ทำความรู้จักกับ ห้องสมุดสีเขียว Green Library

ท่ีมาและความสาํ คัญของ หอ้ งสมุดสเี ขียว

ห้องสมุดเป็นพื้นที่เรียนรู้และเป็นแหล่งเรียนรู้ที่มีบทบาทสําคัญต่อการพัฒนา
ความรู้ของสังคม และสรา้ งสรรค์ปญั ญาให้กับชุมชนและสังคม การอนุรกั ษ์พลังงานและ
สิ่งแวดล้อมเป็นเรื่องที่มีความสําคัญและมีความจําเป็นเร่งด่วนในสภาวการณ์ที่ปัญหา
ด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อมกําลังทวีความรุนแรงและส่งผลกระทบในวงกว้าง การ
พัฒนาห้องสมุดให้เป็นต้นแบบของสังคมในเรื่องการอนุรักษ์พลังงานและสิ่งแวดล้อมจึง
เป็นเรื่องที่มีความสําคัญ การจัดทํามาตรฐานและเกณฑ์การพัฒนาห้องสมุดสีเขียวจะ
ช่วยให้ห้องสมุดสามารถบริหารจัดการพลังงานและสิ่งแวดล้อมเชิงระบบได้อย่างมี
ประสิทธิภาพ สามารถให้บริการที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นรูปธรรมมากยิ่งข้ึน
สมาคมห้องสมุดแห่งประเทศไทยฯ ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ
สยามบรมราชกุมารี และสํานักหอสมุด มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จึงได้ร่วมมือกับ
หน่วยงานวิชาการด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อมและเครือข่ายห้องสมุดสีเขียว จัดทํา
มาตรฐานหอ้ งสมดุ สีเขยี ว รวมทัง้ ขอ้ กําหนดมาตรฐานหอ้ งสมดุ สเี ขยี ว แนวทางเชิงปฏบิ ตั ิ
เพื่อให้สอดคล้องตามมาตรฐานห้องสมุดสีเขียว และแนวทางการตรวจประเมินตาม
มาตรฐานห้องสมุดสีเขียว เพื่อใช้เป็นแนวทางการพัฒนาและเป็นตัวชี้วัดความสําเร็จใน
การดําเนินงานห้องสมุดสีเขียว สนับสนุนแนวทางการอนุรักษ์พลังงานและสิ่งแวดล้อม
ตามนโยบายสง่ิ แวดล้อมของประเทศและทศิ ทางการพัฒนาอยา่ งยง่ั ยืนของโลก

ปัจจบุ ันทวั่ โลกตา่ งตระหนักถงึ ภาวะวิกฤติอันเน่อื งมาจากธรรมชาติถูกคกุ คาม ซ่ึง
ส่งผลต่อความเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศและการดำรงชีวิต เรื่องนี้อาจดูเหมือนเป็น
เรื่องห่างไกลจากวงการห้องสมุด แต่อันที่จริงแล้วห้องสมุดในฐานะขุมทรัพย์ทาง
สารสนเทศสามารถเป็นสื่อกลางอันทรงพลังในการสร้างความเปลี่ยนแปลงกับโลกใน
อนาคตได้โดยตรง ด้วยการให้ความรู้ ปลูกฝังเจตคติในการอนุรักษ์ธรรมชาติ กระตุ้นให้
เกิดกระบวนการคิดเชิงวิพากษ์ ผสานกับการส่งเสริมทักษะการรู้สารสนเทศ
(information literacy)

ห้องสมดุ กับการอนุรกั ษส์ งิ่ แวดล้อม

เริ่มเกิดขึ้นอย่างชัดเจนเมื่อต้นทศวรรษ 1990โดยสถาบันอุดมศึกษากว่า 40
ประเทศได้ร่วมลงนามในสัตยาบันแตลลัวส์ (Talloires Declaration) นำไปสู่การ

