THIS BOOK BELONGS TO:
Acknowledgements
First and foremost,
to our Heavenly Father
Thank you for our whanau,
their health and strengths
To our Tupuna
who have gone on,
We love and miss you dearly
And our thoughts and aroha never stray far from you
To our Family
Our tupuna paved a pathway for us
through their religion and tikanga Maori
May we never forget these taonga
..and last but certainly not least,
Thank you to our whanau
who helped in bringing this resource forth
for future generations.
Tena koutou katoa
Compiled and created by Rangimarie Hohaia
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 2
Râr[ngi Upoko Contents
KUPU TOHU Index 3. Ko Au He Manu .................................... 17
4. Nga Puawai o Ngapuhi ......................... 17
He Pukapuka Rauemi ‐ Cover ...................... 1 5. Maringi Noa ......................................... 17
Acknowledgements ...................................... 2 6. Whakarongo Ra ................................... 18
Raarangi Upoko – Contents ...................... 3‐4 7. E Hara I Te Mea .................................... 18
Karanga – Calling .......................................... 5 8. Ma Wai Ra ............................................ 18
9. Hutia Te Rito ........................................ 18
Basic Example ........................................ 6 10. Taku Rakau E ........................................ 18
Whaikōrero – Speeches ............................... 7 11. Purea Nei ............................................. 18
12. Maku Ra Pea ........................................ 19
Basic Mihimihi/Greeting ........................ 8 13. Rerenga Wairua ................................... 19
Nga Pepeha – Introduction .......................... 9 14. Maku, E Mihi Atu ................................. 19
Whakapapa – Genealogy ........................... 10 15. Te Aroha, Te Whakapono .................... 19
Nga Waiata – Songs ............................... 11‐29 16. E Toru Nga Mea ................................... 19
Papakupu ‐ Glossary ................................... 30 17. Tiramarama Mai Ra E .......................... 19
18. Paikea ................................................... 20
I. KARAKIA/HIMENE 19. Tihore Mai ............................................ 20
20. Te Hokinga Mai .................................... 20
1. Te Inoi a te Ariki ................................... 11 21. Putiputi Kaneihana E ........................... 20
2. He Karakia Timatanga .......................... 11 22. Toro Mai Tou Ringa ............................. 21
3. He Karakia mo te Kai ............................ 11 23. Nga Waka ............................................. 21
4. Te Atua (Majesty) ................................ 11 24. Te Whare E Tu Nei ............................... 21
5. Tenei Au ............................................... 12 25. I Taku Tu Ranga Ake ............................. 21
6. He Karakia Mutunga ............................ 12 26. Kia Tau Te Rangimarie ......................... 22
7. Whakaaria Mai ..................................... 12 27. Ka Pine a Koe ....................................... 22
8. Nga Whakaamoemiti ........................... 12 28. Kua Rongo Mai Koe .............................. 22
9. Koutou Katoa Ra .................................. 12 29. Nga Iwi E .............................................. 22
10. Tenei Hoki Au E Ihu .............................. 13 30. E Noho Tuheitia ................................... 23
11. E Te Tamaiti ......................................... 13 31. Tutira Mai ............................................ 24
12. Kia Waiata ki a Maria ........................... 13 32. Pa Mai .................................................. 24
13. Wairua Tapu ........................................ 13 33. Haruru Ana........................................... 24
14. Ma te Marie ......................................... 13 34. Te Iwi E ................................................. 24
15. Tama Ngakau Marie............................. 14 35. Po Atarau ............................................. 25
16. E Te Atua Kua Ruia Nei ........................ 14 36. Whiti Te Marama ................................. 25
17. E Te Ariki Whakarongo Mai ................. 14 37. Piki Mai Kake Mai Rā ........................... 25
18. He Rongo Pai ........................................ 14 38. Rimurimu ............................................. 25
19. I Roto I Te Tohu (Shackled) .................. 15 39. Hokihoki ............................................... 25
20. Io Matangaro ....................................... 15 40. Te Aroha, He Taonga ........................... 25
21. He Honore, He Kororia ........................ 15 41. Ko te Aroha .......................................... 26
22. Te Kaiwhakaora ................................... 15 42. Te Puaha o Waikato ............................. 26
23. Ko Tenei Te Wa .................................... 16 43. E Ipo ..................................................... 26
24. Wairua O Te Puna, Aroha .................... 16
25. Aue, Te Ariki, Aue ................................ 16
III. WAIATA MO NGA TAMARIKI
II. WAIATA TAUTOKO 1. Kua Tipu Ra .......................................... 28
1. Tae te Ra .............................................. 17
2. Ma te Kahukura ................................... 17
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 3
2. Tetahi Taniwha .................................... 28
IV. HAKA
1. Ka Mate Ka Ora .................................... 29
2. Toia Mai Te Waka ................................ 29
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 4
K[r[ng[ Calling
A karanga is the formal call used for a variety of occasions and usually preceeds
the mihimihi, or speeches.
Normally a woman from the tangata whenua (host) side, called the Kai
Karanga calls first to indicate to the manuhiri to move forward on to the
marae. This is normally answered by a woman´s response from the manuhiri
(visitors), called the Kai Whakaatu.
Steeped in tikanga, the Karanga is more than just a call of one person to
another, but it is a spiritual connection to those who have gone before us. It is
a spiritual call that has been heard in Aotearoa for generations and it provides
the medium by which the living and the dead of the manuhiri may cross the
physical space to unite with the living and the dead of the tangata whenua. It
can also be an identifying call from the manuhiri indicating where the manuhiri
have come from. This is more crucial at tangihanga.
It epitomises mana wahine – the givers of Life. The right to karanga is the sole
domain of women as whare tangata (womb) gives them the ability to open the
tapu of Te Maraenui Atea o Tumatauenga to allow safe passage across for the
manuhiri. This means that karanga cannot be done by girls whose whare
tangata has not yet awoken, or by women who are hapu or have their mate
wahine for at these stages of her life she is incapable of opening the tapu of Te
Maraenui Atea o Tumatauenga. A woman has the right to refuse to do the
karanga for these reasons without explanation.
