หนังสือภูมิปัญญาตีมีด

ภูมิปัญญาการสืบสานร่วม๑๐๐ปี
อัตลักษณ์ วิถีชุมชนบ้านร่องไฮ

ภูมิปัญญา
การตีมีด

The wisdom of hitting the knife
ค้ น ค ว้ า แ ล ะ เ รี ย บ เ รี ย ง โ ด ย

น า ย ก ฤ ต นั ย แ ก้ ว ใ จ บุ ญ

ก

คำนำ

ภูมิปัญญาท้องถิ่น เปรียบเป็นเสมือนสมบัติของปู่ย่า ตายาย หรือมรดกที่บรรพบุรุษได้สะสมเป็นเวลายาวนานนับร้อยปี
จึงควรค่าแก่การอนุรักษ์ส่งเสริมและเผยแพร่ให้กับประชาชนท้องถิ่น ให้เกิดความรู้ความเข้าใจ ในเรื่องภูมิปัญญาท้องถิ่นนี้
กระผมเลยจัดทำหนังสือภูมิปัญญาท้องถิ่นคือ ภูมิปัญญาการตีมีดของบ้านร่องไฮ ตำบลแม่ใส อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา
ซึ่งได้ทำการศึกษาในช่วงเวลา 2465-2563 โดยการนำเรื่อง ที่ตั้ง ประวัติชุมชน ภูมิปัญญาการตีมีด รวมไปถึงวิธีการดำเนิน
การ ความเชื่อในการตีมีด และการสืบทอดการตีมีดในยุคปัจจุบัน นำข้อมูลมาไว้ในหนังสือเล่มนี้

กระผมนายกฤตนัย แก้วใจบุญ ได้ทำการเรียบเรียงเนื้อหาขึ้นใหม่ จากการศึกษาหลักฐานที่มีอยู่เดิม ด้วยมีเจตนา
ที่จะให้ข้อมูลให้แก่ผู้ที่สนใจได้ใช้เป็นแนวทางในการศึกษาเรื่องราวภูมิปัญญาการตีมีดของชุมชนบ้านร่องไฮได้
อย่างถูกต้องและสมบูรณ์กระผมจึงทำการเรียบเรียงและรวบรวมข้อมูล โดยใช้อ้างอิงจากแหล่งข้อมูลอย่างหลากหลาย
และสัมภาษณ์ ผู้คนในการประกอบอาชีพภูมิปัญญาการตีมีด เป็นบทความดังที่ปรากฏในหนังสือเล่มนี้

ขอขอบคุณผู้ให้ข้อมูลทุกท่าน และรวมไปถึง อาจารย์ธรรศ ศรีรัตนบัลล์ ที่คอยให้คำปรึกษาและสนับสนุนในการจัดทำ
หนังสือภูมิปัญญาการตีมีดของชุมชนบ้านร่องไฮ ให้สำเร็จลุล่วงไปด้วยดี และหวังว่าภูมิปัญญาการตีมีด ซึ่งเป็น
ภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนบ้านร่องไฮคงจะเป็นประโยชน์ต่อผู้ที่สนใจทุกท่าน

ผู้จัดทำ



นาย กฤตนัย แก้วใจบุญ

สารบัญ ข

ชื่อเรื่อง
หน้า

คำนำ ก
สารบัญ ข

บ้านร่องไฮอยู่ที่ไหน? 1
ประวัติบ้านร่องไฮ 2-3
ภูมิปัญญาการตีมีด 4-6
วิวัฒนาการของภูมิปัญญาการตีมีดบ้านร่องไฮ 7-8
การสืบทอดภูมิปัญญาการตีมีดในปัจจุบัน 9
สรุป 10
บรรณานุกรม ค
รูปภาพประกอบ

1

บ้านร่องไฮอยู่ที่ไหน?

บ้านร่องไฮ หมู่ 1 ตั้งอยู่ในเขตตำบลแม่ใส อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา
มีพิกัดที่ตั้งอยู่ที่ ละติจูด 19° 8'41.90" เหนือ และลองติจูด 99°53'33.52"
ตะวันออก มีระดับความสูง 396 เมตรจากระดับน้ำทะเล
บ้านร่องไฮมีพื้นที่โดยรวมประมาณ 1160 ไร่
โดยแบ่งออกเป็น พื้นที่อยู่อาศัย 780 ไร่ พื้นที่ทำนา 245 ไร่ พื้นที่ทำสวน 10 ไร่
พื้นที่สาธารณะ 125 ไร่

