Физика пәнінен қиындық деңгейі жоғары есептерді шығару docx

Атырау облысы,Қызылқоға ауданы Ы.Шөреков атындағы мектеп-гимназиясы Физика пәні мұғалімі Сарбухиева Акмарал Амандыковна «Физика пәнінен қиындық деңгейі жоғары есептерді шығару» Авторлық бағдарлама 2022-2023 оқу жылы

«Физика пәнінен қиындық деңгейі жоғары есептерді шығару» факультатив бағдарламасына (оқу бағдарламасына, концепцияға, ТСЖ бағдарламасына, даму бағдарламасына және т.б.) ПІКІР Автор: Ы.Шөреков атындағы мектеп-гимназиясының физика пәні мұғалімі Сарбухиева Акмарал Амандыковна Тақырыбы: «Физика пәнінен қиындық деңгейі жоғары есептерді шығару» факультатив бағдарламасы 1.Жұмыстың өзектілігі: ұсынылып отырған материалдар жаңартылған білім беру мазмұны бағдарламасындағы тақырыптармен үйлесімді, Физика есептерімен жұмыс істей білуді қалыптастыру, есеп шығарудың әдістері мен тәсілдерін үйрету. Ұлттық бірыңғай тестілеуге дайындық. Физикадан тақырыптық тестілер есептерін шығару. Жеке тұлғаны білімділікке және ізденімпаздыққа ынталандыру, болашақ мамандығына дұрыс бағдар беру, өз бетінше жұмыс істеу қабілетін арттыруды көздейді. 2.Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі: физикалық, математикалық зерттеу әдістемелері және физиканың дүниетанудағы рөлі туралы көзқарастарын жаңа тәсілдерін араластыра қолдануды ұсынады. 3.Жұмыстың жаңашылдық деңгейі: мемлекеттік міндетті білім стандартына сай және мектеп бағдарламасының физика пәнінен профильдік оқыту мазмұнына сәйкестендірілген тапсырмаларды орындау арқылы үйреніп жатқан білімдерін бекіту және алдағы қорытынды аттестацияға дейін мәтінмен жұмыс жасауға дағдыландыру мен дайындауды көздейді. 4.Жұмыстың ғылымилылығы: Бағдарламада ұсынылған материалдар: оқушылардың білімін, білігін, дағдысын қалыптастырып қоймай, оқушылар тұлғасын дамыту және тәрбиелеуді; білім беру мазмұнының гуманистік, интеграциялық және инновациялық тәсілдерге сәйкестігін қамтамасыз етуді жоспарлайды. 5.Ішкі бірлікті бағалау және жұмыстың әдіснамалық негізінің сипаттамасы: бағдарлама жаңартылған білім беру мазмұны әдістемесіне лайықталып құрастырылған. 6.Жұмыстың әрбір нәтижесінің, түйіндері мен қорытындыларының негізділігі мен дәйектілігінің деңгейі: ұсынылып отырған бағдарлама негізгі курста алған білім және біліктіліктерін жетілдіру, физикалық есептердің берілу шарттары сабақ кезінде алған білімін, курста жалғастыра алады. 7.Жұмыстың практикалық маңыздылығы күнделікті сабақта оқылатын тақырыптарды қосымша тереңдету, сыни тұрғыдан ойлау қабілетінің артуына, жалпы функционалдық сауаттылығының жақсаруына мүмкіндік береді. 8.Жұмыстың аралық және қорытынды нәтижелерін ұсыну (апробациялау) формалары мен тәсілдері (мақалалар, баяндамалар, шығармашылық есептер, оқуәдістемелік қамтамасыз етумен ашық сабақтар, әдістемелік құралдар, ұсынымдар, диаграммалар, кестелер, талдаулар және т.б.). 9.Ресімдеу талаптарына сәйкестігі. Жұмыстың мазмұны бойынша кемшіліктер мен ескертулер: 10-11 сыныпқа арналған факультатив бағдарламасы білім алушылардың жас ерекшелігіне, білім беру бағдарламаларына сай құрастырылған. 10.Жұмысты пайдалану бойынша қорытындылар мен ұсыныстар: мұғалімдерге физика пәнінен қосымша сабақтар жүргізуге көмекші құрал ретінде облыс мектептеріне таратуға ұсынамын. Рецензент: МИФ бірлестігінің жетекшісі Д.Тукешова

«Физика пәнінен қиындық деңгейі жоғары есептерді шығару» факультатив бағдарламасына (оқу бағдарламасына, концепцияға, ТСЖ бағдарламасына, даму бағдарламасына және т.б.) ПІКІР Автор: Ы.Шөреков атындағы мектеп-гимназиясының физика пәні мұғалімі Сарбухиева Акмарал Амандыковна Тақырыбы: «Физика пәнінен қиындық деңгейі жоғары есептерді шығару» факультатив бағдарламасы 1.Жұмыстың өзектілігі: ұсынылып отырған материалдар жаңартылған білім беру мазмұны бағдарламасындағы тақырыптармен үйлесімді, Физика есептерімен жұмыс істей білуді қалыптастыру, есеп шығарудың әдістері мен тәсілдерін үйрету. Ұлттық бірыңғай тестілеуге дайындық. Физикадан тақырыптық тестілер есептерін шығару. Жеке тұлғаны білімділікке және ізденімпаздыққа ынталандыру, болашақ мамандығына дұрыс бағдар беру, өз бетінше жұмыс істеу қабілетін арттыруды көздейді. 2.Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі: физикалық, математикалық зерттеу әдістемелері және физиканың дүниетанудағы рөлі туралы көзқарастарын жаңа тәсілдерін араластыра қолдануды ұсынады. 3.Жұмыстың жаңашылдық деңгейі: мемлекеттік міндетті білім стандартына сай және мектеп бағдарламасының физика пәнінен профильдік оқыту мазмұнына сәйкестендірілген тапсырмаларды орындау арқылы үйреніп жатқан білімдерін бекіту және алдағы қорытынды аттестацияға дейін мәтінмен жұмыс жасауға дағдыландыру мен дайындауды көздейді. 4.Жұмыстың ғылымилылығы: Бағдарламада ұсынылған материалдар: оқушылардың білімін, білігін, дағдысын қалыптастырып қоймай, оқушылар тұлғасын дамыту және тәрбиелеуді; білім беру мазмұнының гуманистік, интеграциялық және инновациялық тәсілдерге сәйкестігін қамтамасыз етуді жоспарлайды. 5.Ішкі бірлікті бағалау және жұмыстың әдіснамалық негізінің сипаттамасы: бағдарлама жаңартылған білім беру мазмұны әдістемесіне лайықталып құрастырылған. 6.Жұмыстың әрбір нәтижесінің, түйіндері мен қорытындыларының негізділігі мен дәйектілігінің деңгейі: ұсынылып отырған бағдарлама негізгі курста алған білім және біліктіліктерін жетілдіру, физикалық есептердің берілу шарттары сабақ кезінде алған білімін, курста жалғастыра алады. 7.Жұмыстың практикалық маңыздылығы күнделікті сабақта оқылатын тақырыптарды қосымша тереңдету, сыни тұрғыдан ойлау қабілетінің артуына, жалпы функционалдық сауаттылығының жақсаруына мүмкіндік береді. 8.Жұмыстың аралық және қорытынды нәтижелерін ұсыну (апробациялау) формалары мен тәсілдері (мақалалар, баяндамалар, шығармашылық есептер, оқуәдістемелік қамтамасыз етумен ашық сабақтар, әдістемелік құралдар, ұсынымдар, диаграммалар, кестелер, талдаулар және т.б.). 9.Ресімдеу талаптарына сәйкестігі. Жұмыстың мазмұны бойынша кемшіліктер мен ескертулер: 10-11 сыныпқа арналған факультатив бағдарламасы білім алушылардың жас ерекшелігіне, білім беру бағдарламаларына сай құрастырылған. 10.Жұмысты пайдалану бойынша қорытындылар мен ұсыныстар: мұғалімдерге физика пәнінен қосымша сабақтар жүргізуге көмекші құрал ретінде облыс мектептеріне таратуға ұсынамын. Рецензент: Физика пәні мұғалімі Р.Қабдолов

Түсінік хат «Физика пәнінен қиындық деңгейі жоғары есептерді шығару» атты авторлық бағдарлама оқу жоспарының вариативті бөлігінің оқу бағдарламалары және элективті курстарды әзірлеу және әдістемелік қамтамасыз ету барысында барлық деңгейдегі мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарды басшылыққа ала отырып, «Оқу жоспарының вариативті бөлігінің оқу бағдарламалары мен элективті курстарды сараптамадан өткізу және оларды жаңартылған білім беру мазмұны аясында әдістемелік қамтамасыз ету» туралы ереже ҚР-ның 2007 жылғы 27 шілдедегі №319-III «Білім туралы» Заңына (06.05.2020 жылы енгізілген толықтырулар мен өзгертулер негізінде) сәйкес әзірленді. Бағдарлама мазмұнын аптасына 1 сағат, жылына 36 сағат жүктеме берілген. Қазіргі таңда білім беру саласында айтарлықтай өзгерістердің орыналып отырғаны баршаға аян. Жаңартылған білім беру мазмұны бағдарламасының енгізілуі соның бір дәлелі. Мұнда заман талабына сайжеке тұлғаны тәрбиелеп шығару мәселесі басты мүдде етіп қойылған. Сол мақсатты жүзеге асыру барысында бәсекеге қабілеті жан-жақты сауатты, құзіреттілігі мен біліктілігі жоғары азаматтарды дайындап шығару ісінде мұғалімдер қауымына да қойылатын талап-тілектер сандық-сапалық тұрғыдан арта түсті. Оқушыларға білім берудегі негізгі бағыт оларды ауыспалы, қарқынды даму үстіндегі өзгермелі қоғамда өмір сүруге бейімдеуге, теориялық алған білімдерін іс жүзінде қолдана білуге үйретуге жұмылдыруда. Бұл курс бағдарламасы мемлекеттік міндетті білім стандартына сай және мектеп бағдарламасының физика пәнінен профильдік оқыту мазмұнына сәйкестендірілген. Ол пән мұғалімінің оқушылардың алған білім және білік дағдыларына бағыттайды. Физика есептерімен жұмыс істей білуді қалыптастыру, есеп шығарудың әдістері мен тәсілдерін үйрету. Ұлттық бірыңғай тестілеуге дайындық. Физикадан тақырыптық тестілер есептерін шығару. Жеке тұлғаны білімділікке және ізденімпаздыққа ынталандыру, болашақ мамандығына дұрыс бағдар беру, өз бетінше жұмыс істеу қабілетін арттыру. Курстың мақсаты: физика пәніне және физикалық есептерді шығаруға қызығушылықтарын дамыту, негізгі курста алған білім және біліктіліктерін жетілдіру, физикалық есептердің берілу шарттары, оларды топтастыру және шығару әдістері мен амалдарын қалыптастыру. Курстың міндеті: - физикалық құбылыстарды талдау; - шешімдерін айта білу;

