BD Bahasa Jawa Semester 2

SD KRISTEN KALAM KUDUS SURAKARTA

Modul Bahasa Jawa
Semester II

AMSAL 1 : 7
“Takut akan Tuhan adalah permulaan pengetahuan
Tetapi orang bodoh menghina hikmat dan didikan.”

TEMA 4
PITUTUR

Kd 3.2 : Memahami tembang dolanan bertema nasihat.
Kd 4.2 : Menirukan pengucapan teks tembang dolanan bertema nasihat.

A. Tembang dolanan

 Tembang dolanan yaiku tembang basa jawa kang biyasane
ditembangake bocah-bocah sinambi dolanan bebarengan kancane.

 Tembang dolanan iku srana sesrawungan tumrap bocah padha
bocah.

 Nembang dolanan marakake ati seneng.
 Tembang dolanan ngemot pitutur.

B. Ayo nembang dolanan bebarengan !

Siji Loro Telu Siji Loro Telu

Siji loro telu
Astane sedheku
Mirengake bu guru
Menawa didangu

Papat nuli lima
Lenggahe sing tata
Aja padha sembrana
Mundhak ora bisa

2

C. Gladhen 1

I. wenehana tanda ping ing aksara a,b utawa c kang bener !

1. Irah – irahan tembang dolanan sing kotembangke yaiku … .

a. Astane Sedheku b. Aja Padha Sembrana c. Siji Loro Telu

2. Siji loro … .

Bacute tembang ing dhuwur yaiku … .

a. telu b. papat c. lima

3. Papat nuli lima, lenggahe sing … .

Tembung bacute yaiku … .

a. apik b. tertib c. tata

4. … sedheku. Sing sedheku iku … .

a. sikile b. tangane c. mripate

5. Menawa didangu bu guru kudu mangsuli.

Tembung didangu padha tegese karo … .

a. diwaca b. diseneni c. ditakoni

II. isenana ceceg-ceceg ing ngisor iki, nganggo tembung sing
trep !

1. Menawa didangu bu guru kudu …

2. Menawa diwulang bu guru, anggone lungguh tangane …

3. Menawa lagi diwulang kudu … ngendikane bapak/ibu guru.
4. Dadi murid ora kena sembrana, mengko mundhak …
5. Bocah sing ora bisa bakal dadi bocah …

3

D. Basa Krama Basa Krama

No. Basa Ngoko setunggal
1. siji

2. loro

3. telu

4. papat

5. lima
6. lungguh
7. ngrungokake

8. mulih

9. adus

10 mangan
11. ngombe
12. turu

4

13. lunga

14. maca

E. Gladhen 2

I. Kramakna tembung ing ngisor iki !
1. Desi wis mulih, bapak sampun…

2. Adhiku adus, menawa ibu ….
3. Aku turu, menawa simbah …
4. Adhiku lungguh, bapak …
5. Aku ngombe, budhe …

II. Kramakna ukara ing ngisor iki !
6. Bu Tini mangan soto.
_______________________
7. Bapak ngombe kopi.
_______________________
8. Pak Budi lagi adus.
______________________
9. Pakdhe ngrungokake radio.
______________________
10. Bapak maca koran.
_______________________
5

F. Gawe Ukara

ayo saiki ajar gawe ukara !
tuladha :
sare :  1. Simbah nembe sare.

2. Bapak sampun sare.
turu :  1. Udin turu ing kamar.

2. Siti lagi turu.

gawenen ukara kaya contone, nganggo tembung-tembung ing ngisor iki !

1. ngombe 

2. ngunjuk 

3. siji 

4. setunggal 

5. mangan 

6. papat 

7. lungguh 

8. lima 

9. mulih 

10. siram 

6

G. Gladen 3 ( Nulis Ukara )

Rakiten dadi ukara kang bener !

1. aku – topi – duwe :

2. maca – riko – buku :

3. telu – becak – rodhane :

4. sregep – aku – sinau :

5. ngombe – adhiku – susu :

6. maos – bapak – koran :

7. setunggal – kula – kelas :

8. dhahar – simbah – sate :

9. pakdhe – teh – ngunjuk :

10. budhe – siram – nembe :

7

H. Dikte
Tulisen ukara kang didikte gurumu !
1. _______________________________________
2. _______________________________________
3. _______________________________________
4. _______________________________________
5. _______________________________________

8

TEMA 5
KEKANCAN

Kd 3.3 : Memahami dongeng yang bertema setia kawan.
Kd 4.3 : Mendongeng dan memperagakan dongeng ( fabel ) bertema setia
kawan.

