วิชาสังคมศึกษา ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย

93

2. สวนท่ีเปนบริเวณที่อยูอาศัยภายในกําแพงเมือง เริ่มตั้งแตคูเมืองเดิมไปทางทิศตะวันออก
จนจดคูเมืองทีข่ ดุ ใหมหรือคลองรอบกรุง ประกอบดวย คลองบางลําพู และคลองโองอาง และเพ่ือสะดวกใน
การคมนาคม โปรดใหขดุ คลองสองคลอง คอื คลองหลอด 1 และคลองหลอด 2 เชอ่ื มคูเมืองเกากบั คูเมอื งใหม
ติดตอถึงกัน ตามแนวคลองรอบกรุงนี้ ทรงสรางกําแพงเมือง ประตูเมืองและปอมปราการขึ้นโดยรอบ
นอกจากน้ียังโปรดใหส รา งถนน สะพาน และสถานทอี่ ่นื ๆ ทีจ่ าํ เปน ราษฎรท่ีอาศัยอยูในสวนนี้ประกอบอาชีพ
คาขายเปน หลกั

3. สวนที่เปนบริเวณที่อยูอาศัยนอกกําแพงเมือง มีบานเรือนตั้งอยูริมคลองรอบกรุง เปนหยอม ๆ
กระจายกนั ออกไป คลองสาํ คัญทีโ่ ปรดใหขุดขึน้ คอื คลองมหานาค ราษฎรในสวนน้ีประกอบอาชีพการเกษตร
และผลิตสนิ คา อตุ สาหกรรมทางชา งประเภทตา ง ๆ

สําหรบั การสรางพระบรมมหาราชวังนั้น นอกจากจะใหสรางปราสาทราชมณเฑียรแลว ยังโปรดให
สรา งวดั พระศรรี ตั นศาสดาราม (วดั พระแกว) ข้นึ ภายในวังดว ย เหมอื นวดั พระศรสี รรเพชญสมัยกรุงศรีอยุธยา
แลวใหอ ญั เชญิ พระแกวมรกตมาประดิษฐานเปนสิริมงคลแกกรุงเทพมหานคร และพระราชทานนามใหมวา
พระพทุ ธมหามณรี ัตนปฏิมากร สําหรับพระนครเม่ือสรางเสรจ็ สมบูรณใ นป พ.ศ. 2328 แลว จดั ใหมกี ารสมโภช
และพระราชทานนามพระนครใหมวา กรุงเทพมหานครบวรรัตนโกสินทร มหนิ ทรายุธยามหาดิลก ภพนพรตั น
ราชธานีบุรีรมยอดุ มราชนิเวชมหาสถาน อมรพมิ านอวตาลสถติ สักกะทัศตยิ วศิ นกุ รรมประสทิ ธิ์แตต อมาในสมัย
รัชกาลท่ี 4 ทรงเปลย่ี น จากบวรรัตนโกสินทร เปน อมรรตั นโกสนิ ทร สืบมาจนปจ จุบัน

สภาพภูมปิ ระเทศ
สภาพภูมิประเทศของกรุงรัตนโกสินทรนั้นตั้งอยูบริเวณแหลมยื่นลงไปในแมนํ้าเจาพระยาฝง
ตะวนั ออก มีแมนา้ํ เจาพระยาไหลผานลงมาจากทางเหนอื ผานทางตะวันตกและใตกอนที่จะมุงลงใตสูอาวไทย
ทําใหด คู ลา ยกับกรงุ ศรอี ยธุ ยา รัชกาลที่ 1 โปรดเกลาใหขดุ คูพระนครตั้งแตบางลําพูไปถึงวัดเลียบ ทําใหกรุง-
รัตนโกสินทรมีสภาพเปนเกาะสองช้ัน คือสวนที่เปนพระบรมมหาราชวังกับสวนระหวางคูเมืองธนบุรี
(คลองคเู มืองเดิม) กบั คพู ระนครใหม ในขณะเดียวกนั ไดม ีการสรา งพระบรมมหาราชวงั แบบงาย ๆ เพ่ือใชประกอบ
พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พอประกอบพิธีแลวจึงร้ือของเกาออกและกออิฐถือปูน สวนกําแพงพระนครนั้น
นาํ อิฐจากกรงุ ศรีอยุธยามาใชส รา งและถอื วา มีชยั ภมู ิชนั้ เยี่ยมในการปองกันศึกในสมัยน้ัน คือ พมา เพราะไดมี
น้ําเจาพระยาขวางทางตะวันตก อีกทั้งกรุงธนบุรีเดิมก็สามารถดัดแปลงเปนคายรับศึกไดแตเหตุการณ
ที่พมาเขาเหยียบชานพระนครก็ไมเคยเกิดขึ้นสักครั้ง เปนท่ีสังเกตเห็นไดวา การสรางกรุงรัตนโกสินทรน้ัน
เปน การลงหลกั ปก ฐานของคนไทยอยา งเปนทางการหลังกรุงแตก เพราะมกี ารสรางปราสาทราชมณเฑียรทส่ี วยสด
งดงามจากสมยั ธนบรุ ี ทั้ง ๆ ที่ขณะน้นั เกิดสงครามกบั พมาครงั้ ใหญ

การขยายพระนคร
การขยายพระนครนัน้ เรมิ่ ในรชั กาลที่ 4 เมือ่ มีการขุดคลองผดุงกรุงเกษมข้ึน พรอมสรางปอมแตไมมี
กําแพง นอกจากนั้นยังมีการตัดถนนเจริญกรุงและพระรามสี่หรือสมัยนั้นเรียกถนนตรง ทําใหความเจริญ
ออกไปพรอ มกับถนน ก็สรุปไดว าในรัชกาลที่ 4 เมืองไดข ยายออกไปทางตะวันออก ในรัชกาลท่ี 5 ความเจริญ

94

ไดตามถนนราชดําเนินไปทางเหนือพรอมกับการสรางพระราชวังดุสิตข้ึน กําแพงเมืองตาง ๆ เร่ิมถูกรื้อ
เนือ่ งจากความเจริญและศึกตา ง ๆ เร่มิ ไมม ีแลว ความเจรญิ ไดตามไปพรอ มกบั วังเจา นายตาง ๆ นอกพระนคร
ทุงตา งๆ กลายเปนเมอื ง ในสมัยรชั กาลท่ี 6 ไดเ กดิ สะพานขามแมนํ้าเจาพระยาแหงแรก เปนสะพานขามทาง
รถไฟช่ือสะพานพระรามหก พอมาถึงรัชกาลที่ 7 ฝงกรุงธนบุรีกับพระนครไดถูกเชื่อมโดยสะพานปฐมบรม
ราชานุสรณ (สะพานพุทธ) ทาํ ใหประชาชนเกิดความสะดวกข้นึ มามากในการสัญจรเม่ือเกิดสงครามโลกครั้งท่ี
สองในรชั กาลท่ี 8 พระนครถกู โจมตที างอากาศจากฝายสมั พันธมติ รบอ ยคร้งั แตพ ระบรมมหาราชวังปลอดภัย
เน่ืองจากทางเสรีไทยไดระบุพิกัดพระบรมมหาราชวังมิใหมีการยิงระเบิด เม่ือส้ินสงครามแลวพระนคร
เรมิ่ พฒั นาแบบไมห ยดุ เกิดการรวมจงั หวดั ตาง ๆ เขา เปนกรงุ เทพมหานคร และไดเปนเขตปกครองพิเศษหนึ่ง
ในสองแหง ของประเทศไทย

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลศิ หลานภาลยั (รชั กาลที่ 2) เสด็จพระราชสมภพเมอื่ วันท่ี 24 กมุ ภาพันธ
พ.ศ. 2310 พระนามเดิมวา ฉิม เปนพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟาจุฬาโลกมหาราช
พระองคทรงใฝพ ระทัยในศิลปวฒั นธรรมมาก ท้ังทางดา นวจิ ติ รศิลปและวรรณคดีพระองคไดรับการยกยองวา
เปนกษัตริยผูเปนอัครศิลปน ทรงสรางและบูรณะวัดวาอารามจํานวนมาก ท่ีสําคัญท่ีสุดคือโปรดเกลาฯ ให
บูรณะ วัดสลักใกลพระราชวังเดิมฝงธนบุรี จนยิ่งใหญสวยสงากลายเปนวัดประจํารัชกาลของพระองคและ
พระราชทานนามวา “วัดอรุณราชวรารามมหาวิหาร” ความเปนศิลปนเอกของพระองคเห็นไดจากการ
ท่พี ระองคท รงแกะสลกั บานประตหู นาวดั สทุ ัศนฯ ดว ยพระองคเ อง ผลงานอนั วิจติ รชิ้นน้ปี จ จบุ ันเก็บรักษาไวที่
พพิ ธิ ภัณฑส ถานแหง ชาตกิ รงุ เทพฯ นอกจากฝพ ระหตั ถเ ชิงชางแลว รัชกาลที่ 2 ยงั ทรงพรอมอัจฉรยิ ภาพในทาง
กวีดวย พระราชนิพนธช น้ิ สําคัญของพระองค บทละครเร่ือง อเิ หนา และรามเกียรติ์

นอกจากทรงพระราชนพิ นธด วยพระองคเ องแลว ยังไดช ือ่ วาเปนองคอุปถัมภบ รรดาศลิ ปนและกวดี วย
ยคุ นี้จงึ เรยี กไดว า เปน ยุคสมยั ท่กี วรี ุงเรืองทีส่ ดุ กวเี อกทป่ี รากฏในรัชกาลของพระองค คือ พระศรีสุนทรโวหาร
(ภ)ู ท่ีคนไทยทัว่ ๆ ไปเรียกวา “สุนทรภ”ู

ในดานการตางประเทศ พระองคทรงไดเร่ิมฟนฟูความสัมพันธกับประเทศตะวันตกใหม หลังจาก
หยดุ ชะงักไปตง้ั แตส มัยสมเด็จพระนารายณม หาราช โดยมีพระบรมราชานญุ าตใหโปรตุเกสเขามาตั้งสถานทูต
ไดเ ปนชาตแิ รก

พระบาทสมเดจ็ พระน่งั เกลา เจา อยหู วั (รชั กาลที่ 3) เสด็จพระราชสมภพ เม่อื วนั ที่ 31 มนี าคม พ.ศ.
2330 มพี ระนามเดมิ วา พระองคเจา ทับ เปน พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหลานภาลยั และเจา
จอมมารดาเรียบ เปนกษัตริยผูทรงเครงครัดในศาสนาพุทธ ชาวตะวันตกมักมองวาพระองคตึงและตอตาน
ศาสนาอืน่ แมก ระนน้ั ก็ทรงอนุญาตใหมชิ ชนั่ นารีจากอเมรกิ านาํ แพทยแ ผนตะวันตกเขา มาเผยแพรได

