ชุดกิจกรรม ระบบนิเวศ

1

เรอ่ื ง ระบบนิเวศ

2

คำนำ

ชุดกิจกรรม เรื่อง ระบบนิเวศ สำหรับนักเรียนชั้นมธั ยมศึกษาปีท่ี 3 จัดทำขึ้นเพื่อใช้ประกอบในการจัด
กิจกรรมการเรียนรู้ ปรับปรุง พัฒนาพฤติกรรมการเรียนรู้ของผู้เรียนให้เรียนรู้ด้วยตัวเอง ประเมินตนเองได้ และ
เพอ่ื พัฒนาให้ไดผ้ ลสมั ฤทธท์ิ างการเรยี นท่สี งู ขึ้น ซง่ึ ชดุ กจิ กรรมนปี้ ระกอบด้วยแบบทดสอบกอ่ นเรยี น
ใบความรเู้ รอ่ื งระบบนเิ วศ ใบงาน แบบทดสอบหลังเรยี น

ผ้จู ดั ทำหวังเป็นอยา่ งย่ิงว่าคู่มือการใชช้ ุดกิจกรรมการเรียนรูน้ จ้ี ะชว่ ยใหน้ กั เรียนเขา้ ใจเนื้อหาได้ง่าย
และชัดเจนยิง่ ข้ึน มพี ฒั นาการด้านการเรยี นสูงข้ึน และเป็นประโยชน์ตอ่ ครูผู้สอนใช้เปน็ แนวทางในการจัดกิจกรรม
การเรียนร้ตู อ่ ไป

3

คำช้ีแจง

ชุดกิจกรรม เรื่อง ระบบนิเวศ เป็นชุดกิจกรรมท่ีจัดประสบการณ์ให้นักเรียนได้ศึกษาเรียนรู้ด้วยตนเอง
และสามารถประเมินตนเองได้

ชดุ กิจกรรมการเรียนรู้ เรอ่ื ง ระบบนิเวศ ประกอบไปด้วย
1. คำชีแ้ จง
2. คำแนะนำการใชช้ ดุ กจิ กรรมการเรียนรู้
3. สาระสำคญั และจุดประสงคก์ ารเรยี นรู้
4. แบบทดสอบกอ่ นเรยี น
5. ใบความรู้
6. ใบงาน
7. เฉลยใบงาน
8. แบบทดสอบหลงั เรียน
9. เฉลยแบบทดสอบหลงั เรยี น
10. บรรณานกุ รม

4

คำแนะนำการใช้ชุดกิจกรรม

ชดุ กจิ กรรม เร่อื ง ระบบนเิ วศ ใหน้ กั เรยี นปฏบิ ตั ิตามข้นั ตอนทีก่ ำหนด ดังน้ี

1. ชดุ กิจกรรม เรื่อง ระบบนิเวศ ใชเ้ วลา 1 ชวั่ โมง
2. แบง่ กลมุ่ ๆละ 3 คนโดยคละความสามารถนักเรยี นในกลุ่มเป็นเก่ง ปานกลางและอ่อน
3. อ่านคำชแ้ี จงการปฏิบตั กิ ิจกรรมและทำความเข้าใจการใชช้ ุดกิจกรรมก่อนลงมอื ปฏิบตั ิ
4. ศกึ ษาสาระการเรยี นรแู้ ละจดุ ประสงค์การเรียนรู้
5. ทำแบบทดสอบกอ่ นเรยี นชุดกจิ กรรม จำนวน 10 ข้อ ตามความเขา้ ใจ

เพอ่ื ตรวจสอบความรู้พ้นื ฐานบนั ทกึ ผลคะแนนทไี่ ด้ลงในแบบบนั ทึกคะแนน
6. ใหน้ กั เรยี นศึกษาเรียนรูเ้ น้อื หาจากใบความรู้ เรื่อง ระบบนเิ วศ และทำใบงานเพ่อื ทดสอบความเข้าใจ
7. ทำแบบทดสอบหลงั เรียน เรอ่ื ง ระบบนเิ วศ จำนวน 10 ข้อ เพ่อื ประเมินผลการเรียนรู้และบันทกึ คะแนนท่ีทำได้

