ก การขยายพน ั ธ ์ ุ พ ื ช ง30271 หน ่ วยการเร ี ยนร ้ ู ท ี ่ 5 นายจ าร ุญ ป ้ ั นด ี ครูวทิยฐานะ ครูช านาญการพเิศษ กลุ่มสาระการเร ี ยนร ู้การงานอาช ี พ โรงเรียนวัดสิงห์ ส านักงานเขตพ ื น้ท ี่การศ ึ กษามัธยมศ ึ กษา อทุัยธาน ี ชัยนาท
ก ค าน า การแบ่งและการแยก เป็นวธิีการขยายพนัธุ์พืชที่ลา ตน้พิเศษประเภทเหงา้หน่อจุกไหล ตะเกียง โดยการผา่หรือตดัแยกส่วนของพืช ที่ติดกบัตน้เดิมให้ขาดจากกนัแลว้นา ไปชา หรือปลูกต่อไป ซึ่งการที่ นักเรียนจะทา ให้ประสบความส าเร็จ นักเรียนจะต้องมีความรู้ท้งัทางด้านเน้ือหา และด้านทกัษะ ฝึก ปฏิบัติการแบ่งและการแยกให้ถูกตอ้ง เพื่อเป็นการส่งเสริมให้นกัเรียนไดเ้กิดความรู้และปฏิบตัิการแยก หน่อไดอ้ยา่งถูกตอ้ง ผู้จัดท าจึงได้ศึกษาปัญหาและจัดท าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-BOOK) เรื่อง การแบ่ง และการแยกข้ึน โดยการสรุปความรู้ดา้นทกัษะ คือ วิธีการข้นัตอนการแบ่งและการแยกและดา้นเน้ือหา สาระไวด้ว้ยกนัเพื่อแกป้ ัญหานกัเรียนที่ยงัขาดความรู้ความเขา้ใจท้งัทางดา้นเน้ือหาความรู้และดา้นทกัษะ ให้มีความรู้ดา้นเน้ือหา และสามารถปฏิบตัิการแบ่งและการแยกไดด้ีข้ึน ถูกตอ้งตามหลกัวิชาการและยงั เป็นการส่งเสริมนกัเรียนที่มีความรู้และทกัษะการแบ่งและการแยกที่ดีอยู่แลว้ ให้มีความรู้และมีทกัษะที่ดี ข้ึนกวา่เดิมข้ึนไปอีก ผจู้ดัทา หวงัเป็นอยา่งยงิ่วา่หนงัสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-BOOK) เล่มน้ีคงเป็ นประโยชน์และสามารถ แก้ปัญหาในเรื่อง ความรู้ความเข้าใจความรู้เบ้ืองต้นเกี่ยวกบัการขยายพนัธุ์พืชได้เป็นอย่างดีเพื่อเป็น พ้ืนฐานในการเรียนรู้เกี่ยวกบัการขยายพนัธุ์พืชต่อไป จ ารุญ ป้ันดี
ข สารบัญ หน้า ค าน า ก สารบัญ ข ความหมายและความส าคัญการขยายพันธุ์พืชโดยการแบ่งและการแยก 1 ประโยชน์ของการขยายพนัธุ์โดยการแบ่งและการแยก 1 ประเภทและวิธีการขยายพันธุ์พืชโดยการแบ่งและการแยก 2 สรุปบทเรียน 24 บรรณานุกรม 25
1. ความหมายของการแบ่งและการแยก การขยายพนัธุ์พืชโดยการแบ่งและการแยก เป็ นการขยายพันธุ์โดยการใช้ต้นและรากพิเศษของ พืชที่มีลักษณะพิเศษ ซ่ึงอยใู่ตด้ินหรือระดับผิวดิน โดยปกติส่วนต่าง ๆ เหล่าน้ีจะเปลี่ยนไปทา หนา้ที่สะสม อาหาร และในบางคร้ังอาจใชใ้นการรักษาหรือคงพนัธุ์ เพื่อใหม้ีชีวิตอยไู่ดใ้นสภาพของการพกัตวัสา หรับ สร้างตน้หรือรากใหม่ในฤดูต่อไปเมื่อสภาพแวดลอ้มเหมาะสม ซึ่งสามารถแยกออกได้ตามธรรมชาติหรือ พร้อมที่จะแยกออกจากต้นพ่อแม่ได้ตน้ ใหม่ที่ไดจ้ะมีลกัษณะเหมือนตน้แม่ทุกประการ 1.1 การแยก(Separation) คือ การขยายพนัธุ์โดยการแยกส่วนของพืชที่เกาะกนัอยูอ่ยา่งหลวมๆ ออกตามรอยแยกธรรมชาติ เช่น หอม กระเทียม พลับพลึง ซ่อนกลิ่นฝรั่ง ดว้ยการแกะแยกกลีบออกโดยไม่ ตอ้งผา่ หรือแยกหน่อของพืชที่แตกหน่อเช่น กลว้ยบวัดาหลาขิงแดง เป็นตน้เรียกวา่ “แยกหน่อ” 1.2 การแบ่ง(Divison)คือการแบ่งส่วนต่างๆ ของพืชที่ติดรวมกนัแน่น เพื่อขยายพนัธุ์ใหม้ีปริมาณ มากข้ึน ส่วนมากจะใชก้บัพืชประเภทที่มีลา ตน้ที่เปลี่ยนไปทา หนา้ที่เก็บสะสมอาหาร (Modified stem) ซึ่งมี ลา ตน้แตกต่างไปจากลา ตน้ธรรมดา การแบ่งจะกระทา โดยการเฉือนหรือตดัออกเป็นส่วนยอ่ย โดยที่ส่วน ของพืชน้นัไม่มีรอยแบ่งตามธรรมชาติมาก่อน เช่น การแบ่งบอนสีการแบ่งหวัวา่นสี่ทิศ และการแบ่งหวัมนั ฝรั่งออกเป็นชิ้น ๆ แต่ละชิ้นที่แบ่งตอ้งมีตาอยา่งนอย 1 ตา ้ เพื่อน าไปปลูก ซ่ึงตามธรรมชาติแลว้มนัฝรั่งเป็น ลา ตน้ที่เก็บสะสมอาหาร ที่ไม่มีรอยแบ่งตามธรรมชาติเลย 1. เป็นวธิีการเหมาะกบัการขยายพนัธุ์พืชบางชนิด ที่ไม่สามารถขยายพนัธุ์ไดโ้ดยวธิีอื่น หรือถา้ไดก้็เป็นไปดว้ยความยากลา บาก เช่น หอม กระเทียม ขิงข่า 2. เป็นวธิีการใชแ้กป้ ัญหาพนัธุ์พืชที่ขาดแคลน เพราะการขยายพนัธุ์แบบน้ีจะทา ใหไ้ด้ จา นวนตน้เพิ่มมากข้ึน 3. เป็นวธิีการที่สามารถทา ไดง้่ายไม่จา เป็นตอ้งอาศยัความชา นาญมากนกั 4. เจริญเติบโตเร็วกวา่การเพาะเมล็ด ไดต้น้ ใหม่ที่แขงแรง็ 5. ตน้พืชใหม่ที่ไดม้ีลกัษณะเหมือนตน้แม่ทุกประการ หน ่ วยการเร ี ยนร ู้ท ี่5 เรื่อง การแบ่งและการแยก ความหมายของการขยายพนัธ ์ุพ ื ชโดยการแบ่งและการแยก ประโยชน ์ ของการขยายพนัธ ์ุพ ื ชโดยการแบ่งและการแยก
2 การขยายพนัธุ์พืชโดยการแบ่งและแยกน้ีส่วนมากจะใชใ้นการขยายพนัธุ์ไมด้อกไมป้ระดบัแบ่งออก ตามลกัษณะของส่วนของพืชดงัน้ี 1. การขยายพันธ์ุโดยใช้หัวกาบใบหรือบัลบ์(Bulb) คือ การขยายพนัธุ์พืชจา พวกหวัที่เกิดจากกาบ ใบ (bulbs) เป็นพืชใบเล้ียงเดี่ยว ปกติลา ตน้จะถูกเปลี่ยนเป็นแหล่งเก็บสะสมอาหารและเป็นส่วนขยายพนัธุ์ พืช บัลบ์ประกอบด้วยกาบใบ ส่วนใจกลางของบลับจ์ะมีจุดเจริญ แบ่งออกไดเ้ป็น 2 พวกคือ พวกที่มีกลีบ เรียงตวักนัแน่น เรียกวา่ทูนิเคทบลับ์(Tunicate bulb) เป็นพืชหวัที่มีกาบใบเกาะติดซอ้นกนัแน่นไดแ้ก่หอม กระเทียม วา่นสี่ทิศ บัวสวรรค์ทิวลิป และพวกที่มีกลีบเรียงตวักนัอยา่งหลวมๆ เรียกวา่สเกลลี่บลับ์(Scaly bulbs) เป็นพืชที่มีกาบใบเป็ นเกล็ด เช่น พลับพลึงลิลลี่ รูปที่1 ตวัอยา่งพืชที่ขยายพนัธุ์โดยใชบ้ลับท์ ี่มีลกัษณะกาบใบซอ้นติดกนัแน่น รูปที่2 ตวัอยา่งพืชที่ขยายพนัธุ์โดยใชบ้ลับท์ ี่มีลกัษณะกลีบเรียงตวักนัอยา่งหลวมๆ ประเภทและวิธีการขยายพนัธ ์ุพ ื ชโดยการแบ่งและการแยก วา่นสี่ทิศ ทิวลิป ลิลลี่ พลับพลึง
3 ส าหรับการขยายพันธุ์บัลบ์ สามารถทา ไดห้ลายวธิีเช่น วธิีธรรมชาติการควา้น การบากหวัการเจาะหวัการผา่หวัขอกล่าวถึง เพียง 2วธิีคือ 1.1 การขยายพันธุ์โดยวิธีธรรมชาติ เป็นการขยายพนัธุ์พวกบลับท์ ี่มีหวัแน่นและหวัขนาดเล็ก เช่น หอมแดง หอมแบ่ง บวัสวรรค์กระเทียม สามารถทา ไดด้งัน้ี 1) เลือกหัวสมบูรณ์ และมีระยะพักตัวแล้ว 2) นา หวัแช่ในน้า ยาป้องกนัเช้ือรานานประมาณ 10 – 15 นาทีเพื่อให้เกิดความชุ่มช้ืน 3) เอาข้ึนจากน้า ยาแลว้ห่อดว้ยผา้ขาวบางหรือถุงพลาสติกเก็บในที่อากาศถ่ายเท 4) เมื่อรากเริ่มงอกที่โคนหวัจึงนา ปลูกในแปลงที่เตรียมไว้ รูปที่ 3 การแยกสเกลลี่บัลบ์ โดยวิธีธรรมชาติ ที่มา :http://www.kanngan.com/old/40241/S_007/007.htm
4 1.2 การขยายพันธุ์โดยวิธีผา่หวั เป็นการขยายพนัธุ์พืชที่มีหวัแน่น และหวัขนาดใหญ่ เช่น วา่น แสงอาทิตย์วา่นสี่ทิศ พลบัพลึง หอมใหญ่เป็นตน้มีวิธีการปฏิบตัิโดยการผา่หวัออกเป็น 2, 4, 6 หรือ 8 ส่วน ตามขนาดของหัวพืช จากน้นัก็แบ่งออกเป็นส่วนยอ่ยโดยใหแ้ต่ละส่วนยอ่ยมีกาบใบติดอยู่3 หรือ 4 ชิ้น นา ส่วนที่แบ่งยอ่ยแลว้ไปชุบสารเคมีป้องกนัและกา จดัเช้ือราแลว้นา ไปชา ในขยุมะพร้าวผสมทรายอตัราส่วน 1 : 1 เมื่อส่วนปักชา มีตน้ขนาดพอประมาณก็สามารถยา้ยไปปลูกต่อไปได้ประมาณ 2 – 3 เดือน จะเกิดหวั เล็กข้ึนตรงบริเวณโคนกาบใบตรงบริเวณรอยตดัเมื่อหวัที่เกิดใหม่มีขนาดโตพอยา้ยปลูกได ้ มีใบจริง 1 -2 ใบ ใหใ้ชป้ลายมีดเล็กตดัแยกไปปลูก ถา้เป็นไมด้อก เช่น พลบัพลึง บวัสวรรค์วา่นแสงอาทิตยจ์ะใชเ้วลา 1 – 2 ปี จึงจะออกดอก ข้นัตอนการขยายพนัธุ์โดยวิธีการผา่หวั (วา่นสี่ทิศ) 1) เตรียมหัววา่นสี่ทิศ ตดัส่วนโคนที่มีกาบใบออก ดังรูปที่ 4 รูปที่ 4 หวัวา่นสี่ทิศพืชที่ขยายพนัธุ์บลับด์ว้ยการผา่หวั 2) ผา่หวัวา่นสี่ทิศโดยแบ่งหวัออกเป็นส่วนๆ กว้าง 1 นิ้ว โดยใหม้ีส่วนของตน้ติดไปดว้ย ดัง รูปที่ 5 รูปที่ 5 การผา่หวัวา่นสี่ทิศ
5 3) นา ส่วนที่แบ่งยอ่ยไปจุ่มหรือทาน้า ยาป้องกนัเช้ือรา ดังรูปที่ 6 รูปที่ 6 การทาน้า ยาป้องกนัเช้ือราหวัวา่นสี่ทิศ 4) น าไปปักช าดังรูปที่ 7 ดูแลจนกวา่จะเกิดตน้ ใหม่ รูปที่ 7 การปักชา หวัวา่นสี่ทิศโดยการผา่ หัว
6 2. การขยายพันธ์ุโดยใช้หัวปล้องหรือคอร์ม(Corm) การขยายพันธุ์พืชประเภทคอร์มเป็นส่วนของ พืชที่สะสมอาหารไวส้่วนของลา ตน้ที่อดัตวักนัแน่นมีลกัษณะแขง็มีลกัษณะภายนอกเหมือนหวัที่เกิดจาก กาบใบ แต่มีลกัษณะภายในเหมือนลา ตน้จริงที่ถูกกดใหส้้ันเป็นรูปกลมแบน ดงัน้นัจึงมีตายอด ตาขา้งขอ้ และปลอ้งที่ชิดกนั ไดแ้ก่ หัวของแกลดิโอลัส (ซ่อนกลิ่นฝรั่ง) การขยายพันธุ์แกลดิโอลสัโดยวธิีธรรมชาติจะเกิดหวัใหม่ซอ้นอยบู่นหวัเก่าที่ฝ่อไปแลว้อาหารจากใบจะถูก นา มาเก็บสะสม โดยบริเวณรอยต่อของหวัเก่าและหวัใหม่จะเกิดหวัขนาดเล็กแทรกอยจ านวนมากู่เรียกวา่ คอร์เมล(cormels) ซึ่งการปลูกคอร์มต้ืนเพียง 2-3 นิ้วจะใหค้อร์เมลเป็นจา นวนมากกวา่การปลูกคอร์มลึก รูปที่ 8 แกลดิโอลัสที่ขยายพันธุ์โดยใช้หัวปล้องหรือคอร์ม
7 2.1 การขยายพนัธุ์หวัแน่น (คอร์ม) ท าได้โดยการใชม้ีดตดัคอร์มใหม้ีส่วนของตาติด นา ไปจุ่มใน น้า ยาป้องกนัเช้ือราแล้วปักช าในวัสดุช า ให้ลึกประมาณ 2-3 นิ้ว รูปที่ 9 การขยายพนัธุ์หวัแน่น (คอร์ม) ที่มา : http://www.kanngan.com/old/40241/S_007/007.htm 2.2 การขยายพนัธุ์หวัยอ่ย(คอร์เมล) ท าได้โดยการใช้มีดตัดคอร์มหรือมือเด็ด หวัยอ่ยใหม้ีส่วนออกมาแล้วปักช าในวัสดุช า ให้ลึกประมาณ 2-3 นิ้ว คอร์เมลใช้เวลาเติบโต 1-2 ปี จึงจะได้ คอร์มขนาดที่ให้ดอก รูปที่ 10 ข้นัตอนการขยายพนัธุ์หวัยอ่ย(คอร์เมล) ที่มา : http://reg.ksu.ac.th/teacher/myweb/plan.html
8 3. การขยายพันธ์ุโดยใช้หัวตาหรือทิวเบอร์(Tuber)คือ หวัที่เกิดจากตน้ หมายถึง หัวของพืชใบเล้ียง คู่หรือลา ตน้ ใตด้ินประเภทสะสมอาหาร มีลกัษณะอว้นส้ันและหนาอยใู่ตผ้วิดิน ไมด้อกไมป้ระดบัเช่น หัว บอนสี เป็ นต้น รูปที่ 11 บอนสีพืชที่ขยายพนัธุ์โดยการแบ่งหวัที่เกิดจากตน้ การขยายพันธ์ุพืชตระกูลบอน หวัของพืชประเภทน้ีไดแ้ก่บอนสีหวัเผอืก และหัวของ ต้นกระดาษเป็นหวัเกิดจากตน้มีการเจริญในแนวต้งั ลกัษณะหวัค่อนขา้งกลมหรือกลมรี มีข้อถี่ทุกข้อจะมี ตาข้างส่วนตายอดจะอยบู่นหวัรากจะมีมากที่ฐานของหวัที่ฝังอยใู่นดินส่วนบริเวณขอ้ก็มีดว้ยแต่ไม่มากนกั หัวพืชทุกชนิดจะเติบโตในช่วงฤดูฝน ส่วนฤดูร้อนและฤดูหนาวจะพกัตวัทิ้งใบหยุดการเจริญเติบโต การ ขยายพนัธุ์มีวธิีการดงัน้ี 3.1 นา หวับอนสีที่มีลกัษณะสมบูรณ์ไม่มีโรคมาลา้งน้า เพื่อทา ความสะอาด โดยใช้แปรงสีฟันขัด เบาๆ แล้วตดัรากออกให้หมด แลว้นา มาผ่งึลมไวใ้นที่ร่มประมาณ 20-30 นาทีเพื่อให้หวับอนนิ่มเวลาผา่หวั จะไม่แขง็ ได้ดังรูปที่ 12
9 รูปที่ 12 การท าความสะอาดและการตดัแต่งหัวบอน ที่มา : http://www.siamcaladium.com/index.php
10 3.2 ตดัลา ตน้ ส่วนบนออกแลว้ผา่จากดา้นบนลงมาดา้นล่างคลา้ยการตดัเคก็ชิ้นบอนที่ไดจ้ะมี ลกัษณะคลา้ยกบัชิ้นแตงโม นา มาหนั่ตามขวางอีกคร้ัง ดังรูที่ 13 รูปที่ 13 ข้นัตอนการผา่หวับอนที่ขยายพนัธุ์โดยการแบ่งหวัที่เกิดจากตน้ ที่มา : http://www.siamcaladium.com/index.php
11 3.3 น าชิ้นบอนมาใส่ในภาชนะเพื่อนา ไปลา้งยางใหห้มด การลา้งไม่ควรสัมผสักบั ชิ้นบอนโดยตรงเพราะจะทา ใหม้ือเกิดอาการคนัอนัเนื่องมาจากยางที่อยใู่นน้า ควรใช้ไม้เล็กๆที่สะอาดคน เบาๆ แลว้เทน้า ทิ้ง ทา เช่นน้ีประมาณ 2-3 คร้ังหรือดูวา่ชิ้นบอนหมดยางแลว้ เมื่อลา้งเสร็จนา ชิ้นบอนไปแช่ น้า ปูนแดงหรือน้า ยาฆ่าเช้ือราประมาณ 10-15 นาทีจากน้นันา ข้ึนผ่งึลมใหแ้หง้ ดังรูปที่ 14 รูปที่ 14 ชิ้นบอนที่ลา้งเสร็จแล้ว ที่มา : http://www.siamcaladium.com/index.php 3.4 ยา้ยชิ้นบอนลงเพาะในกระบะเพาะชา ดังรูปที่ 15 จากน้นั ปิดฝาหรือใชพ้ลาสติกคลุม กระบะใหม้ิดชิดเพื่อควบคุมความช้ืน รูปที่ 15 การช าหัวบอนในกระบะเพาะช า ที่มา : http://www.siamcaladium.com/index.php 7
12 4. การขยายพันธ์ุโดยใช้หัวรากหรือทวิเบอรัสรูท(Tuberous root or Fleshy root) คือ หวัที่เกิด จากราก หมายถึง หวัที่เกิดจากการพองโตของรากเพื่อใชเ้ป็นที่เก็บสะสมอาหาร ตาที่เจริญข้ึนมาใหม่ จะท า หน้าที่สร้างอาหาร นา มาเก็บสะสมในรากใหม่และรากเก่าก็จะสลายตวัไป ไม่มีขอ้ปลอ้ง มีลักษณะอวบ และพองตวัจะมีตน้ตอคอดินเท่าน้นั ไดแ้ก่หวัมนัเทศ หวัรักแรก(รักเร่) บีโกเนีย เป็ นต้น รูปที่ 16 รักเร่หรือแรกรัก พืชที่นิยมขยายพันธุ์โดยรากหัว(Tuberous root ) ที่มา :http://web.agri.cmu.ac.th/hort/course/359301/pprop/10.bulb/tuber.html
13 ข้ันตอนการขยายพนัธ์ุหัวราก (มันเทศ) 4.1 เลือกหวัมนัที่แก่ลา้งใหส้ะอาดตดัแบ่งเป็นรูปสามเหลี่ยมหรือสี่เหลี่ยมใหม้ีตาขา้งติดดว้ย 4.2 ทาดว้ยผงกา มะถนัหรือจุ่มยาป้องกนัเช้ือรา 4.3 นา ไปปักชา ในแปลงเพาะหรือกระบะเพาะใหส้ ่วนของตาขา้งอยดู่า้นบน รูปที่ 17 ข้นัตอนการขยายพนัธุ์รากหวั (มันเทศ) ที่มา :วิเชษฐค้าสุวรรณ. (2543 : 104) 1 2 3
14 5. การขยายพันธ์ุโดยใช้ไหล (Stolon or Runner) การขยายพันธุ์โดยใช้ไหลจะแบ่งเป็น 2 จ าพวก 5.1 พืชจ าพวก Runner เป็นส่วนของตน้ที่ใชข้ยายพนัธุ์พืชอีกชนิดหน่ึง เป็ น ลา ตน้ที่เกิดจากซอกใบของพืชที่มีขอ้ปลอ้งเรียงตวักนัแน่นส่วนของลา ตน้ที่ยดืยาวออกมาน้นั อยเู่หนือดิน จะเจริญเป็นรากและเกิดตน้ ใหม่เช่น สตรอเบอรี่ บัวเศรษฐีเรือนนอกและบัวบกบ เศรษฐีเรือน นอก รูปที่ 18 สตรอเบอรี่และเศรษฐีเรือนนอก พืชที่นิยมขยายพันธุ์โดยไหล(Runner) 5.2 พืชจ าพวกStolonเป็ นล าต้นที่เจริญไปตามใต้ดิน ผิวดิน หรือเล้ือยไปบนดินเกิด รากบริเวณขอ้และพฒันาเป็นตน้ ใหม่เช่น หญ้านวลน้อย สะระแหน่ผักคาวตอง รูปที่ 19 สะระแหน่พืชที่นิยมขยายพันธุ์โดยไหล(Stolon) สตรอเบอรี่ เศรษฐีเรือนนอก
15 รูปที่ 20 วิธีการขยายพันธุ์ด้วยไหล(Runner or Stolon ) ที่มา : http://www.kanngan.com/old/40241/S_007/007.htm 6. การขยายพันธ์ุโดยใช้แง่งหรือไรโซม (Rhizomes) พืชประเภทไรโซม ส่วนใหญ่เป็นพืชประเภท ใบเล้ียงเดี่ยวที่มีลา ตน้เจริญอยใู่นระดบัผวิดินหรืออยใู่นแนวขนานกบัผวิดิน มีลกัษณะกลมยาวหรือแตกเป็น แง่งและมีขอ้ปลอ้งส้ันๆและที่ขอ้จะมีตาขา้งอยเู่หนือกาบใบ ใบจะอยเู่หนือผวิดิน ส่วนรากจะเกิดที่ขอ้ใตผ้วิ ดิน ไมด้อกไมป้ระดบัจา พวกน้ีเช่น เฟิร์น พุทธรักษา กล้วยบัว ขิงแดงไผแ่ละหญา้สนามต่างๆ เป็ นต้น รูปที่ 21 ขิงแดง พืชที่นิยมขยายพันธุ์ด้วยแง่งหรือไรโซม (Rhizomes) ดอกขิงแดง เหง้าขิง ลักษณะของ ต้นแม่ที่เจริญ เป็ นไหล ไหล
16 ข้ันตอนการขยายพนัธ์ุไรโซม (แง่งขิง) 6.1 เลือกขิงที่พร้อมจะเจริญโดยสังเกตปุ่มตาที่เริ่มบวม ลา้งน้า ใหส้ะอาด 6.2 จุ่มยาป้องกนัเช้ือรานาน 10-15 นาทีแลว้ตดัเป็นท่อนๆ โดยใหแ้ต่ละท่อนมีตาติด อยู่1-3 ตา 6.3 ทายาป้องกนัเช้ือราหรือกา มะถนัแลว้ผ่งึไวใ้นร่มประมาณ 2-3 วัน เพื่อรอให้รอยแผลแห้ง สนิทแล้วน าไปช าในแปลงเพาะหรือกระบะเพาะให้ลึกประมาณ 2-3 นิ้ว รูปที่ 22 ข้นัตอนการขยายพนัธุ์ไรโซม (แง่งขิง) ที่มา : วิเชษฐค้าสุวรรณ. (2543 :105) 1. เลือกแง่งขิงแล้วล้างให้สะอาด 2. จุ่มน า้ยาป้องเชื้อราแล้วตัดเป็นท่อนๆ 3. ช าในกระบะเพาะ
17 7. การขยายพันธ์ุโดยใช้หน่อ (Suckers) ซ่ึง หน่อคือ ต้นพืชเล็ก ๆ ที่เกิดข้ึนจากตน้หรือรากที่ สามารถจะเกิดรากที่โคนตน้หรือโคนของหน่อน้นัไดเ้อง หลงัจากที่รากเกิดดีแลว้จึงจะแยกไปปลูกภายหลงั แลว้เจริญเติบโตเป็นตน้ ใหญ่หน่อจะมีลกัษณะการเกิดหลายลกัษณะคือ 7.1 ถ้าเจริญเป็นตน้ ใหม่จากส่วนของลา ตน้แต่อยเู่หนือผวิดิน จะเรียกวา่ “หน่อบนตน้ ”เช่น สับปะรด เบญจมาศ หรือเรียกวา่ “ตะเกียง” ที่เกิดจากตน้ ปลอม เช่น ตะเกียงกลว้ยไมท้ี่แตกข้ึนมาบริเวณลา ของหวาย ตะเกียงของปรงที่เกิดจากลา ตน้ ปรงญี่ปุ่น และตะเกียงขิงแดง ที่เกิดจากตน้ ส่วนของช่อดอกขิงแดง เป็ นต้น 7.2 ถา้เจริญจากส่วนของตน้แต่อยใู่นดินเรียกวา่ “หน่อใตด้ิน” เช่น กลว้ย สับปะรด บอนสี 7.3 ถา้เจริญจากส่วนของลา ตน้ระดบัผวิดินเรียกวา่ “หน่อขา้ง” เช่น ปรงอินทผลมั 7.4 ถา้เจริญจากส่วนรากเรียกวา่ “หน่อราก” เช่น สาเก สายรุ้ง ปี บ แคแสด รูปที่ 23 หน่อบนตน้ของสับปะรด หน่อบนต้น
18 รูปที่ 24 ตะเกียงของกลว้ยไมส้กุลหวาย รูปที่ 25 หน่อใตด้ินของดาหลา ตะเกียง หน่อ
19 การขยายพันธุ์โดยใช้หน่อสามารถขยายพนัธุ์ตามลกัษณะการเกิดหน่อซ่ึงมีวธิีการข้นัตอนที่ คลา้ยกนัขอยกตวัอยา่งข้นัตอนการแยกที่ทา กนัโดยทวั่ ไป 2 ลกัษณะคือ หน่อบนตน้หรือตะเกียง และหน่อ ใต้ดิน 1) ข้นัตอนการแยกหน่อบนตน้หรือตะเกียง ข้นัตอนการขยายพนัธุ์ตะเกียง (กล้วยไม้สกุลหวาย) (1) จบับริเวณโคนตน้เนื่องจากส่วนน้ีเป็นส่วนที่แขง็แรงที่สุด แล้วใช้มีดตัด หรือนิ้วค่อยๆ บิด ออกจากตน้เดิม ดังรูปที่ 26 รูปที่ 26 การแยกตะเกียง (หน่อ)ของกล้วยไม้สกุลหวาย (2) น ากาบมะพร้าวมาหุ้มรากของกล้วยไม้ไว้ยดัใส่ลงไปในกระถาง เสร็จแลว้นา ไปวาง หรือแขวนไวใ้นที่แดดไม่จดั เพื่อพักไม้ให้แข็งแรง ดังรูปที่ 27 รูปที่ 27 การปลูกตะเกียง (หน่อ)ของกล้วยไม้สกุลหวาย
20 2. ข้นัตอนการแยกหน่อใตด้ิน ข้นัตอนการขยายพนัธุ์หน่อ (ดาหลา) (1) เลือกหน่อดาหลาที่อวบอ้วน สมบูรณ์ และมีความยาวประมาณ 50-60 เซนติเมตร ดัง รูปที่ 28 รูปที่ 28 หน่อใตด้ินของดาหลา (2) ใชเ้สียมคม ๆ ขดุดินโคนหน่อและเซาะหน่อออกจากตน้แม่โดยไม่ใหห้น่อที่เซาะน้นั ช้า เสียหาย ดังรูปที่ 29 รูปที่ 29 การแยกหน่อใตด้ินของดาหลา หน่อที่สมบูรณ์
21 (3) ไดล้กัษณะหน่อดงัรูปที่ 30 แล้วตดัแต่งส่วนรากและกาบใบออก(ถา้มีใบนอ้ยไม่ ตอ้งตดัแต่งได)้นา หน่อไปจุ่มในน้า ยาป้องกนัเช้ือราและผ่งึลมใหแ้หง้พอหมาดๆ แล้วน าไปช าหรือปลูกได้ รูปที่ 30 หน่อดาหลาที่แยกเสร็จแลว้ 8. การขยายพันธ์ุโดยใช้จุก(Crown)คือ ส่วนของตน้พืชที่แปลกปลอมอีกแบบหน่ึง เช่น จุกของสับปะรด เป็นตน้ รูปที่ 31 สับปะรดประดับ พืชที่ขยายพันธุ์โดยใช้จุก จุกของสับปะรด
22 ข้ันตอนการขยายพนัธ์ุจุก (สับปะรด) 8.1 เลือกจุกสับปะรดจากตน้พนัธุ์ที่สมบูรณ์ปราศจากโรคและแมลงใชม้ีดผา่จุกตามแนวต้งัออกเป็น 4 ส่วน โดยแต่ละส่วนตอ้งมีใบติดไปดว้ยประมาณ 2-3 ใบ หรือไม่ตอ้งตดัแบ่งก็ได้ ดังรูปที่ 32 รูปที่ 32 การผา่จุกสับปะรดประดับ 8.2 นา ไปจุ่ม หรือทายาป้องกนัเช้ือราแลว้ผ่งึลมใหแ้ห้งพอหมาดๆ ดังรูปที่ 33 รูปที่ 33 การจุ่มยากนัเช้ือราของจุกสับปะรดประดบัที่ผา่แลว้
23 8.3 นา ชิ้นส่วนแต่ละชิ้นไปปักชา ในวสัดุดังรูปที่ 34 รูปที่ 34 การปักช าจุกสับปะรด
