กระจูด คนบ้านห้วยลึก & ม าดูค ว า ม สั ม พั น ธุ์ ข อ ง ค น กั บ พื ช โดย กันตยา หมั่นการ ศศิภรณ์ ชัยรักษา ชุมชนบ้านห้วยลึก ตำ บลท่าสะท้อน อำ เภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี สาขาวิชาการจัดการทางวัฒนธรรม คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี
คุณค่า ของ พืชกระจูด
คำ นำ หนังสือแห่งภูมิปัญญาชาวบ้าน กระจูดจัดอยู่ในสายพันธุ์เดียวกับ “กก” ซึ่งมีอยู่ในพื้นที่ของ ชุมชนบ้านห้วยลึก จะมีการเจริญเติบโตได้ดีในบริเวณป่าดินพรุ และชาวบ้านในชุมชนได้นำ มาสร้างสรรค์เป็นผลิตภัณฑ์หลาก หลาย พัฒนารูปแบบต่างๆให้เข้ากับยุคสมัยปัจจุบัน ซึ่งเป็นการ นำ เอาทรัพยากรที่มีอยู่แล้วมาใช้ให้เกิดประโยชน์ วิถีชีวิต & กระจูด เล่มนี้เป็นหนังสือที่ รวบรวมวิถีชีวิตคนที่ สัมพันธ์กับกระจูด โดยมีเนื้อหาเกี่ยวกับภูมิปัญญาของชาวบ้านที่ นำ กระจูดมาใช้ประโยชน์ หวังว่าหนังสือเล่มนี้จะเป็นประโยชน์ กับผู้ที่สนใจศึกษา เกี่ยวกับพืชกระจูดในอนาคตต่อไปได้ ด้วยความขอบตุณ กันตยา หมั่นการ ศศิภรณ์ชัยรักษา
หน้า 1 สารบัญ หน้า 3 หน้า 4 หน้า 5 หน้า 11 หน้า 16 หน้า 20 หน้า 25 กระจูดคืออะไร สายพันธุ์กระจูด กระจูดกับวิถีคนบ้านห้วยลึก การเตรียมกระจูดก่อนนำ ไป จักสาน ลวดลายการจักสาน การจักสานกระจูดเป็น ผลิตภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์จักสานกระจูด การเก็บรักษาผลิตภัณฑ์ จักสานกระจูด ภูมิปัญญาเกี่ยวกับกระจูด หน้า 15
กกกรรระะะจูจูจูจู ด จู ด จู ด คืออะไร? 1
2 กกกรรระะะจูจูจูจู ด จู ด จู ด กระจูดเป็นพืชจำ พวก กก ที่เจริญเติบโตในบริเวณที่มีลักษณะป่าพรุ เป็นป่าที่มีพื้นที่ลุ่มน้ำ ขังตลอดทั้งปี น้ำ ในบริเวณป่าพรุจะมีสีเขียวหรือสี น้ำ ตาลเข้มเกิดจากการหมักหมมของซากพืชซากสัตว์มาอย่างยาวนาน ในภาคใต้จะพบกระจูดมากที่สุดในพื้นที่ ได้แก่ จังหวัดนครศรีธรรมราช จังหวัดชุมพร จังหวัดสุราษฎร์ธานี จังหวัดพัทลุง จังหวัดนราธิวาส และ จังหวัดที่พบกระจูดได้น้อย ได้แก่ จังหวัดสงขลา จังหวัดปัตตานี จังหวัด สตูล จังหวัดภูเก็ต ส่วนจังหวัดที่ไม่พบกระจูดเลย ได้แก่ จังหวัดยะลา จังหวัดกระบี่ จังหวัดตรัง และจังหวัดระนอง
สายพันธุ์กระจูด สายพันธุ์กระจูด สายพันธุ์กระจูด ชุมชนบ้านห้วยลึกมีกระจูดอยู่ 2 สายพันธุ์ ได้แก่ กระจูดหนูและกระจูดใหญ่ โดยทั้ง 2 สายพันธุ์เป็นพืชที่ขึ้นเองในหนองน้ำ ของชุมชน จะเจริญเติบโตปะปนกันระหว่าง กระจูดหนู กระจูดใหญ่ และต้นกก ซึ่งเป็นพืชสายพันธุ์เดียวกัน 3 มีลำ ต้นเล็ก เปราะบางเมื่อตาก แห้งลำ ต้นจะขาดง่ายไม่เหมาะ กับการจักสาน ลำ ต้นมีลักษณะใสและสีเขียว อ่อน ขนาดข้อปล้องสั้น ลักษณะดอกสีขาวเรียวยาว กระจูดใหญ่ มีลำ ต้นสูงใหญ่และหนา เหนียว กว่ากระจูดหนูตากแห้งแล้วไม่ ขาดง่ายเหมาะกับการจักสาน ลำ ต้นสีเขียวเข้ม ขนาดข้อปล้องยาวกว่ากระจูด หนู ลักษณะดอกตูมสีน้ำ ตาล