และเปรยี บเทียบผลการเรยี นรขู้ องตนเอง

5

สาระสำคัญและจดุ ประสงคก์ ารเรยี นรู้

สาระสำคญั

ระบบนิเวศประกอบด้วยองค์ประกอบที่มีชีวิต เช่น พืช สัตว์ จุลินทรีย์ และองค์ประกอบไม่มีชีวิต เช่น แสง
นำ้ อณุ หภูมิ แรธ่ าตุ แกส๊ องค์ประกอบเหลา่ น้ีมีปฏสิ ัมพนั ธก์ นั อยา่ งเหมาะสม ระบบนิเวศจึงจะสามารถคงอยู่ต่อไป
ได้ ซง่ึ สิ่งมีชวี ติ ในระบบนิเวศจะมีบทบาทหน้าทที่ ี่แตกต่างกัน ท้ังบทบาทผู้ผลติ บทบาทผบู้ รโิ ภค และบทบาทผู้ย่อย
สลายสารอินทรีย์ การที่สิ่งมีชีวิตแตล่ ะชนิดมีบทบาทแตกต่างกัน ทำให้เกิดการถ่ายทอดพลังงานที่อยู่ในอาหารไป
ตามลำดับโดยการกินกันเป็นทอด ๆ เรียกว่า โซ่อาหาร (food chain) หรือถ่ายทอดพลังงานที่ซับซ้อนโดยการกิน
แบบโซ่อาหารหลายโซ่อาหารมาสัมพันธ์กันเรยี นกว่า สายใยอาหาร (food web) นอกจากถา่ ยทอดพลังงานแล้วยัง
อาจจะมีการถ่ายทอดสารพิษไปยังสิ่งมีชีวิตอื่นได้ด้วย ในระบบนิเวศสิ่งมีชีวิตจะดำรงชีวิตด้วยการมีความสัมพันธ์
กนั ซง่ึ มหี ลายรปู แบบ เชน่ ภาวะพง่ึ พากนั ภาวะอิงอาศัย ภาวะปรสติ การลา่ เยอ่ื เปน็ ต้น

จดุ ประสงค์กํารเรยี นรู้

1. ด้านความร(ู้ Knowledge)
- นักเรยี นบอกความหมายของศพั ท์ที่เกี่ยวกบั ระบบนิเวศ บอกองคป์ ระกอบของระบบนเิ วศ
บอกความสัมพนั ธร์ ะหวา่ งส่ิงมีชวี ติ กบั ส่ิงมชี ีวติ และสิ่งมีชวี ติ กับสิง่ ไม่มีชวี ิตในระบบนิเวศ

2. ดา้ นทกั ษะกระบวนการ (Process)
- การคิดวิเคราะห์
- กระบวนการทำงาน

3. ด้านคุณลักษณะอนั พงึ ประสงค์(Attitude)
- มวี ินัย
- ใฝเ่ รียนรู้
- ม่งุ มน่ั ในการทำงาน

6

แบบทดสอบก่อนเรียน

คำช้แี จง : ใหน้ กั เรยี นเลือกคำตอบทถี่ กู ตอ้ งพียงข้อเดยี วโดยทำเครอื่ งหมาย X ลงในกระดาษคำตอบ