The karanga awakens the emotions. It brings an awareness that what is
happening is not just a simple act onto a marae ‐ there is a presence of people,
both physical and spiritual.
The whole procedure of coming together is based upon a tradition that is as
meaningful today as it was in the past.
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 5
K[r[ng[ Calling
DRESS STANDARD
It is mandatory that both the Kai Karanga and Kai Whakaatu are fully dressed
in respectable BLACK apparel, wearing a long dress (never pants) that falls
below the knees.
KAI KARANGA KAI WHAKAATU
(BY THE HOSTS) (BY THE VISITORS)
1st call 1st call
Haere mai, e te manuhiri tūārangi e, Karanga mai rā, e te iwi e, karanga
haere mai rā mai rā
Welcome distinguished visitors, Greetings to you all, the hosts of
welcome today, greetings
2nd call
2nd call Haere atu rā, ngā mate o wā iti nei e,
Huihuia mai rā ngā mate o te rā nei haere atu rā
e, haere mai rā Farewell the dead of today, farewell
Bring with you the dead so that we
may mourn them today, welcome 3rd call
Tēnei rā te whakaeke nei, ki te
3rd call whakanui i te
Haere mai, i runga i te kaupapa o te kaupapa o te rā nei e, karanga mai rā
rā nei e, We have entered on to your marae to
haere mai rā pay tribute to this day
Welcome to this auspicious occasion,
welcome
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 6
Wh[ikôr_ro Speeches
Whaikōrero is formal speech making and is normally performed by men on the
marae and at social gatherings. The speakers and order is pre‐determined by
seniority or the protocol of the area.
The speaker normally opens with a tauparapara (chant), and is followed by
mihimihi (the traditional greetings) acknowledging the:
Land The dead (our ancestors)
Wharenui (ancestral meeting The people present
house) The reason for gathering
Depending on the area, the whaikōrero will follow one of two styles ‐ Pāeke or
Tauutuutu. Pāeke (observed in Ngapuhi) ‐ all tangata whenua (local people)
speak first, then all the manuhiri (visitors) speak with the last speaker being
tangata whenua. Tauutuutu (observed in Tainui) ‐ the speakers alternate from
tangata whenua to manuhiri with speakers from the tangata whenua being the
first and last to speak.
When standing to make a speech it is customary to introduce yourself. It may
also be appropriate to acknowledge key people. Māori often also greet and
welcome the meeting place ‐ whether on a marae or not. Greeting to a non‐
marae venue generally consists of acknowledgement of the building (whare)
and the land (papatūānuku).
On a marae, the wharehui (or meeting house) is greeted because it often
personifies a significant ancestor of the local people. The structure of the
meeting house for example, represents the ancestor's body and the carved
posts within the house represent figures in tribal history. It is also usual to
greet the dead, who are present in spirit or physical form, brought to the
marae by visitors and the tangata whenua.
The most basic example of a mihi to acknowledge the Marae, the whānau of
the Marae and to those who have passed away is on the following page.
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 7
Mihimihi Greeting
Tihēi Mauri ora Behold the breath of life
E te whare e tū nei The house that stands here
E te marae e takoto nei The Marae that lies here
Tēnā kōrua, tēnā kōrua, tēnā kōrua Greetings, greetings, greetings to
you both
E ngā mate haere, haere, haere The deceased ‐ go, go, farewell
E ngā rangatira e te iwi kāinga The esteemed one ‐ the home
Tēnā koutou people
Tēnā koutou Greetings, Greetings
Tēnā koutou katoa Greetings to you all
Immediately following the conclusion of the mihi it is important to finish your
speech by introducing yourself.
This can be done by providing whakapapa detail through a 'Pepeha', using the
following format:
Nō ............... ahau I am from ...............
Ko ............... te maunga My mountain is ...............
Ko ............... te waka My waka is ...............
Ko ............... te awa / moana My river / waterway is ...............
Ko ............... te iwi My tribe is ...............
Ko ............... tōku marae My marae is ...............
Ko ............... tōku ingoa My name is ...............
It is important to close any mihi with an introduction of yourself but if you do
not wish to include a 'Pepeha' you can conclude by introducing your name and
position only. Following is example of an introduction of your work/mahi and
closing:
He kaimahi ahau I work
mō Te Tari Mahi for the Department of Labour
Nō reira, Tēnā koutou Therefore, Greetings
Tēnā koutou, Greetings
Tēnā koutou katoa Greetings to you all
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 8
Ng[ P_p_h[ Introductions
I te taha o taku karani papa… I te taha o taku karani mama…
Ko Whakarāra te maunga Ko Hautere te maunga
Ko Te Kopua Kawau a Rimariki te awa Ko Orakanui te awa
Ko Matāuri te moana Ko Tainui te waka
Ko Ngātokimatawhaorua, ko Ko Raukawa ki Te Kaokaoroa o
Mātaatua nga waka Patetere te iwi
Ko Puhi te Ariki Ko Ngati Mahana te hapu
Ko Ngati Kura te hapu Ko Te Ahurewa Roto Mahana, ko
Ko Ngapuhi te iwi Whakaaratamaiti nga marae
Ko Te Tāpui te marae Ko Kororia te wharenui
Ko Ngapuhi te wharehui No Putaruru ia…
Ko Te Puawaitanga te wharekai
Ko Whakamuhu, ko Te Tou o Taki nga
urupa
Ko Parakohe te turangawaewae
No te whanga o Matauri ia
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 9
Wh[k[p[p[ Genealogy
Page 10
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014]
I.1. TE INOI A TE ARIKI Ma Hehu Kerito
E to matou Matua i te rangi Amine
Kia tapu tou Ingoa
Kia tae mai tou Rangatiratanga I.4. TE ATUA (Majesty)
Kia meatia tau e pai ai Majesty, worship his majesty
Ki runga ki te whenua unto Jesus
Kia rite ano ki to te rangi be all glory power and praise
Majesty, kingdom authority
Homai ki a matou aianei Flow from his throne
He taro mo matou mo tenei ra Unto his own
His anthem raise
Murua o matou hara So exult, lift up on high
Me matou hoki e muru nei The name of Jesus
I o te hunga e hara ana ki a Magnify come glorify
matou Christ Jesus the King
Aua hoki matou e kawea Majesty, worship his majesty
kia whakawaia Jesus who died
Now glorified
Engari whakaorangia matou i King of all kings!