- алған жауаптарына талдау жасау; - берілген есептерді топтастыра білу; - қарапайым есептерді құра білу; - қиындығы орта деңгейдегі есептерді шығарудағы алгоритмін тәртіппен орындау және әрбір кезеңдерін түсіндіре білу; - есеп шығаруда тиімді жолын таба білу; - кіріктірілген есептерді шығара білу; - аналитикалық, графикалық, эксперименттік және т.б. түрлі әдістермен есептерді шығара білу; - өзін-өзі бақылау және бағалау әдістерін меңгеру. Күтілетін нәтиже: -білімі мен білігі тереңдейді; -физика пәнінен меңгерген білім дағдыларын басқа пәндерден алған білімдерімен ұштастыра біледі; -физикалық ұғымдар мен шамалардың мағынасын түсінеді; -физика заңдарын практикалық қолданыстарын түсініп игереді; -мамандық таңдауда игерген білімдерін пайдаланып, қолданады; -есеп шығаруда әртүрлі әдістерді қолдану, негізгі алгоритмдер бойынша білімдерін кеңейтеді; -таным қызығушылықтарын, интелектуалды және шығармашылық қабілеттерін өз беттерімен білім ала отыру тәжірибесі негізінде жаңа ақпаратты талдау және бағалауды дамытады; -физикалық, математикалық зерттеу әдістемелері және физиканың дүниетанудағы рөлі туралы көзқарастарын қалыптастырады. Авторлық бағдарламаның жүзеге асыру формалары: Жұмыс барысында оқушылар ұсынылған мәліметтер арасынан ең қажеттілерін таңдап алып, қосымша материалдарды жинақтау арқылы курс бойынша құрастырылған тапсырмалар арқылы -Өз ойын ашық айта алады; -Өз іс-әрекетіне қорытынды жасай біледі; -Шығармашылықпен жұмыс жасайды; Бағалау формалары: Оқушылардың білім деңгейі алға қойылған мақсат пен жас ерекшеліктеріне қарай бағаланады. Бағалау барысында: материалдың дұрыс әрі сапалы баяндалуын, ұғымдар мен заңдылықтардың толық ашылуын, оқушылардың дербес жауап беруін, материалдың дәлелді баян далуын, интеллектуалды, жалпы оқуға қатысты және өзіндік икемділік қалыптастырғанын ескеру қажет

Нормативті бөлім Күнтізбелік тақырыптық жоспар аптасына-1 сағаттан 36 сағат № Бөлім Бөлімше Тақырып Сағат саны Барлығы Лекция/ Теория Практикалық 1-2 Кинематика бөліміне есептер 2 1 1 3-4 Динамика бөліміне есептер 2 1 1 5-6 Статика бөліміне есептер 2 1 1 7-8 Энергия бөліміне есептер 2 1 1 9-10 Молекула-кинетикалық теория негіздері 2 1 1 11- 12 Идеал газ. Газдың макроскопиялық параметрлері. Ішкі энергия. Газдың температурасы мен қысымы 2 1 1 13- 14 Идеал газдың молекула-кинетикалық теориясының негізгі теңдеуі. Термодинамикалық шкала. Температура 2 1 1 15- 16 Менделеев - Клапейрон теңдеуі. Больцман тұрақтысы. Термодинамикалық температура мен молекуланың кинетикалық энергиясы арасындағы байланыс 2 1 1 17- 18 Идеал газ заңдары. Изопроцестер және оның графиктері 2 1 1 19- 20 Идеал газдың ішкі энергиясы. Изопроцестердегі газдың жұмысы 2 1 1 21- 22 Жылулық және механикалық процестердегі дененің ішкі энергиясының өзгеруі. Термодинамика және оны изопроцестерге қолдану. Адиабаталық процесс 2 1 1 23- 24 Қайтымды және қайтымсыз жылулық процестер. Термодинамиканың екінші бастамасы. Термодинамика жүйесіндегі газ күйінің өзгеруінің жабық циклы 2 1 1 25- 26 Жылу машинасының жұмыс істеу принципі. Карно циклі. Жылу қозғалтқышының пайдалы әсер коэффициенті 2 1 1 27- Қаныққан бу және оның қасиеттері 2 1 1

28 29 - 30 Механика 2 1 1 31 - 32 Молекулалық физика және термодинамика 2 1 1 33 - 34 Электродинамика 2 1 1 35 - 36 Қайталау сабағы. Эксперименттік жұмыстар 2 2

Сабақ жоспары: Бөлім: Кинематика Педагогтің аты-жөні А.Сарбухиева Күні: Сабақ №1-2 Сынып: Қатысушылар саны: - Қатыспағандар саны: - Сабақтың тақырыбы Кинематика Сабақтың мақсаты физикалық шама, заң ұғымдарын қайталау, өз бетімен есеп шығарғанда қажетті формуланы қолдана білу Сабақтың барысы Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті Оқушының әрекеті Бағалау Ресурст ар Сабақтың басы Оқушылармен амандасып, түгелдеу. Ынтмақтастық атмосферасын қалыптастыру. Сабақ тақырыбы, мақсатымен таныстырылады. Оқушылар амандасып, сабаққа назар аударады Сабақтың ортасы 1 есеп.Дене тыныштық күйден шыңып бірқалыпты үдемелі қозғалып, 10 c ішінде 200 м қашықтық жүрді. Қозғалыс басынан бастап 2 с ішінде дене қанша қашықтық жүрді? Берілгені: a → s1, t1 v0=0 v0=0 0 2 1 s1=200 м s2,t2 t1=10 c 1-сурет t2= 2 c s2=? Шешімі: Бастапқы, 1-ші және 2-ші жағдайды қарастыру керек болады.Бұдардың әрбірінде қозғалыс жылдамдығының мәнімен сипатталады. Қозғалыс басталған кезден бастап сәйкес уаұыт аралығына дейінгі жүрілген арақашықтық бойынша. Есептің шарты бойынша қозғалыс бірқалыпты үдемелі . Дене жағдайында басқа денемен салыстырғандағы күйі туралы айтылмағандықтан жүрілген жол үшін бірқалыпты үдемелі қозғалыс заңын жазамыз: ν0 =0 онда S= at2 2 0-1 және 0-2 бөлігі үшін сәйкес нақты теңдеулер аламыыз: S=at1 2 2 және S=at2 2 2 . ҚБ «Инспектор » әдісі Интер белсенді тақта.

Теңдеулерді бір - біріне бөлу арқылы келесідей нәтиже аламыз: S1S2 = t 12 t 22 ; S 2 = t 22 t 12 * s 1. Есептейміз: S 2 = 2 2 10 2 *200=8 м Жауабы: қозғалыстың басынан бастап 2 c ішінде дене 8 м жүрді. есеп. Машина бағдаршамға келіп тоқтайды.Сонан соң жасыл сигнал жанған кезде ол 1,6 м/ с 2 үдеумен қазғала бастайды және осы күйде 57,6 км сағ жылдамдық бойынша қозғалады.Сосын ол тұрақты жылдамдықпен қозғала береді. Бағдаршамнан кейін 5 c (10 c және 15 c) соң машина қандай қашықтықта болады? Берілгені: α =1,6 м/ с 2 υ=57,6 км сағ =16 м/с t =15 c v 0 S=? Шешуі: Алдымен мына сұраққа жауап беру қажет: Дене қалай қозғалады? Бірқалыпты үдемелі деген жауап дұрыс емес. Есептің шартында дене белгілі бір моментке дейін бірқалыпты үдемелі қозғалады делінген, соны міндетті түрде ескеру қажет. Сонда суреттегі бірінші жағдайға дейін дене бірқалыпты үдемелі, сонан соң берілген жылдамдықпен бірқалыпты қозғалады. Қозғалыс сипаты берілген уақыт аралығының өлшеміне байланысты. Жүрілген жол екі қозғалыс жолының қосындысына тең: S= S 1 + S 2, мұндағы S 1 = at 12 2 және S 2 = v ∗ t 2 . Мұндағы t 1 - бастапқы нөлдік жылдамдықтан белгілі соңғы жылдамдыққа v дейінгі бірқалыпты үдемелі қозғалыс уақыты. Оны бірқалыпты үдемелі қозғалыс кезіндегі жылдамдықтың уақытқа тәуелді теңдеуінен табамыз. v = a ∗ t 1 ; t 1 = va . Сонда t 2= t - t 1= t - va және S 2 = v ∗ t 2. Табу керек қашықтықты анықтаймыз. S= a2 * v 2 a 2 + v*( t - va ) = (t - v 2a ). Енді нақты мәліметтерді ескеріп есептің шешімін табайық. Берілген үдеудегі қозғалыс кезіндегі берілген жылдамдыққа жету үшін қажетті уақұытты есептейік: ҚБ Үш «М» әдісі Оқушылар тапсырман ы орындау барысында жақсы болған үш сәтті атап және келесі сабақта олардың жұмысын жақсартат ын бір әрекетті ұсыну ұсынылады ҚБ «Бір түйін сөз» әдісі

t1 = 16 1,6 =10(с).Сонда t=5c кезінде дене бірқалыпты үдемелі қозғалатын болып тұр. Сонда S1 = S2 = at2 2 . Есептейміз: S= 1,6∗5 2 2 = 20(м). Егер де t=15 c болса, толық формуланы аламыз: S=16*(15 - 16 3,2 ) =160 (м). Сонда S1 = at2 2 = 1,6∗100 2 =80 (м) жәнеS2 = v ∗ t2 =16*5=80(м).Егер t=10c болса, S1 және S үшін де формулаларды қолдана беруге болады: S1 = at2 2 = 1,6∗100 2 =80 (м) немесе S=16*(10- 16 3,2 ) = 16 ∗ (10 − 5) = 16 ∗ 5 = 80(м) t ≤ v a кезінде S= at2 2 .Және t≥ v a кезіндеS= (t - v 2a ). Жауабы: жасыл сигнал жанған 5 c кейін машина бағдаршамнан 20 м қашықтықта болады;10 c кейін 80 м қашықтыққа,ал 15 с кейін одан 160 м қашықтықта болады. 3 есеп.Дене H0= 20 м биіктіктен вертикаль жоғары V0 = 5 м/с жылдамдықпен лақтырылған. t =0,5; 1; 2; 10 c уақыттан кейін дене қайда орналасады? Дененің ұшу уақытын анықтаңыз? Берілгені: y V0=5 м/с0 ⃗⃗⃗ H0= 20 м 0ꞌ --------○ . t =0,5; 1; 2; 10 c0 ////////////////////////// уі -? i =1,2,3,43-сурет Шешімі: Есептің шарттарын талдай келе бұл жағдайда дененің координатасы маңызды рөл атқарады. Сонда координаталар өсін беру қажет болады. Ос қозғалыс бағытымен бойлап таңдалады, оның бағыты екі жағдайда (жоғары және төмен) болуы мүмкін. Ал санақ басын кезкелген нүктені алуға болады. Ос бағыты қозғалыс заңдылығын жазған кезде векторлық шама алдыңдағы таңбаға әсер етеді, ал санақ басынан орналасуы дененің бастапқы координатын анықтау кезінде ескеріледі. Есеп шартын ескере отырып санақ басын рационалды таңдау қажет. Біздің жағдайда есепте дене лақтырылған биіктігі белгілі. Есепте Жер бетінен дененің орналасу күйіне дейінгі қашықтықты анықтау қажет болады. Сондықтан дененің жер бетінен биіктігі координатаға тең болу үшін санақ басы ретінде Жер беті алынады. Ең алдымен қозғалыс түрін анықтайық.