1. ข้อใดคือ ความหมายของประชากร

ก. แมลงหว่ีจำนวนมากตอมอยทู่ ่ีกล้วยน้ำวา้ สุก ใช้ภาพตอบคำถามข้อ 6-8

ข. ฝูงปลาหางนกยูงว่ายอยูใ่ นอ่างบวั ข้างบ้านเม่ือ

วานน้ี

ค. ทตี่ น้ มะมว่ งมีมดแดงและมดดำไต่อย่จู ำนวนมาก

ง. ปูก้ามดาบและปลาตนี อาศยั อยใู่ นป่าชายเลน

2. 6. ภาพแสดงถึงอะไร

ก. โซอ่ าหาร

ข. สายใยอาหาร

ค. กลมุ่ สิ่งมีชวี ติ

ง. ระบบนเิ วศ

7. จากภาพผบู้ รโิ ภคอนั ดบั 3

จากภาพมคี วามหมายตรงกบั ข้อใด ก. หญ้า ข. หนู

ก. สิ่งมชี ีวิต ค. งู ง. เหยยี่ ว

ข. ประชากร 8. ถา้ มกี ารฉดี สารพิษให้กบั ผู้ผลิตข้อใดเรียงการสะสม

ค. แหลง่ ทอี่ ยู่ สารพษิ จากมากไปน้อยได้ถูกต้อง

ง. กลมุ่ ส่งิ มชี ีวติ ก. หญ้า – หนู – งู – เหยี่ยว

3. ขอ้ ใดเป็นองค์ประกอบของระบบนิเวศท่ีไม่มีชวี ติ ที่ ข. เหย่ียว – งู – หนู - หญา้

เป็นประเภทเดยี วกัน ค. หญ้า – เหยย่ี ว – งู – หนู

ก. ออกซเิ จน น้ำ ฮิวมัส ง. งู - เหยีย่ ว - หนู – หญ้า

ข. คารโ์ บไฮเดรต โปรตีน ฮวิ มัส 9. สิง่ มีชวี ติ ในข้อใดอย่รู ว่ มกนั แบบภาวะพ่งึ พากนั

ค. นำ้ แสง อณุ หภูมิ ก. ไลเคน

ง. ออกซิเจน อุณหภมู ิ โปรตีน ข. ปลาฉลามกบั เหาฉลาม

4. ระบบนิเวศหนึง่ ๆ มกั ประกอบดว้ ย ค. กาฝาก

ก. ผู้ผลติ ,ผู้บริโภค,ผยู้ ่อยสลายอนิ ทรียสาร ง. เห็บกับสนขุ

ข. สง่ิ ไม่มีชีวติ ,ผผู้ ลิต,ผบู้ รโิ ภค,ผูย้ ่อยสลายอนิ ทรียสาร 10. ตำลึงใชม้ อื เกาะยึดตามลำตน้ ของตน้ ไม้เพื่อให้

ค. ผ้ผู ลติ ,ผู้บรโิ ภคพืช,ผู้บรโิ ภคสัตว์ ไดร้ บั แสงมากขึ้น ตำลึงกบั ตน้ ไม้มีความสัมพันธก์ ัน

ง. แบคทีเรีย,ผู้บริโภค,ผูย้ อ่ ยสลายอินทรยี สาร แบบใด

5. ในวัฏจกั รคารบ์ อน กระบวนการใดไม่ให้กา๊ ซ ก. ภาวะปรสติ

คารบ์ อนใดออกไซด์ ข. ภาวะอิงอาศัย

ก. การสงั เคราะห์ด้วยแสง ข. การหายใจ ค. ภาวการณ์ลา่ เหยื่อ

ค. การเผาไหม้ ง. ข และ ค ง. ภาวะพง่ึ พา

7

กระดาษแบบทดสอบกอ่ นเรยี น

ช่อื ...........................................................ชัน้ ........................เลขท่.ี .............