บ้านร่องไฮ มีสภาพภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่ม โดยลาดจากทางทิศใต้ไป
ทิศเหนือลงสู่กว๊านพะเยา ลักษณะพื้นที่หมู่บ้านเป็นดินร่วนปนทราย มีแม่น้ำร่องไฮไหล
ผ่านกลางหมู่บ้านลงสู่ลำน้ำอิง โดยทิศเหนือ (ติดกับกว๊านพะเยา) ทิศใต้ (ติดกับเทศบาล
ตำบลแม่กา) ทิศตะวันออก (ติดกับเทศบาลเมืองพะเยา) ทิศตะวันตก (ติดกับบ้านแม่นาเรือ)

2

ประวัติบ้านร่องไฮ




ประมาณปีพุทธศักราช2458 เริ่มมีประชากรที่อพยพมาจากบ้านกาดเมฆ อำเภอเมือง จังหวัดลำปางมา
ทำมาหากินตั้งถิ่นฐานรกรากอยู่ที่ บ้านร่องไฮ ซึ่งเห็นมาสภาพภูมิประเทศหมู่บ้าน เอื้ออำนวยต่อภูมิปัญญา
อาชีพที่ติดตัวมา โดยได้ทำการพัฒนาพื้นที่ จากเป็นป่ากลายเป็นครัวเรือนที่มีจำนวนมากขึ้น โดยมีผู้นำคือ
พ่ออุ้ยมอย แก้วใจบุญ เป็นผู้เลือกที่ตั้งสภาพการตั้งถิ่นฐาน และมีการเสนอเลือกชื่อหมู่บ้าน ในสมัยนั้นมี
ร่องน้ำไหลผ่านกลางหมู่บ้านลงสู่แม่น้ำอิงหรือหนองเอี้ยงซึ่งสองข้างฝั่ งร่องน้ำมีต้นไทรใหญ่ขึ้นอยู่เรียงกัน
ซึ่งทางภาคเหนือ หรือภาษาพื้นเมืองเรียกต้นไทรว่า ต้นไฮ จึงตั้งชื่อตามร่องน้ำที่มีต้นไฮ ขึ้นว่า ร่องไฮ
จนมาถึงทุกวันนี้

นอกจากนี้บ้านร่องไฮ ยังมีแหล่งการเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญนั้นก็คือ โบราณสถานบ้านร่องไฮ
เคยเป็นชุมชนโบราณขนาดใหญ่ริมกว๊านพะเยา มีซากของกลุ่มวัดร้างในสมัยที่เมืองภูกามยาวเจริญรุ่งเรือง
มีช่วงอายุราว 900 ปี อยู่ในสมัยเดียวกันกับ วัดติโลกอารามและโบราณสถานอื่น ๆ ที่อยู่ในกว๊านพะเยา
ในบริเวณใกล้เคียงกันนั้นมีซากร่องรอยของศาสนสถาน เรียงกันเป็นแนวเข้าไปในกว๊านพะเยาโดยคนใน
ชุมชนเรียกบริเวณนี้ว่า สันธาตุ และยังคงมีเนินซากโบราณสถานบางส่วนจมอยู่ในกว๊านพะเยา ในปี พ..ศ.
2545 มีการขุดค้นโบราณสถานบ้านร่องไฮ โดยองค์การบริหารส่วนตำบลแม่ใสร่วมกับกรมศิลปากร
ทำการสำรวจกลุ่มโบราณสถานร่วมกัน ในการขุดค้นพบกลุ่มโบราณสถานถูกปกคลุมด้วยวัชพืชและไม้
ยืนต้น และยังค้นพบโบราณวัตถุ ทั้งเสาดอกบัว ฐานเสาพระพุทธรูป ช้าง สถูป ที่ทำจากหินทราย และ
ภาชนะดินเผาจากเตาเผาในท้องถิ่น ชิ้นส่วนของศิลาจารึก และพบพระพุทธรูปหินทรายสันนิษฐานว่า
มีอายุราว 500 ปี