ความจริงในสมัยรัชกาลที่ 3 ประเทศสยามตองรับบรรดาทูตตาง ๆ จากชาติตะวันตกที่เขามาทํา
สญั ญาทางการคาบางแลว โดยเฉพาะการมาถึงของเซอรจอหน เบาริ่ง จากอังกฤษท่ีเขามาทําสัญญาเบาริ่ง
อันสงผลอยา งใหญห ลวงตองานประเทศสยามในเวลาตอมา อยางไรก็ตามผลจากการเปดประเทศมาปรากฎ
อยางเดนชดั ในสมัยพระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลาเจาอยูหัว รัชกาลท่ี 4 ซ่ึงทรงสนพระทัยในศิลปะวิทยาการ
ของตะวนั ตกมาก พระองคทรงศกึ ษาวชิ าการตาง ๆ อยา งแตกฉาน ทรงเขา ใจภาษาบาลีเปนอยางดีต้งั แตครั้งท่ี

95

ออกผนวชเปนเวลาถึง 27 พรรษากอนทรงข้ึนครองราชย สวนภาษาอังกฤษนั้นทรงไดเรียนกับมิชชันนารี
จนสามารถตรสั ไดเ ปน อยา งดี นอกจากนี้ยังมีความรูในวทิ ยาศาสตรแ ขนงตาง ๆ โดยเฉพาะดาราศาสตรในยุค
สมัยของพระองค ขนมธรรมเนียมตาง ๆ ในราชสํานักไดเปล่ียนไปมาก เชน การแตงกายเขาเฝาของขุนนาง
ทรงใหสวมเส้ือผาแบบตะวันตกแทนที่จะเปลือยทอนบนเชนสมัยกอน หรือยกเลิกประเพณีหมอบคลาน
เปนตน

สว นในดา นการศาสนาน้นั ทรงตงั้ นิกายธรรมยตุ ิขนึ้ มา ซ่ึงเปนการเร่มิ ตนการรวมอํานาจของคณะสงฆ
ซ่งึ เคยกระจัดกระจายทั่วประเทศใหเขามาอยทู ส่ี ว นกลาง พระองคนับวาทรงเปนกษัตริยผูมีวิสัยทัศนยาวไกล
และทรงตระหนักถึงภัยจากลัทธิลาอาณานคิ มของประเทศตะวันตก ซึง่ ในเวลาน้ันเขายึดครองประเทศเพื่อนบาน
ของสยามจนหมดสน้ิ แลว พระองคทรงมพี ระราชดําริวา ความเขมแข็งแบบตะวันออกของสยามไมสามารถชว ย
ใหป ระเทศรอดพนจากการตกเปนอาณานิคมได จึงทรงเนนใหประเทศสยามพัฒนาใหทันสมัยเพ่ือลดความ
ขัดแยงกับชาติตะวนั ตก

ยุคสมัยนี้กลาวไดวาประเทศสยามเร่ิมหันทิศทางไปสูตะวันตกแทนที่จะแข็งขืนอยางประเทศเพื่อน
บาน ซง่ึ ถงึ ท่ีสุดแลวก็ไมอาจสูความไดเปรียบทางเทคโนโลยีของชาติตะวันตกไดในราชสํานักทรงจางครูฝร่ัง
มาสอนภาษาใหแ กพ ระราชโอรสและพระราชธิดา สวนภายนอกมีชาวตางประเทศจํานวนมากที่มาประกอบ
กิจการในเมืองสยาม สมยั น้ีมีหนังสือพิมพภ าษาไทยออกมาเปนคร้งั แรก นน่ั คอื บางกอกรีคอดเดอรของหมอ-
บัดเลย 

พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัว (รัชกาลที่ 4) เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันท่ี 18 ตุลาคม
พ.ศ. 2347 เปนพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลศิ หลานภาลัย และสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรม
ราชินี มีพระนามเดิมวา เจาฟามหามาลา เมื่อพระชมมายุได 9 พรรษา ไดรับสถาปนาเปนเจาฟามงกุฎ
มพี ระราชอนชุ ารวมพระราชมารดา คือ เจาฟาจุฬามณี ซึ่งตอมาไดรับสถาปนาเปนพระบาทสมเด็จพระปน-
เกลา เจา อยูหัว เมื่อพระชนมายไุ ด 21 พรรษา ไดออกผนวชตามประเพณแี ละอยใู นเพศบรรพชติ ตลอดรัชสมัย
รชั กาลที่ 3 เมอื่ รชั กาลที่ 3 สวรรคตจงึ ไดลาสิกขามาขน้ึ ครองราชยส มบตั ิ

ระหวา งทท่ี รงผนวช ประทบั อยูทว่ี ดั มหาธาตุ แลว ทรงยายไปอยวู ัดราชาธิวาส (วัดสมอราย) พระองค
ไดทรงตั้งคณะสงฆ ช่ือ “คณะธรรมยุตินิกาย” ขึ้น ตอมาทรงยายไปอยูวัดบวรนิเวศวิหารไดรับแตงตั้งเปน
พระราชาคณะ และไดเปน เจา อาวาสวัดบวรนเิ วศองคแรก ทรงรอบรูภาษาบาลีและแตกฉานในพระไตรปฎก
นอกจากน้ัน ยังศึกษาภาษาลาติน และภาษาอังกฤษจนสามารถใชงานไดดี ในรัชสมัยของพระองค อังกฤษ
สหรฐั อเมรกิ า และฝรง่ั เศส ตางก็สงทตู มาขอทาํ สนธสิ ัญญาในเรื่องสิทธสิ ภาพนอกอาณาเขตใหแกคนในบังคับ
ของตน และสิทธิการคา ขายเสรี ตอมาไทยไดท ําสัญญาไมตรีกับประเทศนอรเวย เบลเย่ียมและอิตาลี และได
ทรงสงคณะทตู ออกไปเจริญพระราชไมตรีกับตางประเทศ นับเปนคร้ังท่ีสองของไทย นับตอจากสมัยสมเด็จ-
พระนารายณม หาราช โดยไปยังประเทศองั กฤษ และฝรง่ั เศส

ทรงจา งชาวยโุ รปมารบั ราชการในไทย ในหนาทีล่ ามแปลเอกสารตาํ รา ครฝู กวชิ าทางทหารและตาํ รวจ
และงานดา นการชา ง ทรงตง้ั โรงพมิ พข องรฐั บาล ตั้งโรงกษาปณเพื่อผลิตเงินเหรียญ แทนเงินพดดวงและเบี้ย
หอยทีใ่ ชอ ยเู ดิม มีโรงสีไฟ โรงเล่ือยจักร เปดท่ีทําการศุลกากร ตัดถนนสายหลัก ๆ ไดแก ถนนบํารุงเมือง

96

ถนนเฟองนคร ถนนเจริญกรุง และถนนสีลม มีรถมาขึ้นใชครั้งแรกขุดคลองผดุงกรุงเกษม คลองมหาสวัสด์ิ
คลองภาษีเจริญ คลองดาํ เนินสะดวก และคลองหวั ลําโพง

ดานการปกครอง ไดจัดต้ังตํารวจนครบาล ศาล แกไขกฎหมายใหทันสมัย ใหเสรีภาพในการนับถือ
ศาสนาดา นศาสนา ไดส รางวัดราชประดษิ ฐ วดั มงกฎุ กษตั รยิ ารามและวดั ปทุมวนาราม เปนตน ทรงเช่ียวชาญ
ทางโหราศาสตร สามารถคํานวนการเกิดจันทรุปราคา และสุริยุปราคาไดอยางแมนยํา ทรงคํานวณการเกิด
สุริยุปราคาหมดดวงในวันขึ้น 1 คํ่า เดือน 10 ป พ.ศ. 2411 ณ ตําบลหวากอ (คลองวาฬ) จังหวัด
ประจวบครี ขี ันธ ไดอ ยา งถูกตอ ง

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัว (รัชกาลที่ 5) เสด็จพระราชสมภพ เมื่อวันท่ี 20
กนั ยายน พ.ศ. 2396 มพี ระนามเดิมวา เจา ฟาจฬุ าลงกรณ เปน พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกลา-
เจาอยูหวั และสมเด็จพระเทพศริ ินทรามาตย กอ นขน้ึ ครองราชยท รงดาํ รงพระยศเปน กรมขนุ พินติ ประชานาถ

พระองคไ ดทรงสรางความเจริญรงุ เรอื งใหแ กป ระเทศนานปั การ ทรงบริหารประเทศกา วหนา ทัดเทียม
นานาอารยประเทศ ทรงประกาศเลิกทาส ปรับปรุงระบบการศาล ต้ังกระทรวงยุติธรรม ปรับปรุงกฎหมาย
ตาง ๆ สง เสรมิ การศึกษาอยางกวางขวางในหมูประชาชนทั่วไป ตั้งกระทรวงธรรมการ ตั้งโรงเรียนฝกหัดครู
สง นกั เรยี นไทยไปศึกษาในยุโรป สรา งการรถไฟ โดยทรงเปดเสนทางเดินรถไฟสายกรุงเทพฯ ถึงนครราชสีมา
เมอ่ื วนั ท่ี 9 มนี าคม พ.ศ. 2421 สรา งโรงไฟฟา จัดใหมีการเดินรถรางขึ้นในกรุงเทพฯ จัดตั้งการ ไปรษณียโทร
เลข เม่อื พ.ศ. 2421 สรา งระบบการประปา ฯลฯ

ดานการตางประเทศ ทรงมีวิสัยทัศนกวางไกลย่ิงนัก ไดทรงนําประเทศไทยใหรอดพนจากการเปน
เมืองข้ึนของชาติตะวันตกไดตลอดรอดฝง โดยดําเนินการผูกสัมพันธไมตรีกับประเทศมหาอํานาจ เพื่อคาน
อํานาจ พระองคไดเสดจ็ ประพาสยุโรป ถงึ สองครง้ั ไดเสด็จเยือนประเทศ ฝร่ังเศส รัสเซีย เยอรมนี อังกฤษ
ออสเตรีย ฮังการี เบลเยี่ยม อิตาลี สวีเดน และเดนมารก เมื่อป พ.ศ. 2440 ทรงแตงตั้งราชทูตไปประจํา
ประเทศตางๆ ในป พ.ศ. 2424 ไดแก อิตาลี เยอรมัน เนเธอรแลนด เบลเย่ียม ออสเตรีย ฮังการี เดนมารก
สวีเดน โปรตุเกส นอรเวย และสเปน อังกฤษ ในป พ.ศ. 2425 สหรัฐอเมริกาในป พ.ศ. 2427 รัสเซียในป
พ.ศ. 2440 และญ่ปี ุน ในป พ.ศ. 2442

พระองคท รงปกครองอาณาประชาราษฎร ใหเปน สุขรม เย็นโปรดการเสด็จประพาสดว ยตนเอง เพอ่ื ให
ไดท รงทราบความเปนอยทู ีแ่ ทจ ริงของพสกนกิ ร ทรงสนพระทัยในวิชาความรู และวทิ ยาการแขนงตา ง ๆ อยาง
กวา งขวาง และนํามาใชบ ริหารประเทศใหเจริญรุดหนาอยางรวดเร็ว พระองคจึงไดรับถวายพระราชสมัญญา
นามวา สมเด็จพระปยมหาราช

ดา นการพระศาสนาทรงทํานุบํารงุ และจดั การใหเหมาะสมเจริญรุงเรอื ง ทรงสถาปนามหาจุฬาลงกรณ
ราชวิทยาลยั ขน้ึ ณ วัดมหาธาตุ และมหามงกุฎราชวิทยาลัยข้ึน ณ วัดบวรนิเวศวิหารเพ่ือใหเปนสถานศึกษา
พระปริยัติธรรม และวิชาการชั้นสูง นอกจากน้ัน ยังทรงสรางวัดเทพศิรินทราวาส และวัดเบญจมบพิตร
ซ่ึงนบั วาเปน สถาปตยกรรมท่งี ดงามย่งิ แหงหนง่ึ ของกรงุ เทพฯ

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลาเจาอยูหัว (รัชกาลท่ี 6) เสด็จพระราชสมภพเม่ือวันท่ี 1 มกราคม
พ.ศ. 2423 มีพระนามเดิมวา สมเดจ็ เจาฟา มหาวชิราวุธ เปน พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา-

97

เจาอยูหวั และสมเดจ็ พระศรีพชั รินทราบรมราชินนี าถ ไดร บั สถาปนาเปนสมเด็จเจาฟา กรมขุนเทพทวาราวดี
เม่ือพระชนมายุได 8 พรรษา เม่ือพระชนมายุได 11 พรรษา ไดเสด็จไปศึกษาวิชาการที่ประเทศอังกฤษ
ทรงศึกษาในมหาวทิ ยาลัยออกซฟอรด และศกึ ษาวชิ าการทหารบกท่ีโรงเรียนนายรอยแซนดเฮิสต ไดรับสถาปนา
เปนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสยามมกฎุ ราชกมุ าร เมอื่ ป พ.ศ. 2437

เสด็จกลับประเทศไทยแลว ทรงเขารับราชการในตําแหนง จเรทัพบก และทรงบัญชาการทหารมหาดเล็ก
ดํารงพระยศพลเอก

เสด็จขึ้นครองราชยสมบัติ เม่ือวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 ไดทรงปรับปรุงดานการศึกษาของไทย
โปรดใหตราพระราชบญั ญัติ ประถมศกึ ษา ใหเ ปน การศกึ ษาภาคบงั คับ ทรงต้งั กระทรวงการทหารเรือ กองเสือปา
และกองลูกเสอื โรงพยาบาลจฬุ าลงกรณ กรมศลิ ปากร โรงไฟฟาหลวงสามเสน คลังออมสิน กรมสถติ ิพยากรณ
กรมสรรพากร กรมตรวจเงนิ แผนดิน กรมมหาวิทยาลัย กรมรถไฟหลวง และเปด เดินรถไฟไปเชอ่ื มกบั มลายู
ต้ังสถานเสาวภาและกรมรางกฎหมาย ทรงเปลย่ี นการใชรตั นโกสนิ ทรศ ก (ร.ศ.) เปนพทุ ธศักราช (พ.ศ.)

พระองคไดทรงปลูกฝง ความรกั ชาติใหเกิดข้ึนในหมูประชาชาวไทย ทรงเปนศิลปนและสงเสริมงาน
ประพันธเ ปนอยางมาก ทรงเปนผนู าํ ในการประพนั ธว รรณคดีไทย ทั้งท่ีเปนรอยแกวและรอยกรอง ทรงเขียน
หนงั สอื ทางดานประวัตศิ าสตร และดานการทหารไวเปน จาํ นวนมากประมาณถึง 200 เคร่อื ง พระองคจึงไดรับ
ถวายพระราชสมญั ญานามวา สมเด็จพระมหาธรี ราชเจา ทรงเปน นกั ปราชญท ยี่ ิง่ ใหญพ ระองคหน่ึงของไทย

การปกครองประเทศไดทรงเจริญรอยตามสมเด็จพระราชบิดา สานตองานท่ียังไมเสร็จสิ้นในรัชสมัย
ของพระองคไ ดเ กิดสงครามโลกครง้ั ที่ 1 โดยมีสมรภูมิอยูในทวีปยุโรป ทรงตัดสินพระทัยประกาศสงครามกับ
เยอรมัน โดยเขารวมกับสัมพันธมิตรไดสงทหารไทยไปรวมรบ ณ ประเทศฝร่ังเศส ผลที่สุดไดเปนฝายชนะ
สงคราม ทาํ ใหไทยไดรับการแกไขสนธิสัญญา ทีไ่ ทยเสยี เปรยี บตา งประเทศไดเ ปน อันมาก

พระบาทสมเด็จพระปกเกลาเจาอยูหัว (รัชกาลท่ี 7) เสด็จพระราชสมภพเม่ือวันที่ 8 พฤศจิกายน
พ.ศ. 2436 มีพระนามเดิมวาสมเด็จเจาฟาประชาธิปกศักดิเดชน เปนพระราชโอรส พระองคเล็กของ
พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา เจา อยูหัว และสมเดจ็ ศรีพชั รินทราบรมราชนิ นี าถไดร ับสถาปนาเปนกรมขุน-
สุโขทัยธรรมราชา เม่ือพระชนมายุได 12 พรรษา ไดเสด็จไปศึกษาวิชาการทหารบกท่ีประเทศอังกฤษ และ
ฝรั่งเศส สําเรจ็ การศึกษาแลวเสด็จกลบั ประเทศไทย เขา รับราชการทก่ี องพันทหารปนใหญท ี่ 1 รักษาพระองค
ในตําแหนงผูบังคับกองรอย ตอมาไดรับราชการในตําแหนงผูบังคับการโรงเรียนนายรอยทหารบกชั้นปฐม
ปลดั กรมเสนาธิการทหารบก ผูบัญชาการกองพลทหารบกที่ 2 แลว ไดทรงกรมเปน กรมหลวงสโุ ขทยั ธรรมราชา

เสด็จขึน้ ครองราชยส มบตั ิ เมื่อวันท่ี 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 ในชวงเวลาที่เศรษฐกิจของประเทศ
และของโลกกาํ ลังทรดุ หนัก อันเปนผลเนื่องมาจากสงครามโลก ครั้งที่ 1 ซึ่งพระองคก็ไดทรงแกไขอยางเต็ม
พระกาํ ลังความสามารถจนประเทศไทย ไดรอดพนจากวกิ ฤติการณน น้ั ได ในรัชสมัยของพระองค ไทยสามารถ
ติดตอกบั นานาประเทศทางวิทยุ และโทรเลขไดโดยทั่วไปเปน คร้ังแรก ทรงพระราชทานนามหอสมุดแหงชาติ
พิมพพระไตรปฎ กเลมใหม สรางโรงเรยี นวชริ าวธุ วทิ ยาลัย เปดเดนิ รถไฟไปถงึ ชายแดนไทยตดิ ตอ กับเขมร แกไข
ระบบการจัดเกบ็ ภาษาอากรใหม ตงั้ สถานีวิทยุกระจายเสียงแหงประเทศไทยประกาศพระราชบัญญัติเงินตรา
และทรงตรากฎหมายอ่ืน ๆ อีกเปนจํานวนมาก สรางสะพานพระปฐมบรมราชานุสรณ (สะพานพระพุทธ-

98

ยอดฟาฯ) วันท่ี 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 คณะราษฎรไดปฏิวัติเปล่ียนแปลงการปกครองตอมา เมื่อวันที่ 2
มีนาคม พ.ศ. 2477พระองคไดตัดสินพระทัยสละราชสมบัติ ตอมาไดเสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม
พ.ศ. 2484 ณ ประเทศอังกฤษ

พระราชหตั ถเลขาท่ที รงลาออกจากราชบลั ลงั ก มคี วามตอนหนึ่งวา “ขาพเจา มีความเหน็ ใจทจี่ ะสละ
อํานาจอันเปนของขาพเจาอยูเดิมใหแกราษฎรโดยท่ัวไป แตขาพเจาไมยินยอมยกอํานาจทั้งหลายของ
ขาพเจา ใหแ กผใู ด คณะใดโดยเฉพาะ เพอ่ื ใชอ าํ นาจโดยสทิ ธขิ าดและโดยไมฟงเสียงอันแทจริงของประชา
ราษฎร”

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร (รัชกาลที่ 8) เสด็จ-
พระราชสมภพ เมื่อวันที่ 20 กันยายน 2468 ณ เมืองไฮเดลเบิรก ประเทศเยอรมัน ทรงเปนพระราชโอรส
องคที่สองของสมเด็จพระมหิตลาธเิ บศร อดลุ ยเดชวกิ รม พระบรมราชชนก และสมเด็จพระศรีนครินทราบรม
ราชชนนี

เมื่อพระชนมายุได 3 เดือน ไดตามเสด็จพระบรมราชชนกนาถและพระราชมารดาไปประทับอยู
ณ ประเทศฝรงั่ เศสและสหรฐั อเมริกา จนพระชนมายุได 3 พรรษา จงึ เสดจ็ กลับประเทศไทย เมื่อป พ.ศ. 2471
หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง สมเด็จพระราชชนนีไดนําเสด็จไปประทับอยู ณ เมืองโลซานน ประเทศ
สวติ เซอรแ ลนด เม่อื ป พ.ศ. 2476

เม่ือพระบาทสมเด็จพระปกเกลาเจาอยูหัว ทรงสละราชสมบัติ เมื่อวันที่ 2 มีนาคม พ.ศ. 2477
พระองคไดเสด็จข้ึนครองราชย เมื่อพระชนมายุได 10 พรรษา จึงตองมีคณะผูสําเร็จราชการแผนดินปฏิบัติ
หนาท่ีแทนพระองค พระเจา วรวงศเธอ กรมหมื่นอนุวรรตนจาตุรงต เปนประธาน ตอมาพระองคเจาอาทิตย
ทิพอาภา เปนประธาน

พระองคม นี ํ้าพระราชหฤทัยเปย มดวยพระเมตตากรุณาในพสกนิกรโปรดการศึกษาการกีฬา การชาง
และการดนตรีไดเสด็จไปศึกษาตอ ณ ประเทศสวิตเซอรแลนดเมื่อสงครามโลกครั้งท่ี 2 สงบ ไดเสด็จนิวัติ
ประเทศไทย เม่ือวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2488 ผูสําเร็จราชการแทนพระองค จึงไดถวายราชกิจเพ่ือให
ทรงบริหารโดยพระราชอาํ นาจ

เมื่อวนั ท่ี 9 มถิ ุนายน พ.ศ. 2489 ไดเ กดิ เหตุการณอันไมคาดฝน พระองคตองอาวุธปนเสด็จสวรรคต
ณ ที่นั่งบรมพมิ านในพระบรมมหาราชวงั ยังความเศราสลด และความอาลยั รกั จากพสกนกิ รเปนทย่ี ง่ิ

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช (รัชกาลที่ 9) เสด็จพระราชสมภพเม่ือวันที่ 5
ธันวาคม พ.ศ. 2470 ณ มลรัฐแมซซาชูเซทส ประเทศสหรัฐอเมริกา เปนพระราชโอรส องคเล็กของสมเด็จ-
พระมหิตลาธเิ บศร อดุลยเดชวกิ รม พระบรมราชชนกและสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเมื่อพระชนมายุ
ได 1 พรรษา ไดเสด็จนวิ ตั สูประเทศไทยในป พ.ศ. 2471 ภายหลังจากท่ีสมเด็จพระมหติ ลาธเิ บศร อดลุ ยเดชวิกรม
พระบรมราชชนกเสดจ็ ทิวงคตแลว ไดเ สดจ็ กลับไปประทบั ทเ่ี มืองโลซานน ประเทศสวิตเซอรแ ลนด และเขา รบั
การศึกษา ณ ท่ีน้ัน เมื่อสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล
พระอัฐมรามาธิบดินทรเสด็จสวรรคตเม่ือวันท่ี 13 มิถุนายน พ.ศ. 2489 ไดเสด็จขึ้นครองราชยสืบแทน

99

เมื่อพระชนมายไุ ด 19 พรรษา โดยมผี ูส าํ เรจ็ ราชการแทนพระองค แลวทรงเสด็จไปศึกษาตอในวิชานิติศาสตร
ท่ปี ระเทศสวิตเซอรแลนด

พระองคไดเสด็จนิวัติสูประเทศไทยเม่ือ ป พ.ศ. 2493 เพ่ือถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาท-
สมเดจ็ พระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทรและไดทรงเขาพระราชพิธีอภิเษกสมรสกับ
สมเด็จพระนางเจา สิริกิติ์ พระบรมราชนิ นี าถ ซง่ึ ขณะนัน้ ดํารงพระยศ เปน ม.ร.ว.สิรกิ ติ ์ิ กติ ยิ ากร พระธิดาของ
พระวรวงศเ ธอกรมหมนื่ จนั ทบรุ สี รุ นาถ และไดป ระกาศพระบรมราชโองการสถาปนาเปน สมเด็จพระบรมราชนิ ี

ไดม พี ระบรมราชาภเิ ษก เฉลิมพระปรมาภไิ ธยวา พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
มหิตลาธเิ บศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามนิ ทราธริ าช บรมนาถบพติ ร เมอื่ วนั ที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2493

ไดเสด็จกลับไปทรงศึกษาตอ ณ ประเทศสวิตเซอรแลนด เมื่อวันท่ี 5 มิถุนายน พ.ศ. 2493 จนถึงป
พ.ศ. 2494 จงึ เสด็จนวิ ตั พิ ระนคร ไดเสด็จออกผนวช ณ วดั พระศรรี ัตนศาสดาราม เม่ือวันท่ี 22 ตุลาคม พ.ศ.
2499 แลวเสดจ็ ประทบั ณ วดั บวรนิเวศวหิ าร ระหวางทีท่ รงผนวชสมเด็จพระนางเจา สริ กิ ติ ์ิ พระบรมราชินีนาถ
ทรงเปนผูสําเร็จราชการแทนพระองค จึงไดรับโปรดเกลาฯ ใหสถาปนาเปนสมเด็จพระนางเจาสิริกิต์ิ
พระบรมราชินนี าถ

พระบาทสมเด็จพระปรมนิ ทรมหาภมู ิพลอดลุ ยเดช และสมเด็จพระนางเจา สิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ
ทรงบาํ เพญ็ พระราชกรณียกิจเปน เอนกประการแผไพศาลไปท่วั ท้งั ในประเทศและตางประเทศ

ทรงเสด็จพระราชดําเนินเยือนตางประเทศทั้งในยุโรป เอเชีย และอเมริกา เพื่อเจริญพระราชไมตรี
อยา งกวางขวาง ปรากฏพระเกียรติคณุ อยา งทไ่ี มเ คยปรากฎมากอน ดา นในประเทศทรงเสดจ็ เยี่ยมเยยี นราษฎร
ในชนบทท่ีอยูหางไกลเพ่ือรับทราบปญหาตาง ๆ โดยตรงและไดทรงริเริ่มโครงการตามพระราชดําริ
เพ่ือแกป ญหาเหลานน้ั พรอ มท้งั พฒั นาใหด ขี ึ้นเพอ่ื ใหสามารถชว ยตนเองได

พระราชกรณียกิจของพระองค ท้ังในฐานะท่ีทรงเปนพระประมุขของประเทศและในฐานะสวน
พระองคเ ปนไปอยางไมห ยดุ ยั้ง ทรงเต็มเปยมดวยทศพิธราชธรรม ทรงมีพระอัจฉริยภาพในดานตาง ๆ ยากท่ี
จะหาผูเสมอเหมือน ทรงมพี ระราชศรัทธาต้งั ม่นั และแตกฉานในพระศาสนาและทรงถายทอดแกพสกนิกรของ
พระองคในทกุ โอกาส ดงั เราจะไดพบในพระบรมราโชวาททพี่ ระราชทานแกป ระชาชนในโอกาสตา ง ๆ

การเปลย่ี นแปลงการปกครอง
ภายหลังการปฏิรูปการปกครองและการปฏิรปู การศึกษาในรัชกาลท่ี 5 พระองคไดมีกระแสความคิด
ท่ีจะใหประเทศไทยมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชยมาเปนระบอบการ
ปกครองท่ีมีรัฐธรรมนูญเปนกฎหมายสูงสุดในการปกครองประเทศ โดยมีรัฐสภาเปนสถาบันหลักที่จะให
ประชาชนมีสวนรวมในการปกครองมากขึ้นเปนลําดับ จนกระท่ังไดมีคณะนายทหารชุดกบฏ ร.ศ.130 ซ่ึงมี
ความคิดทีป่ ฏบิ ตั กิ ารใหบรรลุความมุงหมายดังกลาว แตไมทันลงมือกระทําการก็ถูกจับไดเสียกอนเมื่อ พ.ศ.
2454 ในตน รัชกาลที่ 6
อยางไรกต็ าม เสียงเรียกรองใหมกี ารเปลยี่ นแปลงการปกครองก็ยังคงมีออกมาเปนระยะ ๆ ทางหนา
หนังสอื พิมพ แตย งั ไมผลตอการเปลีย่ นแปลงใด ๆ มากนัก นอกจากการปรับตัวของรัฐบาลทางดานการเมือง
การปกครองใหท นั สมยั ยิง่ ขึน้ กวา เดิมเทานั้น แตก็ยังไมไดมีการประกาศใชรัฐธรรมนูญเปนกฎหมายสูงสุดใน

100

การปกครองประเทศแตประการใด จนกระท่ังในสมัยรัชกาลท่ี 7 ไดมีคณะผูกอการภายใตการนําของ
พ.อ.พระยาพหลพลพยหุ เสนา ซงึ่ ไดก อ การเปลยี่ นแปลงการปกครองเปน ผลสาํ เร็จใน พ.ศ. 2475

ดังนั้นการเปลย่ี นแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475 จึงเปนการเปลยี่ นแปลงทางการเมืองท่ีสําคัญของ
ประวตั ศิ าสตรชาตไิ ทย
สภาพการณโดยท่วั ไปของบานเมืองกอ นเกดิ การเปลี่ยนแปลงการปกครอง

สังคมไทยกําลังอยูในชวงเวลาของการเปล่ียนแปลงเขาสูความทันสมัยตามแบบตะวันตก
ในทุก ๆ ดาน อันเปนผลสืบเน่ืองมาจากการปฏิรูปแผนดินเขาสูความทันสมัยในรัชกาลท่ี 5 (พ.ศ. 2411 –
2453) ความจริงแลวสังคมไทยเริ่มปรับตัวใหเขากับกระแสวัฒนธรรมตะวันตกมาต้ังแตสมัยรัชกาลท่ี 4
ภายหลังไดทําสนธิสัญญาบาวร่ิงกับอังกฤษใน พ.ศ. 2398 และกับประเทศอ่ืนๆ ในภาคพื้นยุโรปอีกหลาย
ประเทศ และทรงเปดรับประเพณีและวัฒนธรรมของตะวันตก เชน การจางชาวตะวันตกใหเปนครูสอน
ภาษาอังกฤษแกพระราชโอรสและพระราชธิดาในพระบรมมหาราชวัง การใหขาราชการสวมเส้ือเขาเฝา
การอนุญาตใหชาวตางประเทศเขา เฝา พรอมกบั ขนุ นางขาราชการไทยในงานพระบรมราชาภิเษก เปนตน

ในสมัยรัชกาลที่ 5 ไดทรงดําเนินพระบรมราโชบาย ปลดปลอยไพรใหเปนอิสระและทรงประกาศ
เลกิ ทาสใหเ ปน ไทแกตนเอง พรอ มกันน้นั ยงั ทรงปฏริ ูปการศกึ ษาตามแบบตะวันตก เพื่อใหคนไทยทุกคนไดรับ
การศกึ ษาถงึ ขน้ั อานออกเขยี นไดแ ละคิดเลขเปน ไมว าจะเปน เจานาย บตุ รหลาน ขนุ นาง หรอื ราษฎรสามัญชน
ที่พนจากความเปนไพรหรือทาส ถาบุคคลใดมีสติปญญาเฉลียวฉลาดก็จะมีโอกาสเดินทางไปศึกษาตอยัง
ประเทศตะวันตกโดยพระบรมราชานุเคราะหจากผลการปฏิรูปการศึกษา ทําใหคนไทยบางกลุมท่ีไดรับ
การศึกษาตามแบบตะวันตก เริ่มรับเอากระแสความคิดเกี่ยวกับการเมืองสมัยใหม ที่ยึดถือรัฐธรรมนูญเปน
กฎหมายสูงสุดในการปกครองประเทศมาจากตะวนั ตก และมคี วามปรารถนาท่ีจะเห็นการเปลีย่ นแปลง

สมัยรชั กาลท่ี 5 ทรงปฏิรปู ประเทศเขา สคู วามทนั สมยั สงั คมไทยกเ็ ริ่มกา วเขาสคู วามมีเสรใี นการแสดง
ความคดิ เหน็ มากขึน้ โดยเริ่มเปดโอกาสสอื่ มวลชนเสนอความคดิ เหน็ ตอสาธารณชนไดค อ นขางเสรี ดังน้ัน
จงึ ปรากฏวา ส่อื มวลชนตา ง ๆ เชน น.ส.พ. สยามประเทศ, ตุลวิภาคพจนกจิ , ศริ พิ จนภาค, จีนโนสยามวารศพั ท
ซ่ึงตีพิมพจ าํ หนา ยในรัชกาลท่ี 5 น.ส.พ. บางกอกเมือง ซึ่งพิมพจําหนายในสมัยรัชกาลท่ี 6 และน.ส.พ.สยาม
รวี ิว ซงึ่ พมิ พจ ําหนา ยในสมัยรชั กาลที่ 7 ไดเรียกรองและช้ีนําใหมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองประเทศไปสู
ระบบรฐั สภา โดยมรี ัฐธรรมนูญเปน หลักในการปกครองประเทศอยา งตอเน่อื ง

อยา งไรก็ตาม เนอ่ื งจากการปลดปลอยไพรและทาสใหเปนอิสระในสมัยรัชกาลท่ี 5 ไดผานพนไปได
เพียง 20 ปเศษ ดังน้ันสภาพสังคมสวนใหญในสมัยรัชกาลที่ 7 กอนที่จะเกิดการเปล่ียนแปลงการปกครอง
จึงยังตกอยูภายใตอิทธิพลของวัฒนธรรมในระบบเจาขุนมูลนาย นอกจากนี้คนสวนนอยยังคงมีฐานะสิทธิ
ผลประโยชนตาง ๆ เหนือคนไทยสวนใหญ คนสวนใหญมักมีความเห็นคลอยตามความคิดท่ีสวนนอย
ซึง่ เปน ชนชนั้ นาํ ของสังคมไทยช้นี าํ ถาจะมคี วามขัดแยงในสงั คมก็มักจะเปนความขัดแยงในทางความคิด และ
ความขดั แยงในเชงิ ผลประโยชนใ นหมูช นช้ันนาํ ของสงั คมทไี่ ดร ับการศกึ ษาจากประเทศตะวันตกมากกวาจะเปน
ความขัดแยงระหวา งชนช้นั นําของสังคมไทยกบั ราษฎรทว่ั ไป

101

สภาพการณทางการเมืองและการปกครองของไทยกําลังอยูในระยะปรับตัวเขาสูแบบแผนการ
ปกครองของตะวนั ตก เห็นไดจากพระบรมราโชบายของพระมหากษัตริยไทยทุกพระองค ภายหลังท่ีไทยไดมี
การติดตอกับประเทศตะวันตกอยางกวางขวาง นับต้ังแตสมัยรับกาลท่ี 4 – 7 สมัยรัชกาลที่ 4 ยังไมไดทรง
ดําเนินนโยบายปรับปรงุ การปกครองใหเปน แบบตะวนั ตก แตก ท็ รงมีแนวพระราชดํารโิ นมเอียงไปในทางเสรี
นยิ ม เชน ประกาศใหเ จา นายและขา ราชการเลอื กตง้ั ตําแหนงมหาราชครูปุโรหติ และตาํ แหนง พระมหาราชครู-
มหธิ ร อนั เปน ตาํ แหนงตุลาการทีว่ างลง แทนที่จะทรงแตง ต้งั ผูพิพากษาตามพระราชอํานาจของพระองค และ
เปลี่ยนแปลงวธิ ถี วายนํ้าพิพัฒนสัตยาดวยการที่พระองคทรงเสวยน้ําพิพัฒนสัตยา รวมกับขุนนางขาราชการ
และทรงปฏญิ าณความซอ่ื สัตยข องพระองคต อ ขุนนางขา ราชการท้งั ปวงดว ย

สมัยรชั กาลท่ี 5 ทรงปฏริ ูปการเมอื งการปกครองครง้ั ใหญ เพือ่ ใหก ารปกครองของไทยไดจ ริญกา วหนา
ทัดเทียมกับชาติตะวันตก โดยจัดต้ัง สภาท่ีปรึกษาราชการแผนดิน (Council of State) และสภาท่ีปรึกษา
สว นพระองค (Privy Council) ใน พ.ศ. 2417 เพอื่ ถวายคาํ ปรกึ ษาเก่ยี วกับการบรหิ ารราชการแผนดินในเรื่อง
ตาง ๆ ท่ีพระองคของคําปรึกษาไป นอกจากนี้พระองคยังทรงปฏิรูปการปกครองท่ีสําคัญ คือ การจัดต้ัง
กระทรวงแบบใหมจ ํานวน 12 กระทรวงขน้ึ แทนจตสุ ดมภในสวนกลางและจดั ระบบการปกครองหวั เมืองตาง ๆ
ในรูปมณฑลเทศาภิบาลในภมู ิภาค โดยเร่ิมตั้งแต พ.ศ. 2435 เปนตนมา นอกจากน้ีพระองคทรงริเริ่มทดลอง
การจัดการปกครองทองถ่ินในรูปสุขาภิบาล จัดตั้งรัฐมนตรีสภา เพื่อทําหนาท่ีตามกฎหมาย ใน พ.ศ. 2437
ตามแบบอยา งตะวันตก

สมยั รชั กาลท่ี 6 ทรงรเิ ริ่มทดลองการปกครองแบบประชาธปิ ไตยโดยการจดั ตัง้ ดสุ ิตธานีเมอื งประชาธิปไตย
ข้ึนในบริเวณพระราชวังดุสิต พ.ศ. 2461 เพื่อทดลองฝกฝนใหบรรดาขาราชการไดทดลองปกครองตนเอง
ในนครดุสิตธานี เหมอื นกับการจัดรปู แบบการปกครองทองถ่ินที่เรียกวา “เทศบาล” นอกจากน้ียังทรงจัดต้ัง
กระทรวงขึ้นมาใหมจากทม่ี อี ยูเดมิ และยุบเลิกกระทรวงบางกระทรวงใหมีความทนั สมัยมากขึ้น โดยทรงจัดตั้ง
มณฑลเพม่ิ ข้นึ และทรงปรับปรงุ การบริหารงานของมณฑลดวยการยบุ รวมมณฑลเปน หนวยราชการท่ีเก่ียวกับ
การปกครองเรียกวา มณฑลภาค เพอ่ื ใหก ารปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาลมคี วามคลองตัวมากขนึ้

สมยั รชั กาลท่ี 7 (พ.ศ. 2468 – 2475) ทรงเลง็ เห็นความจาํ เปนที่จะตองเปลี่ยนแปลงการปกครองให
ทันสมยั และตอ งเตรียมการใหพรอ มเพิม่ มใิ หเกิดความผดิ พลาดได โดยพระองคไดทรงจัดต้ังอภิรัฐมนตรีสภา
เพอ่ื เปน ที่ปรกึ ษาราชการแผน ดนิ พ.ศ. 2468 และทรงมอบหมายใหอ ภริ ัฐมนตรีสภาวางระเบียบสําหรับจัดต้ัง
สภากรรมการองคมนตรี เพือ่ เปน สภาท่ปี รกึ ษาสว นพระองคอ กี ดว ย

นอกจากนี้ทรงมอบหมายใหอภิรัฐมนตรีวางรูปแบบการปกครองทองถ่ินในรูปเทศบาลดวยการ
แกไขปรับปรุงสุขาภบิ าลที่มีอยูใหเปนเทศบาล แตไมมโี อกาสไดป ระกาศใช เพราะไดเกิดการเปล่ียนแปลงการ
ปกครองขนึ้ กอน นอกจากนย้ี งั ทรงโปรดเกลาฯ ใหพ ระยาศรวี ศิ าลวาจาและนายเรยมอนด บี. สตีเวนส ซ่ึงเปน
ท่ปี รกึ ษากระทรวงการตางประเทศชวยกันรา งรัฐธรรมนูญ ตามกระแสพระราชดาํ ริใน พ.ศ.2474 มสี าระสําคัญ
ดงั น้ี

อํานาจนิติบัญญัติจะมีการเลือกตั้งสมาชิกสภาผูแทนราษฎรทางออม โดยมีสมาชิก 2 ประเภท คือ
มาจากการเลอื กต้ังและการแตงต้งั สวนผูท่ีมีสทิ ธ์สิ มคั รเลอื กต้ังจะตองมีอายุไมต่ํากวา 30 ป มีพื้นฐานความรู

102

อา นออกเขียนได สวนอํานาจบริหารใหพระมหากษัตริยทรงเลือกนายกรัฐมนตรี แตเนื่องจากอภิรัฐมนตรีมี
ความเห็นประชาชนยังไมพรอม ดังน้ันการประกาศใชรัฐธรรมนูญควรระงับไวชั่วคราว จนกระท่ังไดเกิดการ
เปลย่ี นแปลงการปกครองเสยี กอนจงึ มไิ ดม กี ารประกาศใชแ ตอยางใด

สาเหตกุ ารเปลยี่ นแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475

1. ความเสือ่ มของระบอบสมบูรณาญาสทิ ธริ าชย
การทีค่ ณะนายทหารหนุมภายใตก ารนาํ ของ ร.อ. ขุนทวยหาญพิทักษ (เหลง็ ศรีจนั ทร) ไดวางแผนยึด
อํานาจการปกครอง เพื่อเปลยี่ นแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย มาเปนระบอบท่ีจํากัด
พระราชอํานาจของพระมหากษัตริยใหอยูในฐานะประมุขของประเทศภายใตรัฐธรรมนูญเม่ือ พ.ศ. 2454
แตไมป ระสบความสําเร็จเพราะถูกจบั กุมกอนลงมือปฏิบัติงาน แสดงใหเห็นถึงความเสื่อมของระบอบนี้อยาง
เหน็ ไดช ดั ขณะเดยี วกนั ในสมัยรชั กาลท่ี 6 ไดมีการวิพากษวิจารณกันอยางกวางขวางเก่ียวกับการใชจายเงิน
งบประมาณทไ่ี มดลุ กับรายรบั ทําใหมีการกลา วโจมตีรฐั บาลวาใชจายฟุมเฟอยเกนิ ไป ครัง้ ตอมาในสมัยรัชกาล
ที่ 7 พระองคก ถ็ ูกโจมตวี า ทรงตกอยูใ ตอทิ ธพิ ลของอภิรฐั มนตรีสภา ซึง่ เปน สภาทปี่ รึกษาทป่ี ระกอบดวยสมาชิก
ทเ่ี ปนพระบรมวงศานวุ งศชั้นสงู และบรรดาพระราชวงศก ม็ ีบทบาทในการบริหารบา นเมอื งมากเกินไป ควรจะ
ใหบคุ คลอ่ืนทีม่ ีความสามารถเขามีสว นรว มในการบรหิ ารบานเมืองดวย ปรากฎการณด ังกลาวสะทอนใหเห็นถงึ
ความไมพ อใจตอระบอบการปกครองท่มี พี ระมหากษตั ริยอยเู หนือกฎหมาย ซึ่งนับวันจะมปี ฏิกริ ยิ าตอตา นมากขึ้น

2. การไดร ับการศึกษาตามแนวความคดิ ตะวันตกของบรรดาชนชั้นนาํ ในสังคมไทย
อิทธิพลจากการปฏิรูปการศึกษาในสมัยรัชกาลท่ี 5 ทําใหคนไทยสวนหนึ่งท่ีไปศึกษายังประเทศ
ตะวันตก ไดรับอิทธิพลแนวคิดทางการเมืองสมัยใหม และนํากลับมาเผยแพรในประเทศไทย ทําใหคนไทย
บางสวนท่ีไมไ ดไ ปศกึ ษาตอในตา งประเทศรับอทิ ธพิ ลแนวความคิดดงั กลา วดว ย อทิ ธิพลของปฏริ ปู การศึกษาได
สง ผลกระตุนใหเกิดความคิดในการเปล่ียนแปลงการปกครองมากขึ้น นับต้ังแตคณะเจานายและขาราชการ
เสนอคํากราบบังคมทูลใหเปลี่ยนแปลงการปกครอง ใน พ.ศ. 2427 นักหนังสือพิมพอยางเทียนวรรณ
(ต.ว.ส.วณั ณาโภ) ก.ศ.ร.กุหลาบ (ตรุษ ตฤษณานนท) ไดเ รยี กรองใหป กครองบานเมอื งในระบบรัฐสภา เพื่อให
ประชาชนมีสวนรวมในการปกครองและยังไดกลาววิพากษวิจารณสังคม กระทบกระเทียบชนชั้นสูงที่ทําตัว
ฟงุ เฟอ ซึ่งตัวเทยี นวรรณเองก็ไดกราบบังคมทูลถวายโครงรา งระบบการปกครองท่ีเปนประชาธปิ ไตยแดร ัชกาล
ที่ 5 ตอมาในรชั กาลท่ี 6 กลมุ กบฏ ร.ศ.130 ทวี่ างแผนยดึ อํานาจการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ก็เปนบุคคลท่ี
ไดรับการศึกษาแบบตะวันตกแตไ มเ คยไปศกึ ษาในตางประเทศ แตคณะผกู อการเปล่ียนแปลงการครองใน พ.ศ.
2475 เปน คณะบคุ คลท่สี ว นใหญผา นการศึกษามาจากประเทศตะวนั ตกแทบทัง้ สิ้น แสดงใหเห็นถงึ อิทธิพลของ
ความคิดในโลกตะวันตกที่มีตอชนช้ันผูนําของไทยเปนอยางย่ิง เม่ือคนเหลานี้เห็นความสําคัญของระบอบ
ประชาธิปไตยทมี่ พี ระมหากษตั รยิ เปน ประมุข การเปลี่ยนแปลงการปกครองจึงเกิดขนึ้

103

3. ความเคล่อื นไหวของบรรดาสอื่ มวลชน
สอ่ื มวลชนมบี ทบาทในการกระตนุ ใหเ กดิ ความต่นื ตวั ในการปกครองแบบใหมแ ละปฏเิ สธระบบการ

ปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย เชน น.ส.พ.ตุลวิภาคพจนกิจ (พ.ศ. 2443 – 2449) น.ส.พ.ศิริพจนภาค
(พ.ศ. 2451) น.ส.พ.จนี โนสยามวารศัพท (พ.ศ. 2446 – 2450) น.ส.พ. บางกอกการเมอื ง (พ.ศ. 2464) น.ส.พ.
สยามรีวิว (พ.ศ. 2430) น.ส.พ. ไทยใหม (พ.ศ. 2474) ตางก็เรียกรองใหมีการปกครองในระบบรัฐสภาท่ีมี
รัฐธรรมนูญเปนหลักในการปกครองประเทศ โดยช้ีใหเห็นถึงความดีงามของระบอบประชาธิปไตยที่จะเปน
แรงผลักดันใหประชาชาติมีความเจริญกาวหนามากกวาที่เปนอยู ดังเชนที่ปรากฏเปนตัวอยางในหลาย ๆ
ประเทศท่ีมีการปกครองในระบอบรัฐธรรมนูญ กระแสเรียกรองของส่ือมวลชนในสมัยนั้นไดมีสวนตอการ
สนบั สนนุ ใหก ารดําเนนิ ของคณะผกู อการในอนั ทจี่ ะเปลีย่ นแปลงการปกครองบรรลุผลสาํ เรจ็ ไดเหมือนกัน

4. ความขัดแยง ทางความคิดเก่ียวกบั การปกครองในระบอบประชาธิปไตย
รัชกาลท่ี 7 ทรงเล็งเห็นความสําคัญของการมีรัฐธรรมนูญเปนกฎหมายสูงสุดในการปกครอง

ประเทศและทรงเตม็ พระทยั ท่ีจะสละพระราชอาํ นาจมาอยูภ ายใตรัฐธรรมนูญเมื่อถึงเวลาท่ีเหมาะสม แตเมื่อ
พระองคทรงมีกระแสรับสั่งใหพระยาศรีวิศาลวาจาและนายเรยมอนด บี.สตีเวนส รางรัฐธรรมนูญขึ้นมา
เพ่ือประกาศใช พระองคไดทรงนําเรื่องนี้ไปปรึกษาอภิรัฐมนตรีสภา แตอภิรัฐมนตรีสภากลับไมเห็นดวย
โดยอางวา ประชาชนยังขาดความพรอมและเกรงจะเปนผลเสียมากกวาผลดี ท้ัง ๆ ที่รัชกาลที่ 7 ทรงเห็นดวย
กับการประกาศใชรัฐธรรมนูญ แตเมื่ออภิรัฐมนตรีสภาคัดคาน พระองคจึงมีนํ้าพระทัยเปนประชาธิปไตย
โดยทรงฟงเสยี งทดั ทานจากอภิรัฐมนตรสี ภาสวนใหญ ดังน้ันรัฐธรรมนูญจงึ ยังไมมีโอกาสไดรับการประกาศใช
เปน ผลใหคณะผกู อการชงิ ลงมือทาํ การเปลย่ี นแปลงการปกครองในวนั ที่ 24 มถิ ุนายน 2475 ในท่ีสดุ

5. สถานการณค ลงั ของประเทศและการแกป ญ หา
การคลงั ของประเทศเรม่ิ ประสบปญ หามาต้งั แตสมัยรัชกาลท่ี 6 เพราะการผลิตขาวประสบความ

ลมเหลว เน่ืองจากเกิดภาวะน้ําทวมและฝนแลงติดตอกันใน พ.ศ.2460 และ พ.ศ. 2462 ซึ่งกอใหเกิดผล
เสียหายตอการผลิตขาวรุนแรง ภายในประเทศก็ขาดแคลนขา วที่จะใชใ นการบริโภค และไมสามารถสงขาวไป
ขายยังตางประเทศได ทําใหรัฐขาดรายไดเปนจํานวนมาก รัฐบาลจึงตองจัดสรรเงินงบประมาณชวยเหลือ
ชาวนา ขาราชการ และผูประสบกับภาวะคาครองชีพท่ีสูงข้ึน มีทั้งรายจายอ่ืน ๆ เพิ่มข้ึนจนเกินงบประมาณ
รายได ซ่ึงใน พ.ศ. 2466 งบประมาณขาดดลุ ถงึ 18 ลานบาท นอกจากนี้รฐั บาลไดนาํ เอาเงินคงคลงั ทเ่ี ก็บสะสม
ไวออกมาใชจายจนหมดสิ้น ในขณะท่ีงบประมาณรายไดต่ํา รัชกาลที่ 6 ทรงแกปญหาดวยการกูเงินจาก
ตา งประเทศ เพอ่ื ใหม เี งนิ เพยี งพอกับงบประมาณรายจาย ทําใหเกิดเสียงวิพากษวิจารณวารัฐบาลใชจายเงิน
งบประมาณอยา งไมประหยัด ในขณะทเ่ี ศรษฐกิจของประเทศกาํ ลังคับขัน

ตอมาสมัยรัชกาลท่ี 7 ทรงดําเนินนโยบายตัดทอนรายจายของรัฐบาลลดจํานวนขาราชการใน
กระทรวงตาง ๆ ใหนอยลง และทรงยินยอมตัดทอนงบประมาณรายจายสวนพระองคใหนอยลง เม่ือพ.ศ.
2469 ทําใหร ัฐบาลมีรายไดเ พม่ิ ขน้ึ ปล ะ 3 ลานบาท แตเนือ่ งจากเศรษฐกิจของโลกเร่ิมตกต่าํ มาเปน ลําดับตง้ั แต
พ.ศ. 2472 ทําใหม ผี ลกระทบตอประเทศไทยอยางไมม ที างหลีกเลีย่ ง รัฐบาลตอ งตดั ทอนรายจายอยา งเขมงวด

104

ทส่ี ดุ รวมท้งั ปลดขาราชการออกจากตาํ แหนง เปน อนั มาก จดั การยบุ มณฑลตา ง ๆ ท่ัวประเทศ งดจา ยเบย้ี เลย้ี ง
และเบย้ี กนั ดารของขาราชการ รวมทั้งการประกาศใหเงินตราของไทยออกจากมาตรฐานทองคํา

พ.ศ. 2475 รัฐบาลไดประกาศเพิ่มภาษีราษฎรโดยเฉพาะการเก็บภาษีเงินเดือนจากขาราชการ
แตมาตรการดังกลาวก็ไมส ามารถจะกอบกูส ถานการณค ลังของประเทศไดก ระเต้อื งข้ึนได จากปญ หาเศรษฐกิจ
การคลังท่ีรัฐบาลไมสามารถแกไขใหมีสภาพเปนปกติได ทําใหคณะผูกอการใชเปนขออางในการโจมตี
ประสทิ ธภิ าพการบรหิ ารงานของรัฐบาล จนเปนเง่อื นไขใหคณะผกู อ การดาํ เนินการเปล่ียนแปลงการปกครอง
เปน ผลสําเรจ็

กิจกรรม เรอ่ื งท่ี 3 ประวตั ิศาสตรช าติไทย

กจิ กรรมท่ี 8 ใหผูเรียนแบง กลุม 4 กลุม แตล ะกลุมศกึ ษาคน ควา และทํารายงานสง พรอมกบั นําเสนอ
โดยมหี วั เร่ือง ดงั น้ี

กลมุ ท่ี 1 ประวตั คิ วามเปน มาของชาตไิ ทย ตง้ั แตส มยั โบราณจนถงึ กรงุ ธนบุรี
กลมุ ที่ 2 ประวตั คิ วามเปนมาของกรงุ รตั นโกสนิ ทร
กลมุ ที่ 3 การเปลยี่ นแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475
กลุม ท่ี 4 ใหวเิ คราะหส ถานการณป จ จุบนั ของกรงุ เทพมหานครฯ วา แนวโนม

ประเทศไทยจะยา ยเมอื งหลวงไปยงั แหง ใหม หรอื ไม เพราะเหตุใด

เร่อื งท่ี 4 บุคคลสาํ คญั ของไทยและของโลกในดา นประวัติศาสตร

จากการศกึ ษาประวัตศิ าสตรไทยและของโลกทาํ ใหเราไดทราบเร่ืองราวและผลงานท่ีดํารงความเปน
เอกราช มีวัฒนธรรมดา นตาง ๆ ที่เปน เอกลักษณ และทีส่ รา งคุณคา ประโยชนส ง่ิ ท่ีดงี ามใหแกม วลมนษุ ย ฉะนนั้
อนชุ นรุน หลงั จะตอ งเอาใจใสดแู ลรกั ษามรดกตาง ๆ เหลา นี้เพอื่ ถายทอดสูคนรุนหลังตอไป

บุคคลสําคญั ของไทยและของโลก

1. สมยั กรุงสุโขทัย
1.1 พอขุนรามคาํ แหงมหาราช
พอขุนรามคําแหงมหาราช เปนพระราชโอรสของพอขุนศรีอินทราทิตย (บางกลางทาว) กับนาง

เสอื ง มีพระนามเดมิ วา พระราม เมอ่ื พระชนมายุ 19 พรรษา ไดตามเสด็จพระบิดาไปในการสงครามระหวาง
สุโขทยั กบั เมอื งฉอด ทรงชว ยพระบิดาทํายุทธหัตถชี นะขนุ สามชน เจา เมอื งฉอด พระบดิ าจึงเฉลิมพระนาม
ใหเ ปน “พระรามคาํ แหง”

พระราชกรณียกิจท่สี าํ คญั
1. ทรงขยายอาณาเขตออกไปกวางขวางกวา รชั สมยั ใด ๆ และสรางความสัมพันธอันดีกับรัฐใกลเคียง
เชน พญาเมง็ รายแหง อาณาจักรลานนา พญางาํ เมืองแหงแควน พะเยา พระเจาฟาร่วั แหงอาณาจกั รมอญ

105

2. ทรงประดิษฐตวั อักษรไทยใน พ.ศ. 1826
3. ทรงสง เสริมการคา ทงั้ การคาภายในและการคา ภายนอก เชน ใหง ดเวนการเก็บจังกอบหรอื ภาษดี าน
4. ทรงบํารงุ ศาสนา เชน ใหน ิมนตพระสงฆน กิ ายเถรวาทแบบลังกาวงศจากนครศรีธรรมราชมาเปน
พระสังฆราชและริเรม่ิ การนิมนตพ ระสงฆม าแสดงธรรมในวนั พระ
5. ทรงดแู ลทุกขส ุขของราษฎรอยางใกลชิด เชน ใหผูเดือดรอนมาส่ันกระด่ิง ถวายฎีกาไดใหทายาท
มีสิทธไิ ดร ับมรดกจากพอ แมท่เี สยี ชีวติ ไป เปนตน
1.2 พระมหาธรรมราชาท่ี 1

พญาลิไท หรือ พระยาลิไท หรือ พระศรีสุริยพงศรามมหาธรรม-ราชาธิราช หรือพระมหาธรรม
ราชาท่ี 1 ทรงเปนพระราชโอรสของพระยาเลอไทและพระราชนัดดา (หลานปู) ของพอขุนรามคําแหง
ครองราชย พ.ศ. 1890 แตไมทราบปส้ินสุดรัชสมัยที่แนนอน สันนิษฐานวาอยูระหวาง พ.ศ. 1911 – 1966
พระมหาธรรมราชาที่ 1 ทรงเปนแบบฉบับของกษัตริยในคติธรรมราชา ทรงปกครองบานเมืองและอาณา
ประชาราษฎรดวยทศพิธราชธรรม ทรงทํานุบํารุงพระพุทธศาสนาใหเจริญรุงเรืองจนสุโขทัยกลายเปน
ศูนยก ลางของพระพุทธศาสนาและทรงปฏบิ ตั ิพระองคชักนําชนทง้ั หลายใหพน ทกุ ข หลกั ฐานสําคัญอีกชิ้นหน่ึง
ท่ีแสดงวาพระองคมีความรูแตกฉานในพระไตรปฎกเปนอยางดี ไดแก วรรณกรรมเรื่อง ไตรภูมิพระรวง
วรรณคดชี ้ินแรกของประเทศไทย เมือ่ ป พ.ศ. 1888 ที่ทรงนิพนธขึ้นต้ังแตกอนเสวยราชยหลังจากทรงเปน
รชั ทายาทครองเมืองศรีสชั นาลัยอยู 8 ป จงึ เสดจ็ มาครองสโุ ขทัยเม่ือป พ.ศ. 1890 โดยตองใชก ําลงั ทหารเขามา
ยึดอํานาจเพราะที่สุโขทัย หลังส้ินรัชกาลพอขุนงัวนําถมแลวเกิดการกบฏการสืบราชบัลลังกไมเปนไปตาม
ครรลองครองธรรม

พระราชกรณียกจิ ทสี่ าํ คัญ
1. การทํานุบํารุงพระพุทธศาสนาศูนยรวมจิตใจของคนในชาติ เพราะสุโขทัยหลังรัชสมัยพอขุน
รามคําแหงมหาราชแลว บานเมืองแตกแยกแควนหลายแควนในราชอาณาจักรแยกตัวออกหางไป ไมอยูใน
บังคบั บญั ชาสโุ ขทัยตอ ไป
2. พญาลิไททรงคิดจะรวบรวมสุโขทัยใหกลับคืนดังเดิม แตก็ทรงทําไมสําเร็จ นโยบายการปกครอง
ทีใ่ ชศาสนาเปนหลกั รวมความเปนปกแผนจึงเปนนโยบายหลกั ในรชั สมยั นี้
3. ทรงสรางเจดียท ีน่ ครชมุ (เมอื งกาํ แพงเพชร) สรางพระพทุ ธชนิ ราชท่ีพิษณโุ ลก

ทรงออกผนวช เมอื พ.ศ. 1905 การที่ทรงออกผนวช นับวาทําความม่ันคงใหพุทธศาสนามากขึ้น
ดงั กลา วแลว วา หลงั รัชสมยั พอ ขุนรามคาํ แหงมหาราชแลว บา นเมืองแตกแยกวงการสงฆเองก็แตกแยก แตละ
สํานกั แตล ะเมืองกป็ ฏบิ ตั ิแตกตา งกนั ออกไป เม่ือผูนําทรงมีศรัทธาแรงกลาถึงข้ันออกบวช พสกนิกรทั้งหลาย
ก็คลอ ยตามหนั มาเลือ่ มใสตามแบบอยางพระองค กิตติศัพทของพระพุทธศาสนาในสุโขทัยจึงเล่ืองลือไปไกล
พระสงฆช้ันผูใหญหลายรูปไดออกไปเผยแพรธรรมใสแ ควนตาง ๆ เชน อโยธยา หลวงพระบาง เมืองนาน
พระเจากอื นา แหง ลา นนาไทย ไดน ิมนตพระสมณะเถระไปจากสโุ ขทยั เพอ่ื เผยแพรธ รรมในเมืองเชียงใหม

106

2. สมัยกรุงศรอี ยธุ ยา
2.1 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
สมเดจ็ พระบรมไตรโลกนาถ เปน พระราชโอรสของสมเดจ็ พระบรมราชาธบิ ดีที่ 2 (เจาสามพระยา)

กบั พระราชธิดาของพระมหาธรรมราชาท่ี 2 แหงสุโขทัย พระองคจงึ เปน เชื้อสายราชวงศส ุพรรณบรุ แี ละ
ราชวงศพระรว ง

พระรว ง ทรงเปนพระมหากษตั รยิ ทย่ี ่งิ ใหญพระองคห นึง่ ของอยุธยา ขึ้นเสวยราชยใน พ.ศ. 1991
เสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2031 ทรงอยูใ นราชสมบตั ิ 40 ป นบั วานานทีส่ ุด

พระราชกรณียกจิ ทส่ี าํ คัญ
1. การรวมอาณาจักรสุโขทัยเขากับอยุธยา เม่ือสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถขึ้นเสวยราชยใน พ.ศ.
1991 นัน้ ทางสุโขทัยไมม ีพระมหาธรรมราชาปกครองแลว คงมแี ตพระยายุทธิษเฐียร พระโอรสของพระมหา
ธรรมราชาที่ 4 ไดร ับแตง ตั้งจากอยธุ ยาใหไ ปปกครองเมืองพิษณุโลก ถึง พ.ศ. 1994 พระยายุทธิษเฐียรไปเขา
กับพระเจาติโลกราชแหงลานนา พระราชมารดาของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถไดปกครองเมืองพิษณุโลก
ตอมาจนสิ้นพระชนมเม่ือ พ.ศ. 2006 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถไดเสด็จไปประทับท่ีพิษณุโลกและถือวา
อาณาจักรสุโขทัยถกู รวมเขากับอาณาจกั รอยุธยานบั ตงั้ แตน ั้นเปนตนมา

2.2 สมเดจ็ พระรามาธบิ ดที ่ี 2
สมเดจ็ พระรามาธิบดีที่ 2 เปน พระราชโอรสของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถครองราชย พ.ศ. 2034
ถึง พ.ศ. 2072
ใน พ.ศ. 2054 โปรตเุ กสไดเ ขามาติดตอกบั กรุงศรีอยุธยา นบั เปนชาวตะวันตกชาติแรกที่เขามาเจริญ
สัมพันธไมตรีกับไทย ไทยจึงเริ่มเรียนรูศิลปวิทยาของชาวตะวันตก โดยเฉพาะดานการทหาร ทําใหสมเด็จ-
พระรามาธิบดีท่ี 2 ทรงพระราชนิพนธตาํ ราพิชัย-สงครามของไทยไดเ ปน คร้งั แรก นอกจากนีท้ รงใหท ําสารบญั ชี
คอื การตรวจสอบจัดทําบัญชไี พรพ ลท้งั ราชอาณาจักร นบั เปนการสาํ รวจสํามะโนครัวครง้ั แรก โดยทรงตั้งกรม
สุรัสวดีใหมีหนา ท่สี าํ รวจและคุมบัญชไี พรพ ลทางดานศาสนา สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ทรงสรางวัดพระศรี-
สรรเพชญไ วในเขตพระราชฐาน และใหห ลอ พระศรสี รรเพชญ สงู 8 วา หมุ ทองคํา ไวในพระมหาวิหารของวัด
ดวย ในรชั สมยั น้ีอยุธยาและลานนายังเปนคูสงครามกันเชนเดิม เน่ืองจากกษัตริยลานนา คือ พระเมืองแกว
(ครองราชย พ.ศ. 2038 – 2068) พยายามขยายอาณาเขตลงมาทางใต จนถงึ พ.ศ. 2065 มีการตกลงเปนไมตรี
กัน สงครามจงึ ส้นิ สุดลง

ทางดานศาสนา
สมเด็จพระรามาธิบดที ่ี 2 ทรงสรางวดั พระศรีสรรเพชญไวใ นเขตพระราชฐานและใหหลอ พระศรสี รรเพชญ
สงู 8 วา หุม ทองคํา ไวใ นพระมหาวหิ ารของวัดดว ย ในรชั สมัยนีอ้ ยุธยาและลา นนายังเปน คสู งครามกันเชนเดิม
เน่ืองจากกษัตริยลานนา คือ พระเมืองแกว (ครองราชย พ.ศ. 2038 - 2068) พยายามขยายอาณาเขตลงมา
ทางใต จนถึง พ.ศ. 2065 มีการตกลงเปนไมตรีกนั สงครามจงึ สิ้นสดุ ลง