ขอ้ ท่ี ก ข ค ง
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

คะแนน

8

ใบความรู้ เรือ่ ง ระบบนเิ วศ

9

ใบความรู้ เรอื่ ง ระบบนเิ วศ (ตอ่ )

10

ใบความรู้ เร่ือง ระบบนิเวศ (ต่อ)

1. องค์ประกอบทมี่ ีชวี ติ ได้แก่ พชื สตั ว์ และ มนษุ ย์ ซ่งึ แบ่งตามบทบาทหนา้ ทไ่ี ด้ ดังน้ี
1.1 ผ้ผู ลิต (producer)
1.2 ผู้บริโภค(consumer)
1.3 ผยู้ อ่ ยสลาย(decomposer)

2. องค์ประกอบที่ไม่มีชวี ิต แบ่งออกได้ 3 ประเภท
2.1 อนินทรสี าร เชน่ คารบ์ อนไดออกไซด์ ออกซเิ จน และ นำ้ เปน็ ตน้
2.2 อินทรียสาร เช่น โปรตีน คาร์โบไฮเดรต และ ฮิวมัส เปน็ ตน้
2.3 สภาพแวดลอ้ มทางกายภาพ เชน่ แสง อุณหภูมิ ความเป็นกรด เป็นดา่ ง ความชนื้ เป็นต้น

11

ใบความรู้ เรอ่ื ง ระบบนิเวศ (ตอ่ )

12

ใบความรู้ เรอ่ื ง ระบบนิเวศ (ตอ่ )

13

ใบความรู้ เรอ่ื ง ระบบนิเวศ (ตอ่ )

14

ใบความรู้ เรอ่ื ง ระบบนิเวศ (ตอ่ )

15

ใบความรู้ เรอ่ื ง ระบบนิเวศ (ตอ่ )

16

ใบงาน เรือ่ ง ระบบนิเวศ

คำชีแ้ จง ให้นักเรียนเขียนตอบในขอ้ ต่อไปนี้
1. ประชากร กบั กลุ่มสง่ิ มีชีวติ เหมอื นหรอื ต่างกันอย่างไร
ตอบ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2. ผู้ยอ่ ยสลายสารอินทรยี แ์ ตกต่างกบั สตั วก์ นิ ซากอย่างไร
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
3. จากโซอ่ าหารท่ีกำหนด ตอบคำถามต่อไปน้ี

หญ้า ต๊กั แตน นก นกอนิ ทรี

3.1 ระบบุ ทบาทของสิ่งมชี ีวติ และลำดับของผบู้ ริโภค

สิ่งมชี วี ติ บทบาท ลำดับของการบริโภค

3.2 เรียงลำดับสิง่ มชี วี ติ ท่มี ีพลงั งานสะสมในเน้ือเย่ือจากนอ้ ยสุดไปมากสุด
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
4. ในระบบนเิ วศส่ิงมชี วี ิตกบั ส่งิ มชี ีวิตมีความสัมพนั ธ์กันในรูปแบบใดบา้ ง
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………

17

เฉลย ใบงาน เรื่อง ระบบนเิ วศ

คำช้ีแจง ใหน้ ักเรยี นเขยี นตอบในขอ้ ตอ่ ไปนี้
1. ประชากร กบั กลุ่มส่งิ มีชีวิต เหมอื นหรอื ตา่ งกนั อยา่ งไร
ตอบ…….ประชากรและกล่มุ ส่ิงมีชวี ติ เหมือนกัน คอื เปน็ สิง่ มชี ีวติ เหมือนกัน แตต่ ่างกันท่ี คอื ประชากร
คือ ส่งิ มีชีวิตชนดิ เดยี วกนั ทีอ่ าศัยในแหลง่ เดยี วกนั ส่วนกล่มุ ส่งิ มีชวี ติ คอื ประชากรของสิ่งมีชีวติ
หลายๆ ชนดิ ที่อาศยั อย่ใู นแหลง่ ท่ีอยเู่ ดยี วกนั มคี วามสัมพันธก์ นั ..............................................................