3

ในอดีตบ้านร่องไฮ มีเพียงหมู่บ้านเดียวคือบ้านร่องไฮหมู่ที่1 ตำบลแม่ใส อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา ต่อมาได้มีการแยก
หมู่บ้านเพิ่ม จึงเป็นบ้านร่องไฮหมู่ที่1 และบ้านร่องไฮหมู่ที่11 พ.ศ. 2540 เหตุผลของการแยกหมู่บ้านในครั้งนั้น สืบเนื่องจาก
เขตการปกครองของบ้านร่องไฮ หมู่ที่1 มีมากและประชาชนในหมู่บ้านมีความต้องการที่ได้รับความช่วยเหลือจากหน่วยงาน
ทั้งในภาครัฐและภาคเอกชนเพิ่มมากขึ้น ทั้งในด้านของโครงสร้างพื้นฐานด้าน สาธารณูปโภค ด้านการเงินการจัดตั้งกองทุน
หรือจัดตั้งชมรมต่างๆ ฉะนั้นการแยกหมู่บ้านจึงเป็นหนทางที่ประชาชนในหมู่บ้านร่องไฮจะได้รับการช่วยเหลือเป็นสองเท่า
จากที่เป็นอยู่แต่การแยกหมู่บ้านครั้งนั้น ก็มิได้มีผลกระทบต่อทางด้านสังคมและวัฒนธรรมดั้งเดิมที่มีอยู่มาก่อนหน้านั้น
แต่จะเป็นการเพิ่มความสามารถและการเพิ่มประสิทธิภาพและความเข็มแข็งของชาวบ้านในการพัฒนาหมู่บ้านร่องไฮให้ดีขึ้น
และเจริญยิ่งกว่าเดิมเมื่อชุมชนบ้านร่องไฮเจริญก้าวหน้าขึ้น ผู้คนจากหลายพื้นที่ก็อพยพเข้ามาซื้อที่อยู่อาศัยกันอย่างหนา
แน่น โดยมีกลุ่มบ้านแม่ต๋ำ บ้านแม่ใส และกลุ่มคนจากจังหวัดอื่นๆ เข้ามาอยู่อาศัยอย่างมากมาย

ปัจจุบันจำนวนประชากรของชุมชนบ้านร่องไฮ หมู่ที่ 1 ทั้งหมด 506 คนจำนวน 127 ครัวเรือน จำแนกเป็นชาย 232
คนเป็นหญิง 274 คนและ หมู่ที่ 11 มีประชากรทั้งหมด 325 คนจำนวน 128 ครัวเรือนจำแนกเป็นชาย 160 คน เป็นหญิง
165 คน การเข้าถึงชุมชนบ้านร่องไฮนั้นสามารถเข้าถึงได้ 2 ด้าน คือการเข้าถึงทางบก และการเข้าถึงทางน้ำ การเข้าถึง
ทางบก ชุมชนบ้านร่องไฮ ห่างจากตัวจังหวัดเป็นระยะทางประมาณ 7 กิโลเมตรและห่างจากเขตเทศบาลเมืองพะเยา ซึ่งเป็น
ย่านพาณิชยกรรมของชุมชนแม่ต๋ำเป็นระยะทางประมาณ 2 กิโลเมตร ซึ่งทางนักท่องเที่ยวสามารถเดินทางจากจังหวัด
พะเยาถึงชุมชนบ้านร่องไฮได้โดยสะดวกด้วยรถส่วนตัว หรือ นักท่องเที่ยวจะใช้บริการรถสาธารณะสองแถวที่ผ่านชุมชนบ้า
นร่องไฮ สายพะเยา - แม่นาเรือ – แม่ใจ ที่สามารถขึ้นรถได้ที่บริเวณตลาดสดพะเยา ซึ่งจะมีรถผ่านชุมชนจนถึงเวลา 17.00
น. รถเที่ยวสุดท้ายที่ออกจากชุมชนไปยังตัวเมือง เวลา 15.00 น. ซึ่งสามารถใช้บริการรถสาธารณะสองแถวได้โดยที่ไม่มี
รถยนต์ส่วนตัวตลอดเส้นทางจากตัว อำเภอเมืองพะเยา ถึงย่านชุมชนแม่ต๋ำซึ่งเป็นถนนสี่ช่องทางเดินรถแต่ช่วงสี่แยกแม่ต๋ำ
เข้ามายังชุมชน
บ้านร่องไฮ เป็นถนนลาดยางเป็นระยะทาง 2 กิโลเมตร จนมาถึงสายหลักภายในหมู่ที่เชื่อมต่อจาก ถนน แม่นาเรือ – แม่ใจ
เป็นถนนลาดคอนกรีตเสริมเหล็ก

ภูมิปัญญาการตีมีด 4


ภูมิปัญญาการตีมีดเป็นภูมิปัญญาในท้องถิ่น ที่เป็นเอกลักษณ์โดดเด่นของ

บ้านร่องไฮ เป็นภูมิปัญญาที่ติดตัวมาจากกลุ่นคนที่อพยพมาจากลำปาง แล้วเพราะมีปัจจัยที่
สำคัญหลายอย่างที่ทำให้ภูมิปัญญาการตีมีดเป็นภูมิปัญญาที่สำคัญของบ้านร่องไฮ
เช่น 1.ปัจจัยด้านสภาพแวดล้อม บ้านร่องไฮมีสภาพแวดล้อมที่เอื้อกับการดำรงอาชีพตีมีด
เนื่องจากทางเหนือติดกับกว๊านพะเยาซึ่งมีปริมาณน้ำที่ค่อนข้างมากในการนำมาใช้ใน
การประกอบอาชีพตีมีดเพราะในการทำขั้นตอนการตีมีด เช่น การชุบคมมีดซึ่งต้องใช้น้ำมา
เติมอ่างชุบคมมีดตลอดเวลาเพราะน้ำโดนความร้อนจะระเหย และการรับคมมีดต้องใช้น้ำค่อน
ข้างมากเพราะต้องขัดมีดให้มีลักษณะพร้อมใช้งาน อีกทั้งดินในพื้นที่ที่นำมาปั้ นเตาเผาตีมีดยัง
เป็นดินที่เหมาะสมอย่างมาก ที่จะไม่ทำให้เตาเผาทรุดโทรมง่าย

2.ปัจจัยด้านคมมาคม บ้านร่องไฮเป็นหมู่บ้านที่ทางผ่านสัญจรไปมา ไปทางถนนรอบกว๊าน
พะเยาได้อีกทั้งยังติดกับเส้นถนนใหญ่ ทำให้ผู้คนแวะผ่านชม เลือกซื้อของในชุมชนสังเกตเห็น
โรงตีมีด และมีดที่ตั้งอยู่หน้าร้านที่สามารถดึงดูดความสนใจผู้ที่ขับรถผ่านได้อย่างดี
3.ปัจจัยด้านการอยู่ร่วมกันในชุมชน คนในชุมชนบ้านร่องไฮอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคี ผู้คนไม่
เคยนำอาชีพตีมีดมาเป็นประเด็นถถถียงสิทธิเสรีภาพ เพราะผู้คนเข้าใจกันว่าเป็นอาชีพหลัก
ของบ้านร่องไฮเลย อีกทั้ง ผู้คนยังคอยมาแวะเที่ยวเยี่ยมเยือนกันอีกด้วย หมู่บ้านร่องไฮ
ประกอบอาชีพการตีมีดเป็นอาชีพหลักหลายครัวเรือนแต่ไม่มีข้อขัดแย้งกันเพราะหลายครัว
เรือนก็ต่างทำต่างคิดออกแบบรูปแบบมีดของครัวเรือนของตนเองรับสร้างคมมีดหนา-บาง
แต่ละครัวเรือนไม่เหมือนกัน ให้ผู้คนที่มาซื้อสามารถเลือกซื้อตามครัวเรือนที่ตนเองสนใจ

5

โดยวิธีการดำเนินการตีมีดของบ้านร่องไฮมีดังนี้

ขั้นแรก ต้องเตรียมเสาะหาซื้อเหล็กให้ได้เสียก่อน เหล็กที่จะนำมาตีเป็นมีดนั้นควรเป็น
เหล็กแหนบรถยนต์และเศษเหล็ก การนำเหล็กเหล่านี้ไปใช้คิดแปลงเป็นมีดนั้นขึ้นอยู่กับ
ลักษณะมีดและขนาดของเหล็ก เช่น มีดกะเทาะบัว และมีดอีโต้ ที่มีความหนามาก ก็ต้อง
ใช้เหล็กแหนบชนิดหนามาตัดแต่งขึ้นเป็นรูป ส่วน เศษเหล็ก ถูกนำมาใช้บ้างแต่จะได้มีดที่
มีคุณภาพต่ำ เหล็กเป็นธาตุที่มีในธรรมชาติ พบเป็นสินแร่ แร่เหล็กที่ขุดได้จะถูกนำมา
ถลุง โดยเหล็กที่ถลุงได้ อาจมีธาตุอื่น ๆ เจือปนอยู่ด้วย เช่น คาร์บอน แมงกานีส
ซิลิคอน อลูมิเนียม ฟอสฟอรัส กำมะถัน ออกซิเจน ไนโตรเจน และไฮโดรเจน เป็นเหล็กที่
มีปริมาณคาร์บอน 0.5 – 1.5% มีความแข็ง และความเค้น
ดึงสูง เมื่อชุบแข็งแล้วจะเปราะ ซึ่งเหมาะสำหรับงานที่ทนต่อการสึกหรอ จากนั้นก่อไฟใน
เตาเผาเหล็ก นำถ่านที่มีคุณสมบัติใช้ในการตีมีดเท่านั้นมาใส่ลงในเตาเผามีด
เมื่อถ่านแดงแล้ว นำเหล็กมาเผาให้แดง นำเหล็กมาผ่าครึ่งมาทำขึ้นรูปทรงโครงของมีด
นำเหล็กที่ผ่ามาทำขึ้นทรงโครงของมีด ตีมีดให้ขึ้นทรงรูปร่างที่เราวางเอาไว้ แล้วจึงใช้
ฆ้อนโค๊ดไล่ตีให้มีดมีความละเอียดมากขึ้น เมื่อเสร็จแล้วพักมีดให้เย็น นำมีดที่พักให้เย็น
แล้วไปเจียด้วยเครื่องเจีย นำมีดที่เจียมาเผาไฟอีกครั้งนำไปเจียให้ละเอียดและขัดด้วย
ตะไบ นำมีดมาชุบคมให้มีคมที่ตั้งตรงเหมาะสมกับที่ออกแบบไว้ ใส่ด้ามมีดควรมีลักษณะ
เป็น ด้ามไม้ประดู่ ไม้แดง และไม้ชิงชัง จากนั้นนำครั่งใส่ลงเพื่อให้มีดยึดติดกับด้ามมาก
ขึ้นป้องกันมีดหลุดออกจากด้าม แล้วจึงนำมีดไปรับคม ขัดให้ขาวน่าใช้มากขึ้น กำหนด
ราคา แล้ว นำไปตั้งหน้าร้านพร้อมขายส่ง-ขายปลีก

6

ภูมิปัญญาการตีมีดการมีความเชื่อในการเลี้ยงครูหรือเรียกว่าปู่ดำ
การเลี้ยงครูจะจัดทำทุกวันที่15 เมษายน ของทุกปี จัดทำขึ้นเพื่อไหว้

ครูบรรพบุรุษที่จัดตั้งการตีมีดอีกทั้งเพื่อให้ตีมีดไม่ให้มีอุปสรรค ราบรื่น
มีปัญญาในการสร้างรูปแบบมีด การเคารพครูบาอาจารย์ที่คอย
สั่งสอนการทำมีด
สิ่งของที่นำมาประกอบพิธี
1.เหล้าขาว 1 ขวด
2.ไก่ต้ม 2 ตัว
3.ธูป เทียน ดอกไม้
4.ตุงไส้หมูสีแดง

7

วิวัฒนาการของ

ภูมิปั
ญญาการตีมีดบ้านร่องไฮ

ในยุคเริ่มต้น ในประมาณปีพุทธศักราช2465
สันนิษฐานว่าได้มีการประกอบอาชีพของชนกลุ่มหนึ่งที่อพยพจากลำปางเป็นอาชีพติดตัวจาก

บรรพบุรุษโดยมีการรวมกลุ่มของผู้คนประมาณ4-5คนต่อการประกอบอาชีพตีมีดในครัวเรือน
ซึ่งมีการประกอบอาชีพนี้ไม่มากนักประมาณแค่2-3ครัวเรือนเนื่องจากสมัยนั้นยังไม่มีความก้าวหน้า


ทางด้านอุตสาหกรรมเนื่องด้วยไฟฟ้ายังเข้าไม่ถึงหมู่บ้านในการทำมีดแต่ละเล่มนั้น จึงต้องมีการรวม

กลุ่มคนเพื่อทำการผลิตมีด เช่น การตีเหล็กให้เป็นโครงร่างในมีดแต่ละเล่มนั้น ต้องตีมีดกันอย่างต่อ
เนื่องทำเวลาเพื่อไม่ให้เล็กนั้นเย็นก่อน การดัดแปลงรูปทรงของมีดให้เป็นมีดต่างๆ ต้องช่วยแบ่งกันตี
เพื่อให้มีรูปแบบที่หลากหลาย การทำสูบเซ่าซึ่งสมัยก่อนนั้นจะมีคนช่วยกันสูบเซ่า
เพื่อช่วยเร่งการลุกไหม้ของเชื้อเพลิง เพื่อเพิ่มความร้อนให้สูงขึ้น โดยสูบให้ลมออก เป่าถ่านไฟ
ให้มีความร้อนสูง จะประกอบไปด้วยตัวกระบอกสูบ ซึ่งอาจจะทำด้วย ไม้หรือสังกะสีก็ได้ ภายใน
มีลูกสูบสำหรับอัดลม และมีรูสำหรับพ่นลมออกมาสู่เตา

ยุคความก้าวหน้าอุตสาหกรรม ในประมาณปีพุทธศักราช2522
ในยุคนี้ เริ่มมีความก้าวหน้าทางด้านอุตสาหกรรมเข้ามาสู่บ้านร่องไฮ โดยมีการส่งกระแสไฟฟ้า

จากทางตัวเมืองมายังชุมชนบ้านร่องไฮ เริ่มมีไฟฟ้ามาลงครัวเรือนแต่ละหลังคา จึงทำให้จากการรวม
กลุ่มกันก็แยกกันเป็นอาชีพของ แต่ละครัวเรือนมากขึ้น เพราะเมื่อไฟฟ้าเข้ามาก็มีสิ่งที่อำนวยความ
สะดวกมากยิ่งขึ้น มีการลงเครื่องจักรมาช่วยการตีมีดมาขึ้น โดยมีไฟฟ้าเป็นสื่อกลางที่สามารถเป็นสิ่ง
ที่ทำให้การตีมีดง่ายขึ้น มีการรู้จักเครื่องเจียมีดตะไบขัดมีด สามารถช่วยลดระยะเวลาให้รวดเร็วและ
ผลิตมีดได้มากขึ้น