วางแผนการศกึ ษาเพื่อสรา้ งพลเมอื งท่ีมีความรับผิดชอบต่อสงิ่ แวดลอ้ ม ทำงานด้วยความ
ตระหนักถึงความยั่งยืนของธรรมชาติ รวมทั้งวางแนวทางให้ห้องสมุดของมหาวิทยาลัย
เหล่านั้นเปลี่ยนเป็นห้องสมุดรักษ์โลก ขบวนการเคลื่อนไหวห้องสมุดสีเขียว ( Green
Library Movement) จึงเกิดขึ้นเพื่อแสวงหาแนวทางลดผลกระทบจากการดำเนินงาน
ของห้องสมดุ ทีม่ ีต่อสง่ิ แวดล้อม

เรียนรูอ้ ย่างย่ังยนื ดว้ ยทกั ษะสเี ขียว

การให้บรกิ ารสารสนเทศเพือ่ สงิ่ แวดลอ้ มที่ยั่งยนื ภายในหอ้ งสมดุ มปี รมิ าณเติบโต
ขึ้นเรื่อยๆ แต่แง่มุมที่ยังมีการกล่าวถึงกันไม่มากนักก็คือ บทบาทของห้องสมุดในการ
พัฒนาทักษะการเรียนรู้ที่จะนำไปสู่กระบวนการคิดอย่างยั่งยืน อันได้แก่ ทักษะการรู้
สารสนเทศ (information literacy skill) และทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ (critical
thinking skill) ทักษะท้งั สองด้านนมี้ สี ว่ นอยา่ งสำคญั ในการสรา้ งจิตสำนกึ และพฤติกรรม
รักษโ์ ลก

ทกั ษะการคน้ หาสารสนเทศที่คลอ่ งแคล่วช่วยลดระยะเวลาและทรพั ยากรในการ
แสวงหาความรู้ได้ทางอ้อม ห้องสมุดอาจลองนำเสนอข้อเท็จจริงและผลกระทบทาง
สิ่งแวดล้อม ซึ่งเกิดขึ้นจากการใช้เทคโนโลยี เช่น ปริมาณการปล่ อยก๊าซ
คาร์บอนไดออกไซด์ซึ่งเกิดขึ้นขณะใช้งานเว็บไซต์ และสอนวิธีการพัฒนากลยุทธ์ในการ
ค้นหาอย่างมีประสิทธิภาพ หรืออาจนำเสนอข้อมูลปริมาณการใช้พลังงานหรือปริมาณ
ของเสียที่เกิดขึ้นอยู่ทุกขณะที่เราดำเนินชีวิตประจำวัน เพื่อก่อให้เกิดความตระหนักถึง
ต้นทุนทางสิ่งแวดล้อมซึ่งมีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นในอนาคต กระบวนการที่สำคัญคือการ
กระตุ้นให้ผู้ใช้บริการรู้จักคิดเชื่อมโยงระหว่างการกระทำและผลกระทบที่จะเกิดขึ้นกับ
สิ่งแวดล้อม จนกระทั่งท้ายที่สุดแล้วสามารถตัดสินและประเมินคุณค่าว่าจะดำรงชีวิต
ร่วมกับธรรมชาตใิ นยุคทีต่ อ้ งพ่ึงพาเทคโนโลยไี ด้อยา่ งไรให้เกดิ ความยง่ั ยนื ทสี่ ดุ (ปัณดารยี ์
สุนทรวราภาส,2559)

สถาปัตยกรรมสีเขยี ว

เม่ือกลา่ วถึงห้องสมดุ ทเ่ี ป็นมิตรกบั สงิ่ แวดลอ้ ม เรอื่ งของอาคารยอ่ มเปน็ ส่งิ แรกๆ
ท่ีคนจะนกึ ถงึ ท้งั น้กี เ็ พราะตัวอาคารเปน็ หนึง่ ในปัจจัยที่สำคญั ในการปล่อยก๊าซเรอื น
กระจกออกสู่ธรรมชาติ ดังนั้นห้องสมุดสีเขยี วจึงตอ้ งหาหนทางลดการใชพ้ ลังงานของตัว
อาคาร โดยพจิ ารณาเรอื่ งไฟสอ่ งสว่าง การถา่ ยเทอากาศ การควบคุมอณุ หภมู ิ การ
ออกแบบตกแต่งภายในท่ีเหมาะสม พลังงานทดแทน ระบบกำจดั และหมนุ เวยี นของเสยี
การใชว้ สั ดจุ ากธรรมชาติ ฯลฯ