Дене бірқалыпты үдемелі немесе бірқалыпты бәсең қозғалады десек қате болады. Дене тұрақты үдеумен ауырлық күшінің әсерінен қозғалады. ( a = g = 9,8м/с 2 ). Сонда: y = H0+ V0t - gt2 2 – бұл у-тің t- ға тәуелді жалпы формуласы. t = t1 кезінде у = у1 болатынын ескерсек келесідей өрнек аламыз: у1 = H0+V0t1 - gt1 2 2 Есептің физикалық мәнін ескере отырып, дене координатытек дене қозғалған кезде ғана өзгеретінін атап өткен жөн. Сонда егер дене қозғалмайтын болса, онда уақытқа тәуелді басқа шамалар да өзгеріссіз қалады. Біздің жағдайда дене Жерге құлаған кезде оның координаты нөлге тең болады және уақыттың барлық мәндері де t ≥ tꞌ нөлге тең болады. Мұндағы tꞌ дененің ұшу уақыты. Оның мәнін келесідей анықтаймыз: t =tꞌ кезінде у=0 сонда 0=H0+ V0t - gtꞌ2 2 . t ꞌ2 - 2V0 g tꞌ - 2H0 g = 0 квадрат теңдеуді шешеміз. D 4 = V0 2 g 2 + 2H0 g >0 , математикалық екі мәні болады: tꞌ1 = V0 g + √ V0 2 g 2 + 2H0 g және tꞌ2 = V0 g - V0 2 g 2 + 2H0 g Екінші түбір бастапқы жылдамдықтың кезкелген мәнінде теріс сан болатыны белгілі. Сонда есептің тек бір ғана физикалық бір шешімі бар: tꞌ1 = V0 g + √ V0 2 g 2 + 2H0 g Есептейміз tꞌ1 = V0 g + √ V0 2 g 2 + 2H0 g ≈ 2,56 ( c ) Енді дене координатын неге тең екенін қарастырайық. t4=10 c кезінде y4=0. Осыған байланысты берілген есептің жалпы шешімі келесі түрде болады: t≤ V0 g + √ V0 2 g 2 + 2H0 g у=H0+ V0t - gtꞌ2 2 t≥ V0 g + √ V0 2 g 2 + 2H0 g y=0 Табу керек координат мәндерін есептейміз: у(0,5)= 20+5*0,5-5*0,25=21,5 (м)- бастапқы күйден жоғары,

y(1)= 20+5*1-5*1= 20 (м) бастапқы күймен бірдей, y(2)= 20+5*2-5*4= 10 (м) бастапқы күймен төмен y(10)= 0 (м)- жер бетінде. 5 есеп.Кешіккен жолаушы перронға жүгіріп жеткенде, оның жанынан соңғының алдындағы вагон 10 с-та, ал соңғы вагон 8 ста жүріп өтсе, жолаушының поездың жүру мезгілінен қанша уақытқа кешіккенін анықта. Поезд бірқалыпты үдемелі қозғалады, вагондар ұзындығы бірдей. Берілгені:υ0 = 0, t1 = 10c, t2 = 8c, a = тұрақты, L – вагон ұзындығы, n – вагон саны. Т/к: tx - ? Талдау: Жолаушы келгенге дейін n вагон жүріп кетті десек, олардың жүру уақыты бізге қажетті уақыт болады, ал бірқалыпты үдемелі қозғалыс жолы nL болғандықтан: nL = 2 2 at x (1 Соңғының алдындағы вагонмен қосқанда жолаушы жанынан поезд толық өткен сәт үшін қозғалыс теңдеуін жазсақ, бұл жағдайда жол (n + 1) L болғандықтан: (n + 1) L = 2 ( ) 2 1 a t t x (2), Ал, ең соңғы екі вагон мен қосқанда позд жолаушы жанынан толық өткендегі сәт үшін: (n + 2) L = 2 ( ) 2 1 2 a t t t x (3) – қозғалыс теңдеулерін жазамыз. Егер (2)-теңдеуден (1)-ді мүшелеп алсақ: (n + 1)L – nL = 2 ( 10) 2 a t x - 2 2 at x , бұдан L = (20 100) 2 t x a (4). Егер (3)-теңдеуден (2)-ні мүшелеп алсақ: (n + 2)L – (n +1)L = 2 ( 10 8) 2 a t x - 2 ( 10) 2 a t x , бұдан L = (16 224) 2 t x a (5). (4) – теңдеумен (5) – ті теңестіруге болады, яғни:

(20 100) 2 t x a = (16 224) 2 t x a , бұдан: tx =31c. Жауабы: tx =31c 6есеп.Лақтырылған тастың бастапқы жылдамдығы 10 м/с, ал 0,5 с уақыт өткен соң 7м/с болды. Тас бастапқы деңгейден қандай hmax биіктікке көтерілер еді? Берілгені: 0 = 10м/с, t = 0,5c, υt = 7м/с Талдау: Тас, әрине, горизонтқа қандайда бір α бұрыш жасай лақтырылған. 0 – ді проекцияларға жіктесек: оx = 0 cosα(1), тұрақты y = 0y - gt = 0 sinα - gt (2). Онда кез-келген t уақыт мезетіндегі жылдамдық: t = 2 2 x y (3), Биіктік теңдеуін жазсақ, алғашқы t = 0 уақыт мезеті үшін 0y = 0 sinα болғандықтан: 2 sin 2 max 0 k k gt h t (4), егер sinα және tk – көтерілу уақыты анықталса, есеп шығады. (1), (2) – теңдеулерді (3) – ке қойсақ: t = 2 2 0 2 2 0 2 2 0 cos sin 2 sin gt g t = 2 2 0 2 0 2 sin gt g t , квадраттасақ: 2 2 0 2 0 2 2 sin gt g t t , бұдан: sin gt g t t 0 2 2 2 2 0 2 0,765 (5). tk – көтерілу уақытын: y = 0 sinα – gtk (6) – теңдеуден анықтаймыз, ең жоғарғы биіктікте: y = 0, бұдан: tk = g 0 sin = 0,78c (7). (5), (7)- ні (4) – теңдеуге қойсақ: hmax ≈ 3 м. Жауабы: hmax ≈= 3 м. 7 есеп.Турист барлық уақытының алғашқы үштен бірін орманмен оңтүстікке қарай υ1=3км/сағ жылдамдықпен жүріп, одан кейін барлық жолдың үштен бірін даламен шығысқа қарай υ2 жылдамдықпен жүрді және, ақырында, қиылыспен (төте жолмен)

қысқа жолмен шыққан нүктесіне қайтып оралды. Туристің орташа (жолдық) υорт жылдамдығын есептеңдер. υ2 жылдамдықтың мүмкін болатын минимал мәнін көрсетіңдер. Берілгені: Шешуі: υ1=3км/сағ υорт-? υ2-? 5-сурет Белгілеулер енгіземіз: а-туристің орманмен жүріп өткен жолы, в- даламен жүрген жолы ( суретте көрсетілген). Сонда Пифагор теоремасы бойынша турист қиылыспен (төте жолмен) 2 1 2 2 с a b қашықтықты жүріп өтеді. Есептің шарты бойынша туристің жүрген толық жолы, S a b c 3b , осыдан c 3b b a 2b a . Сонда 4 4 , 2 2 2 2 a b b ba a , 3 4 b a c a 3 5 . Туристің орманмен жүруге кеткен уақыты, 1 1 a t . Қозғалыстың толық уақыты t арқылы белгілейік. Есептің шарты бойынша 3 1 t t . Сонда туристің орташа (жолдық) жылдамдығы км ч км ч t a t a a a t a b c 2 / 4 / 3 4 3 4 3 4 3 3 5 3 4 1 1 1 0 Осы кезде туристің даламен жүруге кеткен уақыты, 2 1 2 1 t t t t . 2 2 b t болғандықтан, км ч t a t a t b 2 / 3 2 3 2 4 3 4 1 2 2 1 2 . 8 есеп.h=44м биіктіктен тасты түсіріп алады. Екінші тасты дәл осы нүктеден вертикаль төһмен бағытталған υ0=15м/с бастапқы жылдамдықпен Δt уақыт аралығы өткен соң тастады. Егер: а) Δt=1с; б) Δt=1,2с болса, жерге құлау мезетінде екінші тас біріншіні қуып жетіп үлгере ме? Берілгені: Шешуі: h=44м Екі дене үшін қозғалыс теңдеуін жазамыз

υ0=15м/с 2 2 1 1 0 gt y y ; 2 2 2 2 0 0 2 gt y y v t а) Δt=1с Мұндағы t t t 2 1 б) Δt=1,2с Соққы кезінде екі тастың координатасы бірдей болады: 1 2 y y Т/к: h1 - ? Оң жақтарын теңестіреміз: 2 2 2 2 0 0 2 1 0 gt y v t gt y 2 2 2 1 2 2 0 2 gt gt v t : 2 2 2 1 2 0 gt gt t v ; 2 2 2 1 1 1 0 g t t gt t t v 2 2 2 2 1 2 1 2 1 0 1 g t t t t gt v t t ; 2 1 2 1 2 2v0 t 1 2v0t gt1 2gt t gt gt 2 2 0 1 2 1 2 0 v t gt t v t gt ; v g t v g t t t 0 0 1 2 2 Бұл уақыт бірінші тастың толық қозғалыс уақытынан аз(немесе тең) болуы керек: c g h t 3 2 1max а) t 1c ; t 1,9c 1 , яғни соқтығысады; Осы жағдайда Жер бетінен соқтығысу нүктесінің биіктігі: ì gt h y y 18,4 2 2 1 0 1 б) t 1,2c кезінде t 6,9c 1 , яғни 3с-тан үлкен. Осы кезде тастардың еркін түсуі кезінде соқтығысу болмайды. 9 есеп.Адам эскалатормен жүгіріп келеді. Ол алғашқыда n1=50 баспалдақ санады, екінші рет, сол бағытта үш есе үлкен жылдамдықпен қозғала отырып n2=75 баспалдақ санады. Қозғалмайтын эскалаторда ол қанша баспалдақ санар еді? Берілгені: Шешуі: n1=50 v1 эскалатордың жылдамдығы; l оның ұзындығы; n2=75 n қозғалмайтын эскалатордағы баспалдақ саны. v2= 3v1 Эскалатор ұзындығы

бірлігіне келетін саны - l n . Сондықтан, егер адам эскалаторға қатысты v1 жылдамдықпен жүрсе, онда n-? оның эскалатордағы уақыты 1 v v l t Эскалатормен жүрген жолы : 1 1 v v l s v . Осы кезде адам l n v v v l n 1 1 1 баспалдақ санайды. Сәйкесінше, екінші жағдайда ол l n v v v l n 2 2 2 баспалдақ санайды, немесе l n v v v l n 1 1 2 3 3 Осылайша теңдеулер жүйесін аламыз: 1 1 2 1 1 1 3 3 v v v n n v v v n n немесе 1 3 3 3 1 1 1 1 2 1 1 1 1 v v v v v n n v v v v v n n Осыдан, 1 1 1 v v n n ; 2 3 1 1 v v n n ; 1 3 1 1 n2 n n n ; 2 2 1 1 3 3 n n n n n n ; 3 3 1 1 2 n n n n ; 2 1 2 1 3 3 1 2 n n n n n n n ; 1 2 3 1 2 2 n n n n n ; 1 2 1 2 3 2 n n n n n . Жауабы: 100 баспалдақ. 10 есеп.Айналмалы дискіде, вертикальға α бұрышпен орнатылған аспа бекітілген. Ілу нүктесінен айналу осіне дейінгі r қашықтық және аспадағы жіптің L ұзындығы берілген. ω бұрыштық айналу жылдамдығын анықтаңдар.

6-сурет Шешуі: Аспа, mg ауырлық күші мен жіптің T керілу күшінің теңәрекеттісі центрге тартқыш күшті береді: = 2 . күшті үшбұрыштан қарсы жатқан катеттің іргелес жатқан катетке қатынасы арқылы тауып аламыз. суретте көрініп тұрғандай үлкен үшбұрыштан = + . осылайша, 2 = ⁄( + ) , = √⁄( + ) 11 есеп.Кішкене білеушені горизонтпен α=600 бұрыш жасай орналасқан көлбеу жазықтықпен жоғары қарай жібереді. Үйкеліс коэффициенті 0,8. Білеушенің жоғары қарай t1 көтерілу уақытының оның бастапқы нүктеге дейін t2 сырғанау уақытына қатынасын анықтаңдар. Шешуі: - білеушенің жоғары көтерілгендегі үдеуін, ал а2- төмен түскендегі үдеуі. Білеушенің көтерілу кезіндегі жылдамдығы: () = 0 − 1 . Сондықтан көтерілу уақыты (1 ) = 0 шартынан табылады, яғни 1 = 0⁄1 . Осы кезде білеушенің осы уақытта жүріп өткен жолы = 01 − 11 2 2 = 1 2 11 2 . Білеуше түскен кезде бастапқы жылдамдықсыз қозғала бастайды, сондықтан оның бастапқы нүктеге дейінгі түсуін оның қозғалыс теңдеуінен шығады: = 1 2 22 2 . Осыдан 1 2 = √ 2 1 .білеушенің жоғары және төмен қозғалысы үшін үдеудің шамасын Ньютонның екінші заңынан оңай табуға болады. Екінші заңның теңдеуін х осінде проекциялап, табамыз: жоғары қозғалған кезде: 1 = ( + ) . Төмен қарай қозғалған кезде 2 =

( − ) . Нәтижесінде 1 2 = √ − + ≈ 0.61 12 есеп.Автомобиль жолдың жартысын 60км/сағ жылдамдықпен, жолдың қалған бөлігінде ол уақыттың жартысын 15 км/сағ жылдамдықпен, ал қалған бөлікте 45 км/сағ жылдамдықпен қозғалды. Барлық жолдағы автомобильдің орташа жылдамдығын табыңдар.Автомобильдің жүріп өткен жолының уақытқа тәуелділік графигін тұрғызыңдар. Шешуі: Анықтамаға сәйкес, автомобильдің толық жүрген жолының толық уақытқа қатынасымен анықталады. Есептің шартына сәйкес, бірінші және екінші жартысы үшін алынатын қатынас, Мұндағы, және автомобильдің жолдың бірінші және екінші жартысын жүріп өтетін уақыттары. Бұдан, екені белгілі. Осыдан: Автомобильдің жүрген жолының уақытқа тәуелділік графигі 1 суретте көрсетілген. 7-сурет 13 есеп.Жол қиылысына жүк машинасы 10 м/с жылдамдықпен және жеңіл машина 20 м/с жылдамдықпен жақындап келеді (2 сурет). Жеңіл машинаның жүк машинасына қатысты жылдамдық модулі мен бағытын анықтаңдар. Шешуі: жеңіл машинаның жүк машинасына

қатысты жылдамдығы жеңіл машинаның жылдамдығынан жүк машинасының жылдамдығын жолға қатысты азайтқанға тең: векторының тұрғызылуы 2 суретте көрсетілген, одан анық көрінетіні: 8-сурет 14 есеп.Екінші денені Жерден вертикаль жоғары бірінші дененің соңынан соң тура сондай, яғни бірінші дененікіндей жылдамдықпен лақтырады. Екінші денені тастағаннан кейін қанша уақыттан соң және қандай биіктікте денелер соқтығысады? Шешуі: Төменнен жоғары бағытталған вертикаль осьті оң деп таңдап ( 0 басы екі дене үшін де лақтыру нүктесі), (1) және (2), яғни бірінші және екінші денелердің ординаталарының уақытқа тәуелді өзгеріс заңдардын жазамыз: Мұндағы, екінші денені лақтыру мезетінде оны ауада табу уақыты ( мезетте бірінші дененің ұшуы болады). Соқтығысу мезетінде екі дененің де ординаталары бірдей: немесе, осыдан,

Денелердің соқтығысу биіктігі, Сабақтың соңы Кері байланыс: Бүгінгі сабақ несімен ерекшеленді? Не білдім? Не ұнады? Сабақтан алған әсерім Сабақтан алған әсерім Пікір жазылған парақтарға өз ойларын жазып, сабаққа кері байланыс береді Стикер қағаздар ы Стикерг е өз ойларын жазып, плакатқа іледі Бөлім: Динамика Педагогтің аты-жөні А.Сарбухиева Күні: Сабақ №3-4 Сынып: Қатысушылар саны: - Қатыспағандар саны: - Сабақтың тақырыбы Динамика бойынша есептерді шешу алгоритмі Сабақтың мақсаты физикалық шама, заң ұғымдарын қайталау, өз бетімен есеп шығарғанда қажетті формуланы қолдана білу Сабақтың барысы Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті Оқушының әрекеті Бағалау Ресурст ар Сабақтың басы Оқушылармен амандасып, түгелдеу. Ынтмақтастық атмосферасын қалыптастыру. Оқушылар амандасып, сабаққа назар аударады Сабақтың ортасы 1 есеп.20 кг массалы арбада массасы 5 кг жук жатыр. Жүгі бар арбаға а үдеудіберетін, жукке F куші жұмсалады. Кұш гаризонтқа 30 º бұрыш жасап әсер етеді. Жүк арбада сырғанамайтындай максимал күштің мәні қандай? Жук пен арба арасындағы үйкеліс коэффиценті 0,2. Арба мен жол арасындағы үйкелісті ескермеуге болады. F күшпен әсер еткенде арба қандай үдеумен қозғалады? Берілгені: 1=20 кг 2= 5 кг =30 º = 0,20 -? Интербе лсенді тақта Қосымш а деректер Кесте

Ең алдымен есептің шарты бойынша сурет салып аламыз. Онда қажет мәліметтер мен табу керек шамаларды жазамыз. y 2 ------ O O x 1-сурет Кейін берілген жағдайды талдау қажет. Есепте екі дене қозғалысы қарастырылып отырғаны анық: жүктің және арбаның қозғалысы. Олардың қозғалысының екі нұсқасы мүмкін: 1) Екі дене бірге қозғалады, егер олардың үдеулері тең болса ⃗ 1 = ⃗⃗⃗2 = ; 2) денелер әртүрлі қозғалады, жүк арбамен сырғанайды және оның үдеуі мәні бойынша үлкен 1<2. Бірақ екі жағдайда да денелер үдеумен қозғалады. Әрбір қарастырылған денеге үдеуді беретін қандай күш екенін анықтайық. Ол үшін жеке арбаға және жеке жүкке әсер ететін барлық күштерді көрсетуіміз қажет және олардың ішінен үдеудің бағытындағы қайсысы екенін таңдау керек. Сонда екі күштің әсерінен ( жұмсалатын сыртқы күш және үйк. үйкеліс күші) жүк ⃗⃗⃗2 үдеуге ие болады. Ол үшін Ньютонның екінші заңы m ∙ = түрінде жазылады және күштер проекциясы келесідей жазылады: 2 ∙ ⃗⃗⃗⃗2⃗⃗ = ⃗⃗⃗ +үйк2 ⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗ Бұл проекцияларды үдеу бағытымен анықтап, келесі түрдегі скаляр теңдеу аламыз: 2 ∙ 2 = F∙ − үйк2 ⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗ (1) Вертикальосбағытындағы жүк қозғалысы өзгермейді, сонда бұл бағыттағы күштердің проекциясының қосындысы нөлге тең болады: ⃗⃗⃗ +2 ⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗ +2⃗⃗⃗⃗ = 0 немесе F∙ + 2 - 2g = 0 ( 2 ) Cонда қарастырылып отырған жүк қозғалысының екі теңдеуін аламыз. Енді арба қозғалысын қарастырайық. Арба қандай күштің әсерінен үдеумен қозғалады? Оған әсер ететін барлық күштер бейнеленген суретте көрсетілгендей мұндай ҚБ «Үш шапалақ» әдісі ҚБ «Бағдарша м» әдісі ҚБ: Мұғалім 1 - - - - - - - - - - - - -

күш - үйкеліс күші. Әдістемелік нұсқау. Қозғалыс кезіндегі үйкеліс күшінің екіжақты рөлін назарға алыңыз: 1 - ші – қозғалысқа кедергі жасайды және 2 - ші – қозғалысқа себепші болады. Сондықтан әрдайым жағдайды анықтау үшін талдап отыру қажет. Бұл жағдайдағы үйкелістің рөлін білу үшін. Ньютонның үшінші заңын ескеріп келесідей қорытындыға келеміз: үйк.2 = үйк.1= үйк. ( әдістемелік талаптар: модульі бойынша тең шамаларды бірдей белгілеуге болады). Арба үшін Ньютонның екінші жазғы келесі түрде жазылады:1 ∙ ⃗ 1 =үйк.1 ⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗⃗ Оң жақтағы вектор сол жақтағыға тең, сонда бұл векторлардың модульдері тең және вектор белгісін түсіріп тастауға болады: m1 ∙ a1=Fүйк.1 ( 3) Векторлық бағытта арбаға 3 күш әсер етеді: жолдың реакция күші, ауырлық күші және одағы жүк салмағы. Ескеретін жайт, ⃗ = - 2 ⃗⃗⃗⃗ Қарастырылған денелер қозғалысын талдаған соң ізденіп отырған шамаларды табуға кірісеміз. Әдістемелік нұсқау. Шектік мәнді түсіну қиын жағдай болады. Жүк арбамен қозғалғанға дейінгі F күшінің максимал мәні бұл арбамен қозғалатын жүктің F күшінің минимал мәні болады. Айырмашылығы күштің бұл шекаралық мәнін анықтаудағы табу тәсілін қолдана білуде. Бсақаша айтқанда Fmax - F күшінің мүмкін мәндерінің жиынтығын екі бөлікке бөледі: 1)Жүк арба бойымен сырғанамаған кездегі мәні; 2) Жүк арба бойымен сырғанаған кездегі мәні; Fmax мәні осы екі жиынның екеуінде де болады және олардың шекарасы болады. Бірінші жиынды алатын болсақ шекара Fmax болады, ал басқа элементтериен салыстырғандағы екінші жиын шекарасы минимал шама болады және ол F m деп белгіленеді. Fmax және F m мәндері тең. Енді арбамен салыстырғанда жүк әлі қозғалыссыз болған кездегі Fmax күшінің максимал мәнін табу керек. Онда 1 = 2 = және ( 1) және (3) теңдеулер келесі түрде жазылады:2 ∙ = ∙ − үйк. ( 1a). тарапынан жүретін бағалау «Ауызша мадақтау

2 ∙ = үйк. ( 3a) Теңдеулердің әр бөлігін қосатын болсақ, «жүк-арба» жүйесі үшін х осіне проекциясындағы Ньютонның екінші заңы келесі түрде болады: (1 + 2 ) ∙ = ∙ (4) Бұл теңдеулердегі қатысушы шамалар арасындағы өзара байланысты талдай отырып, F күші өскен сайын жүйенің жалпы үдеуі өсетінін байқаймыз. Сонда арбаның үдеуі өседі, ал онад арбаға әсер ететін үйкеліс күші де өсетңн болып тұр. Бірақ бұл үрдіс F= Fmax. Сыртқы күштер кезінде үйкеліс күшінің өзінің максимал сыр.үйк. мәніне жеткенде үзіледі. Сонда келесі жағдайды ескерейік: Fсыр.үйк. = μ ∙ N2 (2) табамыз; N2=m2 g - Fmax ∙ sinα , келесіні аламыз; Fсыр.үйк. = μ(m2 g – Fmax ∙ sinα) ,кейін ( 3a) дан: amax = Fсыр.үйк. / m1 = μ(m2 g – Fmax ∙ sinα)/m1соңында ( 4) формулаға қоямыз: Fmax ∙ cosα = (m1 + m2 ) ∙ amax одан: Fmax ∙ cosα = (m1 + m2 ) ∙ μ(m2 g – Fmax ∙ sinα)/m1 Fmax ∙ (m1 ∙ cosα + μ (m1 + m2 ) sinα) = μm2 g∙ (m1 + m2 )соңында табамыз: Fmax = m2 g μ (m1+m2 ) (m1 ∙ cosα+μ (m1+m2 ) sinα) Арбаның үдеуі сұрағына жауап екі бөліктен тұрады: егер үйкеліс күші өзінің шекті мәніне жетпесе, онда арба үдеуі « жүкарба» жүйесінен табылады, сонда a1 = F cosα / (m1 + m2 ), немесе a1 = amax және F күшінің өсу кезінде өзгеріссіз қалады. Сонда: a1 = F cosα (m1+m2 ) F ≤ Fmax = m2 g μ (m1+m2 ) (m1 ∙ cosα+μ (m1+m2 ) sinα) және a1 = amax= Fmax ∙cosα m1+m2 егер F ≥ Fmax. 3 есеп. Блокқа асылған жіптің ұштарына 1=0,6 кг және 2 =1 кг екі жүк ілінген. Жүктердің қозғалыс үдеуін, жіптің тартылу күшін және блок ілеулі тұрған диномометрдің не көрсететінін табу керек? Жіппен блоктың массасы мен кедергісі ескерілмейді.Жіп созылмайды деп есептеу керек. Шешуі: Жүктердің қозғалыс теңдеулері: 1-теңдеу: 11=1g+1 2- теңдеу:22=2g+2

