การศูญศัพท์คำอีสาน

การส ูญศ ั พท ์ ของค าเรียกอาหารอีสาน

ภาษาอีสานเป็ นภาษาทอ ้ งถิ่นของภูมิภาคตะวนัออกเฉียงเหน ื อของประเทศไทยที่มีผูพ ู้ดราว 21 ล้านคน อยา่งไรกต ็ ามการที่ภาษาอีสานไม่มีการเรียนการสอนในโรงเรียนน้นัภาษาอีสานอาจจะเกิดการสูญเสียค าศัพท์ได้ ง่าย โดยเฉพาะคา ศพัท ์ ที่เกี่ยวกบัวฒันธรรม บทความน้ีจะเสนอให ้ เห ็ นถ ึ งระดบัการสูญเสียคา ศพัทใ์ นกลุ่มคา ศพัท ์ วฒันธรรมเกี่ยวกบัอาหารอีสาน คา ศพัทเ ์ หล่าน้ีรวมคา เรียกวิธีการเตรียมอาหาร และการประกอบอาหาร จ านวน 50 ค า รวบรวมจากพจนานุกรมอีสาน-ไทยกลาง และจากการสัมภาษณ์ผู้บอกภาษาหลักซึ่ งมีความรู้ เกี่ยวกบัอาหารอีสาน นา คา ศพัท ์ ท้งัหมดไปสอบถามกบัวยัรุ่นอีสาน จา นวน 300 คน อายุระหว่าง 15-20 ปี ที่ อาศยัอยู่ในพ้ื นที่ตวัเม ื องของจงัหวดัขอนแก่น ผลการวิจยัพบว่าคา ศพัทจ ์ า นวน 14 คา ไม่อยู่ในระดบัการสูญ ศัพท์ และค าศัพท์ จ านวน 36 คา เกิดภาวะของการสูญศพัท ์ บทคัดย่อ

ระดับการสูญศัพท ์ แบ่งออกเป็น 5 ระดับ • มากที่สุด • มาก • ปานกลาง • น้อย • น้อยที่สุด โดยคา ศพัท ์ ส่วนใหญ่อยู่ในระดบัการสูญศพัท ์ ระดับมาก ที่สุด และคา ศพัท ์ในกลุ่มการเตรียมอาหารอยู่ในภาวะของการสูญ ศพัทม ์ ากกวา่คา ศพัทใ์ นกลุ่มการประกอบอาหาร นอกจากน้ียงัพบว่า มีสูญศัพท์แบบสมบูรณ์ จ านวน 1 คา ค ื อคา วา่ “ ดง” เป็นค า กริยาอยใู่นกลุ่มคา เกี่ยวกบัการเตรียมอาหาร

บทน า การสูญเสียภาษาที่เกิดข้ึ นกบัภาษาต่าง ๆ ทวั่โลกน้นัเป็ นสาเหตุเบ้ื องตน ้ ส่วนหน่ึ งของการตายของ ภาษา ที่เริ่มเป็ นปัญหาของนกัภาษาศาสตร ์ในปัจจุบนัซ่ึ งภาษาถิ่นอีสาน เป็ นภาษาประจา ภูมิภาค ตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทยซึ่งมีจ านวนผู้พูดประมาณ 21ลา ้ นคนในภาคอีสานและทวั่ประเทศ ปัจจุบัน ภาษาถิ่นอีสานมีการใชล ้ ดนอ ้ ยลง ซ่ึ งเป็ นจุดเริ่มตน ้ ของการสูญเสียคา ศพัทภ ์ าษาถิ่นอีสาน การสูญเสียคา ศพัทใ์ นภาษาทอ ้ งถิ่นยอ่มหมายถ ึ งการสูญเสียอตัลักษณ์และภูมิปัญญาของทอ ้ งถิ่นที่มี มรดกวฒันธรรมที่จะส่งต่อไปยงัรุ่นต่อไป เน ื่องจากอิทธิพลของภาษาหลกัทา ใหเ ้ กิดการสูญคา ภาษาไทยกลางซึ่ง นิยมหมายถ ึ งภาษาไทยกลางที่พดูที่กรุงเทพน้นัมีอิทธิพลอยา่งมากต่อคนในภูมิภาคและต่อการคงอยขู่องภาษาถิ่น อีสาน ภาษาไทยกลาง มีบริบทการใชใ้ นชีวิตประจา วนัของคนอีสานท้งัที่บา ้ น โรงเรียน สถานที่ทา งาน และที่ สาธารณะโดยทวั่ ไป

บทน า บทความน้ีใชแ ้ นวคิดเร ื่องการสูญศพัทม ์ าใชใ้ นการวิเคราะห ์ หมวดหมู่ความหมาย เกี่ยวกบั “การ เตรียมอาหาร” และ “การประกอบอาหาร” ของคนอีสานซึ่ งเป็ นค าศัพท์วัฒนธรรมที่แสดงอัตลักษณ์ของ ทอ ้ งถิ่นอีสาน แต่เน ื่องดว ้ ยวิถีชีวิตของคนอีสานในสังคมเม ื อง เช่น เม ื องขอนแก่น ซ่ึ งเป็นศูนย์กลางของภาค อีสาน การกลายเป็ นสังคมเมืองท าให้รูปแบบการด าเนินชีวิต การรับประทานอาหาร การประกอบอาหาร ของ คนอีสานเปลี่ยนแปลงไปจากอดีตที่เคยรับประทานอาหารร่วมกนั ในครอบครัว โดยมีผูห ้ ญิงในบา ้ นมีบทบาท สา คญักบัการประกอบอาหารกลายเป็ นการซ้ื ออาหารถุงหร ื ออาหารสา เร ็ จมารับประทาน ดงัน้นัคา ศพัทเ ์ กี่ยวกบั อาหารอีสานจ ึ งอาจจะสูญไปในกลุ่มผูใ้ ช ้ ภาษาอีสาน โดยเฉพาะวยัรุ่นในสังคมเม ื องเศรษฐกิจ การกลายเป็ น สงัคมเม ื องที่มีความเจริญน้ีทา ให ้ มีผูอ ้ พยพ เขา ้ มาอาศยัและทา งานในตวัเม ื องของจงัหวดัขอนแก่นจา นวนมาก ข้ึ น

บทน า ซ่ึ งเห ็ นไดจ ้ ากการขยายตวัของภาคธุรกิจที่อยอู่าศยัในตวัเม ื องที่เพิ่มข้ึ นอยา่งรวดเร ็ วในช่วงเวลา 10 ปีที่ผา่นมา ส่งผลให ้ ภาษาไทยกลางมีบทบาทสา คญั ในฐานะที่เป็ นภาษากลางในการส ื่อสารของผู้คนใน ตวัเม ื องขอนแก่น ดงัน้นัพ้ื นที่วิจยัในตวัเม ื องของจงัหวดัขอนแก่นจ ึ งน่าจะเป็ นตวัแทนของพ้ื นที่ตวัเม ื องหลกั ของภาคอีสานและสะทอ ้ นให ้ เห ็ นถ ึ งการสูญศพัทด ์ า ้ นอาหารของคนอีสานไดช ้ ดัเจนกว่าพ้ื นที่ชนบทที่ส่วน ใหญ่ยงัมีวิถีชีวิตไม่แตกต่างจากอดีตมากเท่ากบัสังคมเม ื องใหญ่ทางเศรษฐกิจและการศ ึ กษาอย่างตวัเม ื อง ขอนแก่น

ระเบียบวิธีวิจัย บทความน้ีมีวตัถุประสงคเ ์ พ ื่ออธิบายระดบัการสูญศพัทว ์ ฒันธรรมอาหารอีสานโดย“อาหารอีสาน” ในงานวิจยัน้ีหมายถ ึ ง อาหารคาวหร ื อกบัขา ้ ว ไม่รวมของหวานและเคร ื่องด ื่ม โดยคดัเล ื อกคา ศัพท์ที่ เกี่ยวกบั“การเตรียมอาหาร”และ“การประกอบอาหาร”ที่เป็ นวฒันธรรมอาหารด้งัเดิมของอีสานเท่าน้นั ไม่ รวมการปรับรูปแบบการปรุงอาหารอีสานเป็ นแบบสมยัใหม่งานวิจยัน้ีเป็ นงานทางด ้ านภาษาศาสตร์ ประเด ็ นการสูญศพัท ์ในหมวดหมู่คา ศพัทว ์ ฒันธรรมเกี่ยวกบัอาหารของภาษาถิ่นอีสาน รวบรวมค าศัพท์ จากพจนานุกรมอีสาน-ไทยกลาง จ านวน 2 เล่ม ไดแ ้ ก่สา นกังานคณะกรรมการวฒันธรรมแห่งชาติ(2537) และ มหาวิทยาลยัขอนแก่น (2532) จ านวน 50 ค า เป็ นค าศัพท์ที่แสดงถึงวัฒนธรรมอาหารของภาคอีสาน โดยทวั่ ไป พ้ื นที่วิจยัค ื อ ตวัเม ื องของอา เภอเม ื องจงัหวดัขอนแก่น

ระเบียบการวิจัย ผวู้ิจยัในฐานะเป็ นเจา ้ ของภาษาอีสานจะนา คา ศพัทท ์ ้งัหมดไปตรวจสอบความหมายกบัผูบ ้อกภาษาหลัก เพศหญิงอายุระหว่าง 50-60 ปี จ านวน 4 คน โดยสอบถามด้วยวิธีการใช้ค าถามน า เพื่อตรวจสอบความรู้ของผู้ บอกภาษาหลกัซ่ึ งมีความเชี่ยวชาญดา ้ นอาหารอีสานในพ้ื นที่อา เภอเม ื องจงัหวดัขอนแก่น หลงัจากน้นันา คา ศพัท ์ ท้งัหมดไปสมัภาษณ ์ กลุ่มตวัอยา่งค ื อวยัรุ่นอีสาน ที่อาศยัอยใู่นตวัเม ื องจงัหวดัขอนแก่น ไม่เคยยา ้ ยที่อยแู่ละพูด ภาษาอีสานเป็ นภาษาแม่อายุระหว่าง 15-20 ปี จ านวน 100 คน ท้งัเพศชาย 50 คน และเพศหญิง 50 คน โดยใน แบบสอบถามไม่ไดอ ้ ธิบายความหมาย หร ื อ ยกตวัอย่างการน าไปใช ้ประกอบ เพ ื่อให ้ กลุ่มเป้ าหมายสามารถ เช ื่อมโยงคา ศพัทน ์ ้นั ไปสู่อาหารอีสานประเภทใดประเภทหน่ึ งไดด ้ ว ้ ยความรู้ ของตนเอง ดงัน้นัหากไม่สามารถ เช ื่อมโยงความหมายของคา ศพัท ์ไปสู่การใชเ ้ ตรียมอาหาร หร ื อการประกอบอาหารได ้ จะถ ื อว่ากลุ่มเป้าหมาย ไม่ไดใ้ ชค ้ า ศพัทน ์ ้นั ในบริบทของอาหารอีสาน

ระเบียบการวิจัย เม ื่อน าค าศัพท ์ ท ้ังหมดท ี่ได ้ จากแบบสอบถามประกอบการสัมภาษณ ์ จาก กลุ่มเป้ าหมายแล ้ ว จะหาค่าเฉล ี่ยทางสถิติร ้ อยละของการใช ้ คา ศัพท ์ แต่ละค าใน ช ี วิตประจา วนัเพ ื่อจดักลุ่มคา ศพัทท ์ ี่อยใู่นระดบัการสูญศพัท ์ และปัจจยัท ี่ม ี ผลต่อการ ใช ้ หร ื อไม่ใช ้ คา ศพัท ์ ภาษาอ ี สาน โดยผูว ้ิจยัไดจ ้ ดัแบ่งระดบัการสูญศัพท์ออกเป็ น 6 ระดบัตามค่าเฉล ี่ยร ้ อยละการใชค ้ า ศพัทท ์ ้ งั 50ค า ในชีวิตประจ าวันของกลุ่มตวัอยา่ง ดงัน ้ ี

ระเบียบการวิจัย ระดับ 5 เกิดการสูญศพัทร ์ ะดบัมากที่สุด กลุ่มตวัอยา่งร ้ อยละ81-100ไม่ใชค ้ า ศพัทน ์ ้ี ระดับ 4 เกิดการสูญศพัทร ์ ะดบัมาก กลุ่มตวัอยา่งร ้ อยละ61-80ไม่ใชค ้ า ศพัทน ์ ้ี ระดับ 3 เกิดการสูญศพัทร ์ ะดบั ปานกลาง กลุ่มตวัอยา่งร ้ อยละ41-60ไม่ใชค ้ า ศพัทน ์ ้ี ระดับ 2 เกิดการสูญศพัทร ์ ะดบันอ ้ ย กลุ่มตวัอยา่งร ้ อยละ21-50ไม่ใชค ้ า ศพัทน ์ ้ี ระดับ 1 เกิดการสูญศพัทร ์ ะดบันอ ้ ยที่สุด กลุ่มตวัอยา่งร ้ อยละ1-20ไม่ใชค ้ า ศพัทน ์ ้ี ระดับ 0 ไม่เกิดการสูญศพัท ์ กลุ่มตวัอยา่งร ้ อยละ0ไม่ใชค ้ า ศพัทน ์ ้ี (หร ื อกลุ่มตวัอยา่งทุกคนใชค ้ า ศพัทน ์ ้ี)

ค าศัพท์เกี่ยวกับอาหารอีสาน คา ศพัทเ ์ กี่ยวกบัอาหารอีสาน หมายถ ึ งคา ศพัทภ ์ าษาอีสานที่ใชใ้ นการเตรียมอาหารหรือวัตถุดิบ และ คา ศพัทเ ์ กี่ยวกบัการปรุงอาหารการประกอบอาหารและเป็ นคา ศพัทท ์ ี่ใชก ้ บัอาหารอีสานประเภทอาหารคาว หร ื อกบัขา ้ ว ไม่รวมอาหารหวานและเคร ื่องด ื่ม คา ศพัท ์ในงานวิจยัน้ีแบ่งออกเป็ น 2 กลุ่ม ไดแ ้ ก่คา ศพัท ์ เกี่ยวกับการเตรียมอาหาร จา นวน 25 คา และคา ศัพท ์ เกี่ยวกับการประกอบอาหาร จา นวน 25 ค า ดัง ความหมายต่อไปน้ี

หม่า ความหมาย แช่ขา ้ วเปล ื อก ตัวอย่าง แช่ขา ้ วเปล ื อกขา ้ วเหนียวเตรียมน่ึ ง ดง ความหมาย อุ่น ตัวอย่าง ดงข้าวสวย (ข้นัตอนการหุงขา ้ ว) การเตรียมอาหาร

เคี่ยน ความหมาย ขูด ตัวอย่าง เคี่ยนหน่อไม ้ ซง ความหมาย ผสม/ปน ตัวอย่าง ซงบกัหม้ี(ขนุน)

เอือบ/เอียบ ความหมาย หมัก ตัวอย่าง เอียบปลา หญอง ความหมาย คลุก /บีบ ตัวอย่าง หญองยานาง/หญองส้มผัก

ก้อย ความหมาย กอ ้ ย(ไม่สุก) ตัวอย่าง กอ ้ ยกงุ้/กอ ้ ยปลา/กอ ้ ยเน้ื อ การประกอบอาหาร จ ุ๊ ความหมาย แล่เน้ื อเป็ นแผน่บางๆ ตัวอย่าง จุ๊ เน้ื อ

เนี่ยน/เงี่ยน ความหมายเนี่ยน ตัวอย่าง เนียนหมากเขือ หลาม ความหมาย หลาม ตัวอย่าง หลามปลา

อ ุ๊ ความหมาย อุ๊ ตัวอย่าง อุ๊หน่อไม ้ เอาะ ความหมาย ต้ม(น้า นอ ้ ย) ตัวอย่าง เอาะปู

จา นวนคา และร ้ อยละของคา ศ ั พท ์ ท ี ่ เก ิ ดการส ูญศ ัพท์ ระดับ การสูญศัพท์ ค าศัพท์เกี่ยวกับ การเตรียมอาหาร/วตัถุดิบ ค าศัพท์เกี่ยวกับ การประกอบอาหาร รวม จ ำนวนค ำ ร้อยละ(%) จ านวนค า ร้อยละ(%) จ านวนค า ร้อยละ(%) ระดับ [0] 2 8 12 48 14 28 ระดับ [1] 2 8 4 16 6 12 ระดับ [2] 7 28 2 8 9 18 ระดับ [3] 4 16 0 0 4 8 ระดับ [4] 2 8 2 8 4 8 ระดับ [5] 8 32 5 20 13 26 รวม 25 100 % 25 100 % 50 100 %

ระดับ การสูญศัพท์ คา ศัพทเ์กี่ยวกับ การเตรียมอาหาร/วัตถุดิบ คา ศัพทเ์กี่ยวกับ การประกอบอาหาร จ านวน ค า ร้อยละ (%) ระดับ [0] ดอง ตาก กอ้ย ส้ม แจ่ว ตา ตม้น่ึง ปิ้ง ป่น ยา่ง ลวก ลาบ หมก 14 28 ระดับ [1] หม่า บ้งัจี่ซุบ เผา อ่อม 6 12 ระดับ [2] ซาว บีบ ค้นัควั ฟัก นวด ทุบ บอง ขวั่ 9 18 ระดับ [3] ซอย ซง หลก เอียบ - 4 8 ระดับ [4] ซิด หญ ่า พ้า อุ๊ 4 8 ระดับ [5] ดง เคี่ยน จกัซวั่ะ ซาย ญวั่หญอง เบื่อ ขาง จุ๊ เนี่ยน หลาม เอาะ 13 26 รวม 25 25 50 100 % คา ศ ั พท ์ในระด ั บต ่ าง ๆ ของการส ูญศ ัพท์

สร ุ ปผล และ อภ ิปรายผล การศ ึ กษาเร ื่องการสูญศพัท ์ ของคา เรียกอาหารอีสานในงานวิจยัน้ีได ้ แบ่งคา เกี่ยวกบัอาหาร อีสานเป็ น 2 กลุ่ม ไดแ ้ ก่การเตรียมอาหารและการประกอบอาหาร เพราะตอ ้ งการจะเห ็ นถ ึ งความสัมพนธ์ ั ระหวา่งการสูญศพัทข ์ องคา ศพัทว ์ ฒันธรรมอาหารอีสานใน 2 กลุ่มน้ีว่าเหม ื อนหร ื อต่างกนัอยา่งไร ดงัที่ไดม ้ี สมมติฐานการวิจยัว่าคา ศพัทใ์ นหมวดของการเตรียมอาหารน่าจะอยใู่นภาวะสูญศพัทม ์ ากกว่าคา ศพัทก ์ ลุ่ม ประกอบอาหารเน ื่องจากคา ในกลุ่มของการเตรียมอาหารน้นัเป็ นกรรมวิธีที่ซบัซอ ้ นและกลุ่มตวัอยา่งซ่ึ งเป็ น วยัรุ่นอาศยัอยู่ในเม ื องของแก่นส่วนใหญ่ไม่ได ้ เรียนรู้การท าอาหารจากการสอนของแม่เหม ือนในอดีต ตรงกนัขา ้ มกบัคา ศพัท ์ในกลุ่มการประกอบอาหาร คา เหล่าน้ีมกัจะเป็ นส่วนประกอบของ ช ื่อเรียกอาหาร อีสาน ดงัน้นัจ ึ งมีการใชอ ้ ยา่งกวา ้ งขวางมากกวา่คา ในกลุ่มการเตรียมอาหารอยา่งไรก ็ ตาม คา เรียกชื่ออาหาร บางคา ก ็ อยู่ในระดบัการสูญศพัทใ์ นระดบั [5] คือ ระดับ “มากที่สุด” เนื่องจาก อาหารประเภทน้ีไม่ไดม ้ีการ ขายโดยทวั่ ไปหร ื อไม่เป็ นที่แพร่หลายมากนกัดงัน้นักลุ่มตวัอยา่งจ ึ งไม่รู้ จกัอาหารดงักล่าว

