο οδήγησε σε αμφι- πνεύμα της εποχής. Ο καταναλωτισμός, δίνοντας έμφαση
σβήτηση ή απόρριψη πολλών παραδοσιακών αντιλήψε- στις ατομικές ανάγκες, κάνει τον άνθρωπο πιο εγωιστή
ων ή στερεοτύπων σχετικά με τον γάμο και την οικογέ- και ατομιστή. Τον ωθεί στην αναζήτηση μιας ζωής άνετης
νεια και στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας πιο ανεκτικής και πολυτελούς, όπου θα μπορεί εύκολα και γρήγορα να
σε νέες πρακτικές και συνήθειες. Σ’ αυτό το πλαίσιο πολ- ικανοποιεί τις επιθυμίες του. Η απόκτηση περισσότερων
λοί νέοι σήμερα έχουν απομυθοποιήσει τον γάμο, είναι παιδιών αντίθετα αυξάνει τα οικονομικά βάρη και τις ευ-
«ανοιχτοί» σε νέες μορφές συμβίωσης ή συνήθειες που θύνες και του στερεί τη δυνατότητα να συμμετέχει στο κα-
επικρίνονταν έντονα στο παρελθόν (π.χ. ελεύθερη συμ- ταναλωτικό όραμα. Από τη στιγμή μάλιστα που η ευτυχία
βίωση, τεκνοποίηση εκτός γάμου), αντιμετωπίζουν απε- και η κοινωνική καταξίωση ταυτίζονται με τα υλικά αγαθά,
νοχοποιημένα το διαζύγιο (και όχι ως κοινωνικό στίγμα καταλαβαίνουμε γιατί αυτός επιλέγει να αγοράσει ένα
όπως παλαιότερα), ακολουθούν οικογενειακό προγραμ- καινούριο αυτοκίνητο ή ακριβά ρούχα παρά να αποκτήσει
ματισμό όσον αφορά την τεκνοποίηση, καθυστερούν ένα ακόμη παιδί.
τον γάμο ή επιλέγουν να μην παντρευτούν θέτοντας σε
προτεραιότητα τις επαγγελματικές τους φιλοδοξίες. δ. • Τα στατιστικά στοιχεία και τα στοιχεία από την έρευ-
• Όσον αφορά τον εκδημοκρατισμό των διαπροσωπι- να της πανεπιστημιακού Έμκε-Πουλοπούλου είναι τεκ-
κών σχέσεων και το πώς επηρέασε τη μορφή της σύγχρο- μήρια, ενώ οι απόψεις της καθηγήτριας Κοινωνιολογίας
νης οικογένειας, μπορούν να αναφερθούν τα εξής: Β. Αρτινοπούλου αποτελούν επίκληση στην αυθεντία.
Λειτουργούν επομένως ως μέσα πειθούς.
Η αναγνώριση των δικαιωμάτων της γυναίκας και • Πρόθεση της συντάκτριας του κειμένου είναι να πλη-
της ισότιμης θέσης της έναντι του άντρα συνέβαλε στην
αλλαγή αντιλήψεων όπως ότι ο γάμος και η δημιουργία οι-
κογένειας είναι ο κύριος προορισμός της γυναίκας. Αντί-

621

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ροφορήσει και να πείσει για το γεγονός ότι: Η ελληνική – Το γεγονός ότι απευθύνεται στο ευρύ κοινό.
οικογένεια αλλάζει δραματικά. Με την αναφορά των παρα- – Το απλό λεξιλόγιο και ύφος.
πάνω στοιχείων και απόψεων προσδίδει εγκυρότητα και
αξιοπιστία στη θέση που υποστηρίζει, τονίζει την αντικει- δ. Η συντάκτρια του κειμένου δανείζεται ως τίτλο του
μενικότητα του άρθρου της και ενισχύει την πειστικότητά άρθρου της αυτόν που έδωσε στο δικό του άρθρο στους
του. New York Times ο Μάικλ Κρίστι, κείμενο στο οποίο κάνει
και εκτενή αναφορά. Ωστόσο ο συγκεκριμένος τίτλος
2. «Όλοι οι γονείς είναι δειλοί» αποδίδει και συνολικά το περιεχόμενο του κειμένου της
Λ. Παπαδημητρίου, αφού σ’ αυτό γίνεται λόγος για τη
α. Το κείμενο αναφέρεται στον υπερπροστατευτικό τρό- δειλία και τον φόβο των γονιών απέναντι στους κινδύ-
πο με τον οποίο οι σύγχρονοι γονείς ανατρέφουν τα νους του σύγχρονου κόσμου, και για την υπερπροστα-
παιδιά τους. Η υπερπροστασία χαρακτηρίζεται ως ένα τευτική στάση τους απέναντι στα παιδιά τους.
«είδος κακοποίησης» γιατί καταδικάζει τα παιδιά να ζουν
κάτω από την αυστηρή επίβλεψη των γονιών τους, γεγο- ε. – Μαινόμενοι γεννήτορες έπεσαν πάνω της να τη «λιντσά-
νός που τους στερεί την ελευθερία να κάνουν πράγματα ρουν»: Τα εισαγωγικά δηλώνουν τη μεταφορική χρήση
μόνα τους ή να παίζουν όπως θέλουν. Ο ασφυκτικός της λέξης.
έλεγχος που ασκούν οι γονείς στα παιδιά τους έχει ως – Η δε απουσία ελεύθερου (όχι κατευθυνόμενου) παιχνιδιού:
αποτέλεσμα αυτά να μεγαλώνουν χωρίς τα αναγκαία Στην παρένθεση δίνεται επεξηγηματικό σχόλιο.
διδάγματα επιβίωσης, ενώ συχνά επιδρά αρνητικά και – Τα παιδιά είναι πλέον καταδικασμένα να ζουν κάτω από μια
στη σωματική και ψυχική τους υγεία (όπως αναφέρεται οργουελική γονική επίβλεψη (σημειωτέον ότι από τη δεκαετία
στο κείμενο, η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, η του ’70 έως σήμερα η μέση απόσταση που μπορεί να διανύσει
παχυσαρκία και ο διαβήτης στα παιδιά συνδέονται συχνά ένα παιδί μόνο του στη Βρετανία μειώθηκε σχεδόν κατά 90%):
με την υπερπροστατευτική συμπεριφορά των γονιών). Στην παρένθεση δίνεται μια συμπληρωματική πληροφο-
ρία, που κάνει πιο κατανοητό το νόημα της φράσης Τα
β. Σύμφωνα με τον συγγραφέα Μάικλ Κρίστι, η υπερ- παιδιά είναι πλέον … γονική επίβλεψη.
προστατευτική συμπεριφορά των γονιών οφείλεται στον – «helicopter parenting»: Στα εισαγωγικά περικλείεται
φόβο που νιώθουν για τους κινδύνους του σύγχρονου ένας ειδικός όρος.
τρόπου ζωής στους οποίους εκτίθενται τα παιδιά τους. – «Όλοι οι γονείς είναι δειλοί»: Στα εισαγωγικά περικλείε-
Αν και ο ίδιος βίωσε την καταπίεση μιας υπερπροστατευ- ται ο τίτλος άρθρου.
τικής μητέρας, όταν στη συνέχεια έγινε γονιός υιοθέτησε – «Ποτέ δεν πίστευα ότι γονεϊκότητα σημαίνει να μαθαίνεις να
την ίδια παράλογη συμπεριφορά. Όπως και ο Κρίστι, έτσι ζεις με αυτόν τον αδυσώπητο, οξύ φόβο»: Στα εισαγωγικά
και πολλοί σύγχρονοι γονείς βλέπουν παντού κινδύνους περικλείονται αυτούσια τα λόγια του Καναδού συγγρα-
και απειλές για τα παιδιά τους και ζουν κάτω από έναν φέα Μάικλ Κρίστι.
συνεχή και αδυσώπητο φόβο που, αν και πηγάζει από
την αγάπη γι’ αυτά, τους ωθεί εντέλει να υιοθετούν μια ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ
ελεγκτική και καταπιεστική συμπεριφορά απέναντί τους.
Θέμα Α
γ. Τέσσερα στοιχεία που επιβεβαιώνουν ότι το κείμενο [Η περίληψη αφορά τις παραγράφους 3-5.]
είναι άρθρο είναι τα εξής:
– Η μικρή σχετικά έκτασή του και η δημοσίευσή του σε Σύμφωνα με την αρθρογράφο, ο ρόλος των γονιών είναι
περιοδικό. πολύ δύσκολος, καθώς απαιτεί εκ μέρους τους την τήρη-
– Η αναφορά σ’ ένα επίκαιρο θέμα γενικού ενδιαφέρο- ση ιδιαίτερων ισορροπιών αλλά και την εφαρμογή μιας
ντος (η υπερπροστατευτική συμπεριφορά των γονιών αντικειμενικής στάσης απέναντι στα παιδιά τους. Ωστόσο
απέναντι στα παιδιά και οι συνέπειές της), το οποίο η πολλοί τα κακοποιούν είτε υπερπροστατεύοντάς τα είτε
αρθρογράφος αναλύει και σχολιάζει.