te kino
Nou hoki te rangatiratanga Te Atua, tapu o nga tapu
Te kaha me te kororia Ki a Ihu, te kororia
Ake ake...Amine Te honore
Te Atua, te mana hareruia
I.2. HE KARAKIA TIMATANGA I heke mai, te maungatapu
He honore, he kororia ki te Ki te iwi
Atua
He maungarongo ki te whenua Hapaitia te Ingoa o Ihu
He whakaaro pai e Whakapaingia
Ki nga tangata katoa Whakamoemititia
Hanga e te Atua
He ngakau hou Te Atua, te mana hareruia
Ki roto ki tena I mate nei, a Ihu e
Ki tena o matou Te Kingi nui
Awhinatia mai
Hapaitia te Ingoa o Ihu...
I.3. HE KARAKIA MO TE KAI
Te Atua, te mana hareruia
Kia whakapaingia matou I ara mai a Ihu e
me enei kai Whakakororiatia
Kua homai e koe
Kia ora ai matou
Ma to matou Ariki
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 11
I.5. TENEI AU Hei au koe noho ai
Tenei au, tenei au
Ko te hokai nei i taku tapuwae I.8. NGA WHAKAMOEMITI
Ko te hokai nuku Nga whakamoemiti
Ko te hokai rangi Whakawhetai e Ihu e
Ko te hokai a to tupuna Mo ou manaakitanga
A Tane‐Nui‐A‐Rangi Ki te iwi e tau nei
I pikitia ai ki nga Rangituhaha Ko koe te piringa
Ki te tihi o Manono Ka puta ki te oranga
I rokohina atu ra E te Ariki
Ko Io Matua Kore anake Paimarire
I riro iho ai
Nga kete o te wananga I.9. KOUTOU KATOA RA
Ko te kete Tuauri Koutou katoa ra, mea iti nei
Ko te kete Tuatea Haere mai koutou, kei
Ko te kete Aronui whakaroa
Ka tiritiria, ka poupoua Tenei a Ihu nana te ki
Kia Papatuanuku Haere mai ra ki a au
Ka puta te ira tangata
Ki te Whai Ao Nei te hari, tino hari nui
Ki te Ao Marama A te wa e tutataki ai
Hui e taiki e! Hui atu tatou, roopu katoa
Runga te rangi nei
I.6. HE KARAKIA MUTUNGA
Kia tau ki a tatou katoa Tukua mai ratou, nei tana ki
Te atawhai o to tatou Ariki Aku i pai ai, kei puritia
i a Ihu Karaiti Mine mai koutou, anga mai nei
me to aroha o te Atua Haere mai ra ki a au
me te whiwhinga tahitanga
ki te wairua tapu. Nei te hari, tino hari nui...
Amine
Nei ra whakaaro, tuturutia
I.7. WHAKAARIA MAI Tana e ki nei, me whakaae
Whakaaria mai Nana te tono, nana te ki
Tou ripeka ki a au Haere mai ra ki au
Tiaho mai
Ra roto i te po Nei te hari, tino hari nui...
Hei kona au
Titiro atu ai
Ora mate
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 12
I.10. TENEI HOKI AU E IHU Homai ra e Koe te whakapono
I.12. Wairua tapu, whakaaro pai
Tenei hoki au e Ihu No reira ra e te Arikinui
Whakarongo mai i te mano Titiro mai ra, aroha mai
E popoke kei kapea ko au Titiro mai ra, aroha mai
E Ihu, e Ihu KIA WAIATA KI A MARIA
Whakarongo mai i te mano Kia waiata ki a Maria
E popoke kei kapea ko au Hine i whakaae
Whakameatia mai
Kei te puna o te aroha He whare tangata
Toku marie nui Hine purotu
Pa mai ko te ngakau pouri Hine ngakau
Awhinatia au Hine rangimarie
Ko te whaea
E Ihu, e Ihu... Ko te whaea
Nou anake ra te tika O te Ao (o te Ao)
Rapua nei e au
Rongotia toku wairua I.13. WAIRUA TAPU
Whakaorangia Wairua tapu tau mai ra
Wairua tapu mai runga
E Ihu, e Ihu I.14. Uhia mai nga taonga pai
Whakarongo mai i te mano Homai to aroha
E popoke kei kapea ko au
Koe te Puna o te marie Waahia kia tika
Akona mai ra kia u ki te pai
Nou nei ra katoa Horoia kia mau tonu ra
Ko Koe taku i te Rangi Mohau te tino kororia
I te whenua nei Wairua tapu tau mai ra
E Ihu, e Ihu... Wairua tapu mai runga
Uhia mai nga taonga pai
I.11. E TE TAMAITI Homai to aroha
E te Tamaiti a te Matua MA TE MARIE
Matua ora, Arikinui Ma te marie a te Atua
Titiro mai ra e te Atua Tatou katoa e tiaki
Nga mamae tonu Mana ano e whaka u
Nga pouri nui O tatou ngakau ki te pai
Kaua e huri me homai ra Koe
Te huarahi, oranga e Ma te Atua, Tamaiti ra
Anei ra matou o tamariki
Hei inoi atu to ingoa tapu
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 13
Ma te Wairua Tapu hoki, E Ihu kaua e tukua
I.15. Ratou, Atua kotahi nei Kia whakangaromia
Tatou katoa e whakapai Me whakatupu ake ia
Kia kitea ai nga hua
I.16. TAMA NGAKAU MARIE A ma te Wairua Tapu ra
Tama ngakau marie Matou e tiaki
Tama a te Atua Kei hoki ki te mahi he
Tenei tonu matou O matou ngakau hou
Arohaina mai
I.17. E TE ARIKI WHAKARONGO
Murua ra nga hara MAI
Wetekina mai