พฤตกิ รรมสีเขียว

เปน็ เร่ืองของมนษุ ย์โดยเฉพาะอนั จะตอ้ งอาศัยความร่วมใจของเจา้ หน้าท่ีและผู้มา
ใช้บริการห้องสมุด เช่น ใช้แสงจากธรรมชาติ การลดหรือนำกระดาษกลับมาใช้ใหม่
(reuse) การใช้บันไดแทนการใช้ลิฟท์ การใช้ผลิตภัณฑ์ที่หาได้ในท้องถิ่น ปิดไฟที่ไม่ใช้
งาน ใช้หมึกเครื่องพริ้นเตอร์แบบเติมซ้ำได้และเลือกใช้หมึกที่ไม่เป็นพิษต่อสิ่งแวดล้อม
ใช้จอแบบ LCD การคัดแยกขยะ ลดการใช้อปุ กรณ์การสอ่ื สารอิเล็กทรอนกิ ส์ เป็นตน้

หนังสอื สเี ขยี ว

เราอาจพิจารณาถึงคุณลักษณะของทรัพยากรห้องสมุดที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม
โดยมีหลกั 3 ประการคือ

หนึ่ง เลือกทรัพยากรท่ีมเี นื้อหาทีใ่ ห้ความรู้เกี่ยวกับการอนุรักษส์ ่ิงแวดล้อม เช่น
การทำสวนออรแ์ กนิก พลงั งาน ปญั หาโลกร้อน เทคโนโลยีสเี ขียว ฯลฯ

สอง ใช้ทรัพยากรอย่างรู้คุณค่า โดยการจำหน่ายออกหนังสือเก่าหรือทรัพยากร
ที่ไม่ใช้แล้วด้วยการหาทางรียูสหรือรีไซเคิลแทนที่จะทิ้ง เช่นนำไปขายหรือบริจาค กรณี
ของหนงั สอื กระดาษจะสามารถนำไปหมุนเวยี นได้ง่ายกว่าส่อื และอปุ กรณ์อเิ ล็กทรอนกิ ส์

สาม เลือกรูปแบบทรัพยากรที่เป็นมิตรกับสิง่ แวดล้อม ปัจจุบันมีข้อถกเถียงท่ยี ัง
ไมย่ ตุ วิ า่ ระหว่างหนังสือกระดาษกบั ทรพั ยากรอเิ ลก็ ทรอนกิ สอ์ ะไรท่ีก่อให้เกิดผลกระทบ
ต่อสิ่งแวดล้อมมากกว่า หนังสือกระดาษใช้ต้นไม้และพลังงานในการผลิตและขนส่ง
ปัจจุบันสำนักพิมพ์หลายแห่งจึงพยายามผลิตสิ่งพิมพ์สีเขียว โดยใช้กระดาษรีไซเคิลและ

ดำเนินการปลูกต้นไม้ทดแทน ในขณะที่ทรัพยากรอิเล็กทรอนิกส์ช่วยลดพลังงานในการ
เข้าถึงสารสนเทศ แต่ในขณะเดียวกันการผลิตอุปกรณ์และการใช้งานก็บริโภค
กระแสไฟฟ้าจำนวนมาก อย่างไรก็ตามห้องสมุดสีเขียวก็ต้องหาแนวทางลดการใช้
พลงั งานจากทรพั ยากรทั้ง 2 ประเภทไปพร้อม ๆ กัน (TKPark, 2061)

ท่องโลกห้องสมดุ สเี ขียว

หอ้ งสมดุ อาราเบยี น (Arabian Library) แอริโซนา่ , สหรฐั อเมริกา

หอ้ งสมดุ ประชาชนวยี านูเอวา (Villanueva Library), โคลอมเบยี
หอสมุดแหง่ ชาตคิ ิงฟาฮดั (King Fahad National Library), ซาอดุ อิ าระเบยี