บ้านห้วยลึกมีพื้นที่บางส่วนเป็นป่าพรุ เป็นบริเวณที่มีน้ำ ขังพื้นที่ชุ่มน้ำ ที่กระจูดเจริญ เติบโตและต้นอุดมสมบูรณ์มีขนาดใหญ่ ซึ่งส่วนมากกระจูดสายพันธุ์กระจูดใหญ่ จะ เจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ ที่มีน้ำ ขังสูงส่วนกระจูดหนูมักจะเจริญเติบโตในพื้นที่น้ำ ขัง ตื้นลำ ต้นจะมีขนาดเล็กและเปราะง่ายกว่ากระจูดใหญ่ไม่นิยมน้ำ มาแปรรูป ส่วน กระจูดใหญ่จะมีความเหนียวไม่ขาดง่าย เหมาะแก่การจักสานซึ่งขนาดแต่ละต้นไม่ เท่ากัน โดยชาวบ้านห้วยลึกได้นำ กระจูดมาคัดเลือกขนาดให้เหมาะแก่การจักสาน เป็นสิ่งของเครื่องใช้ เช่น การทำ สาด (เสื่อ) จะใช้กระจูดต้นใหญ่ สมุก (ที่ใส่ของ) จะ ใช้กระจูดที่มีลำ ต้นเล็ก มาตั้งแต่อดีต ดังคำ กล่าวของ คุณพัชรี จิรดิลก (2566 : สัมภาษณ์) ในพื้นที่บ้านห้วยลึกมีบริเวณที่มีลักษณะเป็นป่าพรุทุ่งกระจูดมากกว่าร้อย ไร่ ในปัจจุบันกรมชลประทานได้มีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงพื้นที่บางส่วนมาเป็น อ่างเก็บน้ำ เนื่องจากในช่วงฤดูฝนจะมีปัญหาเรื่องน้ำ ท่วมบ่อยครั้ง ทำ ให้ทุ่งกระจูดมี จำ นวนลดน้อยลงไปจากเดิม การจักสานกระจูดไม่ทราบแน่ชัดว่ามีการเริ่มจักสาน กระจูดเมื่อไหร่ เนื่องจากไม่มีการบันทึกการเริ่มจักสานกระจูดไว้ ซึ่งเป็นภูมิปัญญา ดั้งเดิมของชาวบ้านในการนำ ต้นกระจูดจากในทุ่งเพื่อมาจักสานกระบุง สมุกไว้ใส่ใน เครื่องเชี้ยนหมากไว้ใส่ยาเส้น และเสื่อไว้ปูนอน ปูนั่ง สำ หรับใช้ในครัวเรือน บ้านห้วยลึก 4 กระจูดกับวิถีคน กระจูดกับวิถีคน กระจูดกับวิถีคน
การเตรียมกระจูดก่อนนำ ไป การเตรียมกระจูดก่อนนำ ไป การเตรียมกระจูดก่อนนำ ไป จักสาน วิธีการเตรียมกระจูดของชาวบ้านในพื้นที่บ้าน ห้วยลึกมีวิธีการตามขั้นตอน ดังนี้ 5 ขั้นตอนที่ 1 การเก็บกระจูด เลือกต้นกระจูดที่แก่จัดและมีความยาวเหมาะกับการใช้จักสานผลิตภัณฑ์ ใช้มือรวบ ต้นกระจูดประมาณ 1 กำ มือ แล้วใช้เคียวเกี่ยวบริเวณโคนต้นกระจูด
6 เมื่อเกี่ยวเรียบร้อยแล้วใช้ มือข้างหนึ่งจับส่วนปลายต้น กระจูดและมืออีกข้างหนึ่ง จับส่วนกลางต้น จากนั้นปล่อยมือข้างที่จับส่วน กลางต้นแล้วสะบัดส่วนเกิน ออก เป็นการคัดต้นกระจูดที่มี ขนาดสั้นเกินไปออก
7 จากนั้นนำ มากองรวมกันแล้วใช้ต้นกระจูดมัด โดยการหมุนให้แน่นแล้วสอดส่วน ปลายที่ใช้มัดเข้าไปที่หมุนปมให้แน่น