2 = 2 − 1 = − 1 = (2 − 1) g /( 1 − 2) ; = 412g/(1 − 2); F=F/2 Жауабы: = 2,45 м/с 2 , F=14,7 H, Fꞌ= 7,35 H 4 есеп.Призманың қырына бекітілген салмақсыз блок асылған жіптің ұштарына массалары 1 және 2 жүк ілінген. Призманың жақтарының көкжиекке жасайтын бұрыштары және .Жүктердің қозғалыс үдеуін және тартылу күшін табыңдар? Үйкелісті ескермеңдер. Шешуі: m1a = m1gsinα − FT m2a=FT − m = gsinα A=(m1sinα − m2sinβ)g /(m1 + m2) FT = m1m2(sinα + sinβ)g/(m1 + m2) 5 есеп.Массасы 10кг жүк жоғары қозғалған лифт кабинасындағы серіппелі таразыда ілулі тұр. Лифт ұзындығы 6м жолдың екі аралас кесіндісін тұрақты үдеумен жүріп өтеді, бірінші кесіндіні 4с ішінде, ал екіншіні – 2с ішінде жүріп өтеді. Таразылардың көрсетуін анықтаңдар және оларды жүкке әсер ететін ауырлық күшімен салыстырыңдар. Берілгені: Шешуі: m = 10кг Салмақ P серіппелі таразыға түсірілген және вертикаль s = 6м төмен бағытталған. Ньютонның ІІІ- заңына сәйкес серіппе t1 = 4с тарапынан жүкке әрекет ететін күш модулі бойынша салмаққа t2 = 2с тең, бірақ жоғары бағытталған N P . Денеге N күштен басқа Жер тарапынан ауырлық күші әрекет Т/к: N - ? етеді. Ньютонның ІІ-заңы бойынша: Fа - ? F ma n i i 1 ; N mg ma Вертикаль жоғары бағытталған осьтегі проекциясы N mg ma ; N mg ma mg a Үдеу белгілі болса, онда күшті анықтауға болады. Екі бірдей аралас бөліктері үшін жолдың теңдеулері:

; 2 2 1 0 1 at S v t 2 2 2 0 1 2 at S v at t Осыдан ; 2 1 1 0 at t S v ; 2 2 2 0 1 at t S v at 1 2 2 0 2 at at t S v Оң жақтарын теңестіреміз: 1 2 2 1 1 2 2 at at t at S t S ; 2 2 1 1 2 2 1 at at at t S t S ; 2 2 2 1 1 2 1 2 at at t t S t t ; 1 2 2 1 1 2 2 t t t t S t t a ; g t t t t S t t N m 1 2 1 2 2 1 2 ; Жауабы: N 103H; P 103H; Fa 98H ; F N H a 5 6 есеп. Тік бұрышты үшбұрыштың төбесіне бекітілген блок арқылы асыра тасталған жіптің ұштарына массалары 2 кг және 1 кг жүктер байланған. Көлбеулік бұрышы 200 . Ауыр жүк көлбеу бетінде орналасқан. Осы жүк пен көлбеу жазықтықтың арасындағы үйкеліс коэффициенті 0,1 тең. Жүктерді бастапқы жылдамдықсыз төмен түсіреді. А) жүктер жүйесінің үдеуін және жіптің керілу күшін табыңдар. В) егер үйкеліс коэффициенті 0,3 болса, жауап қалай өзгерер еді? H m m m m ì ñ T g m m m m a g 0.42 / ; 1 sin cos 9.36 sin cos 1 2 2 1 2 1 2 2 1 7 есеп. Автомобиль еңіс (склон) жолмен жоғары қарай 6 м/с жылдамдықпен қозғалады және дәл сол жолмен 9 м/с жылдамдықпен түседі. Осы жолдың горизонталь бөлігімен осы автомобиль қандай жылдамдықпен қозғалар еді? Двигательдің қуаты барлық уақытта өзгеріссіз қалады. Ауа кедергісін ескермеуге болады. Шешуі: Жолдың аз бұрыштық көлбеулігінде үйкеліс күші , яғни горизонталь жолдағы сияқты. Көтерілгендегі тарту күші , ал түскен кезде ,

ал жолдың горизонталь бөлігінде тарту күші үйкеліс күшіне тең. Двигательдің қуаты = 1 ( + ) = 2 ( − ) = . Осыдан ⁄1 + ⁄2 = 2⁄ және осылайша = 212 1+2 . жауабы 7,2 м/с 8 есеп. Жылжымалы блок осіне массасы m жүк ілінген. Жүк үдеумен жоғары қозғалу үшін екінші блок арқылы айналған жіп соңын қандай F күшпен тарту керек? Жүк тынышытықта болу үшін қандай F күшпен тарту керек? Блоктар мен жіп массасын ескермей. Шешімі: Ең алдымен жіптің тартылу күшін кез- келген нүктеде бірдей және жіптің соңынан тартқан күш өлшеміне тең екенңн ескерсек: T = F (б) Қозғалмалы блок үшін Ньютонныңекінші заңын қарастыра келесіні аламыз: P= 2T(в). Себебі блоктар массасы нөлге тең. Ньютонның үшінші заңы бойынша P=N (г),сонда жүктің блок өсіне әсер ететін күші өстің жүкке асер ететін күшіне тең. Жүк үшін Ньютонның екінші заңынан қозғалыс бағытындағы проекциясынан келесіні аламыз: ma=N-mg (б),(в)және(г)қоятын болсақ : ma= 2F-mg, одан F=1 2 ⁄ m(a+g). 9 есеп. Массасы 10кг жүк жоғары қозгалған лифт кабинасындагы серіппелі таразыда ілулі түр. Лифт ұзындығы 6м жолдың екі аралас кесіндісін тұрақты үдеумен жүріп өтеді, бірінші кесіндіні 4с ішінде, ал екіншіні 2с ішінде жүріп өтеді. Таразылардың көрсетуін анықтаңдар және оларды жукке әсер ететін ауырлық күшімен салыстырыңдар . Берілгені: m =10кг s= 6м 1=4 2=2 т/к: N-? -? Шешуі: Салмақ Р⃗ серіппелі таразыға түсірілген және вертикаль төмен бағытталған. Ньютонның III-заңына сәйкес серіппе тарапынан жүкке әрекет ететін күш модулі бойынша салмаққа тең, бірақ жоғары бағытталған⃗ =⃗⃗⃗⃗⃗⃗−⃗⃗⃗⃗⃗ . Денеге ⃗ күштен басқа Жер тарапынан ауырлык күші әрекет етеді.

Ньютонның ІІ-заңы бойынша: ∑ =1 = ; N+m =m Вертикаль жоғары бағытталған осьтегі проекциясы N- mg= ma ; N= mg+ma= m(g+a) Үдеу белгілі болса, онда күшті анықтауға болады. Екі бірдей аралас бөліктері үшін жолдың теңдеулері: S=01+ 1 2 2 ; S= (0+a1) 1 + 2 2 2 0 = 1 - 1 2 ; 0+a1 = 1 - 2 2 ; 0 = 2 - 2 2 - 1 Осыдан Оң жақтарын теңестіреміз: 1 - 1 2 = 2 - 2 2 - 1 ; 2 - 1 = 2 2 +1 - 1 2 = 2 (1−2) 12(1−2) ; N=m ( 2 (1−2) 12(1−2) + ) Жауабы: N= 100H ; P= 103 H ; =98 H; < N( 5H). 10 есеп. Массасы 0,1 кг дене үйкеліссіз радиусы цилиндрлік бетке өтетін көлбеу жазықтықтың бойымен сырғанайды. Дене биіктіктен сырғанағанда, А және В нүктелеріндегі жағдайлар үшін дененің бетке түсіретін және қысым күштерін анықтаңдар (4 сурет). Шешуі: 3 сурет. Дененің А және В нүктелерінде орналасқан жағдайларындағы уақыт мезеті үшін Ньютонның екінші заңы бойынша теңдеу: Мұндағы және денеге әер ететін цилиндрлік беттің нормаль реакция күштері. А және В нүктелеріндегі дененің кинетикалық энергиялары:

Осыдан жылдамдық квадраттарын табамыз: Осы өрнектерді (1) және (2) теңдеулерге қойып, алатынымыз: Ньютонның үшінші заңы бойынша, Сабақтың соңы Кері байланыс: «Екі жұлдыз,бір тілек» Сабақтың соңында оқушылар: Өтілген материал бойынша оқушылар өздерінің есте қалған екі жағымды жақтарын айтады.Мұғалімге тағы не білгім келеді деген ұсынысын айтады. Пікір жазылған парақтарға өз ойларын жазып, сабаққа кері байланыс береді

Бөлім: Статика Педагогтің аты-жөні А.Сарбухиева Күні: Сабақ №5-6 Сынып: Қатысушылар саны: - Қатыспағандар саны: - Сабақтың тақырыбы Статика бөліміне есептер Сабақтың мақсаты физикалық шама, заң ұғымдарын қайталау, өз бетімен есеп шығарғанда қажетті формуланы қолдана білу Сабақтың барысы Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті Оқушының әрекеті Бағалау Ресурст ар Сабақтың басы Оқушылармен амандасып, түгелдеу. Ынтмақтастық атмосферасын қалыптастыру. Сабақ тақырыбы, мақсатымен таныстырылады. Оқушылар амандасып, сабаққа назар аударады Сабақтың ортасы 1 есеп. Екі үшбұрышты призмалар бұрыштарымен түйісіп орналасқан. Қырлар расындағы бұрыштар және . Олардың бетіне массасы m және радиусы R шар қойылған. Шардың әрбір призмаға әсер ететін күшін анықтаңыз? Шешімі: 1-ші тәсіл. Шардың бірінші тепетеңдік шартын жазайық: m ⃗ + ⃗⃗⃗⃗⃗ + ⃗⃗⃗⃗⃗ = ⃗ Оны остерге проекцияласақ: R х : sin - sin= 0 y: -mg+cos+cos=0 Екі айнымалысы бар екі теңдеу алдық. Әрбір теңдеуде және екі айнымалыс бар екеніне назар аударыңыз. Бірінші теңдеуден бөліп алып, екіншісін қоятын болсақ: = -mg+cos+ cos=0 → + = mg → =mg (+) ; Cәйкесінше келесіні аламыз: = ( + ) ; ҚБ «Екі жұлдыз, бір ұсыныс» әдісі Әр топ бірбірін бағалағау кезінде орындаған тапсырман ың екі жұлдызын және бір ұсынысын комментари й түрінде береді ҚБ «Бағдарша м» әдісі жұпаралық бағалау Қосымш а мәтін

2 -ші тәсіл. А және В тірек нүктесімен салыстырғандағы шардың тепе - теңдігінің екінші шартын жазамыз. А нүктесімен салыстырғандағы күш моменті нөлге тең екенңн, ал В нүктесімен салыстырғандағы күш моменті нөлге тең екенін ескеретін болсақ. Скаляр формаға сәйкес екі теңдеу аламыз:R sin( + ) = , ( + ) = Алынған теңдеулер тек бір айнымалысы бар тендеулер екенін көреміз.Одан табу керек шаманы бөліп аламыз. 2 есеп.Массасы m қатты стерженның бір шеті шарнирлі А нүктеге бекітілген, ал екіншісі жағынан ВС жіппен ұстатылған. АВС үшбұрышы тең қабырғалы болған кездегі жіптің тартылу күшін табу керек? Шешімі: Берілгені: mT-? Шешімі: Стерженге үш күш әсер етеді: ауырлық күші, жіптің тартылу күші және А нүктесіндегі шарнирдің ⃗ реакция күші. Қандайда бір нүктемен салыстырғандағы ⃗ күш иінін ол күштің әсер сызығын білмей анықтау мүмкін емес. Бірақ егер бір тірек нүктесі ретінде А нүктесін алып, ⃗ күшін А нүктесінен салынған болса, онда ⃗ күш иіні нөлге тең болады. Сонда оның моменті де нөлге тең болады. Онда тепе – теңдіктің екінші шарты келесідей жазылады: - (m ⃗ )+ ( ⃗ ) =0. Суреттегі геометриялық талдаулардан күш иінін анықтаймыз және келесідей теңдеу аламыз: mg sin = T l sin , бұдан T= Жауабы: 3 есеп.Массасы 4 кг светофор арасындағы бұрыш 120 0 болатын екі бірдей троспен жолдың үстінде ілінген. Тростарды салмақсыз деп есептеп, Таратпа дидакти калық материа лдар