2. ผยู้ อ่ ยสลายสารอนิ ทรยี แ์ ตกต่างกับสัตว์กนิ ซากอย่างไร
ตอบ………ผ้ยู ่อยสลายสารอินทรยี ์จะปล่อยน้ำยอ่ ยออกมาเพอ่ื ย่อยซากสิง่ มชี วี ิตแล้วค่อยดูดซึมสารอาหาร
ส่วนสัตว์กนิ ซากจะกินซากของส่งิ มชี วี ติ และยอ่ ยสลายเกิดภายในร่างกาย................................................

3. จากโซอ่ าหารท่ีกำหนด ตอบคำถามต่อไปนี้

หญ้า ตั๊กแตน นก นกอนิ ทรี

3.1 ระบุบทบาทของส่ิงมชี ีวติ และลำดบั ของผู้บรโิ ภค

ส่ิงมชี ีวิต บทบาท ลำดบั ของการบรโิ ภค
หญา้ ผ้ผู ลิต ผผู้ ลิต
ตั๊กแตน ผู้บรโิ ภค (สงิ่ มีชีวติ กนิ พืช) ผูบ้ รโิ ภคลำดบั ท่ี 1
นก ผู้บริโภค(สงิ่ มีชวี ติ กินสตั ว์) ผู้บริโภคลำดับที่ 2
นกอนิ ทรี ผบู้ ริโภค(ส่งิ มชี วี ติ กินสตั ว์) ผ้บู รโิ ภคลำดบั ท่ี 3

3.2 เรยี งลำดบั สงิ่ มชี วี ติ ทม่ี ีพลงั งานสะสมในเนื้อเยือ่ จากน้อยสดุ ไปมากสดุ
ตอบ….นกอินทรยี ์ นก ตก๊ั แตน หญา้ ……………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………

4. ในระบบนเิ วศสง่ิ มีชีวิตกบั ส่งิ มีชวี ติ มคี วามสัมพนั ธก์ ันในรปู แบบใดบ้าง
ตอบ.....ในระบบนิเวศส่ิงมีชีวติ กบั สงิ่ มชี วี ติ มีความสัมพันธก์ นั แบบตา่ ง ๆ เช่น ภาวะพึง่ พา

ภาวะองิ อาศยั ภาวะปรสติ การล่าเหยอื่ .................................................................................................
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………

18

แบบทดสอบหลังเรยี น

คำชแ้ี จง : ใหน้ ักเรยี นเลอื กคำตอบท่ถี ูกตอ้ งพียงขอ้ เดียวโดยทำเคร่อื งหมาย X ลงในกระดาษคำตอบ

1. ขอ้ ใดคือ ความหมายของประชากร

ก. แมลงหว่ีจำนวนมากตอมอยทู่ ่ีกล้วยนำ้ ว้าสกุ ใช้ภาพตอบคำถามข้อ 6-8

ข. ฝูงปลาหางนกยูงวา่ ยอยูใ่ นอา่ งบวั ข้างบา้ นเมื่อ

วานน้ี

ค. ท่ตี น้ มะม่วงมมี ดแดงและมดดำไต่อย่จู ำนวนมาก

ง. ปกู า้ มดาบและปลาตนี อาศยั อยูใ่ นป่าชายเลน

2. 6. ภาพแสดงถึงอะไร

ก. โซอ่ าหาร

ข. สายใยอาหาร

ค. กลุ่มส่งิ มีชวี ิต

ง. ระบบนิเวศ

7. จากภาพผบู้ รโิ ภคอันดับ 3

จากภาพมคี วามหมายตรงกบั ข้อใด ก. หญา้ ข. หนู

ก. สง่ิ มชี วี ติ ค. งู ง. เหย่ียว

ข. ประชากร 8. ถ้ามีการฉีดสารพษิ ให้กบั ผู้ผลิตขอ้ ใดเรยี งการสะสม

ค. แหลง่ ที่อยู่ สารพษิ จากมากไปน้อยไดถ้ ูกตอ้ ง

ง. กลมุ่ สิง่ มีชีวิต ก. หญา้ – หนู – งู – เหยี่ยว

3. ขอ้ ใดเป็นองค์ประกอบของระบบนิเวศท่ีไมม่ ชี ีวติ ท่ี ข. เหยี่ยว – งู – หนู - หญา้