8 ขั้นตอนที่ 2 การคัดเลือกต้นกระจูด เมื่อเก็บกระจูดมาจาก ทุ่งกระจูดแล้วนำ มาคัด เลือกต้นที่ตายแล้วออก จะมีลักษณะเป็นสี น้ำ ตาล และต้นที่สั้นเกิน ไปไม่เหมาะกับการนำ มา ทำ เป็นผลิตภัณฑ์ ต้นที่สั้นเกินไปไม่เหมาะกับ การนำ มาทำ เป็นผลิตภัณฑ์
9 ขั้นตอนที่ 3 การคลุกโคลน เมื่อคัดกระจูดได้ตามต้องการแล้วนำ มาคลุกกับโคลนขาว ซึ่งโคลนขาวจะทำ ให้ สีต้นกระจูดเมื่อตากแห้งแล้งมีสีขาวนวลสวยงาม และเพิ่มความเหนียวของต้น กระจูด นวดโคลนผสมน้ำ เล็กน้อยด้วย มือ สังเกตว่าโคลนติดมือก็แสดง ว่าเมื่อนำ กระจูดมาคลุกแล้วจะ ทำ ให้โคลนติดกับต้นกระจูดได้ดี จากนั้นนำ ต้นกระจูด ลงไปคลุกกับโคลนที่ นวดไว้ให้ทั่ว
10 นำ ต้นกระจูดที่คลุกโคลนแล้วไปตากแดดให้แห้งสนิท ต้องตากให้เรียงต้น จะ ทำ ให้กระจูดโดนแดดได้ทั่วถึง ทำ ให้แห้งเร็วขึ้น ขั้นตอนที่ 5 การตำ ขั้นตอนที่ 4 การตาก ต้องตำ ต้นกระจูดที่ตากแห้งแล้วให้มีลักษณะแบน และนิ่ม เพื่อที่จะสามารถนำ มาสานเป็นผลิตภัณฑ์ได้
11 ภูมิ ปัญ ญ า เกี่ยว กับ กระ จู ด
12 การเก็บต้นกระจูดของชาวบ้านชุมชนบ้านห้วยลึกในบางบ้านจะใช้วิธีการใช้เคียวเกี่ยว ภูมิปัญญาการเก็บต้นกระจูด การใช้มือหนึ่งข้างจับ บริเวณส่วนปลายแล้ว สะบัดต้นกระจูดส่วนเกิด ออกเป็นภูมิปัญญาการ คัดเลือกต้นกระจุดที่มี ความยาวตามที่ต้องการ
13 ภูมิปัญญาการคลุกโคลน เป็นการเพิ่มความเหนียวของต้น กระจูดในการจักสานและทำ ให้สี ของต้นกระจูดมีสีขาวนวล หาก ไม่คลุกโคลนจะทำ ให้ต้นกระจูด เป็นสีแดงเปราะขาดง่าย ภูมิปัญญาการตาก การตากให้แห้งสนิทเป็นการ ถนอมต้นกระจูดให้อยู่ได้นาน หลายปี ซึ่งการตากควรตากโดย การกระจายไม่ให้ต้นกระจูดติด กัน เพื่อให้กระจูดแห้งทั่วถึง
14 เป็นการทำ ให้กระจูดที่ตากแห้งแล้วมี ลักษณะแบนทำ ให้ง่ายต่อการจักสาน ภูมิปัญญาการตำ ต้องตำ จนกว่าจะมีลักษณะอ่อน นิ่ม ถ้าแข็งจะไม่สามารถนำ มา จักสานได้
ลวดลวย การจักสาน การจักสานกระจูดในชุมชนบ้านห้วยลึกนิยมจักสานลวดลายสอง และลวดลายสาม จากคำ บอกเล่าของคุณยายจินดา ชัยยศ (2566 : สัมภาษณ์) กล่าวว่า การจักสาน ลวดลายสอง มีความง่ายกว่าการจักสานลวดลายสาม ลวดลายสองเป็นลวดลายแรก ของการใช้จักสานกระจูดถือเป็นลวดลายดั้งเดิม ส่วนการจักสานลวดลายสามมีความ ยากมากกว่าลวดลายสองเนื่องจากต้องใช้ต้นกระจูดที่มีขนาดเล็กกว่าลวดลายสอง เพราะจะจักสานออกมาได้สวยกว่าและละเอียดอ่อนประณีตมากกว่าลวดลายสอง 15 ลายสอง การจักสานลวดลายสาม เป็นการสานแบบยกสามเส้น ข่มสามเส้น นิยมนำ มาสาน เป็นกระเป๋าเพราะเป็นการสาน ที่ใช้ความชำ นาญและละเอียด การจักสานลวดลายสอง เป็นการสามแบบยกสองเส้น ข่มสองเส้น นิยมนำ มาสานเป็น ลายสาด (เสื่อ) มากที่สุดเพราะ สานได้ง่าย ลายสาม