Enei here kino E te Ariki
Whakararu nei Whakarongo mai ra ki a matou
E te Ariki
Takahia ki raro Titiro mai ra ki a matou
Tau e kino ai
Kei pa kaha tonu Tenei matou o tamariki
Ko nga mahi he E whakapono ana matou
Ki a Koe
Homai he aroha Aue, Aue
Mou i mate nei Te Matua, Te Tamaiti
Tenei ra, e Ihu Wairua Tapu e
Takina e koe Te Matua, Te Tamaiti
Wairua Tapu e
Tenei arahina
A tutuki noa I.18. HE RONGO PAI
Puta i te pouri
Whiwhi hari nui He rongo pai te oranga
Hei hari mo te ao
Tama ngakau marie Na Ihu ra i kawe mai
Tama a te Atua I tona matenga
Tenei tonu matou
Arohaina mai Hei kororia, hei honore
Ki a Ihu te Ariki
E TE ATUA KUA RUIA NEI Ko te Reme te oranga
E te Atua, kua ruia nei Hariruia ki te Atua
Ou purapura pai
Homai e Koe he ngakau hou Na Ihu ra i pono ai
Kia tupu ake ai To tatou oranga
I mate ia ki Kawari
Hei utu mo te ao
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 14
Io Matangaro, Io Matawai, Io
Hei kororia, hei honore I.21. nui
Ki a Ihu te Ariki I hanga a wairuatia
Ko te Reme te oranga Nga mea katoa
Hariruia ki te Atua I.22. I nga Rangituhaha i a
Papatuanuku
Kia rongo ra te ao katoa I tauhere ai matou hei
I tana atawhai Poutiriao i
Kei a ia nei te oranga a Papatuanuku
E tohu ana mai Aratakingia matou i te ara e
Whakaritea
I.19. I ROTO I TE TOHU (Shackled) Hei oranga a wairua
a ngakau, a tinana
Shackled by heavy burden Whakatoria
Neath a load of guilt and shame He ngakau marama mahaki
Then the hand of Jesus touch me He ngakau aroha
And now I am no longer the same Ki roto i tena, i tena o matou
Haumie hui e
He touched me, Taiki e
Oh He touched me
And oh the joy that fills my soul HE HONORE, HE KORORIA
Something happened He honore, he kororia
And now I know Maungarongo
He touched me Ki te whenua
And made me whole Whakaaro pai e
Since I met my blessed Saviour Ki nga tangata katoa
Since he cleansed Ake, ake, ake, ake Amine
And made me whole Te Atua, te piringa
I will never cease to praise Him Toku oranga
I’ll shout until eternity rolls
TE KAIWHAKAORA
He touched me... Te Kaiwhakaora
Homai te oranga
Tukuna ki nga ao ka rere
I roto i te tohu o te he Ratou kua wehe atu
O nga whakawaitanga Haere ra, haere ra
Ka toro mai te ringa o te Ariki Moe mai
Ka hotu ake te Manawa Ma matou e hapai ake
He tohu, he tohu Wairua Nga tumanako
Tiaho mai ra nga whetu Nga wawata e
He aha rawa ra
Kua puawaitia
Te tohu o te Ariki nui
I.20. IO MATANGARO
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 15
Aue taukiri e Page 16
I.23. KO TENEI TE WA
Ko tenei te wa
Ka waiata au
Ka waiata kia Ihoa
Ko tenei te wa
Ka inoi ahau
Ka inoi ki te Ariki
Waiata arohanui x3
I.24. WAIRUA O TE PUNA, AROHA
Wairua o te puna aroha, aroha
x2
Wairua o te puna aroha, aroha
x2
I tau i tau i runga ra
Te tangata hei ora mo
Nga mea katoa o te whenua
O te rangi o waenganui
Kia pupu pupu ake
Kia pupu pupu ake
Kia pupu pupu ake
Aroha aroha
I.25. AUE, TE ARIKI, AUE
Aue, te Ariki, aue
Ko koe te Ariki
He Kaiwhakaora
O te ao katoa
Tenei to iwi
E Inoi atu nei
Arohatia matou
Manaakitia mai matou
I roto i tenei wa
Aue, te Ariki, aue
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014]
II.1. TAE TE RA Whiti mai te ra
Tae te ra ka hoki mai Ngaro ana te mamae
Te Atua o te Ao nei Ngaro noa te pouri
Tona reo, karanga nei Kaua e mau riri
Hoki mai ra ki ahau Anei ano he ra
Hoki mai ra ki ahau
Maranga mai e te iwi
II.2. MA TE KAHUKURA O nga hapu Ngapuhi
Rere totika rere pai Kia mau, kia u, kia pupuri ai
Rere runga rawa ra e Ki nga akoranga nui
Ma te Kahukura Takahia te Ao ka kitea te iwi
Ka rere te manu E tu tangata mai tatou
Ka rere koe Nga uri o ratou
Ka tae atu koe ki te taumata Kua mene ki te Po
Whakatau mai ra e
Mau ana taku aroha Tenei te mihi ki nga kaiawhina
Tae atu ki nga whetu e
Ki nga whaea, nga matua
Rere totika rere pai Anei ra ko nga hua
Rere runga rawa ra e E puawai ana mai
II.3. KO AU HE MANU Maranga mai e te iwi
O nga hapu Ngapuhi
Ko au he manu Kia mau, kia u, kia pupuri ai
Ka tu ka rere mai (Kia rite...) Ki nga akoranga nui
He tau he taunga
Ka hoki mai ano (Kia rite...) II.5. MARINGI NOA
Ki te awhina aue