олардың тартылу күшін табыңыз. Еркін түсу үдеуін 9,8 м/с 2 тең деп есептеңіз. 4 есеп. Алюминмен (Р=2700 кг/ м 3 ) толықтырған шардың судағы (Р1=1000 кг/ м 3 ) салмағы Р1 =0,24 Н, ал бензиндегі ( Р2 =700 кг/ м 3 ) салмағы Р2=0,33 Н. Қуыстың 1табыңыз. 5 есеп.Ұзындығы 5м және массасы 40кг труба екі треуішті горизонталь жатыр. Тіреуіштің біреуі трубаның оң жақ бөлігінен 1 м қашықтықта орналасқан. Трубаның сол жақ шетіне оны көтеру үшін қандай минимал күшті салу керек. 6 есеп. Мыс пен күміс қоспасының кесегі ауадағы салмағы 2,94 Н,судағы салмағы 2,246 H. Кесекте мыс пен күміс қанша екенін граммен анықтаңыз.[0,083 г и 0,217] 7 есеп. Шаршы формадағы дене сынап бетінде жүзіп жүр. Дененің барлық көлемінің 0,6 ғана сынапта. Оған денені жабатындай етіп оның үстінен тығыздығы 3600 кг/ м 3 сұйықтық қабатын құйса, дененің қанша бөлігі сынапқа батып тұрады? Сынап тығыздығы 13600 кг/м 3 . [0,456] 8 есеп. Массасы 0,6 кг еменнен жасалған шар жартысы суға батып ыдыстың түбінде жатыр. Шардың ыдыстың түбіне түсіретін қысым күшін анықтаңыз. Емен тығыздығы 800 кг/м 3 , су тығыздығы 1000 кг/м 3 .g=10 м/с 2 деп есептеңіз.[2,25 H] Сабақтың соңы Кері байланыс: «Менің оқуымның үшбұрышы» әдісі Мен 1 нәрсені білетін едім Мен 2 фактіні басқаларға түсіндіре аламын Мен осы сабақта 3 нәрсені білдім Пікір жазылған парақтарға өз ойларын жазып, сабаққа кері байланыс береді

Бөлім: Сақталу заңдары Педагогтің аты-жөні А.Сарбухиева Күні: Сабақ №7-8 Сынып: Қатысушылар саны: - Қатыспағандар саны: - Сабақтың тақырыбы Энергия бөліміне есептер Сабақтың мақсаты физикалық шама, заң ұғымдарын қайталау, өз бетімен есеп шығарғанда қажетті формуланы қолдана білу Сабақтың барысы Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті Оқушының әрекеті Бағалау Ресурст ар Сабақтың басы Оқушылармен амандасып, түгелдеу. Ынтмақтастық атмосферасын қалыптастыру. Оқушылар амандасып, сабаққа назар аударады Сабақтың ортасы 1 есеп. Массасы 20 г дене вертикаль жарға 60 ° бұрыш жасап 10 м/с жылдамдықпен қозғалады. Дененің жармен соғылған кездегі абсолют серпімді соққы нәтижесіндегі оның импульсінің өзгерісін анықтаңыз. Берілгені: m =0,02 кг V=10 м/с =60° Δp-? Шешімі: Дененің жарға дейінгі және кейінгі соққы жылдамдығының бағытын көрсетіп сурет саламыз. Сәйкес жылдамдық бағытында импульс бағыты сәйкес келеді. Сонда жарға бағытталған соққы абсолют серпімді болады, ал жылдамдық шамасы өзгермейді. Суретте көрсетілгендей жылдамдық бағытын өзгертеміз. Кейін формуланы импульстің өзгеруімен жазамыз: Δ⃗ =⃗⃗⃗⃗ - ⃗⃗⃗⃗ =⃗⃗⃗⃗ +( - ⃗⃗⃗⃗ ) және оның негізінде «үшбұрышты импульс» құрамыз. Одан геометриялық жолмен қажет қабырға ұзындығын табамыз. Ол мынаған тең: = = m∙ V Онда Δp = 2 ∗mV∗ cos – импульстің өзгеріс модулі. Ал Δ⃗ векторының бағыты жарға перпендикуляр болады. Қосымш а мәтін

Δp=2 ∙ 0,02 ∙ ∙ =0,2 ( кг ∙ мс ) Жауабы : 0,2 кг ∙ мс одан бағытталған жарға перпендикуляр. 2 есеп. Коньки тебуші мұзда конькимен тұрып массасы 10 кг жүкті 5 м/с жылдамдықпен горизонтқа 30 ° бұрышпен лақтырды. Егер коньки тебушінің массасы 64 кг тең болса, оның қозғалысының бастапқы жылдамдығы қандай болады? Лақтырылған кездегі коньки тебушінің орынауыстыруын ескермейміз. Берілгені: =10 кг =64 кг =5 м/с =30 ° - ? Шешімі: Суретте денелердің қозғалысы өзгергенге дейінгі және кейінгі олардың импульс векторларын және координат остерінің оң бағытын көрсетеміз( жүктің ұшу бағытына көкжиек бойымен) . «Коньки тебуші - жүк» денелер жүйесіне көкжиек бағытында сыртқы күштер әсер етпейді, = , лақтырғанға дейінгі жүйенің импульс проекциясы, лақтырғаннан кейін. Жүйенің импульс проекциясы оның бөліктерінің импульс проекцияларының қосындысына тең екенін және лақтырғанға дейін дене тыныштықта болғанын ескерсек, келесідей скаляр теңдеу аламыз: 0= cos + , = - cos Есептейміз: = - ∙ ∙ √ ≈ − ,68 (м/с) . « -» таңбасы коньки тебуші жылдамдығы жүкті лақтырғаннан кейін таңдалған оң бағыттағы оске қарама – қарсы бағытталғандығын білдіреді. Сонда жүк және адам көкжиек бойымен қарсы бағытта болады. Жауабы : Жүктен әрі қарай бағытта көкжиекке бойымен ,68 м/с . 3 есеп. Егер массасы =70 кг адам қайықтың басынан соңына дейін жүрсе, қозғалмай суда тұрған қайық қанша қашықтыққа ығысады? Қайық ұзындығы 2,5 м, оның массасы =100 ҚБ «Минуттық шешім» әдісі топтық бағалау

кг. Судың кедергісін ескермей. Берілгені: =70 кг =100 кг l = 2,5 м x-?1 K H 1-ші күй O C x K H C O 2-ші күй 1-сурет Шешімі: Бұл есепте тек бір ғана дене емес, мұнда екі денеден тұратын « қайық- адам» жүйесінен тұрады. х осінің бағытынжа жүйеге сыртқы күштер әсер етпейді, бірақ жүйенің 1 күйден 2- ші күйге өткенде оның импульсі өзгермейді немесе нөлге тең болады. Онда жүйенің массалар центрінің жылдамдығы да барлық өзгерістер кезінде нөлге тең болады немесе С нүктесі адамның қайық басынан соңына барғанға дейін процесте өзгермейді. Сурет Қайық центрімен ( О нүктесі) салыстырғанда С нүктесінің радиус векторы тек бағытын ғана өзгертеді: қарсы бағытқа (оңнан солға), келесі формулаға сәйкес шамасы бойынша тең болып қалады: = ∙ + ∙ + = + Суреттен көріп тұрғандай қайық келесідей қашықтыққа ығысуы керек: x = 2 = + Есептейміз: x = ∙, + = , ≈ 1 ( м) Жауабы:1 м 4 есеп. Тегіс горизонталь жазықтықта массасы М дене орналасқан және оның үстінде массасы m кішкентай шайба бар. Шайбаға горизонталь бағытта жылдамдық берсе. Массасы М денеден ажырасқаннан кейін шайба қандай биіктікке көтеріледі? Үйкеліс жоқ. Шешімі: Массасы m шайба массасы М дене қисығы бойымен қозғалып

қозғалыстың бағытын өзгерте бастаса, онда массасы М дене үйкеліс күшінің болмау салдарынан ол да қозғала бастайды. Мұндай әсерлесу уақыты аз деп санап, «М-m» жүйесінің х горизонталь осіне импульс m =(m+M ) ( 1 ) _ _ _ _ _ _ | h M M - - - - - - - - - / / / / / / / / / / / / / // // // / / // / 2-сурет Шайба М массасы денеден ажыраспай тұрып жылдамдықпен х осі бойымен қозғала беріп, оның салдарынан горизонталь күштерді өзгертпейтінін ескерейік. «M-m» жүйесінде үйкеліс күші ескермегендіктен, ал сыртқы күштер потенциалды болса, онда сыртқы күштер механикалық энергияның сақталу заңы орындалады: =mgh +(+) ( 2 ) және h, екі белгісі бар ( 1 )және ( 2 ) екі теңдеулер жүйесін алдық, одан табу керек шаманы анықтаймыз: = + онда =mgh+ (+) = ( − + ) = ∙ + және соңында h= (+) Жауабы: h= (+) 6 есеп. Қатаңдығы k сері ілінген жүктен массасы m жүктің бөлігі бөлініп қалады. Содан соң жүктің қалған бөлігі қандай биіктікке көтеріледі. Шешімі: 1) массасы m жүктің бөлінгенге дейінгі тепе-теңдік шартының түрі: k = (M+m)g (1 ) Мұндағы M+m – жүк массасы, х - серіппенің салыстырмалы ұзаруы. 2) Массасы m жүк болмаған кездегі жүктің екі күйін қарастырайық: ол тепе- теңдік күйде болмайтын ажырасқаннан кейінгі және іздеген биіктіктегі жағдайы. Жүйенің бірінші күйден екінші күйге өткен кезде толық

