ภูมิปํญญาาาาาาาา

แบบสารวจมรดกภูมปิ ญั ญาทางวัฒนธรรมจังหวัดเชียงราย ประจาปี ๒๕๖๕
สภาวฒั นธรรมจังหวัดเชยี งราย

ตาบลเวยี งเหนือ อาเภอเวยี งชัย จังหวดั เชียงราย

๑. ช่อื ข้อมูล พิธกี รรมทางศาสนา

๒. ลกั ษณะ  วรรณกรรมพน้ื บา้ นและภาษา
 ศิลปะการแสดง

 แนวปฏบิ ตั ิทางสังคมพธิ ีกรรม ประเพณี และเทศกาล
 อาหาร/ความรูแ้ ละการปฏบิ ัตเิ ก่ียวกับธรรมชาติและจกั รวาล
 งานชา่ งฝมี อื ดั้งเดมิ

 การละเล่นพน้ื บ้าน กฬี าพื้นบา้ น และศิลปะการตอ่ สปู่ อู งกันตัว

๓. รายละเอยี ดขอ้ มูล

๓.๑) ประวตั ิความเป็นมาของข้อมูล
ความเช่อื ดั้งเดมิ ของชาวล้านนา มีแนวคิดพื้นฐานเกี่ยวกับเรื่องผีผสมผสานกับความเป็นพุทธได้อย่าง
ลงตวั เสมอื นหนงึ่ ว่าผแี ละพทุ ธรว่ มกนั สรา้ งโลกทัศนใ์ หช้ าวลา้ นนามีรูปแบบเฉพาะของตนเอง ดังเช่นในขณะ

ทม่ี กี ารเล้ยี งผปี ูุแสะย่าแสะ กจ็ ะต้องขึงภาพพระบฏเพอ่ื เปน็ สญั ลกั ษณ์การมาถึงของพระพทุ ธเจา้ ดว้ ย
ศาสนพิธี หมายถึง ระเบียบแบบแผนหรือแบบอย่างท่ีถือปฏิบัติในศาสนาเมื่อนามาใช้ในพระพุทธศาสนา

จึงหมายถึงระเบียบแบบแผนหรอื แบบอย่างที่พึงปฏบิ ัติติในพระพุทธศาสนา ศาสนพิธีต่าง ๆ ช่วยทาให้ความศรัทธา
ตอ่ พระพทุ ธศาสนิกชนมคี วามแน่นแฟูนยิง่ ขน้ึ เป็นสิ่งตอกย้าใจให้ระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัยได้อย่างดีเย่ียม
จงึ เป็นระเบียบแบบแผนอนั ดงี ามทคี่ วรรักษาไวค้ ู่กับพระพุทธศาสนาตลอดไปสิ่งหนึ่งท่ีทาให้เห็นถึงความสาคัญ

ของพุทธศาสนาในชาวล้านนา คือ ประเพณีต่าง ๆ ท้ัง 12 เดือน ล้วนแล้วเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาแทบทั้งสิ้น
แม้กระทั่งกิจกรรมต่าง ๆ ในช่วงชีวิตหน่ึงก็ยังมีความสัมพันธ์กับพุทธศาสนาด้วย อาทิ การข้ึนบ้านใหม่ การ

บวช การสบื ชะตา เป็นต้น
นายธรรมรัตน์ มณีคา ไดศ้ กึ ษาเรียนรู้พิธกี รรมทางศาสนาต้ังแต่สมัยเยาว์วัย ซึ่งได้ศึกษาเรียนรู้จากการ

บวชพระ และสืบทอดมาจากผเู้ ปน็ ลงุ รวมถงึ ศกึ ษาคน้ คว้าทางตาราพธิ กี รรมต่างๆ และปฏิบัตสิ บื ตอ่ มาจนถงึ ปัจจบุ ัน

๓.๒) ขั้นตอน/วิธีการ/ดาเนนิ การเก่ียวกับขอ้ มูล
พิธีการตักบาตร

คือการนาข้าวและอาหารคาวหวานใส่บาตรพระหรือสามเณร โดยอาจทาประจาวันในท้องถ่ินชุมชน
ที่มพี ระสงฆแ์ ละสามเณรออกบณิ ฑบาต จะทาในวันเกดิ ของตนหรือวันสาคัญทางศาสนา รวมทั้งวัน ๘ ค่า และ
๑๔, ๑๕ ค่า เป็นตน้

พธิ ีถวายสงั ฆทาน
คือการถวายวัตถทุ ค่ี วรเปน็ ทานแก่สงฆ์ มิได้เจาะจงแก่ภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง หากถวายเจาะจงเฉพาะรูป