เปน็ ประเภทเดียวกัน ค. หญา้ – เหยย่ี ว – งู – หนู

ก. ออกซิเจน น้ำ ฮวิ มสั ง. งู - เหยี่ยว - หนู – หญา้

ข. คารโ์ บไฮเดรต โปรตนี ฮวิ มัส 9. สง่ิ มชี วี ติ ในข้อใดอยรู่ ่วมกันแบบภาวะพงึ่ พากนั

ค. นำ้ แสง อุณหภมู ิ ก. ไลเคน

ง. ออกซเิ จน อุณหภูมิ โปรตีน ข. ปลาฉลามกับเหาฉลาม

4. ระบบนเิ วศหน่งึ ๆ มกั ประกอบดว้ ย ค. กาฝาก

ก. ผู้ผลิต,ผ้บู รโิ ภค,ผยู้ อ่ ยสลายอินทรียสาร ง. เห็บกับสนขุ

ข. ส่ิงไมม่ ชี ีวติ ,ผผู้ ลิต,ผูบ้ ริโภค,ผ้ยู ่อยสลายอินทรยี สาร 10. ตำลงึ ใช้มือเกาะยึดตามลำตน้ ของต้นไม้เพื่อให้

ค. ผู้ผลิต,ผ้บู รโิ ภคพชื ,ผบู้ รโิ ภคสตั ว์ ไดร้ ับแสงมากขึ้น ตำลึงกบั ต้นไมม้ ีความสัมพนั ธ์กัน

ง. แบคทเี รยี ,ผูบ้ ริโภค,ผู้ยอ่ ยสลายอินทรยี สาร แบบใด

5. ในวฏั จักรคารบ์ อน กระบวนการใดไม่ให้กา๊ ซ ก. ภาวะปรสติ

คารบ์ อนใดออกไซด์ ข. ภาวะองิ อาศยั

ก. การสังเคราะหด์ ว้ ยแสง ข. การหายใจ ค. ภาวการณล์ า่ เหยอ่ื

ค. การเผาไหม้ ง. ข และ ค ง. ภาวะพึง่ พา

19

กระดาษแบบทดสอบหลงั เรยี น

ช่อื ...........................................................ชนั้ ........................เลขท่ี..............

ขอ้ ท่ี ก ข ค ง
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

คะแนน

20

เฉลยแบบทดสอบหลงั เรยี น

ช่อื ...........................................................ชน้ั ........................เลขท่.ี .............

ข้อท่ี ก ข ค ง
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

คะแนน

21

บรรณานกุ รม

กระทรวงศึกษาธิการ.(2560). ตวั ชีว้ ัดและสาระการเรียนร้แู กนกลางกลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์
(ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) ตามหลักสูตรแกนกลางข้ันพ้ืนฐาน พุทธศักราช 2551.
กรุงเทพมหานคร:โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย .

สถาบนั พัฒนาคณุ ภาพวชิ าการ(พว.). (2560). ชดุ กจิ กรรมพฒั นาการคิดเสรมิ สร้างสมรรถนะสำคัญและคุณลกั ษณะ
อนั พึงประสงคข์ องผ้เู รียนวิทยาศาสตร์ ชนั้ มัธยมศึกษาปีที่ 3 เล่ม 1. กรุงเทพฯ : บรษิ ัทอักษรเจริญทศั น์
อจท. จำกัด.

สถาบนั สง่ เสริมการสอนวทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยี. (2563). หนงั สือเรียนรายวิชาวทิ ยาศาสตร์ ชน้ั มัธยมศึกษา
ปที ี่ 3 เล่ม 2. กรุงเทพฯ : สกสค. ลาดพรา้ ว.