Nga taonga aroha Maringi noa
He mau i nga ringa Nga roimata
Mo tenei reinga Mou kua wehea nei
Mo tenei reinga Ka tangi tonu
Ahau ki a koe
II.4. NGA PUAWAI O NGAPUHI Ka hoki mai ano
Na Piripi Cope Maringi noa
Nga roimata
Whakarongo mai Moku a wehea nei
Ki te reo e tangi nei
E ringihia mai ana
Mai i aku kamo nga roimata e
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 17
II.6. WHAKARONGO RA II.9. HUTIA TE RITO
Na Pa Henare‐Tate Hutia te rito
Hutia te rito te Harakeke
Whakarongo, whakarongo ra Kei whea te komako e ko
Toro mai te aroha ki te hau po Ki mai ki ahau
Ka rere ra te karanga He aha te mea nui
te powhiri He aha te mea nui o te ao
Homai te aroha ki ahau nei Maku e ki atu
Mate i te mate i te wa He tangata
Mate i nga marae maha He tangata
Mate i te po, tikina tangihia He tangata
Ko Papatuanuku e totoro nei Hei
I te Ao, i te Po
Huihui tatou II.10. TAKU RAKAU E
Tena ra koutou katoa Na Mihi Te Kapua
II.7. E HARA I TE MEA Taku rakau e
E hara i te mea Tau rawa ki te whare
No inaianei te aroha Ka ngaro a Takahi e
No nga tupuna Te whare o te Kahikatoa
I tuku iho, i tuku iho Hei naau whakapae
Hei whakapae Ururoa
Te whenua, te whenua E hou mai nei
He oranga mo te iwi Kei waho kei te moana
No nga tupuna Kahore aku mihi e
I tuku iho, i tuku iho Aku tangi mo koutou
Mau puku ko te iwi e
Whakapono, tumanako Ka mowai tonu te whenua
Te aroha, te aroha E takoto nei e
No nga tupuna
I tuku iho, i tuku iho II.11. PUREA NEI
Na Hirini Melbourne
II.8. MA WAI RA
Ma wai ra e taurima Purea nei e te hau
te marae i waho nei? Horoia e te ua
Ma te tika Whitiwhitia e te ra
ma te pono Mahea ake nga poraruraru
me te aroha e Makere ana nga here
E rere wairua e rere
Ki nga ao o te Rangi
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 18
Whitiwhitia e te ra O te hunga runga rawa e
Mahea ake nga poraruraru
Makere ana nga here II.14. MAKU, E MIHI ATU
II.12. MAKU RA PEA Maku e mihi atu
Kia koutou
Maku ra pea te iwi Maori
Maku ra pea No reira tenei te mihi
Maku koe e awhi e Kia koutou
Ki te ara Haere mai
Ara tupu
Maku koe e awhi e Ka tangi te manu tioriori
Ka tangi te ngakau tangata
II.13. RERENGA WAIRUA
No reira tenei te mihi
No te Aupouri, Kia koutou kia ora ra
Ngapuhi nui tonu e Kia koutou kia ora ra
Rerenga Wairua
Tena whakarongo mai II.15. TE AROHA
Papaki tu ana
Nga tai o te Tokerau Te Aroha
Ko Ueoneone ra Te Whakapono
He tangata rangatira e Me te rangimarie
No te Aupouri Tatou tatou e
Ngapuhi nui tonu e
II.16. E TORU NGA MEA
Taku mana taku ara
He wahine whakaiti E toru nga mea
Reitu te wahine Nga mea nui
No Tainui waka e E ki ana
Nana i marena te Paipera
Ko Ueoneone e Whakapono
Ka puta ka ora Tumanako
Tatou te iwi e Ko te mea nui
Ko te Aroha
No reira e te iwi
Kua mutu nga mihi II.17. TIRAMARAMA MAI RA E
Aku tangi korero
Aku tangi tikakapa e Tiramarama mai ra e
E noho iho e koro Te whetu Tawera e
Ko Ueoneone e Te karere o te ao
Nga manaakitanga Haehae mai ra i te po
Ka marama ko te ao
Ka marama ko te ao
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 19
Tiorooro mai ra e Tihore mai, mao mao mao te
Nga manu a Tane e ua
Whakaoho i te ao Whiti mai te ra
Korimako rongonui E rere Kotare
Pipiwharauroa e Ki runga puwharawhara
Me ko koe koekoea Ruru parirau, kei mate i te ua
x2
Kanapanapa mai ra e E rere e noke
Hora ra te marino Mai tou pokorua
Whakapapa pounamu Kei ki i te wai, kei mate i te ua
Te moana kei waho x2
Kia teretere e
Te marohirohi e II.20. TE HOKINGA MAI
Kia teretere e Kaea: E rapu ana i te ara tika
Te marohirohi e Mo tatou katoa
II.18. PAIKEA Tangi a te ruru
Ka tahi, ka rua, ka toru Kei te hokihoki mai e
Uia mai koia, whakahuatia ake; E whakawherowhero
Ko wai te whare nei e? I te putahitanga
Ko Te Kani Naku nei ra koe
Ko wai te tekoteko kei runga? I tuku kia haere
Ko Paikea! Ko Paikea! Tena puritia iho
Nui rawa te aroha e
Whakakau Paikea. Hei! Te Hokinga Mai tena koutou
Whakakau he tipua. Hei! Tangi ana te ngakau i te aroha
Whakau he taniwha. Hei! Tu tonu ra te mana
Ka u Paikea ki Ahuahu. Pakia! Te ihi o nga tipuna
Kua wehea atu ra
Kei te whitia koe Mauria mai (Hi ha!)
Ko Kahutia‐te‐rangi. Aue! Te Mauri tangata
Me awhi o ringa ki te tamahine Hei oranga mo te morehu
A Te Whironui. Aue! Tangi mokai nei
Nana i noho Te Roto‐o‐tahe. E rapu ana i te ara tika
Aue! Mo tatou katoa
Aue! He koruru koe, koro e.
II.21. PUTIPUTI KANEIHANA E
II.19. TIHORE MAI Putiputi kaneihana e
Tihore mai te rangi Maku koe e kato e
Mehemea ko koe
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 20
Taku tau pumau
Piri rawa i taku uma e Te whare e tu nei
Aue karanga mai
II.22. TORO MAI TOU RINGA Te marae takoto nei
Karanga
Toro mai tou ringa E te iwi, te iwi e pae nei
Kia harirutia Tena ra koutou katoa
To ringa i awhi pono
I awhi taku tinana Tae mai te powhiri
Kua tutuki nei
Aue, aue!
Aue, aue te aroha He honore rangatira
Ki a ratou ma Ki a matou
Aue, aue te aroha
Ngau whakaroto nei Me mihi kau atu
Ki nga reo katoa
Hikitia e nga iwi Nga hapu kua eke mai nei
Kia rewa ki runga Na te aroha
Nga taonga, nga mātua Tatou i kawe mai
Kua ngaro i te po Ki tenei huihuinga
Aue, aue! II.25. I TAKU TU RANGA AKE
Aue, aue te aroha
Ki a ratou ma I taku turanga ake
Aue, aue te aroha I roto i tenei whare
Ngau whakaroto nei Ka turatura ki te rau
o te aroha e
II.23. NGA WAKA
Taimaha i rukiruki
Nga waka e whitu te tinana i te aroha
E tau nei E kore rawa i tu tika
Hoea, hoea ra i te taimaha e
Tainui, Te Arawa, Mataatua
Hoea, hoea ra Ko te here i te aikia
Takitimu, Tokomaru, He taea te wetewete
Kurahaupo Ko te here i te aroha
me Aotea e He mau roha e
Nga waka enei i hoea mai
A o tatou tupuna Taimaha i rukiruki...
II.24. TE WHARE E TU NEI Roimata i ma turuturu
Na Akamiria Rose (Ngapuhi)
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 21
I taku tirohanga ake
Manawa e hotu Kia tau te rangimarie
He nui no te aroha e Kia mau te aroha
E nga iwi katoa
Taimaha i rukiruki…
II.27. KA PINE A KOE
II.26. KIA TAU TE RANGIMARIE
Ka pine a koe
Kia tau te rangimarie E au ki te pine
Kia mau te aroha o te aroha
E nga iwi katoa Ki te pine e
Kore nei e
Karanga nga tini maunga Waikura e
E nga iwi e noho nei
Haere mai piki mai kake mai Hoki hoki tonu
Whakatau mai eee Mai i te wairua
Mauria mai tou aroha o te tau
Me nga roimata ee Ki te awhi reinga
O nga tipuna Ki tenei kiri e
Kia tau te rangimarie II.28. KUA RONGO MAI KOE
Kia mau te aroha
E nga iwi katoa Kua rongo mai koe
Ki te reo powhiri
Ka huri nga mihi ki nga iwi E karanga ake nei e
kua wehe atu ra ki te po E karanga ake ana
Te po uri, te po kere, Ki te reo whanui
te po tango aue raa Piki mai kake mai ra
Ka hoki mai te mamae No wai te reo
Ki te manawa ee No wai te mana
E karanga ake nei e...hi aue!
Kia tau te rangimarie Ko te reo tino nui
Kia mau te aroha Me te mana rongo nui
E nga iwi katoa E Moko ake nei e
Ka mihi ki te Tairawhiti Ko te reo tino nui
Ka mihi ki te hauaauru Me te mana rongo nui
Ka mihi ki te waipounamu E Moko ake nei e
Ka hoki ra te mihi aroha
Ki te hau kainga ki te II.28. NGA IWI E
Taitokerau
Nga iwi e, nga iwi e
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 22
Kia kotahi ra te moana‐nui‐a‐ To hoenga waka ko
Kiwa Whaingaroa
Aue hei Aue!
E‐I‐A‐I‐E
Whakarongo, korero (x2) Takahia atu ra te moana i
Aotea
Kia mau ra, kia mau ra Ki Whatiwhatihoe i te hua o te
Ki te mana motuhake ki te miro
aroha Te tihi o Moerangi te puke
okiokinga
E‐I‐A‐I‐E Aue Hei Aue!
Whakarongo, korero (x2)
Piua o mata ki Kawhia Moana
Wahine ma, wahine ma Ki Kawhia Kai, Ki Kawhia
Maranga mai, karanga mai, Tangata
Kia kaha Ko te kupu tena a o Tupuna
Aue Hei Aue!
E‐I‐A‐I‐E
Whakarongo, korero (x2) E huri to kanohi ki Pirongia
maunga
E Tama ma, e Tama ma Ki Te Rohe Potae ki
Tama Tu, Tama Toa, Tama Ora Arekahanara
Ko te haona kaha o te runga
E‐I‐A‐I‐E runga rawa
Whakarongo, korero (x2) Aue Hei Aue!
II.30. E NOHO TUHEITIA E hoe to waka ki Ngaruawahia
Turangawaewae moo te ao
Tihei Mauri Ora E! katoa
E noho Tuheitia te hiri o Te tongi whakamutunga
Waikato A Matutaera
E huri to kanohi ki te hauauru Aue Aue !
Nga tai i ngunguru i waho Te
Akau Tairi te aroha a ha ha
Aue Hei Aue! Toro mai o ringa
Me aroha taaua
To pikitanga ko te Ao o te Aue Aue!
Rangi Aue Aue!