เรยี กว่า "ปาฏิบุคลิกทาน" ไม่ต้องมีพิธีกรรมอะไรในการถวาย ส่วนสังฆทานนั้นเป็นการถวายกลาง ๆ ให้สงฆ์
เฉล่ยี กนั ใชส้ อย จึงมีพิธกี รรมเข้ามาเกยี่ วข้องดว้ ย โดยเฉพาะการถวายและการอนโุ มทนาของสงฆ์

การอาราธนาศลี และสมาทานศลี

เบื้องต้นของการบาเพ็ญกุศลของพุทธศาสนิกชน ต้องมีพิธีรับสรณคมน์และศีลก่อนแล้วจึงค่อย
อาราธนา พระปรติ รถา้ บาเพ็ญบุญเกีย่ วกับการเทศน์จึงจะอาราธนาธรรม การท่ีขอเบญจศีลก่อนเสมอไปทุกพิธี

นั้น เพื่อชาระจิตให้บริสุทธิ์ ให้เป็นผู้มีศีลสมควรแก่การรอง รับ พระธรรมสรณคมน์ หมายความว่าขอถึง
พระพทุ ธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นที่พ่งึ ก่อนอาราธนาควรกราบพระพทุ ธรูป ท่โี ต๊ะหม่บู ูชาและบูชาพระก่อนแล้ว
จึงกล่าวคาอาราธนาตามด้วยการสมาทานศีล

-๒-

ศาสนพิธตี า่ ง ๆ ทางพระพุทธศาสนา
- การประเคนของ
- การกรวดนา้

- โตะ๊ หมู่บูชา
- ระเบียบปฏิบัติการมอบเทยี นชนวนผใู้ หญ่

- พธิ กี รรมในวนั สาคญั ทางพระพทุ ธศาสนา
- ระเบียบปฏบิ ัติการไปร่วมงานศพ
- วัฒนธรรมชาวพุทธที่ปรากฎหลกั ฐานในพระไตรปฎิ ก

พิธีกรรมงานบุญต่าง ๆ ของชาวพุทธ สามารถนามาปฏิบัติได้ตามกิจกรรมงานบุญต่าง ๆ ได้พร้อมกัน
ในวันเดยี วกัน เช่นในพธิ ที อดกฐิน พิธีทอดผ้าปุา พิธีถวายจตุปัจจัยไทยธรรม พิธีทาบุญปุพพเปตตพลีอุทิศบุญ

ให้บรรพบุรุษหรือผู้ที่ล่วงลับไปแล้วในวันพระข้ึน ๑๔ ค่า ๑๕ ค่า และวันแรม ๑๔ ค่า ๑๕ ค่า พิธีจุดประทีป
ในวันสาคญั ทางพระพทุ ธศาสนา เช่นวนั มาฆบูชา วนั วิสาขบูชา วนั อาสาฬหบชู า

๔. ชอื่ ผ้ทู ี่ถอื ปฏบิ ตั ิและผู้สบื ทอด

๔.๑ ผทู้ ่ีถือปฏิบัติ

ชือ่ นายธรรมรตั น์ มณีคา

วัน เดอื น ปเี กิด 26 สงิ หาคม 2500

ทอี่ ยู่ ๑๒๓ หมู่ ๑ ตาบลเวยี งเหนื อาเภอเวียงชยั จงั หวัดเชยี งราย

หมายเลขโทรศพั ท์ 087-1758161

๔.๒ ผสู้ ืบทอด

ชอื่ -

วัน เดือน ปีเกิด -

ทอี่ ยู่ -

หมายเลขโทรศัพท์ -

๕. สถานะ การคงอยู่  ปฏิบัตอิ ย่างแพรห่ ลาย  เส่ียงตอ่ การสูญหาย  ไมม่ ีปฏบิ ัตแิ ลว้

๖. รูปภาพภูมปิ ัญญาทางวฒั นธรรม/กจิ กรรมทางภมู ปิ ญั ญาทางวัฒนธรรม

-๓-

แบบสารวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมจังหวัดเชียงราย ประจาปี ๒๕๖๕
สภาวฒั นธรรมจังหวัดเชียงราย

ตาบลเวียงเหนอื อาเภอเวยี งชัย จังหวัดเชยี งราย

๑. ชือ่ ข้อมลู การทาบายศรี

๒. ลักษณะ  วรรณกรรมพน้ื บ้านและภาษา
 ศิลปะการแสดง

 แนวปฏบิ ตั ิทางสังคมพิธีกรรม ประเพณี และเทศกาล
 อาหาร/ความรู้และการปฏบิ ตั เิ ก่ียวกบั ธรรมชาติและจกั รวาล
 งานชา่ งฝมี ือดัง้ เดิม