8

ยุครุ่งเรือง ในประมาณปีพุทธศักราช2548-2562
ในยุคนี้ทุกพื้นที่เริ่มรู้จักบ้านร่องไฮเนื่องจากการตีมีดมีคนเข้ามาสั่งทำมากขึ้น อีกทั้งยังบอกปากต่อ

ปากว่ามีดบ้านร่องไฮมีคุณลักษณะดีอย่างไร ทำให้มีชื่อเสียงและมีผู้คนสนใจเข้ามาซื้อทั่วจังหวัดพะเยา
รวมถึงภายในประเทศไทย มีการสนับสนุนจากภาครัฐโดยการจัดตั้งสินค้าโอทอปซึ่งเรียกว่าหนึ่ง
ผลิตภัณฑ์หนึ่งตำบล โดยมีดบ้านร่องไฮก็เป็นหนึ่งในโอทอปของชุมชนบ้านร่องไฮเพราะว่าถ้าใครผ่าน
บ้านร่องไฮก็จะเห็นศูนย์จัดสินค้าโอทอปของบ้านร่องไฮ เมื่อผู้คนได้เข้าไปดูก็จะทราบเลยว่าการตีมีด
ของบ้านร่องไฮเป็นที่ขึ้นชื่อของชุมชนอย่างมาก ยิ่งทำให้หมู่บ้านร่องไฮมีชื่อเสียงทั้งในจังหวัดและใน
ประเทศมากขึ้น มีการแชร์การโพสต์ลงในสื่อโซเชียลมีเดีย ทำให้ทั่วภายในประเทศและนอกประเทศรู้จัก
มีดบ้านร่องไฮและมีคนเข้ามาสั่งออเดอร์ไม่ว่างเว้นในแต่ละวัน บางครัวเรือนถึงกับมีการเหมาการสั่งทำ
กันไม่ทันเลยทีเดียว มีการแยกการรวมกลุ่ม จากเคยมีการรวมกลุ่มกัน แยกมันเป็นอาชีพหลักของแต่ละ
ครัวเรือนเป็นอุตสาหกรรมภายในครัวเรือนแต่ละหลังคาเรือนและยุคนี้ชุมชนบ้านร่องไฮยังเป็นชุมชนน่า
เที่ยวของจังหวัดพะเยาอีกด้วย

ยุคซบเซา ประมาณปีพุทธศักราช2563
เป็นช่วงขาลงอย่างมากถึงกับการเสื่อมของอาชีพนี้เลยก็สามารถกล่าวได้ เนื่องจากเกิดการแพร่

ระบาคโควิด19เป็นการเผยแพร่ระบาดของโลกสายพันธุ์ใหม่ จึงทำให้ผู้คนไม่กล้าออกจากบ้านทำให้
การค้าขายของมีดชุมชนบ้านร่องไฮดิ่งลงเป็นอย่างมาก มีดของบ้านร่องไฮได้รับผลกระทบเป็นอย่าง
มากเพราะ ไม่มีคนมาซื้อมีดเลย ซึ่งบางวันมีคนมาซื้อไม่กี่เล่ม ผู้คนที่ประกอบอาชีพตีมีดบางครัวเรือน
ถึงกับปิดกิจการ แล้วไปทำอาชีพอย่างอื่นทดแทนเช่น การทำการประมง การไปทำงานรับจ้าง เป็นต้น

การสืบทอดภูมิปัญญา 9

การตีมีดในปัจจุบัน




ในปัจจุบันไม่ค่อยมีผู้ที่สืบทอดภูมิปัญญาตีมีด เพราะหลายครัวเรือนส่งลูกจบ
ข้าราชการ เรียนสูงๆหรือผู้ที่สืบทอดไม่มีใจรักในอาชีพตีมีด เลยไม่มีความสุขในการ
ประกอบอาชีพนี้ และไม่มีใครสืบต่อภูมิปัญญาอาชีพตีมีด จึงเป็นยุคสมัยที่การสร้าง
ภูมิปัญญาการตีมีดเป็นที่นิยมของหมู่บ้านลดลง อีกทั้งเมื่อยุคอดีตยังไม่ได้มีการจัดเก็บ
ภาษีอุตสาหกรรมครัวเรือนขนาดเล็ก แต่เนื่องด้วยปัจจุบันมีการจัดเก็บภาษี
อุตสาหกรรมครัวเรือนขนาดเล็กเกิดขึ้นทำให้เป็นอีกปัจจัยที่ทำให้ภูมิปัญญาการตีมีดลด
ลง เพราะรายได้ไม่สมดุลกับรายจ่าย