สรุปผล และ อภิปรายผล จากสมมติฐานการวิจยัที่วา่คา ศพัทใ์ น 2 กลุ่มน้ีน่าจะมีปริมาณการสูญศพัทแ ์ ตกต่างกนัซ่ึ งผลการวิจยัสรุปว่า คา ศพัทใ์ นกลุ่มการเตรียมอาหารจา นวนท้งัหมด 25 คา อยใู่นภาวะของการสูญศพัทจ ์ า นวน 23 ค า คิดเป็ นร้อยละ 92 ส่วนคา ศพัท ์ในกลุ่มประกอบอาหารอยู่ในภาวะของการสูญศพัท ์ จา นวน 13 ค า คิดเป็ นร้อยละ 52 ของค าศัพท์ ท้งัหมด ดงัน้นัผลการวิจยัน้ีจ ึ ง“สอดคลอ ้ งกบัสมมติฐานการวิจยั”ข้างต้น

สรุปผล และ อภิปรายผล คา ศัพท ์ กลุ่มที่น่าเป็ นห่วงว่าอาจจะสูญหายในอนาคตอันใกล ้ น้ีเน ื่องจากกลมุ่ตัวอย่างไม่รู้ ความหมาย หร ื อหากรู้ ความหมายก ็ไม่นิยมพูดหร ื อใช ้ คา ศพัท ์ เหล่าน้ีเพราะใช ้ คา ภาษาไทยกลางแทนได้ คือ คา ศพัท ์ ที่อยู่ในภาวะของการสูญศพัท ์ ระดบั [5] “มากที่สุด” น้ีซ่ึ งส่วนใหญ่เป็ นคา ที่กลุ่มตวัอย่างไม่ทราบ ความหมายและคา ศพัทเ ์ หล่าน้ีไม่นิยมนา มาเรียกช ื่ออาหารอีกท้งัอาหารประเภทที่ไดจ ้ ากการประกอบอาหารด้วย วิธีเหล่าน้ียงัไม่เป็ นที่นิยมของคนอีสานโดยทวั่ ไป หร ื อหากจะทา รับประทานตอ ้ งรับประทานหลังจากท าเสร็จ ใหม่ๆ จ ึ งจะอร่อย ดงัน้นัอาหารบางอย่างถ ึ งไม่ไดน ้ า มาทา ขายในร ้ านอาหารสา เร ็ จรูปทวั่ ไป กอปรกบัวิถีการ ท าอาหารรับประทานที่บา ้ นของคนอีสานเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมที่เคยรับประทานอาหารร่วมกนัดงัน้นัแม่หร ื อ ผู้หญิงที่เคยมีบทบาทในการท าอาหารให ้ กบัสมาชิกในครอบครัว ปัจจุบนัจ ึ งนิยมหาซ้ื ออาหารส าเร็จรูปหรือ อาหารถุงมารับประทาน ซ่ึ งราคาถูกและรวดเร ็ วกวา่การประกอบอาหารเอง

จบการน าเสนอ ขอบค ุ ณค ่ ะ