 การละเลน่ พ้นื บา้ น กีฬาพื้นบา้ น และศลิ ปะการตอ่ สูป่ อู งกนั ตัว

๓. รายละเอียดข้อมลู

๓.๑) ประวตั ิความเปน็ มาของข้อมูล
บายศรีภาคเหนือเป็นภมู ิปญั ญาท้องถนิ่ ที่สืบทอดกันมาแต่โบราณนิยมใช้ในพิธีสู่ข้าวเอาขวัญ ฮ้องขวัญ
หรือส่ขู วัญ ใช้กบั บุคคลธรรมดาทว่ั ไป เรยี กว่า การฮ้องขวัญ หรือ สู่ขวัญ ประเพณีบายศรีสู่ข้าวเอาขวัญ หรือ

การฮอ้ งขวญั ของภาคเหนือเปน็ ประเพณีมงคลท่ีต้องการให้ผู้ได้รับการทาบายศรีมีความสุขสวัสดี เพราะขวัญ
ได้รับการผูกไวไ้ ม่ให้หนีไปไหน คนท่มี ีขวัญอยู่กับตัวยอ่ มเปน็ คนมกี าลังใจดี มีสภาพจิตใจมั่นคงเข้มแข็ง ในสมัย

โบราณ จงึ ให้ทาการสู่ข้าวเอาขวัญหรือฮ้องขวัญ พิธีกรรมในการสู่ข้าวเอาขวัญหรือฮ้องขวัญนั้น ปูุอาจารย์จะ
เป็นเจ้าพิธีหรือผู้ทาพิธี โดยนาบายศรีมาวางตรงหน้าผู้รับการเรียกขวัญ เพื่อปัดเคราะห์ไล่เสนียดจัญไร แล้ว
กล่าวประวตั ิผู้ได้รับการทาบายศรีเรยี กขวญั ๓๒ ขวัญ มัดมือใหโ้ อวาทแก่ผู้รับบายศรี แล้วอวยพร จากนั้นผู้รับ

บายศรมี อบของแก่ปุอู าจารย์
นางละเอียด ปันแปง เป็นผู้มีความช่ืนชอบในศิลปะพ้ืนบ้านหลายแขนงมาต้ังแต่เด็ก ฝักไฝุในการ

สบื สานศลิ ปะพื้นบ้านล้านนาหลายสาขา ช่วยเหลืองานกิจกรรมในชุมชน มาโดยตลอด มีความเชี่ยวชาญด้าน
การประดิษฐ์บายศรีทุกชนิด โดยได้ศึกษาเรียนรู้สืบทอดมาต้ังแต่เป็นเด็กและ ปฏิบัติสืบต่อเร่ือยมาจนถึง
ปจั จุบนั

๓.๒) ขนั้ ตอน/วิธกี าร/ดาเนินการเกย่ี วกับข้อมูล
ขั้นตอน/วธิ ีทา

1. เอาใบตองทมี่ ีลกั ษณะแก่หรืออ่อนทส่ี ดุ เพราะจะทาให้เวลาขัดนา้ มนั มะกอกมสี ที เ่ี งางาม
2. นาใบตองแล้วไปเช็ดทาความสะอาด แลว้ นาตองไปแชใ่ นน้า
3. เอาใบตองมาฉีกใหเ้ ท่า ๆ กนั เพ่ือจะทาเปน็ รปู รา่ งตา่ ง ๆ ของบายศรี

4. หมุนนิ้วแลว้ ใช้ท่ีเย็บลวดกระดาษเย็บ และหมุนน้ิวตามขนาดทต่ี ้องการ
5. ใชล้ วดแนบกบั ใบตอง พบั ตามขนาดท่ตี อ้ งการ แล้วนาไปแช่นา้ โดยใชย้ าทนั ใจผสมกบั น้ามัน

มะกอก ยาทนั ใจ 1 - 2 ซอง น้ามนั 1 ขวดเล็กเทใสร่ วมกัน
6. ตัดโฟมตามขนาดของพานแลว้ กเ็ อาใบตองท่ีทามาประกอบเขา้ ด้วยกนั
7. เรมิ่ ประกอบจากกลางข้ึนบน แลว้ นาพานอกี อันมาวางขา้ งบนนาโฟมท่ีตัดมาใสพ่ าน จากน้นั เอา

ใบตองมาประกอบเขา้ ดว้ ยกนั
8. พบั ใบตองไปในตัวเฉพาะ ไม่ต้องแยกทา

9. พบั ใบตองในรูปลกั ษณะตา่ ง ๆ กอ่ นแล้วคอ่ ยมาประกอบเข้าดว้ ยกัน ลกั ษณะของบายศรีแตล่ ะงาน
งานบวช จะเปน็ ดอกไม้สีขาว ดอกพุด งานแต่ง ดอกรักเป็นหลกั และดอกดาวเรือง งานบวงสรวง ดอกไม้สขี าว
และดอกดาวเรือง ใช้เวลาการทา 2 วัน

-๒–

วัสด/ุ อปุ กรณ์

- พานบายศรี
- โฟม
- ลวดเยบ็ กระดาษ

- ใบตอง
- ดอกไม้ต่าง ๆ

๔. ช่ือผู้ทถ่ี อื ปฏิบัตแิ ละผ้สู ืบทอด

๔.๑ ผทู้ ่ีถือปฏบิ ตั ิ

ชอ่ื นางละเอียด ปันแปง

วนั เดอื น ปเี กดิ 1 เมษายน 2478

ที่อยู่ 65 หมู่ 6 ตาบลเวยี งเหนือ อาเภอเวียงชยั จงั หวัดเชยี งราย

หมายเลขโทรศพั ท์ -

๔.๒ ผ้สู ืบทอด

ชอ่ื นางวนั เพญ็ อดุ มยศ

วัน เดอื น ปีเกดิ 3 มนี าคม 2496

ทอี่ ยู่ 67 หมู่ 6 ตาบลเวียงเหนือ อาเภอเวยี งชัย จังหวัดเชียงราย

หมายเลขโทรศัพท์ 081 884 5509

๕. สถานะ การคงอยู่  ปฏิบัติอยา่ งแพรห่ ลาย  เสยี่ งตอ่ การสูญหาย  ไม่มปี ฏบิ ตั ิแลว้

๖. รูปภาพภมู ปิ ัญญาทางวฒั นธรรม/กิจกรรมทางภมู ิปัญญาทางวฒั นธรรม

-๓-

แบบสารวจมรดกภูมิปัญญาทางวฒั นธรรมจังหวัดเชียงราย ประจาปี ๒๕๖๕
สภาวฒั นธรรมจังหวัดเชยี งราย

ตาบลเวยี งเหนือ อาเภอเวียงชยั จงั หวัดเชียงราย

๑. ชื่อขอ้ มลู ทอผา้ พน้ื เมอื ง , ทาตงุ

๒. ลักษณะ  วรรณกรรมพนื้ บ้านและภาษา
 ศิลปะการแสดง

 แนวปฏิบัติทางสงั คมพธิ กี รรม ประเพณี และเทศกาล
 อาหาร/ความรูแ้ ละการปฏบิ ตั เิ ก่ียวกบั ธรรมชาตแิ ละจักรวาล
 งานช่างฝีมอื ดง้ั เดิม

 การละเล่นพ้นื บ้าน กฬี าพ้นื บา้ น และศิลปะการตอ่ ส่ปู อ้ งกนั ตวั

๓. รายละเอียดขอ้ มูล

๓.๑) ประวัติความเป็นมาของขอ้ มูล
ผ้าที่ทอในบริเวณภาคเหนือหรือล้านนา ปัจจุบันคือบริเวณภาคเหนือ ได้แก่ จังหวัดเชียงราย พะเยา
ลาพนู ลาปาง แพร่ นา่ น เชยี งใหม่ และแมฮ่ ่องสอน จนถึงดินแดนบางส่วนของประเทศพม่า ประเทศจีน และ

ประเทศลาว ผ้าที่ทอในบริเวณภาคเหนือหรือล้านนา ปัจจุบันคือบริเวณภาคเหนือ ได้แก่ จังหวัดเชียงราย
พะเยา ลาพนู ลาปาง แพร่ น่าน เชียงใหม่ และแม่ฮ่องสอน จนถึงดินแดนบางส่วนของประเทศพม่า ประเทศ

จีน และประเทศลาว ผ้าพ้ืนบ้านภาคเหนืออีกประเภทหนึ่งเป็นผ้าที่เกี่ยวเนื่องกับความเช่ือ ขนบประเพณี
ของกล่มุ ชน เชน่ ผา้ สาหรบั นุ่งห่มหรือใช้ในงานทาบุญงานนักขัตฤกษ์ ได้แก่ ตุง หรือธงที่ใช้ในประเพณีต่าง ๆ
เชน่ ตุงไจ ตุงสามหาง

นางบัวตอง ปัญญาผาบ ได้ศึกษาเรียนรู้วิธีการทอผ้ามาจากบรรพบุรุษ เรียนรู้จากการสังเกต
ฝึกทดลองทา จนกระท่ังปัจจุบันสามารถออกแบบลวดลาย ดัดแปลงลวดลายใหม่ ๆ ได้ด้วยตนเอง ซึ่งศึกษา