Kekancane Kutilang karo Semut
Semut iku kewan kang rukun, gotong royong, lan dhisiplin
Sawijining dina semut tiba ing banyu
Semut banjur glagepan
Semut arep klelep
Semut ditulungi kutilang
Semut maturnuwun
Semut kepengin males budi
Semut weruh ana bocah nakal arep mlintheng kutilang
Semut nulungi kutilang
Bocah nakal dicokot sikile
Kutilang slamet
Semut atine seneng bisa males budi

A. Wangsulana pitakon ing ngisor iki adhedhasar dongeng ana ndhuwur!
1. Irah – irahan dongeng ing ndhuwur yaiku ……

a. Kekancane Kutilang karo Semut
b. Kekancane Iwak lan Yuyu
c. Kekancane Kutilang lan Iwak

9

2. Kewan sing seneng gotong royong lan sregep yaiku ……

a. pitik b. semut c. kutilang

3. Semut glagepan amarga tiba ing ……

a. geni b. watu c. banyu

3. Amarga ana ing banyu semut arep ……

a. klelep b. dolanan c. renang

4. Sing nulungi semut yaiku ……

a. yuyu b. kutilang c. bocah

5. Sakwise ditulungi, semut ngucapake …… marang kutilang.

a. pangapunten b. maturnuwun c. sewu

6. Kutilang lan semut iku kewan sing padha seneng…

a. ditulungi b. tetulung c. nangis

7. Semut nulungi ……

a. bocah b. kutilang c. yuyu

8. Semut nyokot …… bocah sing nakal mau.

a. tangane b. sirahe c. sikile

9. Atine semut seneng amarga bisa ……

a. males budi b. nesu c. klelep

10. Sebutna tokoh crita “Kekancane Kutilang karo Semut” !

a. ___________________ c. ___________________

b. ___________________
10

B. Coreken sing ora cocog
1. Karo kanca kudu ( nesu, rukun )
2. Urip bebarengan iku apike ( gotong royong, dhewe – dhewe )
3. Bocah sekolah kudu ( dhisiplin, mbolos )
4. Sipat seneng tetulung iku ( ala, becik )
5. Menawa ditulung kudu ( nuwun sewu, maturnuwun )
6. Karo kanca apike ( mungsuhan, kekancan )
7. Nulungi kanca iku sipat ( ala, becik )
8. Ati bungah amarga duwe kanca sing seneng ( mungsuhan, tetulung )
9. Kanca sing butuh pitulungan kudu ( ditulungi, diseneni )
10. Seneng gotong royong iku ( ala, becik )

C. Isenana ceceg ceceg ing ngisor iki !

1. Sipat becike semut yaiku …
2. Yen ana kanca tiba, kudu enggal enggal …
3. Menawa wis ditulungi kudu ngucapake …
4. Sipate manuk kutilang yaiku seneng…
5. Nyiksa kewan iku tumindak sing …

11

B. Salinen nganggo aksara tegak bersambung
1. Iwak dipindahake menyang kedhung.
2. Bango dicapit gulune dening yuyu.
3. Mangsa ketiga kaline asat.
4. Semut kecemplung banyu.
5. Semut seneng gotong royong.
6. Aja seneng nyiksa kewan.

12

7. Nyapu jogan nganggo sapu rayung.
8 Nyapu latar nganggo sapu sada.
9. Mangsa rendheng akeh banjir.
10. Bocah nakal ora pareng ditiru.

13

C. Ayo ndongeng
Wacanen dongeng ing ngisor iki kanthi laval, intonasi

lan ekspresi kang cocog !

Kekancane Semut lan Kutilang

1. Sawijining dina Semut lan kanca kancane golek pangan.
2. Dumadakan ana angin gedhe tumiyup.
3. Ana salah sijining semut sing kabur keno angin.
4. Semut banjur tiba ing banyu.
5. Semut ora bisa renang, dhewekke megap – megap arep

klelep.
6. Kutilang weruh semut arep klelep banjur nulungi.
7. Kutilang nibakke godhong sacedakke Semut.
8. Semut bajur munggah godhong, lan slamet
9. Sawijining dina ana bocah arep mlintheng Kutilang
10. Semut banjur nyokot sikile bocah nakal.
11. Semut seneng mergo bisa males budi, nulungi Kutilang.

