Kreyolofoni#35.pub

Twa zan mwa pou mwa

LANE III, NIMEWO 035 JEN 2020 CHAK MWA

KREYOLOFONI

NOU PA KA BATI YON FRANKOFONI SOLID SAN YON FONDASYON KREYOLOFONI KI PI SOLID

Sa zòt di ANDEDAN
KREYOLOFONI

1.– Tranzisyon gate sa
l ye tonton… 03

2.– Moun ki banm owa
sa-a m gen nan… 05

TAP TAP
MULTI-
SERVICES

SAINT-
MICHEL
BOTANIKA
PLANET

FM
100. FM
STEREYO

sou lanmò Pa Bliye
George Floyd la...
Pèsonn pa ka rep-
wodwi atik jounal sa

a san otorizasyon
redaksyon an

Redaksyon an pap
publiye atik san non

san adrès

Sponsorisé par

SE LANG AK LIV YO TOUJOU UTILIZE KOM ZOUTI POU KOLONIZASYON AN 2

KREYOLOFONI

Fonde 12 avril 2017 par
Pierre Richard Osias & Francisque Jean-Charles

Propriyetè : KREYOLOFONI
Depo Legal : ISBN

PDG : Pierr e Richar d Osias
Sekretè Ekzekutif : Fr ancisque “Riko” Jean-Charles

Administratè :
Relasyon Publik :

Trezorye :
Redaksion :
Publisite :
Rubrik Spò :
Rubrik Kultu : Dieunou Maur ice
Fotografi : Wilgens Devilas
Grafis : Ebens Pier re
Teknisyen-Enprimè :

Mesaje :
Distribusyon : Lenglesou Botanika & DAL Papéterie

59, ru Sténio Vincent, Podepè, Hayti
E-mail : [email protected]

Telefòn : (509) 3848/5890

Email :[email protected]
Website : www.lenovateur.webnode.com

KONBIT NORD-OUEST
POUR UNE NOUVELLE

HAYTI (KNONH)

Parti Politique Régional & Moderne

Faites-vous membre pour le désenclavement
et le dévéloppement du Nord-Ouest.
Appelez aux # 36 53 65 84 
38 48 58 90

Edite ak Enprime pa
KREYOLOFONI
38 48 58 90

Gen yon sèl Dye e chak pèp reprezante l ak nome l selon kultu yo ak lang yo...