เรยี นรสู้ ังเกตจุ ากธรรมชาติสิ่งรอบตัวแล้วนามาประดิษฐ์เป็นลวดลาย ปัจจุบันนางบัวตอง ปัญญาผาบ ยังได้มี
การน้าผา้ ที่ทอได้ไปประดิษฐ์ ดดั แปลง และออกแบบ เป็นผลิตภัณฑอ์ ยา่ งอื่นด้วย เช่น ตุงชนิดต่าง ๆ เพ่ือใช้ใน
งานบุญ หรืองานประเพณตี ่างของชมุ ชน

๓.๒) ข้นั ตอน/วธิ กี าร/ดาเนินการเก่ียวกับข้อมูล
1. นาเส้นดา้ ยทยี่ ้อมแลว้ มากรอใส่หลอด

2. นาไปโวน้ กับหลกั เพอื่ ให้ได้จานวนเส้นด้ายและความยาวตามที่ตอ้ งการ
3. เส้นด้ายที่โวน้ แลว้ นาไปมว้ นเข้าลูม
4. นาเสน้ ด้ายมารอ้ ยตะกอ (เขา) และฟันหวี (ฟืม) จนครบตามจานวนเส้นด้ายที่กาหนดไว้

5. จากน้นั นาดา้ ยพ่งุ ทเี่ ตรยี มไวไ้ ปกรอใสห่ ลอดเล็กสาหรบั ใส่กระสวยเพื่อใชท้ อ
6. เรม่ิ ทอผา้ ได้ตามลายทกี่ าหนดไว้

๔. ชื่อผู้ทีถ่ อื ปฏิบตั ิและผู้สบื ทอด

๔.๑ ผทู้ ่ีถือปฏิบตั ิ

ชอ่ื นางบัวตอง ปัญญาผาบ

วัน เดอื น ปีเกิด 1 มกราคม 2482

ที่อยู่ 5 หมู่ 11 ตาบลเวยี งเหนอื อาเภอเวียงชัย จังหวดั เชียงราย

หมายเลขโทรศพั ท์ 083 481 7430

๔.๒ ผ้สู ืบทอด -๒-

ชอื่ นางสภุ า ปัญญาผาบ (ลกู สะใภ)้
วนั เดือน ปเี กิด -
ทอ่ี ยู่ -
หมายเลขโทรศพั ท์ -

๕. สถานะ การคงอยู่  ปฏบิ ัตอิ ย่างแพรห่ ลาย  เสี่ยงตอ่ การสูญหาย  ไมม่ ปี ฏบิ ัติแลว้

๖. รูปภาพภมู ปิ ญั ญาทางวัฒนธรรม/กิจกรรมทางภมู ปิ ญั ญาทางวัฒนธรรม

แบบสารวจมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมจังหวดั เชียงราย ประจาปี ๒๕๖๕
สภาวฒั นธรรมจังหวัดเชยี งราย

ตาบลเวียงเหนอื อาเภอเวียงชัย จงั หวัดเชยี งราย

๑. ชอ่ื ข้อมูล ผ้าทออีสานลา้ นนา

๒. ลักษณะ  วรรณกรรมพน้ื บ้านและภาษา
 ศิลปะการแสดง

 แนวปฏบิ ตั ิทางสังคมพธิ ีกรรม ประเพณี และเทศกาล
 อาหาร/ความรแู้ ละการปฏิบตั ิเกีย่ วกับธรรมชาติและจักรวาล
 งานช่างฝมี ือดั้งเดิม