механикалық энергияның сақталуы заңы орындалады: = + Mg ( − ) ∙ = + Mg ( − ) k( − )= Mg K= Mg- k (2 ). Ізделінген биіктікке көтерілген кезде жүк серіппені әлі де соза береді (m<M), және және - созылуы деформациясы, ізделінген арақашықтық ретінде ( − 2) аламыз. Сонда k( − )=k − = k- Mg+= 2( − ) = → − = 7 есеп. Массалары және екі теміржол вагоны бір жаққа және жылдамдықтармен ақырын қозғалып барады. Вагондар соқтығысады, және буферлерінің серіппесі оларды шайқайтқаннан соққыны серпімді деп санауға болады.Серіппенің серпімді деформациясыныңиясы неге тең болады? Серіппенің ең үлкен сығылуы кезінде екі вагон да бірдей жылдамдыққа ие болады, оны импульстің сақталуы заңынан табуға болады: = + + . Энергияның сақталуы заңына сәйкес: W + (+ ) = + W= (−) (+) 8 есеп. Иіндері және таразының оң жақтағы табағында массасы m тас жатыр.Дәл осындай тас бастапқы жылдамдықсыз биіктіктен таразының сол жақтағы табағына құлайды. Егер соққы серпімді болса, ал таразылар қатты және олардың массасын ескермесек, онда оң жақтағы тас қандай биіктікке көтеріледі? Шешімі: Соққыға дейінгі еркін түсу кезінде сол жақтағы тас, жылдамдыққа ие болады, оны энергияның сақталу заңынан табуға болады:

mg= Соққы процесі кезінде сол жақтағы тастың кинетикалық энергиясы өзгереді және мынаған тең болады: = ̃ мұндағы -сол жақтағы тастың соққыдан кейінгі жылдамдығы. Оң жақтағы тас соққыдан кейін = ̃ 2 кинетикалық энергияға ие болады. Соққы процесі кезінде толық энергия өзгермейді, сондықтан mg = + ̃ (1) Соққыдан кейінгі оң жақтағы тастың жылдамдығын нәтижесінде ол биіктікке көтеріледі: mg= ̃ ( 2 ) Сол жақтағы тастың импульсінің өзгерісі: -m̃=T (3 ) Оң жақтағы тастың импульсінің өзгерісі : m̃=T ( 4 ) Таразыларға әсер ететін күш моментерінің қосындысы нөлге тең және таразы массалары ескермейтіндей аз болғандықтан: = ( 5 ) ( 3 )- ( 5 ) теңдіктерден алатынымыз: ̃=- ̃ ( 6 ) ( 1 ), ( 2 ) және ( 6) қатынастардан оң жақтағы тастың көтерілу биіктігін анықтаймыз: = ( + ) 9 есеп. Массасы m тас горизонтқа бұрыш жасай лақтырылған және лақтыру орнынан S қашықтықта құлады. Тастың жеткен максимал биіктігі H тең. Ауа кедергісін ескермей лақтыру жұмысын анықтаңдар. Шешімі: Лақтыру кезінде тасқа энергия беруші F күш әсер етеді. Ұшу кезіңде тасқа ауырлық күші әсер етеді. Сонда лақтыру жұмысы тастың кинетикалық және потенциалдық энергияларының қосындысына тең болады: A= + mgh Тастың горизонталь жылдамдығы

тұрақты және = , t-тастың барлық ұшу уақыты. Тастың көтерілу немесе түсу уақытын мына формуладан табамыз. H= ; =√ . Лақтыру жұмысы: A= ( ) + mgH= + mgH = (√ ) + mgH= ∙ + mgH = mg ( + H) ; Жауабы: A= mg ( + H) 10 есеп. Екі пластилин шарик массалары және , бір-біріне қарама – қарсы және жылдамдықтармен ұшып келіп, серпімсіз соқтығысады. Бөлінген жылу мөлшерін анықтаңдар. Шешуі: Импульстің сақталуы заңын негізге ала отырып: ⃗⃗⃗⃗ + ⃗⃗⃗⃗ = ( + )⃗ және энергияның сақталу заңына негізделе отырып: + = (+ ) +Q Солға қарай бағытты оң деп санап, алатынымыз: { −m1ϑ1 + m2ϑ2 = (m1 + m2 )ϑ; m1ϑ1 2 2 + m2ϑ2 2 2 = (m1 + m2 )ϑ 2 2 + Q Алынған теңдеулер жүйесінен ϑ жылдамдықты шығарып аламыз: ϑ = m2ϑ2−m1ϑ1 m1+m2 ; m1ϑ1 2 2 + m2ϑ2 2 2 = (m1+m2 ) 2 ∙ (m2ϑ2−m1ϑ1) 2 (m1+m2) 2 + Q Q= m1m2ϑ1 2+m1m2ϑ2 + 2 2m1 m2 ∙ ϑ1ϑ2 2(m1+m2 ) = m1 m2 (ϑ1+ϑ2 ) 2 2(m1+m2 ) Жауабы: Q= m1 m2 (ϑ1+ϑ2 ) 2 2(m1+m2 ) есеп. Массалары m1 және m2 екі теміржол вагоны бір жаққа қарай υ1 және υ2 жылдамдықтармен баяу қозғалып барады. Вагондар соқтығысады, және буферлерінің серіппесі оларды тартатыны соншалық, соққыны серпімді деп есептеуге болады. Серіппелердің серпімді деформациясының максимал

энергиясы қандай? Шешуі: серіппелерді ең үлкен сығу кезінде екі вагонның да жылдамдықтары бірдей υ, және оны импульстің сақталу заңынан шығарып алуға болады: = 11 + 22 1 + 2 Энергияның сақталу заңына сәйкес : + (1+2 ) 2 2 = 11 2 2 + 22 2 2 , осыдан = 12 (1 − 2 ) 2 2(1 + 2 ) Сабақтың соңы Кері байланыс: «Аяқталмаған сөйлем» Бүгін мен ...... білдім Мен үшін ....... қызық болды Маған..... тапсырмаларды орындау оңай болды Пікір жазылған парақтарға өз ойларын жазып, сабаққа кері байланыс береді

Бөлім: Газдардың молекулалық- кинетикалық теория негiздерi Педагогтің аты-жөні А.Сарбухиева Күні: Сабақ №9-10 Сынып: Қатысушылар саны: - Қатыспағандар саны: - Сабақтың тақырыбы Молекула-кинетикалық теория негіздері Сабақтың мақсаты физикалық шама, заң ұғымдарын қайталау, өз бетімен есеп шығарғанда қажетті формуланы қолдана білу Сабақтың барысы Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті Оқушының әрекеті Бағалау Ресурст ар Сабақтың басы Оқушылармен амандасып, түгелдеу. Ынтмақтастық атмосферасын қалыптастыру. Сабақ тақырыбы, мақсатымен таныстырылады. Оқушылар амандасып, сабаққа назар аударады Сабақтың ортасы 1. О2 оттегінің бір молекуласының массасын тап. 1-тәсілі М = 32 . 10-3 кг/моль М NA = 6,02 . 1023 моль-1 m 0= _____ NA m 0 -? 32 . 10-3 кг/моль m 0 = ______________________ = 5,3. 10-26 кг 6,02 . 1023 моль-1 2-ші тәсілі m 0= 32 м.а.б. =1,66. 10-27. 32= 5,3. 10-26 кг 2. Судың салыстырмалы молекулалық массасы 18 м.а.б.екендігі белгілі, оны килограммен көрсет. m 0= 18 м.а.б. =1,66. 10-27. 18= 3. 10-26 кг 3. Табиғатта әртүрлі атомдар мен молекулалар саны қанша? Ж: Табиғатта химиялық элементтер саны 107, ал молекулалар саны шексіз. Нұсқа 1.2 1. Қалыпты жағдайда көлемі 60м3 бөлмеде қанша ауа молекулалары Қосымш а материа л

бар?Ауаның мольдік массасы М = 29 . 10-3 кг/моль, ауаның тығыздығы ρ0= 1,29 кг/ м3 М = 29 . 10-3 кг/моль N= m / m0, ондағы m- бөлмедегі ауа массасы; m0- бір молекуланың NA = 6,02 . 1023 моль-1 массасы. m= ρ0 . V0; m0= М / NA сонда N= ρ0 . V0 . NA/ М V= 60м3 1,29 кг/ м 3. 60м3. 6,02 . 1023 моль-1 ρ0= 1,29 кг/ м3 N= = 1,6. 10-27 29 . 10-3 кг/моль N-? 2. N2 азоттың молекулалық массасын анықта. М = 28 . 10-3 кг/моль М 28 . 10-3 кг/моль NA = 6,02 . 1023 моль-1 m 0 = ______ = _____________________________ = 4,65 . 10-26 кг m 0 -? NA 6,02 . 1023 моль-1 3. Молекулалардың қозғалысын анықтайтын физикалық қозғалысты мысалмен келтір. Ж: Диффузия құбылысы сыртқы күштердің әсерінсіз бір заттың молекула аралық екінші бір затқа енуі. Нұсқа 1.3 1. Қалыпты жағдайда 1 кг SO2 күкіртті газда қанша молекула бар? М = 64 . 10-3 кг/моль NA = 6,02 . 1023 моль-1 N= m / m0, бірақ m0= М / NA олай болса N= m NA/ М m = 1 кг 1 кг 6,02 . 10 23 моль-1 N= = 9,4 . 10-24 N-? 64 . 10-3 кг/моль 2. Күмістің бір молекуласының массасын анықта. М = 107,9 . 10-3 кг/моль 107,9 . 10-3 кг/моль NA = 6,02 . 1023 моль-1 m0 = М / NA m0 = ____________________________ = 1,79 . 10-25 ҚБ «Бәрекелді, әттеген-ай» әдісі ҚБ «бір минуттық шешім»

кг 6,02 . 1023 моль - 1 m 0 - ? 3. Молекулалар арасындағы тартылу және тебілу күштерін дәлелдейтін физикалық құбылыстарды мысалыға келтір. Ж: Дененің көлемі мен пішіні өзгергенде серпімді күштердің пайда болуы. Нұсқа 1.4 1. Массасы 5 кг инертті газда 14, 92. 1025 молекула бар. Бұл қандай газ? N = 14, 92. 1025 N= m / m0, бірақ m0 = М / NA онда N= m N A/ М осыдан М= m NA / N m = 5 кг 5 кг . 6,02 . 1023 моль -1 NA = 6,02 . 1023 моль -1 М= _____________________________ = 20,17 . 10 - 3 кг/моль 14, 92. 1025 М -? 2. СО2 көмірқышқыл газының бір молекуласының массасы NH3 аммиактың бір молекуласының массасынан неше есе көп? М1 = 44 . 10-3 кг/моль m01 = М 1 / NA ; m02 = М2 / NA ; М2 = 17 . 10 - 3 кг/моль m01 : m02 = 44:17 = 2,6 есе m01 : m02 -? 3. Заттың атомдары мен молекулалары қандай элементар бөлшектерден тұрады? Ж: Заттың атомдары мен молекулалары протондар, электрондар мен нейтрондардан тұрады. Нұсқа 1.5 1. СО көміртек оксидін бір молекуласының массасын анықта. М = 28 . 10 - 3 кг/моль m0 = М / NA NA = 6,02 . 1023 моль -1 28 . 10 - 3 кг/моль m0 = _______________________________ = 4, 65 . 10 -26 әдісі

кг m0-? 6,02 . 1023 моль-1 Тексеру: m0 = 28 м.а.б. = 1,66 . 10-27 кг. 28 = 4, 65 . 10-26 кг 2. Массасы 5 кг О2 оттегіде қанша молекула бар? М = 32 . 10-3 кг/моль N = m / m0, бірақ m0 = М / NA онда N= m NA/ М; m = 5 кг 5 кг . 6,02 . 1023 моль-1 NA = 6,02 . 1023 моль-1 N = ______________________________ = 9, 4 . 10 25 32 NA . 10-3 кг/моль N-? 3. Баллонда 20 моль газ бар. Баллонда газдың қанша молекуласы бар? ν = 20 моль N = ν . NA NA = 6,02 . 1023 моль-1 N-? N = 20 моль . 6,02 . 1023 моль-1 =1, 2 . 10 24 Нұсқа 1.6 1. Молекулалық өзара әсер ету сферасының орташа радиусы неге тең? Ж: Молекулалық өзара әсер ету сферасының орташа радиусы 10-10 м тең 2. Қалыпты жағдайда массасы 0,6 кг сутегінің бір молекуласының массасын тап М = 2 . 10-3 кг/моль m = 0,6 кг 2 . 10-3 кг/моль NA = 6,02 . 1023 моль-1 m0 = М / NA m0 = _________________________ = 3,3 . 10 -27 кг 6,02 . 1023 моль-1 m0-? N-? ν-? 0,6 кг N = m / m0; N = __________________ = 1,8 . 10 26 3,3 . 10 -27 кг 0,6 кг ν = m / М;

ν = _____________________ = 300 моль 2 . 10-3 кг/моль 3. Ыдыста гелийдің екі молі бар. Ыдыста гелийдің (шамамен) қанша атомы бар? Ж: Әрбір мольде Авогадро тұрақтысына тең атомдар болады, демек, екі моль үшін: 12 . 10 23 атомдар бар Сабақтың соңы Кері байланыс: «Бір ауыз сөз» әдісі Оқушылар стикерлерге сабақ туралы бір ғана сөз жазып, оны тақтаға жапсырады. Өз ойларын түсіндіріп береді. Пікір жазылған парақтарға өз ойларын жазып, сабаққа кері байланыс береді Стикерл ерге сабақты бағалайт ын келесі сөздер тақтаға алдынала жазып қойылад ы: ұнады, қажет, түсінбед ім, білдім, үйренді м, қызықты м, ұмтылд ым, есте сақтады м т.б.

Бөлім: Газдардың молекулалық- кинетикалық теория негiздерi Педагогтің аты-жөні А.Сарбухиева Күні: Сабақ №11-12 Сынып: Қатысушылар саны: - Қатыспағандар саны: - Сабақтың тақырыбы Идеал газ. Газдың макроскопиялық параметрлері. Ішкі энергия. Газдың температурасы мен қысымы Сабақтың мақсаты физикалық шама, заң ұғымдарын қайталау, өз бетімен есеп шығарғанда қажетті формуланы қолдана білу Сабақтың барысы Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті Оқушының әрекеті Бағалау Ресурст ар Сабақтың басы Оқушылармен амандасып, түгелдеу. Ынтмақтастық атмосферасын қалыптастыру. Сабақ тақырыбы, мақсатымен таныстырылады. Оқушылар амандасып, сабаққа назар аударады Сабақтың ортасы Нұсқа 2.1 1. Идеал газдың күй теңдеуін ... деп жазуға болады. Ж: PV/T = const 2. Температурасы 40С ал будың тығыздығы 0,0064 кг/м3 , судың тығыздығы 1000 кг/м3 болса, онда су буының молекула аралық көлемі судың молекула аралық көлемінен неше есе үлкен? t = 40С ρбу = 0,0064 кг/м3 , Vбу : Vсу = ρсу : ρбу ρсу = 1000 кг/м3 Vбу : Vсу = 1000 кг/м3 : 0,0064 кг/м3 = 1,53. 10 5 Vбу : Vсу - ? 3. Егер жабық ыдыстағы газды 140 К – ге қыздырған кезде оның қысымы 1,5 есе артса, ол қандай температурада болған? Көлемі тұрақты, демек Р0 Т0 2 _______ = _________________ = ______; Т0 = 280 К Р Т0 +140 3 Нұсқа 2.2 1. Ауаның қалыпты жағдайдағы тығыздығы 1,29 кг/м3 . Ауаның мольдік массасын табу керек. ҚБ. «Нысана». Топаралық бағалау. 1 топ жұмысын таныстыры п жатқанда, басқа топтар белгілеп отырады. Екі топ өз жұмысын таныстыры п болғаннан Қосымш а материа л

ρRT ρRT Р = ____________ М = _________ М = 29 . 10 -3 кг/моль М Р 2. Газдың қандай күйі вакуум деп аталады? Ж: Молекулалардың еркін өту жолы ыдыстың мөлшерлерімен шамалас болатын кездегі күй. 3. Газдың қысымы газдың қозғалысын сипаттайтын қандай шамаларға тікелей тәуелді? Ж: Молекулалардың кинетикалық энергиясына. Нұсқа 2.3 1. Қалыпты жағдайда аргонның молекулалары 6,35. 10-8 м еркін қозғала отырып, секундына 6 . 109 с -1 рет соқтығысты. Аргонның молекулаларының орташа жылдамдығын есепте. ν = 6 . 10 9 с -1 υ = λ . ν λ = 6,35 . 10 - 8 м. υ = 6,35 . 10 - 8 м . 6 . 10 9 с -1 = 381 м/с υ - ? 2. Кристалдану процесі кезінде дененің температурасы қалай өзгереді? Ж: Кристалдану процесі кезінде температура тұрақты және белгілі шамаға тең болады. 3. Идеал газ молекулаларының қалыпты қысым және 230С температура кезіндегі концентрациясын табу керек. N ν NA NAР V NAР Р = 105 Па n = _____ = _________ = _______________ = ___________ t = 23 0С V V RT V RT n -? 6,02 . 1023 моль1 . 105 Па n = _________________________________ = 2,5 . 10 24 8,31Дж/моль К. 23 0С Нұсқа 2.4 1. Гелий атомының концентрациясы 2 . 10 20 м -3 , ал гелий атомының диаметрі 2 соң, әр топтың дескриптор ына сәйкес орындалған дескриптор санына қарай нысанадағы орнын белгілейді. 1 топты қалған 2 топ бағалайды

. 10 -10 м тең. Еркін қозғалу ұзындығын есепте. n = 2 . 10 20 м -3 1 d = 2 . 10 -10 м λ = ____________________ = 2,82 cм √ 2π d 2 n λ -? 2. Ыдыстан ондағы газдың жартысын шығарып жібереді. Ыдыста қалған газдың қысымын 3 есе арттыру үшін оның абсолют температурасын қалай өзгерту керек? m/2 m/2 Р1V = _______ RT1 3 Р1V = _______ RT2 T1/ T2 = 3 есе арттыру керек. М М 3. Халықаралық жүйедегі масса, зат мөлшері, көлем және қысымның өлшем бірліктері қандай? Ж: Халықаралық жүйедегі: масса – килограмм (кг), зат мөлшері – моль (моль), көлем – метр куб (м 3 ), қысым – Паскаль (1Па = 1Н / м 2 ). Нұсқа 2.5 1. Оттегі молекуласының жылдамдығы 400 м/с, секундына 8 . 10 9 с -1 рет соқтығысады. Оттегі молекуласының диаметрі 3 . 10 -10 м. Оттегі молекуласының концентрациясын есепте. υ = 400 м/с ν d = 3 . 10 -10 м n = __________________ n = 5 . 10 25 м -3 ν = 8 . 10 9 с -1 √ 2π d 2 υ n -? 2. Идеал газдың V0 көлем кезіндегі қысымы Р0. Тұрақты масса кезінде газ қысымын изотермиялық түрде 4 есе арттырады. Газдың көлемі қалай өзгереді? Р0V0 = RT0 4 Р0V0 = RT0 көлемі 4 есе кемиді 3. Идеал газдың T0 температура кезіндегі қысымы Р0. Тұрақты масса

және тұрақты көлем кезінде газдың қысымын 1,5 есе арттырады. Газдың температурасы қалай өзгереді? Ж: Көлем тұрақты, сондықтан газдың температурасы да 1,5 есе артады. Нұсқа 2.6 1. Әрбір молекула секундына 2 . 10 10 с - 1 рет соқтығысқандағы газдың молекуласының жылдамдығы 1000м/с болса, онда еркін қозғалу ұзындығын есепте. υ = 1000 м/с υ ν = 8 . 10 9 с -1 λ = _________ λ = 5 . 10 - 8 м λ -? ν 2. 5 . 10 23 молекуланың барлығы бір бағытта 800 м/с жылдамдықпен қозғалды. Бір молекуланың массасы 4 . 10 – 26 кг тең. Қозғалыс мөлшері қандай болғаны? n = 5 . 10 23 Р = n . m0 . υ υ = 800 м/с m0 = 4 . 10 – 26 кг Р = 5 . 10 23 . 4 . 10 – 26 кг . 800 м/с = 16 кг . м/с Р-? 3. Газ молекулаларының қысымы 3. 10 5 Па, λ = 8 . 10 – 8 м, қысымы 2. 10 5 Па тең болғанда еркін қозғалу ұзындығы қаншаға тең? Р1 = 3. 10 5 Па Р1 λ1 λ1 = 8 . 10 – 8 м Р1 λ1 = Р2 λ2 λ2 = ____________ λ2 = 1,2 . 10 -7 м Р2 = 2. 10 5 Па Р2 λ2 -? Сабақтың соңы Кері байланыс: -Осы сабақта білген бір затты айтыңыз -Әлі де түсінбеген бір затты айтыңыз. Пікір жазылған парақтарға өз ойларын жазып, сабаққа кері байланыс береді

Бөлім: Газдардың молекулалық- кинетикалық теория негiздерi Педагогтің аты-жөні А.Сарбухиева Күні: Сабақ №13-14 Сынып: Қатысушылар саны: - Қатыспағандар саны: - Сабақтың тақырыбы Идеал газдың молекула-кинетикалық теориясының негізгі теңдеуі. Термодинамикалық шкала. Температура Сабақтың мақсаты физикалық шама, заң ұғымдарын қайталау, өз бетімен есеп шығарғанда қажетті формуланы қолдана білу Сабақтың барысы Сабақтың кезеңі/ уақыт Педагогтің әрекеті Оқушының әрекеті Бағалау Ресурст ар Сабақтың басы Оқушылармен амандасып, түгелдеу. Ынтмақтастық атмосферасын қалыптастыру. Сабақ тақырыбы, мақсатымен таныстырылады. Оқушылар амандасып, сабаққа назар аударады Сабақтың ортасы 1. Қалыпты жағдайда ауаның бір молекуласының бірқалыпты қозғалыс кезіндегі орташа кинетикалық энергиясын тап. T0 = 273К Молекулакинетикалық теорияның негізгі теңдеуі: Р0 = 10 5 Па 2 3 . Р0 n0 = 2,7 . 10 25 м -3 Р0 = _______ ЕК . n0 осыдан ЕК = _______ ЕК = 5,6 . 10 - 21Дж 3 2 n0 ЕК -? 2. Мольдік жылусыйымдылығы Сm = 12,46 Дж/моль.К тең.10 моль болатын, тұрақты көлемде температурасы 50К көтерілген бір атомды идеал газдың ішкі энергиясын есепте. ν = 10 моль ∆U = Сm. ν . ∆T Сm = 12,46 Дж/моль.К ∆T = 50К ∆U-? 3. 300 С, 180 С, -200 С-ді термодинамикалық шкалаға ауыстыр. t1 = 300 С T = t + 273 t2 = 180 С T1 = 300 С + 273 ҚБ. «Нысана». Топаралы қ бағалау. 1 топ жұмысын таныстыр ып жатқанда, басқа топтар белгілеп отырады. Екі топ өз Қосымш а мәтін

=573К t3 = -200 С T2 = 180 С + 273 =291К T1-? T2-? T3 = -200 С + 273 =253К T3-? 1. Қалыпты жағдайда азот молекуласының қысымы Р0 = 10 5 Па, тығыздығы ρ0 = 1,25 кг/м3 тең.Орташа квадраттық жылдамдығын тап. Р0 = 10 5 Па 1 3Р0 ρ0 = 1,25 кг/м3 ρ0 = _______ m0 n0υ 2 m0 n0 = ρ0 ауыстырсақ, онда υ2 = _______ υ = 490 м/с υ -? 3 ρ0 2. Мольдік жылусыйымдылығы Сm = 12,46 Дж/моль.К тең. 5 моль болатын, тұрақты көлемде температурасы 50К көтерілген бір атомды идеал газдың ішкі энергиясын есепте. ν = 10 моль ∆U = Сm. ν . ∆T Сm = 12,46 Дж/моль.К ∆T = 50К ∆U = 3115 Дж ∆U-? 3. Цельсий шкаласы бойынша қалыпты қысымда мұздың еруі мен судың қайнауын жазыңыздар. Ж: Мұздың еруі 00 С = 273 К, судың қайнауы 1000 С = 373 К 1. Қалыпты жағдайдағы сутегі молекуласының тығыздығы 0,09 кг/м3 . Орташа квадраттық жылдамдығын есепте. Р0 = 10 5 Па 1 3Р0 ρ0 = 0,09 кг/м3 ρ0 = _______ m0 n0υ 2 υ 2 = _______ υ = 1830 м/с υ - ? 3 ρ0 2. Көлемі 168 м3 қалыпты жағдайдағы бөлменің ішіндегі барлық молекулалардың ішкі энергиясын тап. жұмысын таныстыр ып болғаннан соң, әр топтың дескрипто рына сәйкес орындалған дескрипто р санына қарай нысанадағ ы орнын белгілейді. 1 топты қалған 2 топ бағалайды ҚБ «Басбарма қ» әдісі Қосымш а материа л,