622

1η Ενότητα: ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

στηριζόμενοι πάνω τους συναισθηματικά είτε παραμελώ- στο κείμενο της Γκόλντμαν αφορά την προσπάθεια πολ-
ντας τα. Έτσι, χωρίς να το αντιλαμβάνονται, δημιουργούν λών γονιών να πλάσουν τα παιδιά τους «κατ’ εικόνα και
σοβαρά προβλήματα στις σχέσεις τους με τα παιδιά τους, καθ’ ομοίωσίν» τους. Έχοντας τη λανθασμένη πεποίθηση
που τους απεχθάνονται. ότι τα παιδιά τούς ανήκουν, προσπαθούν να τους επιβά-
λουν τον δικό τους τρόπο αντίληψης των πραγμάτων, τις
Θέμα Β δικές τους ιδέες και τα δικά τους συναισθήματα. Αρνού-
Ερώτημα 1ο νται δηλαδή να αναγνωρίσουν ότι τα παιδιά τους είναι
Ο ρόλος των γονιών είναι ιδιαίτερα δύσκολος, καθώς ξεχωριστές προσωπικότητες, προορισμένες να ακολου-
διαρκώς πρέπει να τηρούν τις ισορροπίες στη σχέση θήσουν τον δικό τους δρόμο στη ζωή. Πρόκειται σαφώς
τους με τα παιδιά τους και να μην παραβαίνουν τα όρια. για μια κακοποιητική συμπεριφορά, που στερεί από τα
Οι γονείς οφείλουν να τιθασεύουν τις επιθυμίες, τους παιδιά την ελευθερία να γίνουν ανεξάρτητες προσωπικό-
φόβους ή τις απαιτήσεις τους κατά την ανατροφή των τητες, να ωριμάσουν πνευματικά και ψυχικά και να γίνουν
παιδιών τους, προκειμένου να αποφύγουν ακραίες συ- φορείς νέων ιδεών.
μπεριφορές, όπως το να αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους
σαν κτήμα τους ή να τα υπερπροστατεύουν ή ακόμα να τα Θέμα Γ
μετατρέπουν σε αποδέκτες των εμμονών και των απωθη- Το ποίημα, κατά τη γνώμη μου, αναφέρεται στην προ-
μένων τους. Η τήρηση μιας λογικής και ισορροπημένης βληματική σχέση ενός ζευγαριού και στον αντίκτυπο που
στάσης, που λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες και τις επιθυ- αυτή έχει στο παιδί τους. Ήδη ο τίτλος μάς προϊδεάζει για
μίες των παιδιών, είναι διαρκής και επίπονος αγώνας, ο το θέμα. Η προσθήκη του (α) στο επίθετο τριμελής δημι-
οποίος όμως αποτελεί και αναγκαία προϋπόθεση για μια ουργεί τη φράση αμελής οικογένεια, παραπέμποντας στην
υγιή σχέση των γονιών με τα παιδιά τους. οικογένεια που παραμελεί τις ανάγκες των μελών της, που
δεν κατορθώνει να εκπληρώσει τον ρόλο της. Στις δύο
Ερώτημα 2ο πρώτες στροφές παρουσιάζεται η δυσλειτουργική σχέση
α. – Διαιρετέα έννοια: οι κακοποιήσεις που υφίστανται του ζευγαριού. Ο πατέρας κυριευμένος από θλίψη, η μητέ-
τα παιδιά. ρα γεμάτη θυμό (κεραυνός). Οι προθέσεις τους δεν είναι
– Διαιρετική βάση: αφορά το είδος, το περιεχόμενο κακές. Ο πατέρας προσπαθεί να απορροφήσει τη θλίψη
αυτών των κακοποιήσεων (η διαιρετική βάση δεν αναφέ- (όπως φαίνεται από τη μεταφορά ζωντανό αλεξικέραυνο
ρεται αλλά εννοείται). στη θλίψη), η μητέρα είναι άκακος κεραυνός. Και οι δύο μαζί
– Μέλη της διαίρεσης: (1) η υπερπροστασία, (2) η όμως δεν μπορούν να λειτουργήσουν, να ξεπεράσουν
συναισθηματική κακοποίηση, (3) η αμέλεια. τα αδιέξοδά τους, προκαλώντας μια ηλεκτρισμένη και
στενάχωρη ατμόσφαιρα στο σπίτι (ηλεκτροφόρες λύπες).
Με τον συγκεκριμένο τρόπο ανάπτυξης η αρθρογρά- Στην τελευταία στροφή το ποιητικό υποκείμενο καλεί το
φος αναλύει και ταυτόχρονα αναδεικνύει τις αρνητικές ζευγάρι (προστακτική Ανεβείτε) με έναν επιτιμητικό τόνο
αυτές συμπεριφορές των γονιών οι οποίες ευθύνονται που τονίζεται με τη λέξη τώρα να δει τα αποτελέσματα της
για την εκδήλωση περαιτέρω προβληματικών καταστά- στάσης του. Το παιδί τους είναι καμένο, κατεστραμμένο.
σεων στην οικογενειακή εστία, διεγείροντας σε μεγαλύ- Οι στίχοι αυτοί, που ολοκληρώνουν το ποίημα, αφήνουν
τερο βαθμό τον προβληματισμό του αναγνώστη. μια πικρή αίσθηση για τους γονείς που, απορροφημένοι
από τα προβλήματά τους, πληγώνουν το παιδί τους και
β. εγείροντας = προβάλλοντας, θέτοντας, υφίστανται = δέ- τραυματίζουν ανεπανόρθωτα την ψυχή του.
χονται, υπομένουν, αδράχνεται = πιάνεται, αγκιστρώνε-
ται, να συλλάβουν = να καταλάβουν, να εννοήσουν, ρητές Θέμα Δ
= σαφείς, κατηγορηματικές, ξεκάθαρες, ανόρθοδοξο = • Τίτλος: Η δύσκολη τέχνη τού να είσαι γονιός
αντισυμβατικό, τολμηρό, επαναστατικό • Πρόλογος: Ο ρόλος του γονιού είναι δύσκολος και