 การละเล่นพนื้ บ้าน กีฬาพ้นื บา้ น และศลิ ปะการตอ่ สปู่ ้องกนั ตวั

๓. รายละเอยี ดขอ้ มูล

๓.๑) ประวัติความเป็นมาของข้อมูล
ประชากรในหมบู่ ้านไตรแก้ว ตาบลเวียงเหนือ อาเภอเวียงชัย จังหวัดเชียงราย เป็นประชากรท่ีมีการ
อพยพย้ายถิ่นฐานมาภาคอีสาน และมาตั้งรกรากอยู่ที่อาเภอเวียงชัย โดยครอบครัวของคุณแม่จันได ทองเหลา
แตเ่ ดิมมีภมู ลิ าเนาเป็นคนจงั หวดั หนองคาย ทาใหม้ ีการนาวถิ ีชีวิต ศลิ ปวัฒนธรรม ประเพณี และความเชื่อของคน
อีสานมาใช้ ซ่ึงการทอผ้าไหมก็เป็นมรดกภูมิปัญญาที่มารดาของคุณแม่จันได ทองเหลา นามาใช้เพ่ือทอผ้า
ไว้เป็นเครอื่ งน่งุ หม่ และมไี ว้ใชส้ าหรบั งานมงคล และถ่ายทอดวิชาการทอผ้าให้กับคุณแม่จันได ทองเหลา สืบต่อกันมา
จนถึงปัจจุบัน เพื่อเป็นอาชีพเสริมนอกเหนือจากการทาเกษตรกรรมซ่ึงเป็นอาชีพหลักของประชากรในหมู่บ้าน
แต่เดิมมีกลุ่มสตรีที่รวมตัวกันตั้งกลุ่มทอผ้าในชุมชน โดยมีคุณแม่จันได ทองเหลา เป็นผู้นากลุ่ม แต่ปัจจุบันมีเพียง
คณุ แมจ่ ันได ท่ยี ังคงทอผา้ ไหมเพ่ือเป็นอาชีพเสริม โดยมีลูกค้าที่เป็นส่วนราชการในพื้นท่ี และประชาชนท่ัวไปมา
สัง่ ซือ้ สินคา้ อยเุ่ ป็นประจา
๓.๒) ขัน้ ตอน/วิธีการ/ดาเนินการเก่ียวกับข้อมลู
วัสดุอปุ กรณ์และอุปกรณ์
1. ดา้ ยผ้าไหม
2. เหล่ง : ใช้สาหรบั จดั เรียงเส้นไหมออกจากกระบุง หรือตะกร้า
๓. กง และอ้ัก : ทาหน้าท่ใี ชส้ าหรบั ใสใ่ จเส้นไหม สว่ นอ้กั ใช้สาหรบั กวักเสน้ หมีอ่ อกจากกง
4. ท่สี าวไหมเส้นยนื : ใช้สาหรับสาวไหมเส้นยืน
๕. ที่เข็นไหม : ใช้โดยการเอาปลายม้วนไหมจ่อไว้ที่ไน ส่วนมืออีกข้างจับที่หมุนให้วงล้อหมุนส่วนใน
ก็จะหมนุ ตาม
6. หลักเฝือ : ใชใ้ นการคน้ ดา้ ยเส้นยนื หลกั เฝอื ทาจากไม้ หรือเหลก็
7. แปรงหวี และตะกรอ (เขา) : ฟันหวี มีลักษณะคล้ายหวี ยาวเท่ากับความกว้างของหน้าผ้า
ทาดว้ ยโลหะ มลี ักษณะเป็นซี่เลก็ ๆ มี กรอบทาด้วยไม้หรือโลหะ ส่วนตะกอ คือเชือกทาด้วยด้ายไนลอนที่ร้อย
คลอ้ งไหมยนื เพ่ือแยง่ เสน้ ไหมเปน็ หมวดหมู่ตามท่ีตอ้ งการ ใช้สาหรับแยกเส้นด้ายให้ข้ึนเพื่อเปิด ให้จังหวะของ
เสน้ ดา้ ย พ่งุ สอดขัดกนั
8. หลอดดา้ ย และกระสวย : หลอดด้ายมลี กั ษณะรูปร่างเป็นกลม เรียวยาว มีรูกลวงตรงกลางสาหรับสอด
ไม้ขอหลอด เพ่ือสอดรูหลอดด้ายให้อยู่ในรางกระสวย ส่วน กระสวย ทาด้วยไม้ ปลายสองด้านมน
ตรงกลางกลวง สาหรบั บรรจุหลอดดา้ ยพุง่ มีน้าหนักและขนาดเหมาะมอื ใช้พงุ่ ไปมาระหว่างการยกเสน้ ดา้ ยยนื ข้ึนล’
9. ก่ีทอผ้าหรือหกู ทอผ้า : เป็นอุปกรณ์ใชส้ าหรบั ทอผ้า

ขนั้ ตอนการผลิต

1. การเตรียมเส้นไหม การนาเสน้ ไหมที่ซือ้ มาเข้าเหล่งสาหรับการจัดเรียงเส้นไหม จากนั้นนาเส้นไหม
ไปฟอกด้วยดา่ งเพือ่ ทาความสะอาด ก่อนนาไปย้อมสีตามที่ต้องการ

-๒-

๒. การทอผ้า ขน้ั ตอนในการทอผา้ มีดังน้ี
2.๑ สืบเส้นด้ายยืนเข้ากับแกนม้วนด้ายยืน และร้อยปลายด้ายแต่ละเส้นเข้าในตะกอแต่ละชุด

และฟันหวี ดึงปลายเส้นด้ายยืนท้ังหมดม้วนเข้ากับแกนม้วนผ้าอีกด้านหนึ่ง ปรับความตึงหย่อนให้พอเหมาะ
กรอด้ายเข้ากระสวยเพื่อใช้เป็นดา้ ยพุ่ง