KREYOL SE MANMAN ISTWA NOU, IDANTITE NOU, DWA NOU AK DEVLOPMAN NOU3

EDITORYAL LA

Tranzisyon gate sa l ye tonton…Etazini dwe rekonsilye ak Ayiti, sinon….?
Nan tout sans, eske demokrasi a Washington ap fè Ayiti experimante an depwi 1987 la fè pèp Aysyen
an vanse, fèl make pa sou plas ou fèl fè yon gran bak nan twou san fon?
Diktati Papadok la pat bon nan plis, anpil moun te mouri, te gen anpil vyolasyon dwa moun, anpil moun te
ekzile men ta sanble demokrasi Tonton Sam nan pote plis vòlè, kò gang toupatou, plis asasen, dilè dwòg, ko-
ripsyon, enpinite, libètinaj ak pil dirijan choul ki fè peyi-a tounen yon savann…Nou bezwen yon tranzisyon
gate sa oplivit. Granlakou, Ginen ede nou souple.
Ekonomis Etzer Emile konprann demokrasi sa-a gaspiye klas mwayèn nan ak moun ki te ale lekòl e
sitou jenès la, ta rive nan bout li, « M dil tout tan. Glas la kase nou bezwen yon lòt. Nou pa dwe janm tante re-
kole moso yo, li pap janm posib ». Demokrasi sa-a enpoze pa Washington an 1987 la fè bèk atè nan tout sans…
Li fè anpil mal a peyi papa Dessalines lan…
Opozisyon boul malachonn, machann Koronaviris la ki la-a vle yon tranzisyon pou yal kontinye piye
kès leta tankou Jovenel Moise ak alye l yo nan PHTK, men nou menm Ayitien otantik yo ki renmen peyi sa-a
kip a gen « peyi derechany » bezwen yon tranzisyon gate sa pou n soti nan « Paradigme Colonial » la (Dr. Jean
Fils-Aimé), nan twou san fon peyi-a te tonbe a depwi asasina papa Dessalines nan lane 1806 la. Petion te en-
plante « système d’apartheid économique et politique » li pou anpeche bosal ak desandan bosal yo jwi richès
peyi-a.
Peyi Dayiti pa bezwen elksyon preyidan Moise. W pap ka fè eleksyon. M wè gouvènman PM Joseph Jouthe la
solisite apwi OEA pou asiste l nan eleksyon -seleksyon. Nou bliye vit san wont ki nan leta-a. OEA se lènmi
peyi-a nan tout sans, se zouti kraze sa Washington itilize pou l regle zafè ak peyi kap chache dwa grandèt yo
menm jan lame-a te zouti koudeta pou depatman deta.
Washington, m priye w an gras, sispann kontribye nan fè Ayiti mal. Depwi apre Vètyè 18 novanm
1803 wap fè peyi-a soufri men kisa Ayiti te fè w ou byen fèw. M mande w padon pou sa peyi m nan te fè w ki
fè w rayi l konsa, kite nou fwa sa-a, souple, fòje desten nou. Pèp la bouke. Bliye nou souple poun ka rezoud
pwoblèm peyi nou. Sispann trangle pitit Dessalines yo.
Gen Ayitien nan peyi-a tankou nan diaspora a ki gen anpil lanmou ak volonte pou kontribye nan
konstwi peyi-a. Obstak la se wou Tonton Sam. Nou tout mande w padon pou mal Ayiti te fè w la. Peyi-a, man-
man nou tout Ayiti, chaje ak resous imèn tankou natirèl pou n yon gran peyi, poukisa wap bare nou? Peyi-a
bezwen yon tranzisyon gate sa, sa vle di antere tout vye pratik ki pote divizyon ak èn nan mitan nou tankou
demokrasi-a, plan destriktè neyoliberalism lan ak krisyanism zonbikatè an…Souple Tonton Sam, fèmen jew
kite nou rezoud zafè peyi nou an gran moun. Ede nou anpeche plis inosan mouri pou ryen…Koronaviris la ak
twoub nan tout peyi a ta dwe fèw administrasyon Donald J. Trump lan konsantre sou solisyon a gwo pwoblèm
sa yo ki menase mete anpi kolonyal la ajenou. « Leta-nachon an, sistèm jistis kriminèl la, sistèm jiridik la pat
ka garanti pwoteksyon pou dwa ak libète moun » pwofesè filozofi nan Inivèsite Havard deplore. Sa vle di nan
twou anpi kolonyal antre la-a, jere peyi w kite n jere pa nou.
Sa fè 216 lane afriken esklav, desandan bosal, bosal ak milat kreyòl yo te deside fonde nachon an jou
k te 1 janvye 1804 la. Nou te sèmante pou n te toujou yon pèp lib, endepandan ak souveren. Papa nachon an
Jean-Jacques Dessalines te di l « Nou oze lib. Annou rete lib ak tèt nou e pou tèt nou ». Twazyèm prezidan me-
riken an Thomas Jefferson pat rekonèt endepandans lan menm jan ak alye l Lafrans e pou tèt sa li te enpoze
yon anbago kriminèl ki dire 60 lane. Lafrans fòse nou peye rekonèt endepandans lan pou 90 milyon fran ki vo
$25 milya dola jounen jodia.
De krim sa yo antere nachon an e fè l pa janm dekole. Washington te vòlè 5 mil dola (lingot d’or) an 1914,
okipasyon meriken an 1915, pwotektora meriken ak monte jandameri an 1916, de envazyon militè an 1994 ak
2004, destriksyon kilti rizikòl la an 1993, entronize prezidan an 2006, 2011 e 2016. Istoryen Hans Schmidt ekri
« US Navy te voye bato militè an Ayiti 19 fwa ant 1804 ak 1913 pou pwoteje vi ak byen sitwayen meriken ».
Kisa Ayiti fè Etazini poul maltrete l konsa? Nan non peyi Dayiti m mande Etazini padon. Souple an 2020 an fè
l yon « année de grâce », bannou yon chans pou n konstwi peyi nou…
Si Washington pa deside antann li ak Ayiti ane 2020 sa-a, dirijan kap vini yo pap lonje men bay Etazi-
ni ki ka sèl alye l ka genyen nan amerik la ak nan Karayib la. Pye kout pran devan. Sik planetè 2160 lane-a ap
fini. Se koronaviris la kap fè tranzisyon ant lè pwason ak lè vèso. Washington jwèt nan men w. Kite nou an pè
si w vle nou gen sonje w an 2021…Se pa yon menas, se plito yon konsèy. Tranzisyon politik pou Ayiti kap ede
nou rejwenn libète nou nan tout sans. Tranzisyon pou wou Etazini se nou sèl kap anvi lonje ba wou…
“Anpil moun an amerik m kwè gen yon vizyon negatif ak ewone sou vodou sakre a” D. MacKay

E PARAN KI PALE KREYOL SELMAN YO KI LANG POU YO PALE AK TIMOUN YO 4

Loksidan ak medsin konvansyonèl li-a
touye pil moun nan bay move
dyagnostik sou Covid-19…