To heketanga ko Karioi
maunga
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 23
II.31. TUTIRA MAI Kia rite ki ngā ihi o te rā
Tūtira mai ngā iwi
Tātou tātou e Nō reira e ngā iwi
Tūtira mai ngā iwi Kia tika te hoe mai i te waka
Tātou tātou e nei
Whāia te māramatanga Kei pariparitia te tai
Me te aroha e ngā iwi Ka mōnenehu te kura
Kia tapatahi
Kia kotahi rā II.34. TE IWI E
Tātou tātou e (x2) Te iwi e, e karanga e te iwi e
Kua eke mai nei
II.32. PA MAI Ki runga i te marae nei
Pā mai tō reo aroha Mauria mai rā
Ki te pā o [Rotorua] I ngā mate o te motu e
E ngā iwi o Aotearoa Me ngā tini roimata
Haere mai, haere mai E maringi whānui e
Titiro ki ngā hōia kua wehe nei
Auē, te aroha me te mamae Titiro ki ngā iwi
(Tahi miti toru e Me ngā mahi o te motu
Whare tapu teitei E hora ake nei e
I te ao korowhiti) Rū ana te whenua
Whatiwhati te moana
E ngā iwi o Aotearoa Auē te aroha
Haere mai, haere mai Te mamae i ahau e
II.33. HARURU ANA Me hoki ana whakamuri
Haruru ana te rongo pai nei Ki ngā kupu o ngā tau e
E horahia nei e te reo He wahine he tangata
Ki runga i ngā iwi Me ngā tamariki, auē
O te motu nei Titiro ki ngā iwi ...
E kore e whakawai mai Me aha tātou
E whakararu i ngā tikanga I roto i ngā mahi o te wā?
Kei huritia te ture wairua Me hurihuri kau ake
Ki te ture tangata Ki te matua i runga rawa e
Titiro ki ngā iwi ...
Whakatīahotia rā Rū ana te whenua, whatiwhati
E te rōpū rangatahi e hei!
Ko te kaupapa o te
māramatanga
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 24
II.35. PŌ ATARAU Tihei mauriora! Mauriora!
Mauriora!
Pō atarau
E moea iho nei II.38. RIMURIMU
E haere ana
Koe ki pāmamao Rimurimu teretere
Haere rā E rere ki te moana
Ka hoki mai anā E tere ana ki te ripo
Ki te tau I waho e
E tangi atu nei
Tirohia i waho rā
II.36. WHITI TE MARAMA E marino ana e
Kei roto i ahau
Whiti te marama i te pō E marangai ana e
Tīaho iho mai koe
Hei karu mō te mata o te pō Kei te tio te huka
(x2) I runga o ngā hiwi
Tō ana te rā ki te moe e Kei te moe koromeke
Tīaho iho mai koe Te wairua e
Hei karu mō te mata o te pō
(x2) Rite tonu tō hanga
Ki te kore koe te karu o te pō Ki te tīrairaka e
Pōuri ana taku ara e (x2) Waihoki tō hanga
Hoki ana ahau ki te moe e Te wairangi e
Tīaho iho mai koe
Hei karu mō te mata o te pō II.39. HOKIHOKI
(x2)
Whitiwhiti ana e te marama i Hokihoki tonu mai
te pō (x2) Te wairua o te tau
Ki te awhi rēinga
II.37. PIKI MAI KAKE MAI RĀ Ki tēnei kiri e (x2)
Piki mai kake mai rā II.40. TE AROHA, HE TAONGA…
Homai te waiora
Kia ahau (Tune ‘The Two of Us’)
E tutehu ana
Koia te moe a te kuia Te Aroha
I te pō He taonga mo te tangata
Pō i raru ai a Wairaka (x2) Te Aroha
Papaki tū ana ngā tai ki Te He taonga mo te tangata
Rēinga He tumanako
Ka pō, ka ao, ka awatea (x2) He whakapono
Me te Aroha e
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 25
Ko te Aroha Ka puta ko Te Rata
He taonga nui rawa Nāna ko Koroki
Ka noho mai ko koe
II.41. KO TE AROHA i runga i te ahurewa
Na Kereti Rautangata i raro i te mana
ō tipuna e
Ko te aroha ano he wai
E pupu ake ana Kua oti i a koe te honohono
He awa e mapuna mai ana i nga iwi
I roto i te whatu manawa Ko koe hoki rā
Ko tona matapuna he hohonu te kai raranga tāngata e
A ina ia ka rere ano Kua piki koe ki nga taumata
Ko tona matapuna he hohonu Hei tirohanga mō te ao katoa
A ina ia ka rere ano Tū ake koe e hine
He Taitimu i runga i tō waka
He Taipari Te uri o ngā Kīngi e
He Taiope Te pītau whakarei
He Tairoa o te waka o Tainui
He Tainui… x2 Kia ora Waikato
II.42. TE PUAHA O WAIKATO Haere mai tātou
Na Te Waka Huia Ngā rōpū kātoa
Ki te whakanui
E rere ra ngā wai o Waikato Te Wahine Toa
Tiro atu ki Taupiri Hii!
Tere atu ki te moana
Te Pūaha o Waikato II.43. E IPO
Na Prince Tui Teka
(Karanga mai ra)
Karanga mai rā te mokopuna Ki a koe te tau
a te motu āku mihi e
Powhiritia ngā mano tini Ahakoa haere koe ki hea
o Aotearoa maku rā koe e whai atu e
Ko ia nei te marae Ko taku aroha
i whakatauhia mō tenei hui ka ū tonu
Tūrangawaewae te marae tapu
o Waikato Tēna ra e hine
huri mai rā ki ahau e tau nei
Nā Pōtatau, ko Tāwhiao hei, utanga atu
Nā Tāwhiao, ko Māhuta e Ipo
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 26
Otirā, e hine,
ku‐a tau‐nga kē tēnei tinana
a‐ue, ki te aroha
e Ipo
Tēna ra e hine
huri mai rā ki ahau e tau nei
hei, utanga atu
e Ipo
Ki te aroha e Ipo
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 27
III.1. KUA TIPU RA
III.1.