2.๒ เร่ิมการทอโดยกดเคร่ืองแยกหมู่ตะกอ เส้นด้ายยืนชุดท่ี ๑ จะถูกแยก ออกและเกิดช่องว่าง
สอดกระสวยดา้ ยพงุ่ ผ่าน สลบั ตะกอชุดที่ 1 ยกตะกอชุดท่ี 2 สอดกระสวยด้ายพงุ่ กลับ ทาสลับกนั ไปเรือ่ ย ๆ

2.3 การกระทบฟันหวี (ฟืม) เม่อื สอดกระสวยด้ายพุ่งกลับก็จะกระทบ ฟันหวี เพ่ือให้ด้ายพุ่งแนบ
ตดิ กัน ไดเ้ นอื้ ผ้าท่ีแน่นหนา

2.4 การเก็บหรอื ม้วนผา้ เม่ือทอผา้ ไดพ้ อประมาณแล้วก็จะม้วนเก็บใน แกนม้วนผ้า โดยผ่อนแกน
ดา้ ยยนื ใหค้ ลายออกและปรบั ความตึงหยอ่ นใหมใ่ ห้พอเหมาะ

๔. ช่ือผทู้ ีถ่ อื ปฏบิ ัตแิ ละผู้สืบทอด
๔.๑ ผู้ท่ีถือปฏบิ ตั ิ

ชือ่ นางจนั ได ทองเหลา
วนั เดอื น ปเี กดิ
ทีอ่ ยู่ ๑๐ หมู่ ๘ ตาบลเวยี งเหนือ อาเภอเวยี งชัย จงั หวัดเชยี งราย
หมายเลขโทรศพั ท์ 084 948 6610
๔.๒ ผู้สืบทอด

ชอื่ -

วนั เดือน ปเี กดิ -
ทอ่ี ยู่ -
หมายเลขโทรศัพท์ -

๕. สถานะ การคงอยู่  ปฏิบตั อิ ย่างแพร่หลาย  เสยี่ งต่อการสญู หาย  ไม่มีปฏบิ ัติแลว้

๖. รปู ภาพภูมิปญั ญาทางวัฒนธรรม/กิจกรรมทางภูมิปญั ญาทางวฒั นธรรม

แบบสารวจมรดกภมู ปิ ญั ญาทางวัฒนธรรมจังหวดั เชียงราย ประจาปี ๒๕๖๕
สภาวฒั นธรรมจังหวัดเชียงราย

ตาบลเวียงเหนือ อาเภอเวียงชยั จงั หวัดเชียงราย

๑. ชือ่ ขอ้ มูล เครอ่ื งจักสาน ชมุ ชนคณุ ธรรมวดั พนาลยั เกษม

๒. ลักษณะ  วรรณกรรมพนื้ บ้านและภาษา
 ศิลปะการแสดง

 แนวปฏบิ ตั ิทางสังคมพิธกี รรม ประเพณี และเทศกาล
 อาหาร/ความร้แู ละการปฏบิ ตั ิเกี่ยวกับธรรมชาตแิ ละจักรวาล
 งานช่างฝีมอื ดั้งเดิม