14

TEMA 6
ANGGOTA TUBUH

Kd 3.3 : Mengenal nama anggota tubuh dalam ragam ngoko dan krama.
Kd 4.3 : Menulis nama-nama anggota tubuh dalam ragam ngoko dan

krama.

A. Perangan Awak

Perangan utawa bageane awak iku duwe jeneng dhewe- dhewe.
Ben padha ngerti, ayo padha disinaoni kanthi temen.

Ayo digatekake jeneng-jenenge perangane awak !

15

B.Tulisen perangane awak miturut gambar ing ngisor iki !

1. _______________________
2. _______________________
3. ________________________

4. _____________________

16

5. ________________________

6. _____________________

7 __________________________
8. ___________________________

17

9. ___________________________
10. ___________________________
11. ___________________________
12. __________________________

18

13.

C. Sebutna gunane perangane awak !

1. Iki rambut gunane kanggo nglindungi___________
2. Iki mripat gunane kanggo ___________________
3. Iki irung gunane kanggo ____________________

19

4. Iki kuping gunane kanggo_______________
5. Iki lambe gunane kanggo ______________
6. Iki tangan gunane kanggo ___________ barang
7. Iki sikil gunane kanggo ________________

8. Iki untu gunane kanggo ________________

20

D. Sebutna perangane awak nganggo basa krama !

no gambar basa ngoko basa krama

1 sirah

2.
rambut

3.
mripat

4.
kuping

5.
irung

6.
lambe

21

no gambar basa ngoko basa krama
7.
untu
8.
tangan
9.
sikil
10.

weteng

22

E. Tulisen ukara-ukara ing ngisor iki adhedhasar jeneng-
jenenge perangane awak ing basa ngoko lan krama !

conto / tuladha

sirah : sirahku lagi mumet

mustaka : mustakanipun eyang nembe mumet

Ayo, gaweya kaya conto/ tuladha ing dhuwur iki !

1. rambut :

rikma :

2. mripat :

paningal :

3. tangan :

asta :

4. kuping :

talingan :

5. weteng :

padharan :

23

Latihan

A. Wenehana tandha ping (X) ing wangsulan sing bener !

1. Iki jenenge … .

a. sikil b.tangan c. sirah

2. Iki jenenge … .

a. irung b. kuping c. lambe

3. Basa kramane sirah yaiku … .

a.paningal b. padharan c. mustaka
c. talingan
4. Weteng basa kramane … . c. tangan
c. weteng
a. padharan b. mustaka c. mripat
c. irung
5. Asta basa ngokone … .

a.kuping b. sikil

6. Samparan basa ngokone … .

a. sikil b. tangan

7. Sing kanggo nulis yaiku … .

a. sikil b. tangan

8. Sing kanggo ngambu yaiku … .

a. mripat b.weteng

24

9. Ibu gerah … .

a. mripat b. lambe c. paningal
c. astane
10. … Ibu Putri alus. c. talingan
c. talingan
a. paningale b. wajane c.

11. Sing gunane kanggo mirsani yaiku ... .

a. rikma b. paningal

12. Sing gunane kanggo mirengake yaiku ... .

a. grana b. mustaka

13. Sing diarani lambe yaiku ... .

a. b.

14. Sing diarani weteng yaiku ... . c.
a. b.

15. Sing kanggo ngambu yaiku ... . c.
a. b.

25

B. Gatukna miturut pasangane ! waja
1. asta
2. paningal

3. rikma
4. grana

5.

26

6. kanggo ngrungokake tangan

7. kanggo ngambu sikil

8. kanggo maca kuping

9. kanggo nulis irung

10. kanggo mlaku mripat

C. Rakiten dadi ukara kang trep !

1. kesleyo - Bapak - astane

2. abuh - tangane - Sujiwo

3. putih - Simbah - rikmane

4. Bu Wati - bening - paningale

5. nonong - Umi - bathuke

27

28