จึงเห็นได้ว่าในสมัยปัจจุบันผู้ที่ยังประกอบอาชีพภูมิปัญญาตีมีดอยู่ มักจะพบเห็น
เป็นคนอายุวัยกลางคน หรือผู้สูงอายุเสียมากกว่าวัยทำงาน นับวันภูมิปัญญาตีมีดก็เริ่ม
สูญหายไปตามกาลเวลาและยุคสมัยที่ผ่านเปลี่ยน ซึ่งภูมิปัญญาตีมีดจะเป็นเอกลักษณ์
อย่างหนึ่งของหมู่บ้านร่องไฮ เพราะเป็นภูมิปัญญาอาชีพที่ติดตัวผู้คนมาตั้งแต่เริ่มก่อ
รากสร้างฐานที่หมู่บ้านร่องไฮ

สรุป 10



ภูมิปัญญาการตีมีดของชุมชนบ้านร่องไฮ ตั้งอยู่ในเขตตำบลแม่ใส อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา มีสภาพ
ภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่ม โดยลาดจากทางทิศใต้ไปทิศเหนือลงสู่กว๊านพะเยา ลักษณะพื้นที่หมู่บ้านเป็นดิน
ร่วนปนทราย มีแม่น้ำร่องไฮไหลผ่านกลางหมู่บ้านลงสู่ลำน้ำอิง โดยทิศเหนือ (ติดกับกว๊านพะเยา) ทิศใต้
(ติดกับเทศบาลตำบลแม่กา) ทิศตะวันออก (ติดกับเทศบาลเมืองพะเยา) ทิศตะวันตก (ติดกับบ้านแม่นา
เรือ)
โดยการก่อตั้งชุมชนประมาณปีพุทธศักราช2458 เริ่มมีประชากรที่อพยพมาจากบ้านกาดเมฆ
อำเภอเมือง จังหวัดลำปางมาทำมาหากินตั้งถิ่นฐานรกรากอยู่ที่ บ้านร่องไฮ ซึ่งเห็นมาสภาพภูมิประเทศ
หมู่บ้าน ที่เอื้ออำนวยต่อภูมิปัญญาอาชีพที่ติดตัวมา โดยได้ทำการพัฒนาพื้นที่ จากเป็นป่ากลายเป็นครัว
เรือน
ที่มีจำนวนมากขึ้น โดยมีผู้นำคือ พ่ออุ้ยมอย แก้วใจบุญ เป็นผู้เลือกที่ตั้งสภาพการตั้งถิ่นฐาน และมีการ
เสนอเลือกชื่อหมู่บ้าน ในสมัยนั้นมีร่องน้ำไหลผ่านกลางหมู่บ้านลงสู่แม่น้ำอิงหรือหนองเอี้ยงซึ่งสองข้างฝั่ ง
ร่องน้ำ
มีต้นไทรใหญ่ขึ้นอยู่เรียงกันซึ่งทางภาคเหนือ หรือภาษาพื้นเมืองเรียกต้นไทรว่า ต้นไฮ จึงตั้งชื่อตามร่องน้ำ
ที่มีต้นไฮ ขึ้นว่า ร่องไฮ จนมาถึงทุกวันนี้

ภูมิปัญญาการตีมีดบ้านร่องไฮ มีวิธีการทำคือขั้นแรก ต้องเตรียมเสาะหาซื้อเหล็กให้ได้เสียก่อน เหล็ก
ที่
จะนำมาตีเป็นมีดนั้นควรเป็นเหล็กแหนบรถยนต์และเศษเหล็ก การนำเหล็กเหล่านี้ไปใช้คิดแปลงเป็นมีดนั้น
ขึ้นอยู่กับลักษณะมีดและขนาดของเหล็ก จากนั้นก่อไฟในเตาเผาเหล็ก นำถ่านที่มีคุณสมบัติใช้ในการตีมีด
เท่านั้นมาใส่ลงในเตาเผามีด เมื่อถ่านแดงแล้ว นำเหล็กมาเผาให้แดง นำเหล็กมาผ่าครึ่งมาทำขึ้นรูปทรง
โครงของมีด นำเหล็กที่ผ่ามาทำขึ้นทรงโครงของมีด ตีมีดให้ขึ้นทรงรูปร่างที่เราวางเอาไว้ แล้วจึงใช้ฆ้อน
โค๊ดไล่ตีให้มีดมีความละเอียดมากขึ้น เมื่อเสร็จแล้วพักมีดให้เย็น นำไปมีดที่พักให้เย็นแล้วไปเจียด้วยเครื่อง
สเมเสัพจีืนมีก่ยอนากิัใรษวบนหริ้วำฐทัมวีฒี่มามอดีนดนกอยวึทาล่กดีุา่่กมเแไตจดาิขีบ้ดยรมอบีภมกกงูัมไบาผาิวูเ้้ปรดคผั้ปใญานาสรม่ไปญดฟะม้รกาอาาะีมอกกมกบมาาคขีึอดร้ณนรัตา้คงีป4ชม้ีวนี-พอดรำ5งขมไคีกมอปลีันัชงนเก่ตจชวม่ีษีอยงนดณเกใกวหหาล้ละุลรล่มุเาปดปะดห็ัเรอนงอนีะึอ่นยงีก้ดกดท้อีใาจ่แนอบมาลพยอกไุะมคยาด้ขช้เพปัีารดิพ่จรมมดตาะ้ตีวดก้มแูนี่ยลดล้ไตำวใใมปนน้ะจแึไคาปงบดงรนรังเวะำปนเม็มรำแนีืาอดมลอณีนะไดาปปชมีีไซรึพพม่ัางุ้บตชชทมิุิคีบดงธกมชตศคาััังวกรมขจปัรใจดาาหรา้กนชะม้กีบก2ำคนก4อรมนร6บรั้ทพดน5ีอ่ตบใานัุ้หชงำร้ีุขพตษคานรโรีัวด้่งงไนมยเใ่่หาส่ใมลชา้งะ
มมาากกนขึั้กนปกรำะมหานณดรแาค่ค2า-3แคลร้ัววนเรำือไปนตัยุ้งคหคนว้าารม้าก้นาพวหร้นอ้ามอขุตาสยาส่หงก-ขรรามยปในลีกประมาณปีพุทธศักราช2522 ในยุคนี้
เริ่มมีความก้าวหน้าทางด้านอุตสาหกรรมเข้ามาสู่บ้านร่องไฮ โดยมีการส่งกระแสไฟฟ้าจากทางตัวเมืองมายัง
ชุมชนบ้านร่องไฮ เริ่มมีไฟฟ้ามาลงครัวเรือนแต่ละหลังคา จึงทำให้จากการรวมกลุ่มกันก็แยกกันเป็นอาชีพ
ของ แต่ละครัวเรือนมากขึ้น ยุครุ่งเรือง ในประมาณปีพุทธศักราช2548-2562 ในยุคนี้ทุกพื้นที่เริ่มรู้จักบ้า
นร่องไฮเนื่องจากการตีมีดมีคนเข้ามาสั่งทำมากขึ้น อีกทั้งยังบอกปากต่อปากว่ามีดบ้านร่องไฮมีคุณลักษณะ
ดีอย่างไร ทำให้มีชื่อเสียงและมีผู้คนสนใจเข้ามาซื้อทั่วจังหวัดพะเยารวมถึงภายในประเทศไทย ยุคซบเซา
ประมาณปีพุทธศักราช2563 เป็นช่วงขาลงอย่างมากถึงกับการเสื่อมของอาชีพนี้เลยก็สามารถกล่าวได้
เนื่องจากเกิดการแพร่ระบาคโควิด19เป็นการเผยแพร่ระบาดของโลกสายพันธุ์ใหม่ จึงทำให้ผู้คนไม่กล้าออก
จากบ้านทำให้การค้าขายของมีดชุมชนบ้านร่องไฮดิ่งลงเป็นอย่างมาก

ในปัจจุบันถ้ากล่าวถึงการสืบทอดนั้นค่อนข้างที่ไม่มีคนที่จะสืบทอดภูมิปัญญาการตีมีด เพราะ
หลายครัวเรือนส่งลูกจบข้าราชการ เรียนสูงๆหรือผู้ที่สืบทอดไม่มีใจรักในอาชีพตีมีด เลยไม่มีความสุขในการ
ประกอบอาชีพนี้ และไม่มีใครสืบต่อภูมิปัญญาการตีมีด จึงเป็นยุคสมัยที่การสร้างภูมิปัญญาการตีมีดเป็นที่
นิยมของหมู่บ้านลดลง

ค

บรรณานุกรม

ณิชกานต์ จันทร์ธีระโรจน์.(30/06/2555).ตีมีดบ้านร่องไฮhttps://prezi.com/cfn2bygkeasx/presentation/
คณะกรรมการบ้านร่องไฮ.(09/09/2564).ข้อมูลชุมชนบ้านร่องไฮ.แผนพัฒนาชุมชนบ้านร่องไฮ.
กมลชนก ถาระดุจ.(10/09/2564).ภูมิปัญญาท้องถิ่นจังหวัดพะเยา.บทความวิจัยท้องถิ่นจังหวัดพะเยา
เดช แก้วใจบุญ.(13/10/2565).บทสัมภาษณ์
สุธิชัย แก้วใจบุญ.(13/10/2565).บทสัมภาษณ์
สมบูรณ์ กันทะวัง.(14/10/2565).บทสัมภาษณ์



ภูมิปัญญาสืบสาน เล่าขานตีมีด
ทรงประณีตงดงาม ลือนามร่องไฮ