 การละเล่นพนื้ บ้าน กีฬาพนื้ บ้าน และศลิ ปะการต่อสปู่ ้องกันตวั

๓. รายละเอยี ดข้อมลู

๓.๑) ประวตั คิ วามเปน็ มาของข้อมูล
วัดพนาลัยเกษม เดิมช่ือว่า วัดปุาบงขวาง ต้ังอยู่เลขที่ ๑๒๘ หมู่ ๑๑ บ้านพนาลัย ตาบลเวียงเหนือ
อาเภอเวียงชยั จังหวดั เชียงราย วัดนี้แต่เดิมเป็นวัดร้าง ไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างเมื่อใด พบแต่เพียงกองอิฐและ
ซากเจดีย์ซ่ึงอยู่ตรงท่ีสร้างอุโบสถหลังใหม่ ต่อมาประมาณปี พ.ศ. ๒๔๗๐ มีชาวบ้านอพยพมาจากบ้านปล้อง
อาเภอเทิง จังหวดั เชยี งราย มาตง้ั รกรากแผว้ ถางเปน็ ที่อยอู่ าศยั ทามาหากนิ ณ บรเิ วณน้ี
เน่ืองจากพื้นที่เป็นปุาไผ่ (ไผ่บง) เป็นจานวนมาก ทาให้ชาวบ้านในชุมชนนาวัตถุดิบดังกล่าวมาใช้ใน
ชีวิตประจาวัน วัดพนาลัยเกษม ซ่ึงเป็นสถานที่ศูนย์รวมจิตใจของชาวบ้านในชุมชนจึงเป็นจุดเริ่มต้นท่ีทาให้
ชาวบ้านในชุมชน หมู่ ๑๑ มาร่วมตัวกันทาผลิตภัณฑ์จักสานพานพุ่ม และนามาดัดแปลงไปใช้กับงานตกแต่งบ้าน
หรอื สานักงาน โดยมีการคิดค้นลายแบบท่ีเหมาะสมแล้วทาข้ึน ในรูปแบบต่าง ๆ เป็นการใช้เวลาว่างของคนใน
ชุมชนทวี่ า่ งเวน้ จากการทานา ประกอบกับตอ้ งการนาวัตถุดิบ (ไม้ไผ่) ในชุมชนท่ีมีอยู่ทั่วไปนามาใช้ให้เกิดประโยชน์
เพิม่ มลู ค่าให้กบั สิง่ ท่มี อี ยู่ในท้องถน่ิ และเป็นการอนุรักษภ์ ูมิปัญญาทอ้ งถิน่ ด้านงานหัตถกรรมให้คงอยสู่ บื ไป
เคร่ืองจักสานชุมชนคุณธรรมวัดพนาลัยเกษม เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้วัสดุจากธรรมชาติ โดยใช้มรดกภูมิ
ปัญญาในด้านการจักสานมาออกแบบผลิตภัณฑ์ให้มีความสวยงาม ทันสมัย สามารถใช้งานได้จริง เป็นผลิตภัณฑ์ท่ี
นาเอาทักษะความชานาญที่เป็นภูมิปัญญาแบบดั้งเดิมมาปรับเปล่ียนและพัฒนารูปแบบให้เป็นผลิตภัณฑ์จักสาน
แบบใหมใ่ ห้ตอบสนองกับความต้องการของผู้บริโภคสมัยใหม่ แต่ยังคงคุณค่าทางด้านงานหัตถกรรม สะท้อนให้เห็น
ถึงการนาทุนทางวัฒนธรรม วิถีชีวิต ขนบธรรมเนียมประเพณีของคนในชุมชนมาใช้ในการผลิต โดยมีอัตลักษณ์
ทีโ่ ดดเด่นคอื ลวดลายในการจักสาน และมรี ปู แบบผลิตภัณฑ์ท่ีหลากหลาย
๓.๒) ข้นั ตอน/วิธกี าร/ดาเนนิ การเก่ยี วกับขอ้ มลู
วสั ดอุ ปุ กรณ์ ไม้ไผ่ มดี เครอ่ื งจกั ตอก คอ้ น ตะปู ลวด แปรง แลคเกอร์
ขน้ั ตอนการทา
๑. หาไม้ไผข่ นาดทีต่ อ้ งการ
๒. ตัดไมเ้ ปน็ ท่อนตามขนาด
๓. จกั ตอก
๔. รูดเสย้ี นออก
๕. ข้นึ รปู ตามโครงสรา้ งของชิ้นงาน
๖. จักสานตามลวดลายท่ีออกแบบ
๗. ตากแดดใหแ้ หง้
๘. สารวจรายละเอยี ดของช้นิ งาน
๙. ลงแล็คเกอร์ แลว้ นาไปตากแดดใหแ้ ห้ง
๑๐. บรรจุหบี หอ่ จากนน้ั สง่ ไปยงั ลกู คา้ ตามออเดอร์

-๒-

๔. ช่ือผู้ทถี่ อื ปฏิบตั ิและผ้สู บื ทอด

๔.๑ ผ้ทู ่ีถือปฏิบตั ิ
ช่ือ พระครวู ิมลศลิ ปกจิ /กลมุ่ ผู้สงู อายตุ าบลเวียงเหนือ
วนั เดอื น ปีเกิด -
ทอ่ี ยู่ ๑๒๘ หมู่ ๑๑ ตาบลเวียงเหนือ อาเภอเวยี งชัย จังหวดั เชยี งราย
หมายเลขโทรศพั ท์ ๐๘๔ ๖๓๘ ๔๖๗๑ / ๐๘๑ ๙๖๑ ๓๓๔๕

๔.๒ ผู้สืบทอด
ชื่อ -

วัน เดือน ปเี กิด -

ทอี่ ยู่ -

หมายเลขโทรศัพท์ -

๕. สถานะ การคงอยู่  ปฏบิ ัติอย่างแพรห่ ลาย  เสี่ยงต่อการสูญหาย  ไม่มีปฏิบตั ิแลว้

๖. รปู ภาพภมู ปิ ญั ญาทางวัฒนธรรม/กจิ กรรมทางภมู ิปญั ญาทางวฒั นธรรม