Kohanga Reo National Anthem
Kua tipu rā hei oranga
mo te iwi Maori
Mā te Matua i te rangi
hei arahi te Kohanga
No reira mauria mai
ngā tamariki
i te Kohanga Reo
TETAHI TANIWHA
(Tune: One Day A Taniwha)
Tetahi taniwha
Kauhoe i te moana
Kohimu i taku taringa
"Kia haere taua
Tipi haere tirotiro
I raro i te moana."
Ka mea au "Kao, kao, kao!
Me haere, haere koe
Ahakoa he hoa taua.
Tatari ana taku Mama
Kei raro i te rakau kowhai
Taniwha, haere ra."
One day a taniwha
Went swimming in the moana
He whispered in my taringa
"Won't you come along with me
There such a lot to see
Underneath the deep blue sea."
I said "Oh, no, no, no!
You'd better go, go, go,
Although I know we could be
friends.
My Mama's waiting for me
underneath the kowhai tree
Taniwha, haere ra!"
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 28
IV.1. KA MATE Page 29
Na Te Rauparaha
Kikiki kakaka!
Kikiki kakaka kau ana!
Kei waniwania taku tara,
Kei tara wahia kei te rua i te
kerokero!
He pounga rahui te uira ka
rarapa;
Ketekete kau ana, to peru
kairiri:
Mau au e koro e.
Ka wehi au ka matakana.
Ko wai te tangata kia rere ure
Tirohanga nga rua rerarera,
Nga rua kuri kakanui i raro?
Ka mate! Ka mate!
Ka ora! Ka ora!
Tenei te tangata puhuruhuru
Nana nei i tiki mai whakawhiti
te ra!
Upane, ka upane!
Whiti te ra!
IV.2. TOIA MAI TE WAKA
LEADER: Ā, tōia mai,
CHORUS: Te waka!
LEADER: Ki te urunga,
CHORUS: Te waka!
LEADER: Ki te moenga,
CHORUS: Te waka!
ALL: Ki te takoto rungai,
Takoto ai,
Te waka! Hi!
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014]
P@P@KUPU Glossary
Haka ............................................................ 29 Maku, E Mihi Atu ........................................ 19
Karakia ................................................... 11‐16 Maku Ra Pea ............................................... 19
Karanga ..................................................... 5‐6 Maringi Noa ................................................ 17
Mihimihi .................................................... 7‐8 Nga Iwi E ..................................................... 22
Pepeha ...................................................... 7‐9 Nga Puawai o Ngapuhi ............................... 17
Raarangi Upoko ......................................... 3‐4 Nga Waka ................................................... 21
Waiata ................................................... 11‐29 Nga Whakaamoemiti .................................. 12
Whaikorero ............................................... 7‐8 Pa Mai ......................................................... 24
Whakapapa ............................................. 9‐10 Paikea ......................................................... 20
Piki Mai Kake Mai Rā .................................. 25
NGA WAIATA Po Atarau .................................................... 25
Aue, Te Ariki, Aue ........................................ 16 Purea Nei .................................................... 18
E Ipo ............................................................ 26 Putiputi Kaneihana E .................................. 20
E Noho Tuheitia ........................................... 23 Rerenga Wairua .......................................... 19
E Hara I Te Mea ........................................... 18 Rimurimu .................................................... 25
E Te Ariki Whakarongo Mai ........................ 14 Tae te Ra ..................................................... 17
E Te Atua Kua Ruia Nei ................................ 14 Taku Rakau E .............................................. 18
E Te Tamaiti ................................................. 13 Tama Ngakau Marie ................................... 14
E Toru Nga Mea ........................................... 19 Te Aroha, He Taonga .................................. 25
Haruru Ana .................................................. 24 Te Aroha, Te Whakapono ........................... 19
He Honore, He Kororia ................................ 15 Te Atua (Majesty) ....................................... 11
He Karakia mo te Kai ................................... 11 Te Hokinga Mai ........................................... 20
He Karakia Mutunga ................................... 12 Te Inoi a te Ariki .......................................... 11
He Karakia Timatanga ................................. 11 Te Iwi E ....................................................... 24
He Rongo Pai ............................................... 14 Te Kaiwhakaora .......................................... 15
Hokihoki ...................................................... 25 Te Puaha o Waikato ................................... 26
Hutia Te Rito ............................................... 18 Te Whare E Tu Nei ...................................... 21
I Roto I Te Tohu (Shackled) ......................... 15 Tenei Au ...................................................... 12
I Taku Tu Ranga Ake .................................... 21 Tenei Hoki Au E Ihu .................................... 13
Io Matangaro............................................... 15 Tetahi Taniwha ........................................... 28
Ka Mate Ka Ora ........................................... 29 Tihore Mai .................................................. 20
Ka Pine a Koe ............................................... 22 Tiramarama Mai Ra E ................................. 19
Kia Tau Te Rangimarie ................................. 22 Toia Mai Te Waka ....................................... 29
Kia Waiata ki a Maria .................................. 13 Toro Mai Tou Ringa .................................... 21
Koutou Katoa Ra ......................................... 12 Tutira Mai ................................................... 24
Ko Au He Manu ........................................... 17 Wairua O Te Puna, Aroha ........................... 16
Ko te Aroha ................................................. 26 Wairua Tapu ............................................... 13
Ko Tenei Te Wa ........................................... 16
Kua Rongo Mai Koe ..................................... 22
Kua Tipu Ra ................................................. 28
Ma te Kahukura ........................................... 17
Ma te Marie ................................................ 13
Ma Wai Ra ................................................... 18
He Pukapuka Rauemi mo nga Uri o Ihaka & Hinekura Hohaia [V.2/2014] Page 30