Ερώτημα 3ο
Η προβληματική γονεϊκή συμπεριφορά που αναφέρεται

623

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

απαιτητικός. Πολλοί είναι οι γονείς οι οποίοι δεν συνειδη- β. Προϋποθέσεις για την ισορροπημένη ανάπτυξη
τοποιούν τις ευθύνες που έχουν και κάνουν σοβαρά λάθη των παιδιών στην οικογένεια
στην ανατροφή των παιδιών τους με αρνητικές συνέπειες Οι γονείς πρέπει:
στην ψυχοπνευματική και κοινωνική τους ανάπτυξη. – να συνειδητοποιούν τις ευθύνες τους απέναντι στα παι-
• Κύριο μέρος διά τους και να διαθέτουν υπομονή, κατανόηση, ανοιχτό
α. Φαινόμενα προβληματικής γονεϊκής συμπεριφο- και διαλλακτικό πνεύμα αλλά και δυναμισμό.
ράς και οι επιπτώσεις τους στα παιδιά – να αγαπούν και να αποδέχονται τα παιδιά τους, αλλά να
– Αυταρχισμός: Οι αυταρχικοί γονείς ασκούν υπερβο- θέτουν σαφή όρια και κανόνες στη συμπεριφορά τους.
λικά αυστηρό έλεγχο αναμένοντας την τέλεια συμπερι- – να διέπονται από πνεύμα αμοιβαιότητας, συνεργασίας,
φορά από το παιδί τους σε όλους τους τομείς (σχολείο, ισότητας στο μοίρασμα των ευθυνών (πρέπει να απομα-
κοινωνικό χώρο κ.λπ.). Είναι αμείλικτοι στις τιμωρίες, κρυνθούν από στερεότυπα του παρελθόντος σχετικά με
περιορίζουν την ελευθερία του παιδιού και θέτουν ως τον ρόλο και τις υποχρεώσεις τους, που δημιουργούν
πρώτη προτεραιότητα την υπακοή και τη συμμόρφω- ανισότητες ως προς τη γονεϊκή μέριμνα – συνήθως εις
σή του στις υποδείξεις τους. Η ψυχολογική πίεση που βάρος των γυναικών).
ασκούν έχει ως αποτέλεσμα τα παιδιά να γίνονται δειλά, – να διατηρούν υγιή τη μεταξύ τους σχέση, να δείχνουν
αγχώδη και ανασφαλή στις διαπροσωπικές τους σχέσεις, αγάπη και κατανόηση ο ένας στον άλλο αποτελώντας
αδύναμα και άβουλα στις επιλογές τους. έτσι θετικά πρότυπα για τα παιδιά τους.
– Παραχωρητικότητα: Οι παραχωρητικοί γονείς είναι – να ενημερώνονται και να εκπαιδεύονται σχετικά με όλα
ήπιοι, συναισθηματικοί, ασκούν μικρό έλεγχο και συγχω- τα θέματα που αφορούν την ανατροφή και την αγωγή
ρούν εύκολα το παιδί τους. Χαρακτηρίζονται από υπερ- των παιδιών.