Reflexion loufoque#470 jambes. » (www.passeportsante.net)
Koz yo?
Nota Bene « Sont causées par la for mation d' un caillot de sang
Anpil nan nou pap li l e si nou li nap pè kòmante l...Kote au niveau de la jambe (généralement au niveau du mol-
Ayiten 86 ak 2004 yo jounen jodi-a nan 60-80 lane, je- let), connue sous le nom de thrombose veineuse pro-
nès la ki reprezante plis pase 60% pa vle pran angajman. fonde (TVP), et qui se détache du lit vasculaire pour
Jenès sa-a m tande Daniel Loriston ap mande lage peyi-a migrer jusqu'aux poumons, obstruant ainsi les artères et
nan men jenn yo, kote yo...? Nou rekonèt gen kèk grenn artérioles ... » (www.passeportsante.net)
men pa gen anpil otreman yo ta gen tan deloje preyidan Siy yo?
Jovenel Moise nan pale nasyonal kap gaspiye-a, jenès « Une douleur thoracique intense, qui peut ressembler
peyi-a... aux symptômes d'une crise cardiaque et qui persiste
M li sou sit www…JEMINFORMETV.COM, « Vaccin malgré le repos. Un essoufflement soudain, des difficul-
de Covid-19 « L’humanité en danger » » kote doktè Tal tés à respirer ou une respiration sifflante, pouvant sur-
Schaller expoze konplo endistri famasetik kriminèl la ki venir au repos ou à l'effort. De la toux, parfois accom-
ta renmen redwi drastikman popilasyon mondyal la sou pagnée de crachats teintés de
kouvèti yon vaksin…Sa montre nou doktè a kontinye sang. » (www.passeportsante.net)
pou l di kote satanik kèk òganizasyon mondyal ki fi- Move dyagnostik kondwi a move tretman ki se lopital
nanse Oganizasyon Mondyal Laswenyay (OMS) la. pou plase malad yo nan “Intensive Care Unit » (ICU)
Pi gwo kè sote a se Pr. Jacques Theron nan Chu Caen, nan klimatizè ak atache yo nan yon respiratè. Konkli-
yon nero-radyolojis ki deklare « On s’était trompé sur le zyon moun mouri pa bann e pa pakèt. Tretman pou
traitement ». Pwoblèm nan kadyovaskilè li pa poulmonè. twonboz pilmonè a te ka 3 aspirin 500 mg lage nan yon
Yon erè dyagnostik majè. Se yon « thrombose pulmo- ji sitwon bouyi ak siwo myèl e lakay yo. Se yon ekzanp
naire » ou « embolie pulmonaire ». Limanite an danje ak pou yon fanmi meksikèn ozetazini itilize pou te trete
medsin konvansyonèl sa-a. fanmiy lan nan yon sware e nap repete Pr. Jacques The-
Ki sa k « Twonboz Pilmonè » a ou « Anboli Pilmo-
nè » a? ron. Pil moun mouri paske lasyans oksidantal la mal
« L'obstruction d'une ou plusieurs artères irriguant le diagnostike maladi depwi premye jou-a, eske pral gen
poumon. Ce blocage est le plus souvent causé par un reparasyon a fanmi viktim sa yo toupatou sou latè?
caillot sanguin (phlébite ou thrombose veineuse) qui Eske pral gen exkiz kote loksidan k te swete yon eka-
voyage jusqu'aux poumons à partir d'une autre partie du tonb an Afrik ak nan diaspora l. En Ayiti, doktè Jean
corps, très souvent à partir des William Billie Pape anonse lanmò 20.000 moun ant me
Ale nan paj 06

Radyo PLANET FM - 100.7 FM Stereyo SE SA NET

Nesesite Yon Près Sitwayèn Pou Yon
Nouvel Hayti

PDG Ralph Moreau
Tel : 3154-0909/4250-4949

Captez la radio en ligne : www. radiopla-
[email protected]

MITOLOJI a konstitwe yon baz esansyèl nan expresyon entèlijans imèn nan. Li inepwizab...

LOM GEN YON NANM DIVINN...CHAK PÈP TOU GEN YON NANM KOLEKTIV... 5

Moun ki banm owa sa-a
m gen nan peyi-a…

Se vre depwi Etazini m te gen foli ekri e konsa m te chache envestisè pouenvesti avèm nan Toy Shop
fè soti « Rikonewsletter » an angle. Korektè jounal Plus. Gen yon lòt tifrè m pap site non l ki deside
sa a se te Jean-Claude François ki metrize angle, envesti avèm tous an nou pa ale nan notè. M pap
franse ak espayòl byen ni nan ekri ni nan pale. M janm bliye konfyans sa-a tifrè. Yon toton m ki Ka-
pap janm bouke remèsye w granfrè…W pat egoyis. nada se li k ede m anpil…Se yon papa…Gen moun
M tounen nan peyi m an 1999 e vin enstale m nan ki voye ou banm kòb menm. Mesi Arsene Noel,
Podepè. Pa gen anpil moun m te konnen. M lanse Marc-Arthur Virgile, Raphael Jean-Charles, Patri-
Le Novateur e Arthur Antoine alias Dos, enjenyè cia Nadia Renaud Geffrad, Antonine Kersaint,
Max G. Desrameaux e Mèt Fresnel Jean aprann Dartiguenave Léon, Dr Osny Eugène. Ralph Mo-
mwen ekri franse. M pap janm bliye moun sa yo. reau peye pou 5 pwoch mwen nan lekòl li ki rele
Anplis Mèt Jean akonpaye m nan anpil devwa m te Saint François de Sales depwi pase dis lane. Ima-
redije nan pwogram doktora a nan Isteah (2013- jine konbyen kòb sa koute tifrè a, kolaboratè a,
2015). M pa redije tèz la. PDG radyo Planet FM nan Pòdepè. Imajine w m
Ralph Moreau aprann prezante emisyon nan radyo, pa janm preske peye doktè depi pase 10 lane. Dr
m se te yon gwo nanm m pat konn pale nan radyo, Elie Innocent, Dr Nissage Auguste, menm medi-
prezante emisyon. Si nou te renmen jefò m yo pou kaman li pa vle m peye nan famasi a. Gen fonktyo-
te mete Nodwes sou kat mond lan ant 2006-2014 nè nan bwat leta a ki regle tout zafè m pou mwen
nan vision 2000 alekout se poun di mèsi Ralph Mo- san m pa bezwen deplase, gen youn ki menm mete
reau… djòb li an je pou l ede m. Kabinè Mèt Fresnel Jean
Men an 2006 m te pran desizyon tounen Etazini bann tout sipò jiridik, asiste nan tribunal ou nan
apre Minustah sou lòd Washington deside retounen pakè san lajan. Mèt Jean Belamin Volne, malgre
Rene Preval nan tet peyi a. Valery Numa ki te vin feblès li, se tifrèm, li sove dèyè m de fwa poum pa
repare lekòl nasyonal Jacques Maurepas nan Pòde- ale nan prizon. Me Atsime Garcon, Me Yves Ma-
pè, zanmi-frè Revenel Guillaume rankontre m pan- rie Pericles.
dan m tap fè repòtaj la pou Le Novateur. Val jis Gen plis bon moun nan peyi a ki kontribye nan
tande map tounen Etazini epwi l di « Si w tounen pèsonaj m ye. Se gras a manmanm dabò ki fèm
ak kilès nap fè nouvèl Ayiti ». Mesaj sa-a te pe- eritye nan banm kote poum rete. Ak ki kòb m ta
netre m e m deside rete nan peyi m. M pa regrèt pral konstwi kay. M gen yon bon sè ak yon bon frè
desizyon an. kip a egoyis pou byen, yo ponkò mande separe
M renmen chak grenn mou m site la yo nan lavi m, byen manman mouri depwi 8 lane. Mesi Raphy,
yo ede kreye moun sa m ye jodia. Atake yo, fè mèsi Patous. Frè touye frè, sè pou byen paran. Mè-
manti sou yo, se atake m se di m te frekante move si tout moun ki fèm sa mye jodia. Mèsi Enex Jean-
moun nan lavi pam. Fo, sispann rayi moun ki fè Charles ki te fonde UV ki banm travay depwi 12
jefò nan lavi yo, ki onèt, ki renmen moun e ki lane…Mèsi gran frèm Mèt Ronel Gélin ki te konn
devlope yon santiman dapatenans pou peyi sa-a. Si enprime Le Novateur e aspete pitit mwen nan lekòl
Valery Numa ak Revenel Guillaume te sa nou li san lajan. Mèsi Lucien Francoeur ki te banm jòb
akize yo ye-a m pa tap kote m ye la-a jodia. M ren- nan Primature ki ede m peye yon lane inivèsite.
men yo anpil, m respekte yo. Mèsi tout lòt moun ki fèm byen e kip a monte nan
Gen moun tou ekonomikman ki soutni m ekono- tèt mwen pandan map ekri la-a. Mèsi Dr. Jean-
mikman bò isit. San yo m te gen dwa nan korip- Robert Lallemand, Sabrina Jean pou sa nou fè m
syon, nan vòlè lajan leta…Papa Jean Claude Ther- ye a. Mèsi Lavilokan, panteyon Ginen an pou ri-
vil ban mwen pase 25.000 gdes chak ane depwi chès sa-a nou ban mwen an, pou madanm nan nou
ssoti jounal la an 2001, malgre jounal la pa soti sou chwazi pou mwen an. Tout etidyan m yo nan
papye li kontinye fè jès la. Clavaroche Rock te inivèsite kote m te anseye yo e ap anseye jounen
konn fè sa tou. Daniel Loriston achte machine en- jodia. Mèsi a nou tout ki rele m papa tankou Meri-
presyon pou jounal la. Valery Numa te bay Le No- zier Derilien ak Jamesky Jeanty, pou sila yo ki
vateur 15.000 goud e Daly Valet bay 10.000 goud chwazi rele m gran frè, nou fè fyete m.
an 2012 pou fete douzyèm anivèsè jounal la. Li Annou chwazi renmen

IFA se yon DEYÈS kreyativite a ak teknoloji a...Li pwize RESOUS li yo nan MITOLOJI...

KULTU YON PÈP C LEXPRESYON NANM PÈP LA E LANG LAN C ZAM PRENSIPAL LA 6

“LÈ IYORAN OPOUVWA, KONESANS VINN YON DELI”

Un jardin d’enfants où l’on se fait tout petit avec

RELE MET CLAVAROCHE ROCK, DIREKTÈ JENERAL LA Nan 3765-5531

Loksidan ak medsin konvansyonèl li-a
touye pil moun nan bay move
dyagnostik sou Covid-19…

ak dawou. Dezòd mondyal…Prèv medsin konvansyonèl la twa jou; repran l apre yon 7 jou jous malveyan yo te
nan bout li. Plizyè remèd dekouvri an Afrik ki prevantif ak envante pou lafrik ak diaspora l la disparèt. Paradi a
kiratif tankou Alpivirine (Bénin), Covid-Organic pa Oksidan. Bonè-a se lakay. Aristide te di « lakay se
(Madagascar), Fagaricine (Ghabon). E Ayitien ap batay lakay ». Li te gen rezon. Si Ayiten te envesti 10% nan
kont maladi a nan pran anpil te fèy. sa yo te posede lakay, Ayti tap byen mache e lènmi
Tretman efikas la si nou
ka kwè Pr. Jacques The-
ron ki soti Chu Caen
(missions de soins de re-
cherche enseignement du
Centre Hospitalier Uni-
versitaire caennais) nan
peyi Normandie se an-
tibyotik, antienflamat-
wa, antikowagilan ak
antiviral. Baze sou pr e-
vansyon ak tretman sa-a
kont Covid-19 m konkli
san anbaj remèd Ginen yo
te dikte m nan se bon ba-
gay nèt.

 Sitwon an se yon

ekselan antiviral ak
antikowagilan;

 Siwo myèl la se yon
antibyotik natir èl;
Manyòk la se yon antienflamatwa e bloke fòmasyon twon- an pa tap ka enpoze nou dirijan. 100,000 diaspora
boz la. chak envesti $10.000 sa fè yon milya…
Ginen an mande graje yon ka nan yon manyòk e pran Nap kontinye lave men nou, pran ti ben solèy nou, pa
mach la, fè ji sitwon an (bon kou ji, pa mete dlo), melanje soti si pa gen ijans men mete mas nou…Pa bliye pran
yo ak siwo myèl la e bwè de gwo kiyè chak maten pandan tilay ak jenjanm nou tou… (RL#470, 17 me 2020)

Idantite yon NÈG se konstriksyon sosyal li...Eske w konn tèt ou ? Eske w konnen kote w prale ?

...KULTU C MOD LAVI A... SPIRITWALITE C MOD LAVI A...SPIRITWALITE C KULTU... 7

RIBRIK : Sa zòt di...

Paj Dal-Dalbagay-Toutkoulè

Apre nou ta soti nan kriz Kowona Viris la, yo sou lis. Menm nan moman difisil nou paka san-
men 2 bagay ki dwe transfòme peyi Dayiti : sib pou sak pi mal yo.
1. Dirijan yo dwe konnen ke gen maladi kap gen Omwen si 1 milyon moun ki pi pòv nan peyi a te
pou frape yon peyi ou pap ka pran avyon pouw al resevwa 3000 goud yo chak se tap premye fwa leta
swanye aletranje. Donk se lakay ou menm ki pou ayisyen touche 1 milyon moun an menm tan.
gen bon lopital.
Epi dirijan yo dwe rekòmanse a zewo mete peyi a
an chantye epi sitou konstwi bonjan lopital nan
tout rakwen nan peyi a.
2. Pèp la dwe sispann kwaze bwal ap gade mouche
leta kap gaspiye lajan pasi pala epi fè yon klik
mafya nan potoprens vin pi rich epi bayo tout
richès peyi a.
Pèp la dwe vin yon pèp kap simaye lapè ak latwou-
blay nan kan sanzave kap dirije peyi a ak nan kan
konplis yo.
Epi egzije ke gen lopital ki konstwi nan peyi a.
Kòlè pèp ayisyen an pa gen dwa janm pase tout tan
yo pa bal sal bezwen poul viv byen.
Se youn nan ra fwa map mandew pataje yon pòs
pou mwen pou plis moun ka sansibilize sou kijan
nou dwe konpòte nou ak mouche leta. Men tou pou
neg ki nan leta yo ka wè sak pare pou yo apre
Kowona Viris pozel !
Daniel LORISTON
DALBAGAY

Mwen denonse fason pouvwa PHTK a ap
distribiye 3000 goud ke Prezidan Jovenel
Moise te pwomèt a yon milyon moun nan
peyi a. Sa fè pitye pou fason nou fè kòken nan peyi a ak
bagay ki pi ba yo.
Mwen te panse pou yon fwa nou tap montre nou Nan depatman nòdwès la mwen egjize ke otorite yo
konprann nosyon jistis sosyal la. Epi nou tap kon- resezi yo epi ale nan katye ki repite pòv yo pou
prann kijan pou nou te rive yon fwa flate ensten pèmèt se moun ki pi mal yo ki resevwa 3000 goud
mas moun pòv yo. la.
Men nou gade nou wè se moun ki gen mwayen Ann sispann mechan pou yon fwa !
pou yo manje kap resevwa 3000 goud la. Daniel Loriston
Se senatè, se delege depatmantal ak lòt gwo zo- DALBAGAY
tobre nan pouvwa a kap rele moun pa yo pou mete

Bayyinah Bello
Fondation Marie Claire Heureuse Félicité Bonheur Dessalines (FF)
FONDASYON FELICITEE
(509) 22 48 22 38; 29 40 08 69
sitweb: fondasyonfelicitee.com
Konnen kimoun Zansèt ou yo te ye, pouka konn valè pwòp tèt ou. Konnen sa k te pase pouka konnen sa w
ka fè pi douvan. Konnen ki moun ou ye pouka renmen tèt ou.
Mwen chwazi swiv tras Zansèt mwen yo pou tout letènite!!!

Daprè lejand YORUBA, IFA se ta kote divinite kreyatris ODUDUWA ta komanse lemond...

“PA GEN PÈP KI KA DEVLOPE SAN SPIRITWALITE ANSETRAL LI” J. ZUMA 8

RIBRIK : Kisa zòt di...

Sa zòt di sou lanmo George Floyd la

Anpil gwo sesi sela nan peyi Etazini di koze pa Vedèt NFL la Colin Kapermick di : « lè sivi-
yo sou lanmò George Floyd la men pito y te pe paske m lite mennen nan lanmò, larevòl se sèl reyaksyon k
pa kwè youn nan yo nan nivo pou yo ta konprann sak fèt lojik ». W korèk. W te gen kouraj di non a Im nasyonal
la-a e pou ki rezon li fèt nan moman sa-a menm. Preske rasis sa-a kip a ge anyen pou wè ak nwa.
nou tout se yon bann ipokrit. Nou pa menm konnen Van Jones, ansyen konseye Barack Obama
menm fobi pou yon bagay, relijyon, nan mezon blanch e yon kòmantatè pou CNN di li
gwoup moun, kilti ka fè nou rasis. Pa menm : « Annou bliye KKK yo, se liberal ki sipòte
ekzanp, m pè Islam ak tout bagay ki Hilary Clinton yo poun veye ».
derive de li depwi 1991 apre kanaj kont Pwofesè filozofi Cornel West nan Inivèsite Havard di
Etazini. George W. Bush trete otè krim li menm: « se lenchaj opli wo nivo, pesonn paka nye l.
say o, Ousama Ben Ladin, pa ekzanp, Sistèm sa-a pa ka refòme ».
teyoris (l’axe du mal). Mwen menm Rasis enstitisyonèl, endividyèl, sistemik,
depwi lè sa-a m devlope yon sètèn osti- kiltirèl se yon bagay ki grav anpil. Pa gen anyen k di
lite kont tout sa k gen rapò ak Islam. M pou pote solisyon a pwoblèm nan ki riske simen plis
pa ka rayi paske m se yon vodouyizan men m pa renmen divizyon ak èn nan peyi Tonton Sam nan. Aktè Will
yo e m pè yo. Se yon rasis kiltirèl ki monte sou rasis Smith fè pi bèl deskripsyon an Lamerik lè l deklare:
byolojik la. M ka twonpe m. « Rasis la pap anpire, se anfin li filme ». Tout moun
Gwo chabrak pale, yo di lesensyèl, sa yo konnen wèl. Nou ta dwe wont.
kap fè anpil moun kontan. Men yo youn pa di ki sa nap fè 43e prezidan meriken-an George W. Bush
pou bagay kon sa pa janm repete anko nan peyi Etazini. poze kesyon sa-a li menm: « menm koman poun mete
Etoufe yon sitayen ameriken an 2020 kote yon polisye yon fen a problem rasis sistemik sa-a? ». Li reponn
mete jenou sou kou l. Sa pa fè polisye Dereck Chauvin ni konsa: « Jistis egal pou tout meriken, nwa tankou blan,
cho ni frèt e sak pi grav la akonplis li yo asepte l asasinen jòn ou wouj, paske piyaj pap pote liberasyon e
George. Yo te ka anpeche lanmò sa-a. destriksyon pa ka pote pwogrè ».
Madan Michele Obama, gwo akoka di: « M fa- Donald Trump, candida pou l reyeleksyonl
tige wè nwa kap fè blan touye yo ». W te nan mezon sou pati repibliken an, se yon gwo bèkwè kap mete
blanch, konseye mari w. Obama pandan witan. Kisa w te apse sou klou. Se tankou yon prezidan ki pa janm
ede prezidan an fè kont rasis sistemik sa-a ak britalite aprann. Li oze di; « pa gen tansyon rasyal Ozetazini ».
polisye sou nwa. Pito w te pe, ipokrit. Lè blan, laten tankou nwa pran lari manifesttasyon
Ansyen prezidan meriken Barack Obama di li toupatou gwo nanm nan di kounye-a: « Lè piyaj
menm : « sa pa ta dwe ap fet an 2020 » e solisyon an se kòmanse, fiziyad demare ».
« pwotestasyon ak politik an menm tan ». Pito w te pe tou Joe Biden, kandida demokrat la se yon mantè
ou fè 8 tan prezidan kote w te dirije tankou yon ki renmen kopye anpil, repete sa zòt di tankou se lik di
« prezidan blan » pou fè blan plezi. W se prezidan ki yo ap fè politik ak lanmò George la, men sal di:
depòte plis imigran pase Bush ak Clinton ansanm. Kou- « Donald Trump vle transfòme Etazini an yon chan
nye-a wap fè kanpay pou Joe Biden sou lanmò George batay. Sim eli, m pwomèt poum geri blesi rasyal sa yo
Floyd. W ta dwe wont. ki mètri peyi nou an depi lontan e m pap itilize yo pou
M pa tande Clinton yo men yo pou bokou nan avantaj politik ». Se ekzakteman sa w fè M Biden, fè
britalite polisye yo sou nwa yo. Nou sonje pwojè lwa politik nan avantaj ou. W pat fè witan visprezidan bò
« délits à 3 coups » a kite mete pase 100 mil polisye nan kote Obama. Tansyon rasyal yo te tèlman repetitif e
lari pou ranmase ak kondane delenkan (nwa). Se pil minè administrasyon w lan pat fè anyen pou reponn a dram
yo te voye nan prizon. E Clinton rekonèt se te yon move sa-a, « Blak Lives Matter » te kreye pou defann dwa
desizyon. Ki sa w te fè pou te revoke lwa sa-a. Anyen. moun nwa ki tap viktim sou prezidan Obama…W pa
Vedèt NBA an Michael Jordan di: « Nou pa ka- yon ipokrit tou?
pab anko ». Se yon nonm apolitik, ki mirak. Prezidan Men se nan eleksyon ni Trump ni Biden kwè pou yo
Nachon Islam lan Louis Farrakhan te ka di « li se youn ka pran pouvwa. Pouvwa pou al kontinye divize La-
nan yo ». merik e fwa sa-a, lap pou malè Etazini paske youn nan
Atis Tamika Mallory di li menm: « se wouk de tèt delinòt sa yo pap ka solisyone pwoblèm sa-a ki
aprann nou vyolans ». date depwi lakoloni.
Louis Farrakhan di: « pito w mouri tan wap viv Yon tranzisyon ak Colin Powell pou sove
sou tirani. Pa kite blan di w pa fè vyolans. Tout sa yo Etazini se ta mèyè vwa-a pou yo mete fen a inegalite
genyen se nan vòlè, vyòl, asasinen moun yo fè tout ». Di sosyo ekonomik yo, rezon ki fe Etazini rete yon peyi
yo verite a frè an m. Se de lamerik ki genyen e Martin L. kapitalis kretyen ak blan ki kwè yo yon ras siperyè. Se
King te gen tan di nou sa. plenn map plenn. E wou? (RF#479, 1 jen 2020)

Si w NÈG e w deklare w mizilman ou kretyen sa ta vle di ou gen yon gwo pwoblèm memwa...

NÈG LA PA KONNEN ZANSÈT LI YO C PREMYE GID NAN VWA SIVILIZASYON 9

Saint-Michel

BOTANIKA

30, Ru Defile,
PòdePè, Ayiti
Telefòn: 3848 5890
Francisque Jean-Charles

Etazini-Ayiti de peyi sè
lanati te vle vanse ansanm…
men rasis fè yo moskova Ayiti

Réflexion loufoque#477 pase 5000 inosan;
Etazini pran 13 lane ap goumen ak An- An 1916, yo mete Ayiti sou pwotektora

glete, yon peyi ewopeyen pou l pran endepandans meriken e kreye jandamri nasyonal pou
li. Hayti, menm jan te pase 13 zan ap goumen kont ranplase lame endijèn nan ki ede yo jere
Lafrans, yon peyi ewopeyen tou pou l pran ende- peyi-a rive an 1995 lè Clinton pase Jean-
pandans li. Etazini premye nachon dekolore lib an Bertrand Aristide lòd pou demobilize
Amerik e Ayiti premye nachon nèg lib an Amerik. FADH;
Ta sanble de peyi sa yo te destine pou yo te viv An 1993, sou demand prezidan Jean-Bertrand
kòtòtakòt pou byenèt Lamerik ak rès mond lan. Aristide yo mete yon dezyèm anbago pou
Foli sipremasi blanch yo ak ejemoni oksidantal yo toufe pèp la, kraze ekonomi peyi a. Anpil
monte yo e yo fè kavalye sèl. Yo fè peyi sè-a kon- ekonomis te di lap pran 30 lane pou re-
nen move moman men se te pou malè yo. tounen kote l te ye an 1993. Nou an
dekraba e Ayiti eklate;
Frederick Douglass, anbasadè meriken (nèg) An 1994, yo fè yon envazyon militè pou men-
akredite an Ayiti aprè l te retounen Etazini nan ane nen Aristide tounen opouvwa. Yo kraze
1893, nan yon diskou te fè nou konnen : « Etazini kilti diri-a pou vann pa yo nan mache
pa janm padone Hayti paske lanati te kreye l neyoliberal la;
nwa ». Li te fè otorite meriken yo sonje yo dwe An 2004, yon lòt envazyon pou yo tounen
trete Ayiti tankou yon peyi sè paske desten de peyi vinn chèche Aristide tounen l an ekzil. Yo
yo lye. Gouvènman repibliken tankou demokrat pat monte yon gouvènman pwovizwa pou
tande konsèy e yo te deside kontinye koze zak ma- pwoteje lavi ak byen meriken;
lonèt pou bloke devlopman peyi papa Dessalines An 2006, yo entronize Rene Préval, an 2011
lan. Joseph Michel Martelly e an 2017 Jovenel
Moise pou yo toujou gen kontwòl richès
An 1914, marin meriken rantre manu militari peyi-a. Ki sa Ayiti fè lap peye?
nan peyi papa Dessalines nan e yo piye
Bank Nasyonal Repiblik Dayti kote yo Al nan paj 11
pote ale $5.000 an « lingot d’or »;

An 1915, yo okipe peyi a pou 19 lane e touye

Pa gen yon AFRIKEN ki pou ap chache AFRIKANITE l paske AFRIK ap viv nan wou...

KOMAN ESKLAV LA AK MÈT LI KAPAB ADORE MENM DYE TANDE PRIYÈ TOU DE 10

JENERASYON NOUVEL AYITI

KLINIK
Dr. Jean Robert
LALLEMAND

Klinik Sa-a Pran Swen
Tout moun nèt...

Ri Kotplaj # 1
Nan Grigri...
Tel : 3394-2098

Moun ki banm owa sa-a
m gen nan peyi-a…

Annou chwazi renmen youn lòt, respekte youn lòt. fache, zafè w…Woy kouzin mwen Marie Milleret
Annou aprann padone sila yo ki fè nou mal ki
blese nou…M fè sa…Anpil jounalis te rele m
depòte sou radyo, gen youn ki te menm di m se
yon dilè dwog, li pral mennen ankèt. M padone
nou tout e pa gen rankin pou yo youn. Mesi tout
moun ki te wouvè kè yo ak pòch yo pou n ban
mwen owa sa-a m gen jodia. M pat ka sa mye la
san nou. Note Eddy Louis mèsi. Notè Jean Robert
Docteur mèsi. Papa Oreste Jean-Baptiste, Gerard
Jean-Baptiste, Nerva Narcisse, Rony Francois te
vwature m lekòl pandan yon lane…Papi Serge At-
tulien banm manje ak dòmi pandan de zan nan
Pòtoprens.W wè gen anpil toujou m pa sonje.
Sèvant yo ki te jere vant mwen, kò mwen nan lave
ak pase rad mwen ak lakou a, Seleste Pierre-Louis,
Teyo, Ajan sekirite Sogebank ki banm sekirite
depwi pase 15 lane. Akèy nou banm nan ensitit-
syon nan vil la, Mèsi Emma Loriston Devilas,
Martine Saintil, elatriye. Ronald Labranche m pap
janm bliye w…Mèsi…Kè brise mèsi pou lanmou
an…Tout jounalis yo, Corneille, Wiskis, Lou Evas
Arne, Jean-Baptiste…M pa sonje nou tout. Mon- ki fèm rich tou an byen materyel…Mèsi…tout
fort Telusnor, Marie Jeune-Gens. Si m bliye w w moun… (RF#467, 14 me 2020)

“POLITIK MONETÈ ENDEPANDANT SE KLE SOUVERÈNTE A” EVO MORALES

Gen yon sèl Dye e chak pèp reprezante l ak nome l selon kultu yo ak lang 11

RIBRIK : Kilti/Spiritwalite

Etazini-Ayiti de peyi sè
lanati te vle vanse ansanm…
men rasis fè yo moskova Ayiti

Men ladaj vle: « tan an geri blesi yo ». Nou pa Asepte Jean Charles Moise prezidan tran-
bezwen vanjans kont yon nachon kriminèl konsa zisyon an ak yon kabinè ministeryèl 10
men Dye pa nou an pa nan vanjans, yon asasen,nan manm, youn nan yo ap visprezidan
tradisyon afrikèn nan, li mande nou pou n pa mal- (Makout-Lavalas-Phtk pa nan tranzisyon
veyan tankou malfini an. Koronaviris la se sa-a) pou yon manda kap pran fen 2
janvye 2023. Slogan an ap: San nèf, men
« transition lè pwason a lè Vèso. Li make lè lit ant pwòp;
byen ak mal e konba spirityèl ».
Etazini dwe konprann Ayiti pa yon peyi lèmni, Asepte chak depatman gen yon gouvènman e
se yon peyi sè. Montre nou yon zak malonèt Ayiti chak komin gen yon majistra ak gouvèn-
man l;
komèt kont Etazini ant 1804-2020. Malgre tout sa
yo fè kont Ayiti, yon pitit peyi-a mete ajenou mande Gouvènman sa yo (lokal ak rejyonal) ap trav-
padon piblikman pou èg la sispann akonpaye dirijan ay sou agrikilti (otozifisans ak sekirite
alimantè, konstriksyon lekòl piblik (primè
politik ak ekonomik yo, « esclave de maison » yo ak lise toupatou), lopital ak sant medikal
nan kraze peyi-a. Gen Ayitien ki konn dimansyon
istorik, kiltirèl ak spirityèl peyi-a e ki prè pou ede l toupatou, wout segondè toupatou, reb-
wazman e sitou rezoud pwoblèm kay,
dekole depwi Washington konprann desten de peyi latrin, dlo potab ak grangou elatriye;’
sa yo lye. Nap mande Washington pwofite korije
kaye l anvan Koronaviris la fini paske l bagay yo Gouvènman santral ap lanse Konferans
pral pi grav si nou ka kwè Charles Hugh Smith ki Nasyonal la pou:
Elabore yon nouvèl konstitisyon kap
deklare « La pandémie n'est que « le coup de pied gen pou rejim politik
final dans l'abîme » ». Ayiti kapab sèl alye wap ka-
pab konte sou li ki ka ede w remonte pant lan, fè « Monarchie Élective », ak de
gran kouran ideyolojik;
lapè oplivit avèl. Twoub nasyonal yo aprè lanmò Kenbe drapo ble ak wouj la men band
George Floyd la se ta yon opòtinite pou administra-
syon Donald J. Trump lan negosye souverènte peyi- yo ap plase vètikal, ble senbòl
Dantor ak wouj pou Ogoun feray;
a. Fè lapè, nou gran moun. Elektrifikasyon tout peyi a via enfras-
Men sa Washington ka fè pou akonpaye Ayiti
nan preparasyon konstwi yon nouvèl Ayiti kote tout trikti enèji solè, ewolyèn ak id-
woelektrik;
moun ap moun, tout moun ap gen menm dwa ak Tretman basen vèsan yo, wout nasy-
menm chans. Depwi 2004, medsen-akewològ Daniel
Marthurin te anonse: « A k ki negosye? Kilè nego- onal yo;
Eleksyon ap òganize pa chak depat-
sye? Ak ki negosye? Nodwès Ayiti pral vinn kapital man ak konsèy elektoral pal an
ekonomik nan mond lan, lap ranplase New York ».
Si se ta yon pwofesi, pa gen pèsonn ni okenn gou- novann 2022, kandida yo genyen
ak majorite relativ
vènman kip a anpeche l fèt. Spiritwalite-vodou a, pilye nan
Etazini dwe rekonèt gouvènman meriken yo fè
anpil tò a peyi papa Dessalines nan e yo de- devlopman peyi-a (Dr. Jean Fils-
Aimé).
side finalman rekonèt Ayiti se yon peyi tan- Nou ka konstwi peyi e nou vle konstwi
kou tout lòt peyi, li lib pou l fòje desten l;
Fòk yon arete prezidansyèl soti e pibliye nan peyi nou. Obstak la se wou Etazini. Medsin-
medya meriken yo ki anonse sa; akewològ Daniel Mathurin te di nou an 2004 pou-
Asepte manda Jovenel Moise ap fini 7 fevriye n negosye ak gouvènman meriken pou n konstwi
2021 pou n kòmanse tranzisyon gate sa-a; Ayiti nou tout vle-a. Annou fèl jodi-a menm.
(RL#477, 28 me 2020)

SUPREMASI BLANCH LAN ALYENE NOU LI RANN NOU ETRANJE A PWÒP TÈT NOU...

PA GEN YON MALADI MENM KANSÈ KI KA EKZISTE NAN YON ANVIRONMAN ALKALEN 12

« Menm Lekòl la, ak menm deviz la pou
Bondye ak pou lumanite »

Lekòl Étienne Saintil, yon lekòl ak anpil referans
Kontakte Jean-Claude & Claudine Thervil au # 3725-3929

« Desizyon m poum detwi otorite an Ayiti yo, se pat
pou konsiderasyon komès ak lajan, men se pluto
akoz nesesite poum bloke pou tout tan mach nwa yo

nan mond lan »
—Napoléon Bonaparte
*********************
*********************
Deklarasyon Papa nachon an Dessalines
« Nèg tankou mulat, nou tout te batay kont blan yo,
byen yo nou te konkeri yo kote nou te vèse san nou se
pou nou tout. M vle yo pataje ak ekite »

KREYOLOFONI : SIM M MOURI DEMEN SE YON BLAN KI AME YON NWA POU TOUYEM