24 สรุปบทเรียน การขยายพนัธุ์โดยการแบ่งและการแยก เป็นวธิีที่นา ไปใชเ้ฉพาะกบัพืชที่มีลา ตน้และรากพิเศษท้งัที่ อยใู่ตด้ิน ระดบัผวิดินและบนดิน ซ่ึงรากและลา ตน้เหล่าน้ีมีชื่อเรียกเฉพาะ เช่น หวัเหงา้และแง่ง การ ขยายพนัธุ์โดยวธิีการแบ่งและการแยก สามารถทา ไดท้ ้งัก่อนและหลงัพืชออกรากแต่โดยทวั่ ไปนิยมทา ก่อน การออกรากพนัธุ์ไมท้ี่ใชข้ยายพนัธุ์มีท้งัไมด้อกไมป้ระดบั ไมต้ดัดอก และพืชสวนครัว เช่น บวัสวรรค์ แกลดิโอลสัซ่อนกลิ่นไทย รักแรก บอนสีกระดาษด่าง พลบัพลึง หอม กระเทียม ขิง ข่า เป็นตน้ ส าหรับการขยายพนัธุ์โดยการแบ่งและการแยกมีขอ้คา นึง คือมีดที่ใชต้ดัแบ่งตอ้งคมและสะอาด หวัเหงา้ หรือแง่งที่นา มาขยายตอ้งสมบูรณ์หลงัจากแบ่งเป็นชิ้นที่ต้องการแล้วทารอยแผลดว้ยยาป้องกนัเช้ือรา เช่น กา มะถนัผง หรือปูนแดงทุกคร้ัง แผนภูมิที่ 1 ข้นัตอนการแบ่งและการแยก 1. เลือกชนิดไม้ดอกไม้ประดับ 2. เลือกวธิีการแบ่งหรือการแยก 3. เตรียมวัสดุช า 5. น าไปช าหรือปลูก 4. ดา เนินการแบ่งหรือแยก 6. ดูแลจนเจริญเติบโต เต็มที่ สรุปข้นัตอนการแบ่งและการแยก
25 บรรณานุกรม จิรา ณ หนองคาย. 2551. เทคนิคการขยายพนัธ์ุพืชในประเทศไทย.กรุงเทพฯ :โอเดียนสโตร์. ________. 2545 . การขยายพนัธ์ุพืชแบบไม่ใช้เพศ. พิมพค์ร้ังที่2. กรุงเทพฯ :โอเดียนสโตร์. นันทิยา วรรธนะภูติ. 2542. การขยายพันธ์ุพืช. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์. วิทยา ไม่ซาผล ประสิทธ์ิคา ภูแสนและน้อย สุวรรณมณี. 2532 หลกัการขยายพนัธ์ุพืช กรุงเทพฯ : ฟาร์อีสพับบลิเคชนั่. สุรีรัตน์ ทวนทวีและเมืองทอง ทวนทวี. 2537. การขยายพนัธ์ุพืชโดยรูปภาพ. กรุงเทพฯ : ไพศาลการพิมพ์. วิเชษฐค้าสุวรรณ. 2543.การขยายพนัธ์ุพืช. กรุงเทพฯ : ไทยวัฒนาพานิช. สยามบอนสี. การขยายพันธุ์บอนสี. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : http://www.siamcaladium.com/index.php. (วันที่ค้นข้อมูล : 5 พฤษภาคม 2551). พืชสวน, ภาควิชาคณะเกษตรศาสตร์มหาวทิยาลยัเชียงใหม่. การขยายพันธุ์ด้วยล าต้นและราก พิเศษ. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : http://web.agri.cmu.ac.th/hort/course/359301/pprop/10.bulb/tuber.html. (วันที่ค้นข้อมูล : 13 กนัยายน 2550). สุวิช แสงหิม. การขยายพนัธ์ุพืช. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : http://www.kanngan.com/old/40241/S_007/007.htm. (วันที่ค้นข้อมูล :15 พฤษภาคม 2550). กาฬสินธุ์, มหาวิทยาลัย. หลักการขยายพันธุ์พืช. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : http://reg.ksu.ac.th/teacher/myweb/plan.html. (วันที่ค้นข้อมูล : 2 มิถุนายน 2551).