βολική επιείκεια και ενίοτε δεν θέτουν καν κανόνες τους • Επίλογος: Η ανατροφή των παιδιών είναι από τις
οποίους το παιδί πρέπει να τηρήσει ούτε υποχρεώσεις σημαντικότερες εμπειρίες ζωής για κάθε άνθρωπο, ένα
έναντι της οικογένειας ή άλλων ατόμων. Το αποτέλεσμα πραγματικό μάθημα, που συνεπάγεται σοβαρές ευθύνες
είναι τα παιδιά να γίνονται ανώριμα, απαιτητικά, ανυπά- και υποχρεώσεις αλλά και μεγάλες χαρές. Η εκπλήρωση
κουα και αντιδραστικά. αυτού του ρόλου με συνέπεια από τους γονείς θα επιτρέ-
– Υπερπροστατευτισμός: Οι υπερπροστατευτικοί γο- ψει στα παιδιά να μεγαλώσουν με αγάπη και ασφάλεια,
νείς προσπαθούν να εκπληρώσουν κάθε ανάγκη του να γίνουν ώριμοι και χαρούμενοι άνθρωποι.
παιδιού, του τα προσφέρουν όλα έτοιμα, χωρίς να ανα-
μένουν από αυτό κάποια προσπάθεια, πασχίζουν να το 2η Ενότητα: Κοινωνικά δίκτυα
προφυλάξουν από κάθε δυσκολία ή κίνδυνο. Έτσι, δη-
μιουργούν παιδιά ανώριμα, χωρίς αυτοπεποίθηση, που ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΕΞΑΣΚΗΣΗ
αναζητούν διαρκώς στηρίγματα για να προχωρήσουν
στη ζωή. 1. Η γενιά του Selfie
– Αδιαφορία: Οι αδιάφοροι γονείς καταβάλλουν λίγη
ή καθόλου προσπάθεια για την ανατροφή των παιδιών α. Το άρθρο αναφέρεται στον ναρκισσισμό των χρη-
τους απουσιάζοντας «φυσικά» (λόγω εργασιακών υπο- στών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που ποστάρουν
χρεώσεων) ή «ψυχολογικά» (αδιαφορούν για τις ανάγκες συνεχώς φωτογραφίες του εαυτού τους (selfie) επιζη-
των παιδιών τους απορροφημένοι από τα δικά τους προ- τώντας τη διαρκή προβολή και την αποδοχή των άλλων
βλήματα). Συχνά προσπαθούν να αναπληρώσουν το κενό χρηστών. Πρόκειται για ένα ανησυχητικό φαινόμενο που
που αφήνουν με πλάγιους τρόπους, π.χ. παροχή υλικών φτάνει στα όρια της ψυχικής διαταραχής, αντανακλώ-
αγαθών. Στις περιπτώσεις αυτές τα παιδιά νιώθουν πα- ντας παράλληλα την απαξία που κυριαρχεί στη σύγχρονη
ραμελημένα και γίνονται είτε ανασφαλή και άβουλα είτε, κοινωνία.
αντίθετα, απαιτητικά και βίαια.

624