การจักสานกระจูด เป็น ผลิตภัณฑ์ ขั้นตอนการผลิตเป็นผลิตภัณฑ์จักสานกระจูด แบ่งออกเป็น 2 ขั้นตอน ได้แก่ ขั้นตอนการจักสานขึ้นรูปผลิตภัณฑ์ และขั้นตอนการตกแต่งผลิตภัณฑ์ ดังนี้ 16 ขั้นตอนการจักสาน เมื่อตำ กระจูดให้มีลักษณะแบนและนิ่มแล้วนำ มาคัดเลือกเส้นกระจูด ให้เหมาะสมกับผลิตภัณฑ์ที่ต้องการจักสาน
17 จากนั้นเริ่มโดยการนำ เส้น กระจูดมาวางเรียงกันโดยจะ วางเส้นเล็กสลับกับเส้นใหญ่ เพื่อความสมดุลของลวดลาย สลับกันตลอดการจักสาน จากนั้นจักสานโดยการยกเส้นกระจูดสลับกันตามลวดลายที่ต้องการ ถ้าหากสาน ลายสองให้ยกสองเส้นแล้วเว้นสองเส้น ถ้าหากสานลายสามให้ยกสามเส้นแล้ว เว้นสามเส้น แล้วนำ เส้นใหม่มาใส่ระหว่างเส้นที่ยกไว้ ทำ สลับกับเส้นที่ไม่ได้ยก ให้มีลักษณะขัดกัน
18 จากนั้นจัดเส้นให้ชิดกันไม่ให้มี ช่องว่าง ในการจักสานผลิตภัณฑ์ประเภทที่มีฐานตั้งได้ เช่น กล่อง กระเป๋าสะพาย จะต้องเริ่ม จากการจักสานในส่วนของฐานก่อน จากนั้นนำ มาวัดขนาดฐานด้วย หุ่นโฟมที่ได้วัดขนาดและตัดไว้ เป็นหุ่นสำ หรับจักสานให้มี ขนาดตามความต้องการ
19 ขั้นตอนการตกแต่ง วัดขนาดตามต้องการ แล้วพับส่วนเกิน จากนั้นนำ มาตกแต่งผลิตภัณฑ์ตามต้องการ
ผลิตภัณฑ์จักสาน กระจูด ผลิตภัณฑ์จักสานกระจูดบ้านห้วยมีผลิตภัณฑ์ที่หลากหลาย สวยงาม และทันสมัย ได้แก่ กล่องหลากหลายรูปแบบและหลายขนาด ตะกร้า ทั้งแบบมีฝาปิดและแบบไม่มีฝาปิด กระบุง เสื่อ หมวก กระเป๋า แฟชันหลากหลายรูปแบบตามความต้องการของกลุ่มลูกค้า 20
กระเป๋า 21
กล่อง 22
หมวก 23 เบาะรองนั่ง ปกสมุด
ที่รองจาน 24 ตะกร้า สาด (เสื่อ)
การเก็บรักษา ผลิตภัณฑ์จักสาน กระจูด เนื่องจากกระจูดเป็นเส้นใยธรรมชาติ สามารถดูดความชื้นได้ง่าย ความชื้นจะ ส่งผลเสียต่อผลิตภัณฑ์เป็นอย่างมาก เพราะจะทำ ให้ผลิตภัณฑ์เป็นเชื้อราได้ การเก็บรักษาควรเก็บไว้ในที่แห้ง หมั่น นำ มาผึ่งแดดบ่อยครั้ง เพื่อลดความชื้น ของผลิตภัณฑ์ ภายในกลุ่มวิสาหกิจ หัตถกรรมจักสานกระจูดบ้านห้วยลึกมี การสร้างโรงอบพลังงานแสงอาทิตย์ขึ้น เพื่อสำ หรับเก็บรักษาผลิตภัณฑ์ต่างๆ 25
บุคลานุกรม พัชรี จิรดิลก. ประธานกลุ่มวิสาหกิจหัตถกรรมจักสานกระจูดบ้านห้วยลึก. (ผู้ ให้สัมภาษณ์), ศศิภรณ์ ชัยรักษา (ผู้สัมภาษณ์), เมื่อวันที่ 9 กุมภาพันธ์ 2566 จินดา ชัยยศ. ชาวบ้านชุมชนบ้านห้วยลึก. (ผู้ให้สัมภาษณ์), ศศิภรณ์ ชัย รักษา (ผู้สัมภาษณ์), เมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2566
นางสาวกันตยา หมั่นการ รหัสนักศึกษา 6307204001003 นางสาวศศิภรณ์ ชัยรักษา รหัสนักศึกษา 6307204001032 ผู้จัดทำ นักศึกษาสาขาวิชาการจัดการทางวัฒนธรรม คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี
สาขาวิชาการจัดการทางวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี