HABA

HABA

[ K S S M TAHUN 2020]

Nama:…………………………………..
Tingkatan 4 : …………………………..
Nama Guru:……………………………

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

BAB 4 : HABA

4.1 MEMAHAMI KESEIMBANGAN TERMA Keseimbangan Terma

Perbezaan antara suhu dan haba Aktiviti 4.1 : ms 120 buku teks
Sebelum keseimbangan terma dicapai:
Suhu Haba
Haba ialah satu bentuk Apabila dua objek A dan B diletakkan berhampiran,
Suhu ialah darjah tenaga. tenaga haba akan mengalir daripada jasad A yang
kepanasan suatu objek. Kuantiti terbitan. lebih tinggi suhunya ke objek B yang lebih rendah
Kuantiti asas. Bergantung kepada suhunya sehingga mencapai suhu yang sama.
suhu, jisim dan jenis Setelah keseimbangan terma tercapai:
Bergantung kepada bahan.
tenaga kinetik molekul di
dalam objek.Semakin Unit SI: Joule, J.
tinggi tenaga kinetik
semakin tinggi suhu. Diukur menggunakan
Unit SI: Kelvin, K joulmeter.
Biasanya digunakan
dalam darjah Celcius,0C

Diukur menggunakan
jangka suhu/termometer

1. Apabila suatu objek dipanaskan, ia akan Apabila objek A dan B mencapai suhu yang sama,
menyerap tenaga haba dan suhu objek akan kadar pemindahan tenaga haba dari objek A ke
meningkat. objek B dan dari objek B ke objek A adalah sama.
Apabila keadaan ini berlaku, objek A dan B
2. Apabila suatu objek disejukkan, ia akan dikatakan berada dalam keadaan keseimbangan
membebaskan tenaga haba dan suhu objek akan terma antara satu sama lain.
berkurang.
Sifat Keseimbangan Terma:
Penukaran unit darjah Celcius kepada Skala 1. Kedua-dua objek mempunyai suhu yang sama.
Kelvin (K) 2. Tiada haba bersih (0 J) yang mengalir antara
 o C = (  + 273 ) K
Latihan 1 kedua-duanya iaitu kadar penyerapan tenaga
Tukarkan 120 o C ke skala Kelvin. haba adalah sama dengan kadar pembebasan
Penyelesaian: tenaga haba.

Sentuhan Terma: Keseimbangan terma TIDAK bergantung
Dua objek berada dalam keadaan sentuhan terma kepada:
apabila tenaga haba boleh dipindahkan di antara 1. Jisim
mereka. 2. Jenis bahan
3. Saiz
4. Bentuk

Contoh situasi yang melibatkan keseimbangan
terma:
1. Meletakkan tuala basah di atas dahi pesakit

demam panas.

Haba mengalir dari A ke B.

Objek A dan B dalam sentuhan terma.  Pada permulaan, suhu tuala basah lebih
Panitia Fizik Samura rendah berbanding suhu badan pesakit
demam panas.

1

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
 Tenaga haba dipindahkan dari dahi pesakit ke
Bagaimana termometer cecair-dalam-kaca
tuala basah sehingga keseimbangan terma berfungsi?
dicapai.
 Dengan cara ini, tenaga haba mampu 1. Bebuli termometer mengandungi cecair merkuri
disingkirkan daripada pesakit dan dapat dengan jisim tetap.
menurunkan suhu badan pesakit demam
panas. 2. Isipadu merkuri bertambah apabila ia menyerap
2. Minuman sejuk haba. Sifat ini dipanggil Sifat Termometrik.

 Minuman yang panas boleh disejukkan 3. Cecair merkuri mengembang dan meningkat naik
dengan menambahkan beberapa ketul ais di dalam kapilari tiub apabila suhu meningkat.
ke dalam minuman tersebut.
4. Panjang turus merkuri dalam kapilari tiub dapat
 Haba dari minuman panas akan dipindahkan menunjukkan nilai suhu sesuatu objek.
kepada ais sehingga keseimbangan terma
antara ais dan air dicapai. Penentu ukuran pada skala thermometer.

 Suhu minuman dan ais adalah sama apabila Skala suhu dan unit suhu
keseimbangan terma dicapai. diperolehi dengan memilih dua
suhu yang dikenali sebagai
3. Mengukur suhu badan pesakit takat tetap atas dan takat
tetap bawah.
 Apabila termometer klinik digunakan untuk
menyukat suhu badan, kedua-dua alkohol /  Takat tetap atas
merkuri dalam termometer dan badan akan adalah suhu stim di
mencapai keadaan keseimbangan terma. atas air yang
mendidih pada
 Ini membolehkan termometer klinik tekanan atmosfera
menunjukkan dengan tepatnya suhu badan. 76 cm Hg dan diambil
sebagai 100 0 C.
Termometer Cecair-Dalam-Kaca
 Takat tetap bawah
adalah suhu ais yang
melebur dan diambil
sebagai 0 0 C.

Ciri-ciri cecair yang digunakan dalam 2
termometer cecair-dalam-kaca.
(contohnya merkuri)

1. Mudah dilihat atau cecair berwarna legap.
2. Mengembang dengan seragam apabila

dipanaskan.
3. Tidak melekat pada dinding kaca.
4. Konduktor haba yang baik.
5. Takat didih tinggi dan takat beku rendah.

Panitia Fizik Samura

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
Untuk menentukan suhu sesuatu objek lain Latihan 3
dengan menggunakan termometer tanpa Sebuah termometer merkuri yang belum
senggatan, rumus berikut digunakan: ditentukurkan mempunyai panjang merkuri 5
cm dan 25 cm apabila dimasukkan dalam ais
  0  100  0     l  l0 100 0 C lebur dan stim masing-masing. Apabila
l  l0 l100  l0 l100  l0 dimasukkan dalam suatu cecair didapati
panjangnya menjadi 12 cm. Berapakah suhu
 = suhu bahan yang diukur . cecair tersebut?
o = suhu air membeku / takat bawah Penyelesaian:
100 = Suhu air mendidih.
lo = panjang turus merkuri pada takat beku Latihan 4
l100 = panjang turus merkuri pada takat didih Panjang turus merkuri sebuah termometer
l Ɵ = adalah panjang turus merkuri pada suhu,  adalah 20 cm dan 8 cm masing-masing
apabila dimasukkan dalam stim dan ais lebur.
tertentu yang belum diketahui. Berapakah panjang turus merkuri apabila
dimasukkan dalam suatu bahan bersuhu
Aktiviti 4.3 :m.s 123 Buku Teks -25 0 C?.
Penyelesaian:
Latihan 1: Berapakah nilai suhu T?

Latihan 2 Latihan 5
Sebuah termometer merkuri yang belum Semasa menentukurkan thermometer didapati
ditentukurkan mempunyai panjang merkuri panjang turus merkuri apabila dimasukkan dalam
12 cm dan 20 cm apabila dimasukkan ke ais lebur dan stim adalah 12 cm dan 20 cm masing-
dalam ais lebur dan stim masing-masing. masing.Tentukan
Apabila dimasukkan dalam suatu air panas (a) Panjang turus merkuri jika termometer ini
panjangnya menjadi 15 cm. Berapakah suhu
air panas itu? dimasukkan ke dalam bahan yang bersuhu
20 0 C.
Penyelesaian: (b) Suhu suatu bahan jika panjang turus
merkuri menjadi 7 cm apabila termometer j
dimasukkan dalam bahan itu.

Penyelesaian:

Panitia Fizik Samura 3

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

TUTORIAL 4.1. 5. Rajah menunjukkan sfera logam pada suhu 90⁰C
1. Sebuah satelit jatuh ke dalam atmosfera bumi direndam ke dalam cecair pada suhu 40 ⁰C.
pada kelajuan yang tinggi dan tiba ke permukaan Apakah suhu sfera logam itu apabila keseimbangan
laut dengan suhu yang tinggi. Selepas beberapa terma dicapai antara sfera logam dengan cecair
ketika suhu satelit sama dengan suhu air laut. Ini itu?
disebabkan oleh
A. Haba yang dibebaskan oleh satelit A. Lebih daripada 90 ⁰C
B. Haba diserap oleh air laut B. Sama dengan suhu bilik
C. Satelit disejukkan oleh air laut. C. Kurang daripada 40 ⁰C
D. Satelit dan air laut berada dalam keseimbangan D. Antara 40 ⁰C dan 90 ⁰C
terma
2. Rajah menunjukkan satu sfera logam P pada 6. Rajah menunjukkan satu termometer.
suhu 80 ⁰C direndam dalam air lebih sejuk Q. Pengubahsuaian yang manakah akan
meningkatkan kepekaan termometer itu?
Keseimbangan terma dicapai apabila
A. Suhu P = suhu Q A. Menggunakan tiub kapilari yang panjang.
B. Jisim Q disesarkan = jisim P B. Menggunakan bebuli yang berdinding tebal
C. Isipadu Q = isipadu P C. Menggunakan batang kaca dengan dinding tebal
D. Muatan haba tentu P = muatan haba tentu Q D. Menggunakan tiub kapilari yang sempit
3. Rajah menunjukkan dua blok kuprum, L dan M,
bersentuh antara satu sama lain. Suhu awal L dan 7, Manakah cecair A, B, C atau D, yang boleh
M ialah 50⁰C dan 30⁰C. digunakan untuk membina termometer-cecair-

Pernyataan manakah yang benar apabila L dan M dalam gelas untuk mengukur suhu antara -50 ⁰C ke
berada dalam keseimbangan terma.
A. Suhu L lebih tinggi dari M 50 ⁰C. Takat beku 0C Takar didih 0C
B. Kuantiti haba dalam L sama dengan M.
C. Kadar perubahan suhu L lebih besar daripada M. A -115 78
D. Kadar bersih haba mengalir antara L dan M ialah B -39 357
sifar. C0 100
4. Apakah konsep yang digunakan dalam D 17 118
pengukuran suhu badan manusia menggunakan
termometer? 8. Sup panas ditucmg ke dalam sebuah mangkuk.
A. Muatan haba tentu Penyataan manakah yang betul mengenai
B. Haba pendam tentu pengaliran habal
C. Keseimbangan terma A. Pengaliran haba bersih adalah dari sup panas ke
D. Perolakan haba mangkuk
B. Haba mengalir hanya dari mangkuk ke sup
panas
C. Haba mengalir hanya dari sup panas ke
mangkuk
D. Pengaliran haba bersih adalah sifar

Panitia Fizik Samura 4

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
a)Lengkapkan ayat berikut dengan menandakan
Soalan Berstruktur: (√) kotak yang betul.
1. Rajah menunjukkan sebatang termometer Suhu adalah satu
merkuri yang belum ditentukur. …………. kuantiti asas
………… kuantiti terbitan
(a)(i) Nyatakan perubahan sifat fizikal pada merkuri (b) (i) Berdasarkan Rajah 8.1 dan Rajah 8.2,
bila suhu bertambah. tentukan perbezaan bagi panjang turus merkuri.
………………………………………………………… (ii) Berdasarkan Rajah 8.3 dan jawapan dalam
(ii) Mengapa merkuri digunakan di dalam 8(b)(i), hitungkan suhu, ϴ bagi cecair panas
termometer itu.? tersebut.
……………………………………………………………
(b) Panjang turus merkuri pada termometer ialah (iii) Apakah yang akan berlaku kepada takat didih
2.6 cm pada 0 ⁰C dan 22.6 cm pada 100 ⁰C. air apabila dididihkan di atas puncak sebuah
(i) Berapakah perbezaan panjang turus merkuri gunung?
pada 0 ⁰C dan pada 100 ⁰C? 8c Jadual 8.1 menunjukkan beberapa ciri bagi
…………………………………………………………… termometer yang berbeza
(ii) Apabila termometer itu dimasukkan ke dalam
minyak, panjang turus merkuri ialah 16.9 cm.
Hitung suhu minyak panas itu.

2. Rajah menunjukkan salu termometer merkuri Berdasarkan Jadual 8.1,
yang belum ditentukur diletakkan di dalam sebuah (i) Pilih julat termometer yang sesuai untuk
bikar yang mengandungi kiub-kiub ais dan air pada mengukur suhu badan pesakit.
0 °C. Panjang turus merkuri, I = 6 cm. …………………………………………………………
Rajah 8.2 menunjukkan panjang turus merkuri, I = (ii) Beri satu sebab bagi jawapan dalam 8(c)(i).
20 cm bila kiub-kiub ais dan air dalam bikar itu ……………………………………………………………
dididihkan sehingga 100 °C. (iii) Pilih diameter tiub kapilari yang sesuai.
Rajah 8.3 menunjukkan panjang turus merkuri I = …………………………………………………………]
16 cm bila termometer itu (iv) Beri satu sebab bagi jawapan dalam 8(c)(iii).
diletakkan di dalam satu cecair panas dengan suhu, ……………………………………………………………
0°C. (v) Pilih kejituan termometer yang sesuai.
……………………………………………………………
(vi) Beri satu sebab bagi jawapan di 8(c)(v).
……………………………………………………………

(vii) Berdasarkan jawapan di 8(c)(i). 8(c)(iii) and
8(c)(v), pilih termometer yang paling sesuai yang
dapat digunakan bagi menentukan suhu badan
pesakit

Panitia Fizik Samura 5

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
Hubungan antara kuantiti haba dengan muatan
4.2 MUATAN HABA TENTU haba
(SPECIFIC HEAT CAPACITY)
Aktiviti:
Muatan Haba Jika air dalam bikar C dipanaskan selama 1 minit
1. Muatan haba suatu bahan ditakrifkan sebagai dan air dalam bikar D dipanaskan selama 5 minit
dengan menggunakan penunu bunsen yang sama,
kuantiti haba yang diperlukan untuk menaikkan kenaikan suhu air dalam bikar C didapati lebih kecil
suhu bahan itu sebanyak 10 C atau 1 K. daripada kenaikan suhu air dalam bikar D.
2. Unit muatan haba ialah J 0 C -1 atau J K-1.
Hubungan antara jenis bahan dengan
muatan haba

Aktiviti: Kesimpulan:
Jika kedua-dua bikar itu dipanaskan selama 5 minit Eksperimen ini menunjukkan bahawa kenaikan
dengan penunu bunsen yang sama, didapati suhu suatu bahan bergantung kepada kuantiti haba
kenaikan suhu paraffin adalah lebih tinggi daripada yang dibekalkan, jika jisim bahan itu adalah sama
kenaikan suhu air.
Kesimpulan: Muatan haba suatu bahan bergantung kepada
Eksperimen ini menunjukkan bahan-bahan yang i) jenis bahan,
berlainan mengalami kenaikan suhu yang berbeza ii) jisim bahan
jika kuantiti haba yang sama dibekalkan dan jisim iii) kuantiti haba yang dibekalkan
bahan-bahan itu adalah sama.
Hubungan antara jisim bahan dengan muatan Latihan 1.
haba Apabila 2000 J haba dibekalkan kepada objek X
dan Y, objek X mengalami peningkatan suhu

sebanyak 1 ⁰C dan objek Y sebanyak 2 ⁰C.
(a) Berapakah muatan haba
(i) objek X (ii) objek Y

Aktiviti: (b) Bandingkan muatan haba objek X dan Y.
Jika air dalam bikar A dan bikar B dipanaskan …………………………………………………………
selama 5 minit dengan menggunakan penunu (c) Bandingkan peningkatan suhu.
bunsen yang sama, kenaikan suhu air dalam bikar ……………………………………………………………
A lebih tinggi daripada kenaikan suhu air dalam (d) Objek manakah yang cepat panas.
bikar B. ……………………………………………………………

Kesimpulan: Latihan 2:
Eksperimen ini menunjukkan bahawa kenaikan
suhu suatu bahan bergantung kepada jisim bahan Kedua-dua cerek P dan Q dihidupkan untuk
itu jika kuantiti haba yang dibekalkan dan bahan panaskan air sehingga mendidih
adalah sama.
(a) Cerek yang manakah akan mendidih lebih
lama?

……………………………………………………………

Panitia Fizik Samura 6

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

(b) Cerek manakah yang mempunyai kuantiti haba Muatan Haba Tentu
yang lebih banyak? 1. Muatan haba tentu sesuatu bahan ialah kuantiti

…………………………………………………………… haba diperlukan untuk menaikkan suhu 1 kg
(c) Cerek manakah yang mempunyai muatan haba bahan sebanyak 10 C.
2. Simbol: c
yang lebih tinggi? 3. Unit SI bagi muatan haba tentu, c = J kg-1 C0-1
…………………………………………………………… 4. Formula muatan haba tentu:
(d) Buat inferens tentang hubungan antara muatan
c Q
haba dengan jisim sesuatu bahan. m
……………………………………………………………
(e) Apakah faktor-faktor yang mempengaruhi Q = Haba diserap atau dibebaskan, unit J
m = Jisim bahan, unit kg
muatan haba?
……………………………………………………………  = Perbezaan suhu bahan awal dan akhir, unit 0C.
……………………………………………………………
Latihan 3: Kuantiti haba yang diserap atau dibebaskan
Terangkan mengapa kanak-kanak suka berjalan di oleh bahan, Q:
kawasan air laut berbanding di atas pasir sewaktu
panas terik. Q = mcƟ
……………………………………………………………
…………………………………………………………… Latihan 1
…………………………………………………………… Apakah maksud muatan haba tentu aluminium =
Latihan 4: 900 J kg-1 C-1?
Mengapa isi pie epal yang baru keluar dari oven .
boleh melecurkan lidah berbanding kulitnya. Latihan 2
Apakah maksud muatan haba tentu air = 4200 J
…………………………………………………………… kg-1C-1?
……………………………………………………………
………………………………………………………….. Latihan 3
Latihan 5: Hitungkan jumlah tenaga haba diperlukan untuk
Sekeping tembikai dan sandwich dikeluarkan memanaskan 2 kg keluli dari suhu 300C kepada
daripada peti sejuk. Setelah 30 minit didapati suhu 700 C.
tembikai masih lagi terasa sejuk berbanding (muatan haba tentu keluli = 500 J kg-1 0C-1)
sandwich. Mengapa?

……………………………………………………………
……………………………………………………………
……………………………………………………………
……………………………………………………………
……………………………………………………………

Panitia Fizik Samura 7

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
Eksperimen untuk menentukan muatan haba
Latihan 4 tentu suatu pepejal (Bongkah Aluminium)
4 kg air membebaskan haba sebanyak
8.4 x 105 J apabila disejukkan dari suhu 900 C
kepada suhu 400C Kirakan muatan haba tentu air.
Penyelesaian:

Latihan 5 Kuasa Pemanas, P = .................. Watt
420 kJ haba dibebaskan apabila 2 kg air disejukkan Jisim bongkah Al, m = ................. kg
dari suhu 70 0C ke suhu akhir air? Suhu awal bongkah Al, = ............ 0 C
Berapakah suhu akhir air? Suhu akhir bongkah Al = ............ 0 C
(muatan haba tentu air = 4.2 x 103 J kg-1 oC-1) Masa pemanasan, t = ..................s
Penyelesaian: Muatan haba tentu bongkah Al =

Campuran Pt = mc (2-1)
Apabila dua bahan pada suhu yang berbeza
bersentuhan terma, bahan yang lebih panas akan Maka, c = Pt .
kehilangan tenaga haba dengan memindahkan m (2-1)
tenaga haba ke bahan yang lebih sejuk sehingga
kedua-duanya mempunyai suhu yang sama. Langkah berjaga-jaga:
Keadaan ini dipanggil keseimbangan terma telah
tercapai.. 1. Balutkan bongkah aluminium dengan felt/
Latihan 6 kapas/ tisu untuk mengurangkan kehilangan
0.2 kg air pada suhu 100oC dicanpurkan ke dalam haba ke persekitaran.
0.25 kg air pada suhu 10oC. Apakah suhu
maksimum akan dicapai oleh campuran ini? 2. Masukkan sedikit minyak ke dalam lubang
Penyelesaian: yang mengandungi termometer supaya
berlaku sentuhan terma antara bongkah
aluminium dengan termometer.

Perbandingan nilai muatan haba tentu, c yang
didapati eksperimen dan nilai teori:

Nilai muatan haba tentu, c yang diperolehi daripada
eksperimen adalah lebih besar daripada nilai teori.
Ini disebabkan kehilangan haba ke persekitaran
menyebabkan kenaikan suhu menjadi lebih kecil.

Panitia Fizik Samura 8

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

Latihan 7 yang singkat apabila disejukkan (Konduktor haba
Sebuah pemanas elektrik 2 kW, 240 V digunakan yang baik).
untuk menaikkan suhu 3 kg air. Pemanasan Contoh: Logam seperti besi, keluli, tembaga dan
dilakukan selama 8 mnit. Berapakah kenaikan aluminium biasa digunakan sebagai periuk dan
suhu air? kuali. Ini kerana logam ini boleh dipanaskan
(Muatan haba tentu air = 4200 J kg -1 o C-1) dengan cepat.
Penyelesaian: 2. Bahan ini peka terhadap perubahan suhu.
Contoh: Logam merkuri dalam termometer
Latihan 8 mempunyai muatan haba tentu yang kecil yang
Sebuah pemanas elektrik 1.2 kW digunakan untuk membolehkannya menyerap dan membebaskan
memanaskan 0.2 kg air di dalam bekas kuprum haba dengan mudah.
yang berjisim 0.05 kg . Kirakan masa yang diambil
supaya suhu air dan bekas kuprum meningkat Sifat bahan yang mempunyai muatan haba
sebanyak 20oC. tentu yang BESAR
(Muatan haba tentu air = 4200 J kg -1 o C-1
Muatan haba tentu kuprum = 400 J kg -1 o C-1) 1. Suhu bahan meningkat dalam masa yang
Penyelesaian: panjang (lambat) apabila dipanaskan dan
menurun dalam masa yang panjang (lambat)
apabila disejukkan. (Konduktor haba yang
lemah).

2. Bahan ini boleh menyerap tenaga haba dalam
kuantiti yang besar tanpa mengalami
peningkatan suhu yang tinggi.
Contoh: Air digunakan sebagai ajen penyejuk
dalam radiator kenderaan.

Contoh – contoh aplikasi muatan haba tentu
dalam kehidupan seharian.

A. Alatan memasak

Aplikasi muatan haba tentu dalam kehidupan
seharian

Perbezaan sifat fizikal bahan-bahan yang
mempunyai muatan haba tentu yang berbeza.

Muatan haba Dipanaskan Disejukkan .
tentu 1. Periuk dan kuali diperbuat daripada logam
Kecil Suhu Suhu menurun
meningkat dengan cepat seperti tembaga dan aluminium yang
Besar dengan cepat mempunyai muatan haba tentu yang ..................
Suhu Suhu menurun
meningkat dengan perlahan 2. Ini membolehkan periuk dan kuali dipanaskan
dengan dengan cepat bagi mengurangkan penggunaan
perlahan bahan api.

Sifat bahan yang mempunyai muatan haba 3. Pemegang periuk dan kuali diperbuat daripada
tentu yang KECIL bahan bukan logam seperti plastik dan kayu
yang mempunyai haba tentu yang ......................
1. Suhu bahan meningkat dalam masa yang singkat
apabila dipanaskan dan menurun dalam masa 4. Ini memastikan pemegang periuk dan kuali
tidak mudah menjadi panas dan mudah
dikendalikan.

Panitia Fizik Samura 9

Fizik Tingkatan 4

BAB 4 : HABA

D: Fenomena bayu darat

B. Air sebagai bahan penyejuk: 1. Lautan mempunyai muatan haba tentu yang
1. Air mempunyai muatan haba tentu yang tinggi. lebih tinggi berbanding daratan. Maka, suhu
lautan menurun lebih lambat berbanding suhu
Oleh itu, ia digunakan sebagai agen penyejuk daratan di waktu malam.
dalam radiator kenderaan.
2. Udara di atas permukaan lautan yang panas
2. Haba yang terhasil daripada enjin diserap oleh akan naik ke atas.
air yang mengalir di sepanjang ruang dinding
enjin. Air mampu menyerap haba yang banyak 3. Udara yang lebih sejuk daripada daratan akan
dengan peningkatan suhu yang perlahan. bergerak ke arah lautan sebagai bayu darat.

3. Air yang telah panas akan dialirkan melalui sirip E.Pemilihan bahan binaan rumah tradisional di
penyejuk dan dibantu oleh kipas untuk pelbagai zon iklim.
menurunkan kembali suhu air. Air yang telah
disejukkan akan dialirkan semula ke ruang
dinding enjin.

C: Fenomena bayu laut

Iklim khatulistiwa Iklim sejuk

Bahan rumah di Kawasan cuaca panas …………….

Sebab:…………………………………………………

1. Daratan mempunyai muatan haba tentu yang ……………………………………………………………
lebih rendah berbanding dengan laut. Maka Bahan rumah di iklim sejuk: …………………………
suhu daratan meningkat dengan lebih cepat
berbanding suhu laut di waktu siang. Sebab: …………………………………………………..
……………………………………………………………
2. Udara di daratan menjadi panas dan naik ke …………………………………………………………..
atas. ……………………………………………………………
……………………………………………………………
3. Udara yang lebih sejuk daripada lautan
bergerak dari laut menuju ke arah daratan
sebagai bayu laut.

Panitia Fizik Samura 10

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
Penghasilan bahan-bahan terkini dalam 4. Rajah menunjukkan blok pepejal M dan N
pembinaan bangunan hijau dengan jisim yang sama, dipanaskan. suhu awal M
dan N adalah sama dan dipanaskan dengan jumlah
tenaga yang sama.

Bahan untuk bumbung: …………………………….. Diperhatikan M lebih cepat panas daripada N.
Sebab: …………………………………………………. Pemerhatin ini adalah disebabkan oleh perbezaan
…………………………………………………………… A. Ketumpatan
. B. Takat lebur
Lapisan luar kapsul angkasa C. Haba pendam pelakuran
Bahan: ………………………………………………… D. Muatan haba tentu
Sebab: …………………………………………………
………………………………………………………….. 5. Manakah antara pernyataan berikut yang benar
untuk menerangkan pembentukan bayu laut?
Tutorial 4.2. A. Bayu laut bertiup pada waktu malam
B. Air aut ialah pengalir haba lebih baik daripada
1. Muatan haba tentu bagi aluminium ialah 900 J
kg-1 °C-1. Pernyataan manakah yang menerangkan darat.
tentang muatan haba tentu bagi aluminium dengan C. Ketumpatan air laut lebih besar daripada
betul?
A. 1 kg aluminium menyerap 900 J tenaga haba ketumpatan darat.
D. Muatan haba tentu air laut lebih besar daripada
semasa pemanasan
B. Suhu 1 kg aluminium akan meningkat 1 ⁰C muatan haba tentu darat.

apabila ia menyerap 900 J tenaga haba. 6. P,Q,R dan S adalah empat pepejal berlainan
C. Suhu 1 kg aluminium akan turun 1 ⁰C apabila ia dengan jisim yang sama. Jadual menunjukkan
muatan haba tentu dan takat lebur bagi setiap
menyerap 900 J tenaga haba pepejal. Pepejal berada pada suhu bilik. Jika haba
D. Aluminium memerlukan 900 J tenaga haba untuk
yang dibekalkan dengan kadar yang sama pada
menaikkan suhunya sebanyak 1 ⁰C. setiap pepejal, pepejala manakah yang akan lebur
dahulu?
2. Air digunakan di dalam sistem penyejukan enjin
kereta. Mengapakah air digunakan sebagai agen Pepejal Muatan Takat
penyejuk? haba tentu lebur
A. Air meruap dengan mudah
B. Air mempunyai ketumpatan yang tinggi (Jkg- C-1) ( C)
C. Air boleh menyerap banyak haba
AP 800 200
3. Tenaga haba dibekalkan dengan kadar yang
sama kepada 0.4 kg bahan P dan 0.4 kg bahan Q BQ 600 230
di dalam bekas yang sama. Suhu bahan P
meningkat dengan cepat.Ini adalah kerana bahan P CR 700 400
A. Kurang tumpat daripada bahan Q
B. Lebih tumpat daripada bahan Q DS 400 300
C. Menyejat lebih lambat daripada bahan Q
Mempunyai muatan haba tentu lebih kecil daripada 7. Satu blok logam dijatuhkan daripada ketinggian
bahan Q 82 m. Berapakah kenaikan suhu blok logam
selepas ia mengenai tanah?

(muatan haba tentu blok logam = 410 J kg -1⁰C-1 )

A 0.5 ⁰C

B 1.0 ⁰C
C 2.0 ⁰C

D 4.0 ⁰C

Panitia Fizik Samura 11

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
13. Rajah menunjukkan dua bikar mengandungi
8. Satu blok logam dijatuhkan daripada bangunan cecair W dan cecair X. Setiap cecair menerima
tinggi. Manakah antara berikut bukan faktor yang tenaga haba, Q yang sama.
menyebabkan kenaikan suhu?
A. Ketinggian bangunan Pernyataan manakah mengenai W dan X yang
B. Jisim blok logam benar?
C. Pecutan graviti A. Muatan haba tentu W adalah separuh daripada
D. Muatan haba tentu blok logam muatan haba tentu X
9. Fenomena manakah menunjukkan aplikasi B. Muatan haba tentu W adalah dua kali muatan
muatan haba tentu dalam kehidupan seharian? haba tentu X.
A. Memasak ikan secara menggunakan stimmer C. Muatan haba tentu W sama dengan muatan
B. Menyejukkan enjin kereta haba tentu X.
C. Menyejukkan air kopi 14. Rajah menunjukkan satu susunan radas untuk
D. Menuang kopi daripada alat pembancuh kopi menentukan muatan haba tentu, c, bagi satu blok
10. Rajah menunjukkan empat jenis blok logam aluminium.
yang sama jisim dipanaskan menggunakan kuantti
haba yang sama selama 10 minit. Blok logam yang
manakah menunjukkan kenaikan suhu paling
tinggi?

11. Di waktu malam, darat menyejuk lebih cepat Langkah manakah yang tidak boleh meningkatkan
daripada laut. Pernyataan manakah yang kejituan, c?
menerangkan keadaan itu? A. Balut blok aluminium dengan kapas
A. Pepejal membebaskan haba lebih cepat B. Tutup bahagian atas blok aluminium dengan
daripada cecair. kerajang aluminium
B. Laut menyerap haba lebih banyak daripada darat C. Tuang sedikit minyak pelincir ke dalam lubang di
pada waktu malam. mana termometer dimasukkan
C. Bayu bertiup dari laut ke darat pada waktu D. Letak blok aluminium di atas kepingan
malam polistirena
D. Muatan haba tentu air laut adalah lebih besar
daripada darat 15. Rajah menunjukkan satu blok plumbum, satu
blok besi dan satu blok aluminium. Semua blok itu
12. 17 600 J haba digunakan untuk meningkatkan mempunyai jisim yang sama dan dipanaskan
suhu sebuah blok logam 800 g daripada 30⁰C dengan jumlah tenaga haba yang sama selama 15
kepada 55 ⁰C. Berapakah muatan haba tentu blok minit. Muatan haba tentu, c, bagi setiap logam
logam itu? adalah berbeza.
A. 259 J kg-1 °C-1.
B. 400 J kg-1 °C-1.
C. 733 J kg-1 °C-1.
D. 880 J kg-1 °C-1.

Panitia Fizik Samura 12

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
(a) Hitung suhu akhir campuran air itu.
Pernyataan manakah yang betul di akhir minit yang
ke 15?
A. Blok plumbum mempunyai suhu akhir yang
paling rendah.
B. Blok aluminium mempunyai suhu akhir yang
paling tinggi.
C. Suhu akhir blok besi adalah sama dengan suhu
akhir blok aluminium.
D. Suhu akhir blok plumbum adalah lebih tinggi
daripada suhu akhir blok besi.
16. Rajah menunjukkan sebuah periuk

Mengapakah pemegang periuk diperbuat daripada (b) (i) Susu itu diberikan kepada seorang bayi yang
bahan bermuatan haba tentu tinggi? meminum separuh daripadanya. Apakah yang kan
A. Untuk meningkatkan jisim periuk berlaku kepada suhu baki susu di dalam botol
B. Untuk mengurangkan peningkatan suhu selepas beberapa jam? Berikan satu sebab bagi
C. Untuk meningkatkan takat lebur jawapan anda.
D. Untuk mengurangkan pengembangan
pemegang (ii) Cadangkan satu cara bagi membolehkan susu
kekal panas dalam tempoh yang lebih lama.
17. Dua blok logam yang berlainan jenis. X dan Y Berikan satu sebab bagi jawapan anda
yang berjisim sama dipanaskan dengan jumlah
haba yang sama. Kadar peningkatan suhu blok 18. Rajah menunjukkan dua model kuali.
logam Y lebih lambat daripada blok logam X.
Penyataan manakah yang betul Model A Model B
A. Muatan haba tentu blok logam X lebih kecil Permukaan berkilat Permukaan gelap
daripada muatan haba tentu blok logam Y Muatan haba tentu Muatan haba tentu
B. Blok logam X boleh menyimpan haba lebih tinggi rendah
banyak daripada blok logam Y
C. Haba pendam blok logam X sama dengan blok (a) Berdasarkan maklumat dalam Rajah , nyatakan
logam Y ciri-ciri kuali yang sesuai digunakan untuk
D. Kadar penyejukan blok logam X lebih lambat memasak. Berikan sebab bagi kesesuaian ciri-ciri
daripada blok logam Y tersebut.
(i) Jenis permukaan
18. Rajah 4 menunjukkan botol susu bayi diisi
dengan 0.05 kg air panas. Air panas dalam botol itu Sebab:
kemudiannya dicampurkan dengan 0.3 kg air sejuk
bagi membancuh susu untuk bayi. Suhu air panas (ii) Muatan haba tentu :
dan air sejuk dipaparkan pada ‘dispenser’ air itu. Sebab:
Muatan haba tentu air, c air adalah 4 200 J kg-1⁰C-1.

Panitia Fizik Samura 13

Fizik Tingkatan 4

BAB 4 : HABA

(b) Berdasarkan jawapan di 8(a), tentukan model Perubahan keadaan jirim
kuali dalam Rajah 8 yang dapat menyerap haba
dengan berkesan. Beri sebab untuk pilihan anda.

(c) Sebuah cerek mengandungi 0.5 kg air. Purata 1. Proses di mana pepejal berubah menjadi cecair
haba yang diserap oleh air adalah 16 Js-1 dalam dikenali sebagai pelakuran (peleburan).
masa 25 minit. Hitung:  Suhu semasa pelakuran berlaku dikenali
(i) Jumlah haba yang diserap oleh air sebagai takat lebur

(ii) Kenaikan suhu air 2. Proses di mana cecair berubah menjadi gas
[muatan haba tentu air = 4 200 J kg-1 °C-1) dikenali sebagai pengewapan (pendidihan).
 Suhu semasa pengewapan berlaku dikenali
4.3 HABA PENDAM TENTU sebagai takat didih.
(SPECIFIC LATENT HEAT)
Lengkung Pemanasan (Tenaga haba diserap)
Haba pendam haba yang diserap atau haba yang
dibebaskan pada suhu tetap semasa perubahan Lengkung Penyejukan (Tenaga haba
keadaan jirim suatu bahan tertentu. dibebaskan)
Menjana idea tentang haba pendam
1. Pendidihan air Kenapa suhu bahan tetap semasa perubahan
keadaan jirim berlaku?
 Apabila air dipanaskan, suhunya akan 1. Semasa perubahan keadaan jirim, pemindahan
meningkat sehingga ia mencapai takat didih.
tenaga haba tidak menyebabkan perubahan
 Semasa pendidihan, suhu air sentiasa tetap kepada tenaga kinetik zarah dalam bahan.
pada suhu 100 0C walaupun air itu terus 2. Semasa proses peleburan, tenaga haba yang
dipanaskan. diserap digunakan untuk memutuskan ikatan
antara zarah-zarah dalam pepejal
 Semasa pendidihan, air (cecair) bertukar 3. Zarah-zarah terbebas daripada kedudukan
kepada wap air (gas).

2. Peleburan ais
 Ais melebur pada takat lebur 0 0C . Apabila
ais melebur, tenaga haba diserap daripada
persekitaran.
 Semasa ais melebur, suhu ais sentiasa tetap
pada suhu 0 0C walaupun ais itu terus
menyerap haba daripada persekitaran.
 Semasa proses peleburan, ais (pepejal)
bertukar kepada air (cecair).

Perbincangan:
1. Semua proses perubahan keadaan jirim berlaku

tanpa sebarang perubahan suhu.
2. Oleh kerana proses perubahan keadaan jirim

berlaku tanpa perubahan suhu, haba yang
diserap atau yang dibebaskan oleh bahan itu
seolah-olah terpendam atau tersembunyi.
3. Haba yang diserap atau dibebaskan semasa
proses perubahan jirim tanpa sebarang
perubahan suhu disebut haba pendam.

Panitia Fizik Samura 14

Fizik Tingkatan 4

tetapnya dan bergerak lebih bebas. Dalam BAB 4 : HABA
keadaan ini bahan pepejal bertukar kepada
cecair. Latihan 2
Berapa banyak haba dibebaskan dari 4.0 kg air
4. Semasa pendidihan, tenaga haba yang diserap pada suhu 20o C untuk menjadi bongkah ais pada
digunakan untuk memutuskan ikatan antara suhu 0 o C.
zarah-zarah dalam cecair dengan sempurna bagi (Muatan haba tentu air = 4.2 x 103 J kg-1 o C-1
membentuk gas (wap). Muatan haba perlakuran ais =3.34 x 105 J kg-1)
Penyelesaian:
Haba Pendam Tentu, L
Haba pendam tentu, L suatu bahan ialah kuantiti Latihan 3
haba yang diperlukan untuk mengubah keadaan Kirakan kuantiti haba yang diperlukan untuk
jirim 1 kg bahan tanpa perubahan suhu. menukarkan 4 kg ais pada - 15 o C kepada wap
100 o C.
Q = mL Q ialah tenaga haba yang diserap atau (C ais=2.1 x 103J kg-1oC-1, Cair = 4.2 x 103J kg-1oC-1,
L= Q dibebaskan lf ais = 3.34 x 105 J kg-1,
m ialah jisim bahan LV air = 2.26 x 106 J kg-1 )
m L ialah haba pendam tentu Penyelesaian:

Haba pendam tentu pelakuran ialah kuantiti haba Latihan 4
yang diperlukanUunntuitkSm.eInngyuabiaahla1hkgJ bkaghan i) Apakah maksud haba pendam tentu bagi ais ialah
daripada keadaa.n pepejal kepada cecair (atau 336 000 J kg-1?
sebaliknya) tanpa perubahan suhu. ii) Apakah maksud haba pendam tentu bagi air
ialah 2 260 000 J kg-1?
-1
Haba pendam tentu pengewapan ialah kuantiti
haba yang diperlukan untuk mengubah 1 kg bahan
daripada keadaan cecair kepada wap (atau
sebaliknya) tanpa perubahan suhu.

Menyelesaikan masalah berkaitan haba pendam

1. Apabila haba diserap atau dibebaskan
perubahan suhu berlaku ke atas objek: Q = mcθ
2. Apabila haba diserap atau dibebaskan,
perubahan bentuk objek berlaku pada suhu malar:
Q = ml.
3. Jika haba dibekalkan oleh pemanas elektrik
untuk mengubah bentuk, persamaan Q = ml ditulis
Q = Pt = ml
P = kuasa pemanas unit in W, t = masa dlm saat

Latihan 1
Berapakah kuantiti haba yang diperlukan untuk
meleburkan 2.0 kg ketulan ais pada 0 o C.
(Muatan haba tentu pelakuran ais = 3.34 x 105Jkg-1)

Penyelesaian:

Panitia Fizik Samura 15

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

Aktiviti Eksperimen 4.3: Buku teks kssm 2. Ketulan ais diletakkan di atas permukaan ikan
Tujuan: Eksperimen untuk menentukan atau makanan laut lain bagi memastikan
(i) haba pendam tentu pelakuran ais kesegarannya dapat dikekalkan. Ais melebur
(ii) haba pendam tentu pengewapan air dengan menyerap tenaga haba daripada ikan
sekaligus menurunkan suhu ikan tersebut.
Aktiviti 3 Suhu ikan yang rendah iaitu menghampiri suhu
Tujuan: Menunjukkan bahawa penyejatan takat lebur ais dapat menyebabkan aktiviti
menyebabkan penyejukan bakteria dapat diberhentikan atau diperlahankan.
Penyerapan haba pendam semasa peleburan dan
penyejatan boleh digunakan untuk memberi kesan
penyejukan. Haba pendam yang dibebaskan
semasa kondensasi pula boleh digunakan untuk
tujuan pemanasan.
A. Bahan/ Radas: Bikar, alcohol dan thermometer

B. Radas: Bikar 250 ml, penyedut minuman dan
piring kaca / Jubin putih
Bahan: alcohol dan air (Teks ms 143)

1. Isi 100 ml alcohol ke dalam bikar. 3. Air mempunyai haba pendam tentu pengewapan
2. Sentuh bahagian luar bikar dan air di sekeliling yang tinggi. Apabila wap air terkena pada
dasar bikar. Catatkan pemerhatian anda. makanan yang lebih sejuk suhunya, maka wap
3. Tiup udara berulang kali ke dalam alcohol. air akan terkondensasi. Makanan yang dimasak
4. Sentuh bahagian luar bikar. Catatkan akan menyerap haba yang dikeluarkan oleh wap
pemerhatian anda air semasa proses kondensasi. Ini menyebab-
kan makanan akan masak dengan lebih cepat
kerana menyerap tenaga haba dengan banyak
dalam keadaan tertutup.

Perbincangan: Mengapakah tangan yang terkena stim panas akan
1. Apakah yang berlaku kepada alcohol semasa luka lebih teruk berbanding terkena air panas
udara ditiup ke dalamnya? sahaja?
……………………………………………………………
2. Bandingkan tahap kesejukan bikar sebelum dan
selepas udara ditiup ke dalam alcohol. Terangkan
jawapan anda.
……………………………………………………………
……………………………………………………………
……………………………………………………………
3. Apakah kesan penyejatan cecair?
……………………………………………………………

Aplikasi Haba Pendam Tentu

1. Ketulan ais ditambah ke dalam air minuman 16
untuk menurunkan suhu air minuman. Ketulan
ais melebur dengan menyerap tenaga haba
daripada air minuman. Apabila tenaga diserap
oleh ais untuk melebur, maka suhu minuman
dapat dikurangkan.

Panitia Fizik Samura

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
Sistem penyejukan dalam peti sejuk 4. Graf suhu-masa berikut adalah bagi satu bahan
Y yang dipanaskan. Apakah yang berlaku di QR?

Peti sejuk menggunakan kesan …………………… A. Bahan Y sedang dipanaskan.
daripada …………………….. cecair. Semasa B. Bahan Y mendidih pada takat didihnya.
peredaran agen penyejuk / freo dalam system C. Bahan Y sedang cair pada takat leburnya
penyejukan, haba …………….. daripada bahagian D. Bahan Y mengalami perubahan kimia
dalam peti sejuk dan kemudian haba ……………..
ke persekitaran luar. 5. Tidak ada kenaikan suhu apabila haba
dibekalkan untuk mencairkan air. Antara berikut
Tutorial 4.3. yang manakah menerangkan pemerhatian ini?
A. Haba digunakan untuk mengenakan tekanan ke
1. Haba pendam adalah ‘tersembunyi; kerana ia… atas molekul-molekul.
A. Tidak boleh diukur B. Haba digunakan untuk menaikkan getaran
B. Tidak wujud molekul-molekul.
C. Merupakan tenaga kinetik dalaman C. Haba digunakan untuk menaikan tenaga kinetic
D. Digunakan untuk mengatasi daya tarikan antara molekul-molekul.
molekul-molekul D. Haba digunakan untuk mengatasi daya-daya
tarikan antara molekul-molekul.
2. Haba pendam tentu diukur dalam unit …
A. J C-1 6.Minuman boleh disejukkan dengan
B. J kg-1 C-1 menambahkan ketulan ais. Apabila ais cair
C. J kg-1 A. Haba yang sangat besar diserap daripada
D. J kg- C-1 minuman dan merendahkan suhu minuman.
B. Haba yang sangat besar dibebaskan dan
3. Haba pendam tentu pelakuran ialah haba yang merendahkan suhu minuman.
diperlukan untuk …. C. Tenaga kinetic molekul-molekul air bertambah.

A. Mengubah 1 kg ais kepada air pada 0 ⁰C. 7. Graf menunjukkan lengkung pemanasan suatu
B. Mengubah 1 kg air kepada stim pada 100 ⁰C bahan. Antara fasa berlabel A, B, C dan D, yang
C. Mengubah suhu 1 kg ais sebanyak 1 ⁰C. manakah menunjukkan haba diserap semasa
D. Mengubah suhu 1 kg air sebanyak 1 ⁰C. proses peleburan?

Panitia Fizik Samura 17

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
8. Rajah di bawah ialah graf yang menunjukkan 12. Satu bahan pepejal berjisim 0.1 kg dipanaskan
lengkung pemanasan air menggunakan pemanas 200 W. Satu graf
menunjukkan perubahan suhu dengan masa
ditunjukkan dalam Rajah di bawah.

Apakah kesan haba yang diserap oleh air antara (a) Berpandukan pada graf, apakah bentuk bahan
titik S dan titik T? antara titik:
A. Melemahkan daya antara molekul air. (i) WX : …………………………
B. Memutuskan ikatan antara molekul air. (ii) XY : ………………………….
C. Menambahkan tenaga kinetic molekul air (iii) YZ : ………………………….
D. Menguatkan ikatan antara molekul air b) Dengan menggunakan teori kinetik jirim,
9. Rajah 15 menunjukkan proses perubahan fasa terangkan mengapa
(i) pada segmen XY, suhu kekal malar?
Antara proses A, B, C atau D, yang manakah haba ……………………………………………………………
pendam pengewapan diserap? ……………………………………………………………
10. Haba pendam tentu pelakuran air ialah haba (ii) pada segmen YZ, suhu bertambah
yang diserap oleh ……………………………………………………………
A. 1 kg ais semasa melebur tanpa perubahan suhu ……………………………………………………………
B. 1 m3 ais semasa melebur tanpa perubahan suhu (c) Menggunakan graf, tentukan
C. 1kg air untuk menaikkan suhu sebanyak 1 ⁰C. (ii) takat lebur bahan itu……..
D. 1 m3 air untuk menaikkan suhu sebanyak 1 ⁰C. (ii) haba pendam tentu pelakuran bahan itu
11. Berapa banyak haba yang perlu dibekalkan (d) Semasa bermain badminton, 0.05 kg peluh
untuk mengubah 500 g blok ais pada 0 ⁰C kepada tersejat dari badan Ahmad. Hitungkan kuantiti haba
air pada 0 ⁰C? yang hilang dari badan Ahmad yang disebabkan
A. 6.72 x 102 J oleh penyejatan peluh itu. Haba pendam tentu
B. 1.68 x 105 J pengewapan peluh ialah 2.3 x 106 J kg-1.
C. 6.72 x 105 J
D. 1.68 x 108 J 13. Rajah 8.1 menunjukkan suatu pemanas elektrik
500 W digunakan untuk memanaskan satu bikar air
di atas neraca mampatan.

Panitia Fizik Samura 18

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

(a) Nyatakan perubahan tenaga yang terlibat ketika 4.4 HUKUM-HUKUM GAS
pemanas itu digunakan untuk memanaskan air.
…………………………………………………………… Kuantiti-kuantiti fizik gas
…
(b) Jisim air ialah 0.5 kg an muatan haba tentu bagi 1. Terdapat 4 kuantiti fizik yang melibatkan gas
air ialah 4 200 J kg-1 ⁰C-1. Suhu awal air ialah 30 iaitu tekanan, isi padu, suhu dan jisim gas.
⁰C. Hitung tenaga yang diserap oleh air itu untuk
mencapai takat didih. 2. Bagi gas yang berjisim tetap, perubahan pada
satu kuantiti fizik akan menyebabkan
(c) Ketika air mendidih, bacaan neraca mampatan perubahan pada kuantiti-kuantiti fizik yang lain.
berkurang sebanyak 0.0125 kg dalam masa 60 s.
Hitung haba pendam tentu pengewapan bagi air itu. Aktiviti 1 Tujuan:
Mengkaji kewujudan tekanan gas
a.Mengapakah tayar yang pancit tidak
dapat menyokong kereta?

(d) Q, R an S adalah tiga plat pemanas yang b.Bagaimanakah udara di dalam tayar dapat
berbeza. Plat pemanas ini digunakan untuk menyokong berat sesebuah kereta?
memanaskan roti canai. Jadual 8 menunjukkan ciri-
ciri bagi setiap plat. c.Mampatkan sebiji belon dengan tangan.
Mengapakah belon itu tidak menjadi kempis?
Plat Muatan Jsim, m Kuasa, P
pemanas haba tentu, Kg W Tekanan gas
Jkg- ºC-1 Tekanan gas adalah disebabkan oleh daya per unit
Q 3.0 600 luas dihasilkan oleh molekul-molekul gas apabila ia
R 390 2.5 1200 berlanggar dengan dinding bekas yang
S 4.0 900 mengandunginya.
900
Menurut Teori Kinetik Gas
400 1. Jirim, molekul-molekul gas sentiasa bergerak

Suhu awal setiap plat ialah 30 ⁰C. Plat-plat itu sedia secara rawak dan sentiasa berlanggar antara
untuk diThe initial temperature of each plate is 30 satu sama lain dan dengan dinding bekas.
ºC.
Hitung masa yang diambil untuk mencapai suhu 2. Apabila molekul-molekul gas berlanggar dengan
200 ⁰C bagi setiap plat: dinding bekas, ia akan terpantul balik dengan laju
yang sama tetapi dalam arah yang bertentangan.
(i) Plat Q Perubahan momentum yang berlaku semasa
perlanggaran menyebabkan satu daya impuls
(ii) Plat R dikenakan ke atas dinding bekas.

(iii) Plat S 3. Daya yang bertindak pada satu luas dinding
bekas menghasilkan tekanan gas. Semakin
(e)(i) Berdasarkan jawapan di 4(d), plat manakah besar kadar perlanggaran (kekerapan) molekul-
yang paling sesuai untuk memanaskan roti canai? molekul gas per unit luas permukaan dinding
…………………………………………………………… bekas, semakin besar tekanan gas dihasilkan.

(iv) Nyatakan satu sebab bagi jawapan di e(i) 4. Kekerapan perlanggaran molekul-molekul gas
pula bergantung kepada ketumpatan gas dan
suhu gas. Apabila ketumpatan gas bertambah,
bilangan molekul gas seunit isi padu bertambah,
dan dengan itu kekerapan perlanggaran antara
molekul-molekul gas dengan dinding bekas
bertambah.

Panitia Fizik Samura 19

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

5. Apabila suhu gas bertambah, halaju molekul- 1. Pada suhu malar, tenaga kinetik purata molekul-
molekul gas bertambah dan dengan itu molekul gas adalah malar. Jika isi padu suatu
kekerapan perlanggaran molekul-molekul gas gas berjisim tetap dikurangkan, bilangan molekul
dengan dinding bekas bertambah. Maka, seunit isipadu akan bertambah (ketumpatan gas
tekanan gas bertambah. bertambah).

HUKUM BOYLE 2. Peningkatan bilangan molekul seunit isi padu
Hukum Boyle menyatakan bahawa bagi suatu gas akan meninggikan kadar perlanggaran antara
berjisim tetap, tekanan gas, P berkadar songsang molekul dengan dinding bekas dan dengan itu
dengan isi padunya, V, jika suhu gas, T adalah meningkatkan daya yang dikenakan ke atas
malar. dinding bekas.
Iaitu P  1 jika T malar
3. Apabila daya yang bertindak ke atas dinding
V bekas bertambah, tekanan gas akan turut
di mana, P = tekanan,; V = isipadu dan bertambah.
T = suhu
4. Oleh itu, tekanan suatu gas yang jisimnya tetap
 PV = malar, akan bertambah, apabila isipadunya berkurang
Menurut hukum Boyle, jika tekanan dan isi padu dengan syarat suhu gas itu adalah malar.
awal suatu gas yang jisimnya tetap ialah P1 dan V1,
dan nilai akhirnya bertukar menjadi P2 dan V2 Aktiviti
dengan syarat suhu gas itu adalah malar, maka Tujuan: Hubungan anntara Tekanan dengan Isi
padu
P1V1 = P 2 V 2 Rajah (a) menunjukkan satu jisim gas yang tetap
Rajah di bawah menunjukkan suatu gas berjisim
tetap dimampatkan pada suhu malar

(a) Berdasarkan teori kinetik, terangkan apakah
yang berlaku kepada tekanan gas apabila isipadu
dikurangkan

Hukum Boyle berdasarkan Teori kinetik jirim (b) Nyatakan hubungan antara isi padu gas dengan
Panitia Fizik Samura tekanan gas.
20

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
(Tekanan atmosfera= 10 m air)
Eksperimen 4.4 (Teks ms149) Penyelesaian
Perhatikan perbezaan saiz gelombang udara yang
dibebaskan oleh seekor ikan semasa ia naik ke Latihan 5
atas permukaan air.
Perhatikan perbezaan saiz Rajah(a) di atas menunjukkan udara terperangkap
gelombang udara yang sepanjang 30 cm oleh 15 cm merkuri dalam sebuah
dibebaskan oleh seekor ikan tiub kapilari. Tiub kapilari kemudiannya diufukkan
semasa ia naik ke atas sehingga panjang udara terperangkap menjadi
permukaan air Nyatakan 24 cm seperti rajah(b). Tentukan tekanan atmosfera
inferens. yang bertindak.
.
Latihan 1 Penyelesaian
Suatu gas mempunyai tekanan 3 x 104 Pa dan
berisipadu 0.4 m3. Gas itu mengalami
pengembangan sehingga tekanannya menjadi
6 x 104 Pa. Berapakah isipadu gas itu sekarang?
Penyelesaian

Latihan 2
Suatu gelembung udara terbentuk di dasar sebuah
laut yang dalamnya 40m. Isipadu gelembung ketika
itu ialah 2.0 cm3. Berapakah isipadu gelembung itu
apabila tiba di permukaan?
(Tekanan atmosfera = 10 m air laut)
Penyelesaian:

Latihan 3 Latihan 6
Sebiji belon berisipadu 5 cm3 dengan udara pada
tekanan 1 x 103 Pa . Apabila belon ditiup sehingga
isipadu 20 cm3 , berapakah tekanan gas dalam
belon itu sekarang?

Penyelesaiaan:

Latihan 4 Rajah menunjukkan satu tiub kaca yang diisi 5 cm
Sebuah bikar 500 cm3 ditelangkupkan di merkuri untuk memerangkap 10 cm udara. Merkuri
permukaan air dan ditenggelamkan sedalam 2.5 m. ditambah sehingga panjang udara terperangkap
Berapakah isipadu air yang masuk pada menjadi 8 cm. Berapakah panjang merkuri ketika
kedalaman tersebut. itu? (Tekanan atomosfera = 75 cm Hg).

Panitia Fizik Samura 21

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
Penyelesaian:
90
100

Eksperimen Hukum Boyle Analisis:

Inferen:  Graf menunjukkan tekanan adalah berkadar
Tekanan udara terperangkap bergantung kepada songsang dengan isipadu gas.
isipadu udara.
Kesimpulan:
Hipotesis: Tekanan gas adalah berkadar songsang dengan
Apabila isipadu udara berkurang, tekanan isipadu gas pada jisim dan suhu udara
bertambah, jika jisim dan suhu udara adalah tetap. tetap.Hipotesis diterima.

Tujuan : HUKUM CHARLES
Untuk mengkaji hubungan antara tekanan dan
isipadu udara. Hukum Charles menyatakan bahawa bagi suatu
gas yang berjisim tetap, isi padu gas, V berkadar
Pembolehubah: langsung dengan suhu mutlaknya, T jika tekanan
Manipulasi: Isipadu udara dalam picagari gas itu adalah malar.
Bergerakbalas: Tekanan udara
Tetap: Jisim, suhu udara.

Radas dan bahan: Hos getah, tolok Bordon,
picagari 100 cm3

VT V = Isipadu
V = KT T = Suhu mutlak

Prosedur : V1 = V2
1. Radas disediakan seperti gambarajah di atas. T1 T2
2. Hujung picagari dipasangkan dengan hos getah
Hukum Charles berdasarkan Teori kinetik jirim
dan omboh ditekan supaya isipadu udara
100 cm3 pada tekanan atmosfera terperangkap
di dalan picagari.
3. Hos getah disambungkan ke sebuah tolok
Bordon dan tekanan udara diukur pada tolok.
4. Langkah 2 dan 3 diulangi dengan nilai isipadu
udara 90 cm3, 80 cm3, 70 cm3 dan 60 cm3
5. Semua keputusan dicatatkan di dalam jadual.

6. Graf P lawan 1/V diplotkan.

Keputusan: Tekanan / Pa 1. Apabila suhu suatu gas ditambah, molekul-
Isipadu / cm3 molekul gas akan bergerak dengan halaju yang
60 lebih tinggi oleh kerana tenaga kinetik purata
70 molekul bertambah.
80
22
Panitia Fizik Samura

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

2. Jika isi padu gas kekal malar, tekanan gas akan Eksperimen Hukum Charles
bertambah kerana molekul-molekul gas dengan Inferen: Isipadu gas bergantung kepada suhu gas.
halaju yang lebih tinggi akan berlanggar dengan
dinding bekas dengan lebih kerap dan lebih Hipothesis : Apabila suhu gas meningkat, isipadu
kuat. gas juga meningkat.

3. Jika tekanan gas perlu dikekalkan, isi padu gas Tujuan: Menyiasat hubungan antara suhu,T dan
terpaksa bertambah supaya bilangan molekul isipadu gas pada tekanan tetap.
seunit isi padu dikurangkan dan dengan itu
mengekalkan kekerapan perlanggaran antara Pemboleh ubah :
molekul-molekul gas dengan dinding bekas. Manipulasi ; Suhu gas
Bergerakbalas ; Isipadu gas
4. Oleh yang demikian, isi padu suatu gas yang Malar ;Jisim dan tekanan gas di alam kapillari tiub.
jisimnya tetap akan bertambah apabila suhunya
bertambah dengan syarat tekanan gas itu adalah Bahan dan radas:
malar. Tiub kapilari, bikar tinggi, termometer, penunu
bunsen, tripod, kasa dawai, kaki retort, merkuri atau
Skala Suhu Mutlak asid sulfurik pekat, pengacau, pembaris, ais, getah.

Susunan radas:

1. Bagi suatu gas yang mematuhi hukum Charles, Prosedur:
graf isipadu melawan suhu (dalam unit 0C) ialah 1. Radas disediakan seperti gambarajah di atas.
satu garis lurus yang tidak melalui asalan. Jika 2. Udara yang akan diuji terperangkap di dalam tiub
graf ini diekstrapolasikan ke belakang, ia akan
memotong paksi suhu pada suhu -273 C. kapilari dengan menggunakan asid sulfurik
pekat.
2. Suhu -273 0C merupakan suhu di mana isi padu 3. Tiub kapilari dilekatkan pada pembaris
gas sepatutnya menjadi sifar jika gas terus menggunakan dua tali getah dan hujung bawah
mempunyai kelakuan yang sama pada suhu ruang udara dipastikan terletak pada tanda sifar
sehingga -273 0C. pembaris.
4. Air dan ais dituangkan ke dalam bikar sehingga
3. Oleh itu suhu -273 0C merupakan suhu terendah seluruh ruang udara tenggelam. Air dipanaskan
yang mungkin untuk sesuatu gas. dan dikacau sehingga suhu meningkat kepada
Suhu -273 C juga dikenali sebagai sifar mutlak 10.0 oC.
(0 Kelvin) 5. Panjang ruang udara dan suhu air dicatatkan.
6. ksperimen diulang untuk suhu 20 oC, 30 oC,
. 40 oC dan 50 oC.
6. Semua keputusan dicatatkan di dalam jadual.
4. Jika asalan graf dipindahkan ke -273 C iaitu sifar 7. Graf l lawan T diplotkan
mutlak, graf isi padu melawan suhu kini menjadi
satu garis lurus yang melalui asalan.

5. Skala suhu yang baru dengan asalan pada sifar
dikenali sebagai Skala Suhu Mutlak atau Skala
Kelvin.

Panitia Fizik Samura 23

Fizik Tingkatan 4

Keputusan:: l / cm BAB 4 : HABA
θ / oC Berapakah panjang udara terperangkap bila salur
10 kaca ini dipanaskan pada suhu 570C.
20
30 Penyelesaian:
40
50

Analisa data
Plotkan graf l lawant 

l / cm

θ / oC HUKUM TEKANAN

Latihan 7 Hukum Tekanan menyatakan bahawa bagi suatu
Suatu jisim gas tertentu pada tekanan tetap gas yang jisimnya tetap, tekanan gas, P berkadar
mempunyai isipadu 4.0 m3 pada suhu 30 oC. langsung dengan suhu mutlaknya, T jika isi padu
Berapakah isipadu gas pada suhu 60 oC? gas itu adalah malar.
Penyelesaian:

P T di mana P = Tekanan,
T = Suhu Mutlak

P = KT
P =K
T

Latihan 8 P1 = P2
Jadual di sebelah menunjukkan nilainilai T1 T2
Isipadu dan suhu suatu gas pada tekanan
tetap. Hitungkan nilai X. Hukum tekanan berdasarkan Teori kinetik jirim

V / cm3 150 300 1. Apabila suhu suatu gas dinaikkan, molekul-
T / oC -23 X molekul gas akan bergerak dengan halaju yang
lebih tinggi.
Penyelesaian:
2 Jika isi padu gas kekal malar, molekul-molekul
Latihan 9: gas dengan halaju yan lebih tinggi akan
Satu salur kaca memerangkap udara berlanggar dengan dinding bekas dengan lebih
sepanjang 29 cm pada suhu 170C dengan kerap dan lebih kuat.
menggunakan merkuri sepanjang 5 cm.
3. Dengan itu molekul-molekul gas mengenakan
Panitia Fizik Samura daya yang lebih besar ke atas dinding bekas
yang mengandunginya.

4. Apabila daya yang dikenakan ke atas dinding
bekas bertambah, tekanan gas akan
turut bertambah.

24

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA

5. Oleh yang demikian, tekanan suatu gas yang Latihan 10
jisimnya tetap akan bertambah apabila suhunya Seorang penunggang motorsikal mengisi angin
bertambah dengan syarat isi padu gas itu malar. tayar motor pada tekanan 5.4 atm pada waktu
cuaca pagi yang sejuk -3o C. Berapakah tekanan
Eksperimen Hukum Tekanan tayar motor ini pada cuaca panas bersuhu 27o C
Inferens: Tekanan gas bergantung kepada suhu. Penyelesaian
Hipotesis : Apabila suhu gas bertambah, tekanan Latihan 11:
gas akan bertambah. Sebuah bekas kedap udara mengandungi udara
Tujuan: Untuk mengkaji hubungan antara suhu T pada tekanan 1 atm. Suhu awal udara dalam bekas
dan tekanan P pada isipadu gas yang malar. itu ialah 27 0C. Berapakah tekanan udara dalam
Pemboleh ubah : bekas itu jika suhu udara di dalamnya ditingkatkan
Manipulasi : Suhu udara yang terperangkap. menjadi 870C?
Bergerakbalas ; tekanan udara terperangkap Penyelesaian:
Malar: jisim dan isipadu udara yang terperangkap.
Senarai radas : termometer, kelalang bulat , bikar,
kaki retaod, penunu bunsen, tungku kaki tiga,
wayar gauze, pembaris,tolok Bourdon ,tiub getah,
bungkah kayu, air dan ais.
Susunan radas:

Prosedur:
1. Campuran air dan ais dipanaskan dan dikacau

berterusan sehingga suhunya 10 oC.
2. Dengan menggunakan tolok Bourdon tekanan

udara terperangkap direkodkan, P.
3. Eksperimen diulangi untuk suhu 20oC, 30 oC,

40 oC dan 50 oC .

Penjadualan data: P / Pa
θ / oC
10
20
30
40
50

Analisis data:
Plot graf P lawan 

Panitia Fizik Samura 25

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
5. Rajah menunjukkan satu turus udara
TUTORIAL 4.4 terperangkap oleh 5 cm merkuri. Tiub kapilari
1. Sebahagian gas yang terperangkap di dalam berada dalam dua situasi.
silinder dimampatkan pada suhu malar oleh satu
omboh. Manakah antara berikut yang tidak Berapakah nilai x?
berubah? [Tekanan atmosfera = 75 cm Hg]
A Jisim A. 21.8 cm
B Ketumpatan B. 23.4 cm
C Tekanan C. 25.0 cm
D Jarak antara molekul D. 26.7 cm
2. Mengapakah tekanan bagi satu jisim gas yang 6. Rajah menunjukkan tiub kaca mengandungi
tetap bertambah apabila ia dipanaskan pada isi sebahagian udara terperangkap di dalamnya. Pada
padu malar? suhu 27 ⁰C, turus tegak udara terperangkap ialah
A. Bilangan molekul-molekul bertambah. 10 cm.Berapakah suhu udara terperangkap yang
B. Ketumpatan molekul-molekul bertambah dipanaskan jika turus tegak udara terperangkap
C. Purata jisim molekul-molekul bertambah. ialah 10.9 cm?
D. Purata laju molekul-molekul bertambah A. 42oC
3. Diagram di bawah menunjukkan picagari B. 480C
diletakkan dalam air panas. Salur keluar picagari C. 540C
ditutup D. 57oC

Mengapa omboh mula naik apabila picagari 7. Rajah a) menunjukkan satu silinder
dimasukkan ke dalam air panas? mengandungi gas pada suhu 30 ⁰C. Tinggi silinder
ialah P. Rajah (b) menunjukka gas di dalam silinder
A. Dinding picagari mengembang. yang dipanaskan supaya ia mengembang ke tinggi
B. Lebih banyak molekul dihasilkan oleh air panas. 3P.
C. Molekul udara yang terperangkap semakin
besar. Rajah a Rajah b
D. Molekul udara yang terperangkap dilangar oleh
omboh dengan lebih kerap Berapakah suhu akhir gas itu?
A. 90oC
4. Suatu gelembung udara dihasilkan di dasar B. 180oC
sebuah tasik menjadi besar apabila ia naik ke atas C. 303oC
permukaan air kerana D. 636oC

A ketumpatan air bertambah dengan kedalaman air
yang bertambah.
B tekanan air bertambah dengan kedalaman air
yang bertambah
C suhu air bertambah dengan kedalaman air yag
bertambah

Panitia Fizik Samura 26

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
11. Rajah 15 menunjukkan graf tekanan-suhu bagi
8. 8. Sebelum membuat satu perjalanan yang jauh, suatu gas berjisim tetap pada isi padu malar.
tekanan udara di dalam sebuah tayar kereta ialah
128 kPa dan bersuhu 27 ⁰C. Selepas perjalanan itu, Pernyataan manakah yang betul mengenai
tekanan udara di dalam tayar itu adalah 132 kPa. keadaan gas itu?
Ungkapan yang manakah menentukan suhu udara A. Tekanan gas adalah sifar pada 0 ⁰C.
dalam tayar selepas perjalanan itu? Anggapkan isi B. Molekul-molekul gas adalah pegun pada -273⁰C.
padu tayar tetap. C. Tenaga kinetik molekul-molekul adalah
A ( 27 + 273 )o C
B 132 x 27 o C maksimum pada -273 ⁰C.
D. Tekanan gas adalah berkadar songsang dengan
128 suhu.
C 128 x 27 o C 12. Rajah 17 menunjukkan tekanan pada tayar
kereta adalah 200 kPa pada suhu 30 ⁰C.
132
D (132 x (300-273) o C Selepas satu perjalanan yang jauh, suhu tayar itu
meningkat kepada 60 ⁰C. Berapakah tekanan yang
128 baharu?
9. Rajah 13 menunjukkan keadaan botol plastic A. 182.0 kPa
yang pada awalnya mengandungi udara panas, B. 219.8 kPa
sebelum dan selepas dimasukkan ke dalam sebuah C. 400.0 kPa
besen yang berisi air panas D. 504.5 kPa
13. Rajah menunjukkan satu picagari
Situasi ini dapat diterangkan.. disambungkan ke Tolok Bourdon.Bacaan pada
A. Hukum Boyle Tolok Bourdon ialah 1.0 x 105 Pa apabila isi padu
B. Hukum Charles udara dalam picagari ialah 40 cm3. Berapakah
C. Hukum Tekanan bacaan baharu apabila isi padu udara ialah 10
10. Hukum Boyle menyatakan bahawa PV = cm3?
pemalar. Graf manakah yang mewakili persamaan A. 4.0 x 105 Pa
tersebut? B. 2.5 x 105 Pa
C. 1.0 x 10-5 Pa
D. 4.0 x 10-5 Pa

Panitia Fizik Samura 27

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
14. Rajah 6.1 dan Rajah 6.2 menunjukkan satu 15. Rajah 5.1 menunjukkan bacaan Tolok Bourdon
eksperimen dijalankan untuk menyiasat satu hukum sebelum omboh pam basikal ditolak ke dalam.
gas. Satu turus udara diperangkap dalam tiub
kapilari dan dipanaskan untuk beberapa ketika.

6.1 6.2 5.1
(a) Apakah maksud haba? Rajah 5.2 menunjukkan bacaan Tolok Bourdon
................................................................................ apabila omboh pam basikal ditolak ke dalam
(b) (i) Bandingkan panjang turus udara
terperangkap dalam tiub kapilari dalam Rajah 6.1 5.2
dan Rajah 6.2. (b) Perhatikan Rajah 5.1 dan Rajah 5.2,
.................................................................................. (i) Bandingkan isi padu udara dalam pam basikal
(v) Bandingkan suhu udara terperangkap dalam ..................................................................................
tiub kapilari dalam Rajah 6.1 dan Rajah 6.2. [1 (ii) Bandingkan tekanan yang dihasilkan dalam pam
mark] basikal.
.................................................................................. ..................................................................................
(vi) namakan kuantiti fizik yang diwakili oleh (iii) Bandingkan bilangan zarah-zarah udara dalam
panjang turus udara terperangkap. pam basikal.
.................................................................................. ..................................................................................
(vii) Apakah hubungan antara kuantiti fizik dalam (c) Berdasarkan jawapan di 5(b),
(b)(iii) dengan suhu? [1 mark] (i) Nyatakan hubungan antara isi padu udara dalam
.................................................................................. pam basikal dengan tekanan yang dihasilkan.
(c) Namakan hukum fizik yang terlibat dalam (a)(iv). ..................................................................................
.................................................................................. (ii) Nyatakan hukum fizik yang terlibat.
(d) Rajah 6.3 menunjukkan graf yang didapati ..................................................................................
daripada eksperimen. Suhu, θ ialah -273 ⁰C apabila d) (i) Berdasarkan jawapan di 5(c), apakah yang
diekstrapolasi dan memotong paksi x. berlaku kepada tenaga kinetic zarah-zarah udara
apabila udara dimampatkan.
(i) Apakah nama yang diberikan keapda suhu θ? ..................................................................................
.................................................................................. (ii) Beri satu sebab untuk jawapan anda di 5(d)(i).
(iii) nyatakakan satu ciri gas pada suhu θ.
..................................................................................

Panitia Fizik Samura 28

Fizik Tingkatan 4 BAB 4 : HABA
4.4.5 Menyelesaikan masalah melibatkan tekanan,
STANDARD PEMBELAJARAN suhu dan isi padu suatu gas berjisim tetap dengan
menggunakan rumus dari Hukum-hukum gas
4.1 KESEIMBANGAN TERMA

4.1.1 Menjelaskan melalui contoh keseimbangan
terma dalam kehidupan harian.
4.1.2 Menentu ukur sebuah termometer cecair
dalam kaca menggunakan dua takat tetap.

4.2 MUATAN HABA TENTU

4.2.1 Menerangkan muatan haba, C.
4.2.2 Mendefinisi muatan haba tentu bahan , c

C =Q
m (Δ θ)

4.2.3 Mengeksperimen untuk menentukan:
(i) Muatan haba tentu air
(ii) Muatan haba tentu aluminium
4.2.4 Berkomunikasi untuk menerangkan aplikasi
muatan haba tentu dalam kehidupan harian,
kejuruteraan bahan dan fenomena alam.
4.2.5 Menyelesaikan masalah yang melibatkan
muatan haba tentu menggunakan rumus Q = mcѲ

4.3 HABA PENDAM TENTU
4.3.1 Menerangkan haba pendam.
4.3.2 Mendefinisi:
(i) haba pendam tentu, l = Q/m
(ii) haba pendam tentu pelakuran, ll
(iii) haba pendam tentu pengewapan, lw
4.3.3 Mengeksperimen untuk menentukan,
(i) haba pendam tentu pelakuran ais
(ii) haba pendam tentu pengewapan air
4.3.4 Berkomunikasi untuk menerangkan aplikasi
haba pendam tentu dalam kehidupan harian.
4.3.5 Menyelesaikan masalah yang melibatkan
haba pendam.

4.3 HUKUM GAS

4.4.1 Menerangkan tekanan, suhu dan isi padu gas
dari segi kelakuan molekul gas berdasarkan Teori
Kinetik Gas
4.4.2 Mengeksperimen untuk menentukan
hubungan antara tekanan dan isi padu bagi suatu
gas berjisim tetap pada suhu malar.
4.4.3 Mengeksperimen untuk menentukan
hubungan antara isi padu dan suhu bagi suatu gas
berjisim tetap pada tekanan malar.
4.4.4 Mengeksperimen untuk menentukan
hubungan antara tekanan dan suhu bagi suatu gas
berjisim tetap pada isi padu malar.

Panitia Fizik Samura 29

Fizik Tingkatan 4

BAB 4 : HABA

Panitia Fizik Samura 30