107

2.3 สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
สมเดจ็ พระนเรศวรมหาราช เปน โอรสของสมเด็จพระมหาธรรมราชาในราชวงศสโุ ขทัยกับพระวิสุทธิ-
กษัตรยิ  พระราชธดิ าของสมเดจ็ พระมหาจักรพรรดิ ประสูติเมื่อ พ.ศ. 2098 ที่เมืองพิษณุโลกเมื่อพระชนมายุ
ได 9 พรรษา ทรงถกู สง ไปเปน ตัวประกันทีก่ รงุ หงสาวดี เพราะพมายึดเมอื งพษิ ณโุ ลกได ทรงไดร บั การเลยี้ งดใู น
ฐานะพระราชบุตรธรรมเปน เวลา 7 ป จน พ.ศ. 2112 กรงุ ศรอี ยธุ ยาเสียแกพมา พระมหาธรรมราชาไดรับการ
สถาปนาข้ึนเปนกษัตริยของกรุงศรีอยุธยาในฐานะเมืองขึ้นของกรุงหงสาวดีและอนุญาตใหพระนเรศวรกลับ
กรุงศรีอยุธยา และไดรับการสถาปนาใหเปนเจาเมืองพิษณุโลกและมีตําแหนงอุปราช ระหวางน้ันทรงทํา
สงครามกับเขมรและพมา เพ่อื ปองกนั อยุธยา พระเจา หงสาวดเี หน็ ดังนี้จงึ คิดกาํ จัดพระนเรศวร แตพระองคทรง
ทราบจึงทรงประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง รวมเวลาที่กรุงศรีอยุธยาตกอยูภายใตการปกครองของพมา
เปนเวลา 15 ป หลังจากประกาศอิสรภาพก็ทรงทําสงครามกับพมาหลายคร้ัง และไดกวาดตอนผูคนจาก
หัวเมืองฝายเหนือมาไวเปนกําลังไดมาก ตอมาใน พ.ศ. 2133 สมเด็จพระธรรมราชาสวรรคต พระนเรศวร
จงึ เสด็จขึน้ ครองราชยและทรงสถาปนาพระเอกาทศรถพระอนุชาขึ้นเปนพระมหาอุปราช พระราชภารกิจของ
พระองค ไดแก การทําศึกสงคราม โดยเฉพาะสงครามคร้ังสําคัญ คือ สงครามยุทธหัตถี ที่ทรงรบกับพมา
ทตี่ าํ บลหนองสาหราย แมแ ตฝา ยแพก ็ยังไดร ับการยกยอ งวาเปน นกั รบแท หลงั จากน้ันตลอดระยะเวลา 150 ป
กรงุ ศรอี ยธุ ยาไมถูกรุกรานจากพมาอีก สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงขยายอาณาเขตออกไปอยางกวางขวาง
ครอบคลุมทั้งลานนา ลานชาง ไทยใหญ และกัมพูชา รวมถึงพมา คร้ังสุดทาย คือ การเดินทัพไปตีเมือง
อังวะ ซ่งึ พระองคประชวร และสวรรคตท่ีเมอื งหาง ใน พ.ศ. 2148 พระชนมายุได 50 พรรษา เสวยราชสมบัติ
ได 15 ป สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ทรงเปนวีรกษัตรยิ ท่ไี ดร ับการจารึกไวในประวัติศาสตรในฐานะผูกอบกู
เอกราชใหแ กก รงุ ศรอี ยธุ ยา ประชาชนชาวไทยจึงยกยองพระองคใ หเปน มหาราช พระองคหน่ึง

พระราชกรณียกิจทส่ี าํ คญั
1. การลดสว ยและงดเกบ็ ภาษอี ากรจากราษฎรเปน เวลา 3 ปเ ศษ
2. การประกาศใชกฎหมายพระราชกาํ หนดและกฎหมายเพิม่ เตมิ ลักษณะรบั ฟอ ง
3. การสง เสรมิ งานดานวรรณกรรม หนังสือท่ีแตงในสมัยนี้ เชน สมุทรโฆษคําฉันท โคลงทศรถสอน

พระราม โคลงพาลี-สอนนอง โครงราชสวัสด์ิ เพลงพยากรณกรุงเกา เพลงยาวบางบท รวมถึงวรรณกรรมชิ้น
สําคัญ คือ โครงเฉลิมพระเกียรตสิ มเดจ็ พระนารายณน บั เปน ยุคทองแหงวรรณกรรม ของไทยยคุ หน่ึง

4. การทําศกึ สงครามกบั เชยี งใหมแ ละพมา พ.ศ. 2203 และไดอัญเชิญพระพุทธสหิ งิ ค ลงมาอยุธยาดว ย
5. ดา นความสมั พนั ธก บั ตา งประเทศน้นั เจรญิ รุง เรืองมาท้ังประเทศตะวันออก เชน จีน อินเดีย และ
ประเทศตะวนั ตกที่สาํ คญั ไดแ ก โปรตเุ กส ฮอลนั ดา อังกฤษ และฝร่ังเศส ท้ังดานการเชื่อมสัมพันธไมตรีและ
การปองกันการคุมคามจากชาติตาง ๆ เหลา น้จี ากพระราชกรณียกจิ ตาง ๆ ดังกลาว จงึ ทรงไดร บั การยกยองวา
ทรงเปนมหาราชพระองคหนึ่ง อีกทั้งในรัชสมัยของพระองคยังไดรับการยกยองวาเปนบุคคลสําคัญดาน
ศลิ ปวฒั นธรรมยุคหน่ึงดว ย สมเด็จพระนารายณมหาราชเสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2231 ที่เมืองลพบุรี ราชธานี
ทส่ี องทพ่ี ระองคโ ปรดเกลา ฯ ใหสรางข้ึน

108

3. สมัยกรุงธนบรุ ี

สมเด็จพระเจา ตากสนิ มหาราช มนี ามเดิมวา สนิ ประสตู ิเมื่อวันท่ี 1 เมษายน พ.ศ. 2277 ในรัชสมัย
สมเด็จพระเจา อยูหวั บรมโกศ เปน บตุ รของนายไหฮอง และนางนกเอ้ียง เจา พระยาจกั รรี บั ไปเปนบตุ รบุญธรรม
ตอมาเขารับราชการจนไดตําแหนงหลวงยกกระบัตรเมืองตาก และเปนเจาเมืองตากคร้ันเม่ือพมาลอมกรุง
ใน พ.ศ. 2308 พระยาตากถูกเรียกตัวเขาปองกันพระนครหลวง แตเกิดทอใจวาหากสูกับพมาที่อยุธยาตอง
เสียชีวติ โดยเปลาประโยชนเปนแน จึงพาทัพตีฝาหนีไปต้ังตัวที่จันทบูร(จันทรบุรี) พอถึงเดือนเมษายน พ.ศ.
2310 กรุงศรอี ยธุ ยา กเ็ สียแกพ มา แตหลังจากน้ัน 7 เดือน พระยาตากกไ็ ดยกทัพมาขับไลพ มาออกจากกรุงศรี-
อยธุ ยา ไดท งั้ หมด แตเหน็ วากรงุ ศรอี ยธุ ยาเสียหายมาก จงึ สถาปนากรงุ ธนบรุ ีเปน เมอื งหลวง และประกอบพิธี
บรมราชาภิเษกขึน้ ครองราชยใ น พ.ศ. 2310 ทรงพระนามวา สมเด็จพระบรมราชาที่ 4 แตคนทั่วไปนิยมออก
พระนามวา สมเด็จพระเจาตากสิน พรอมท้ังพระราชทานนามเมืองวา กรุงธนบุรีศรีมหาสมุทร เหตุที่เลือก
ธนบรุ ีเปนเมอื งหลวง เนื่องจากทรงเหน็ วา ธนบุรีเปน เมืองเล็กปองกันรักษางายอยูใกลปากอาวสะดวกแกการ
ติดตอ คา ขายกบั ตา งชาติ และการลาํ เลยี งอาวุธ มีเสน ทางคมนาคมสะดวก โดยเฉพาะทางเรือมีแมน้ําค่ันกลาง
เชน เดยี วกบั พษิ ณุโลกและสุพรรณบรุ ี เพื่อจะไดใชกองทัพเรือสนับสนนุ การรบ และต้งั อยูไมไกลศูนยกลางเดิม
มากนกั เปนแหลง รวมขวญั และกาํ ลังใจของผูคน โดยอาศัยมีผนู าํ ทเ่ี ขม แขง็

พระราชกรณยี กิจท่ีสาํ คญั ที่สดุ
การรวบรวมบรรดาหัวเมืองตาง ๆ เขา อยภู ายใตการปกครองเดียวกนั เนอ่ื งจากมคี นพยายามต้งั ตวั ข้ึน
เปนผูนําในทองถ่ินตาง ๆ มากมาย เชน ชุมนุมเจาเมืองพิษณุโลก ชุมนุมเจาเมืองพิมาย ชุมนุมเจาเมือง
นครศรธี รรมราช เปน ตน ตลอดรัชกาลมีศกึ สงครามเกดิ ขึน้ มากมาย ไดแก ศึกพมา ทบ่ี างกงุ ศึกเมืองเขมร
ศึกเมืองเชียงใหม ศกึ เมอื งพชิ ยั ศกึ บางแกว ศึกอะแซหวุนกี้ ศึกจําปาศกั ด์ิ ศกึ เวยี งจนั ทน ซึ่งพระเจากรุงธนบุรี
ไดร ับชยั ชนะในการศึกษามาโดยตลอด ในสมยั กรงุ ธนบรุ ีตอนปลาย
4. สมยั กรุงรตั นโกสินทร

4.1 พระบาทสมเด็จพระพทุ ธยอดฟาจุฬาโลก
ในรชั สมัยสมเดจ็ พระเจา อยหู ัวบรมโกศ เมอ่ื วนั ท่ี 20 มนี าคม พ.ศ. 2279 พระบดิ ามพี ระนามเดิมวา
ทองดี พระมารดาช่ือ หยก
เมอ่ื ทรงมพี ระชนั ษา 21 พรรษา ทรงผนวชเปน พระภิกษุ 3 เดอื น เมอื่ ลาสกิ ขากท็ รงเขารบั ราชการ
ในแผน ดินสมเดจ็ พระเจาอทุ มุ พร ครน้ั ถงึ แผน ดนิ สมเดจ็ พระเจา เอกทศั ทรงไดร ับตาํ แหนง เปนหลวงยกกระบตั ร
ประจาํ เมืองราชบุรี พระองคทรงมีความชํานาญในการรบอยางยิ่ง จึงไดรับพระราชทานปูนบําเหน็จความดี
ความชอบใหเ ลอื่ นเปน พระราชวรินทร พระยาอภัยรณฤทธ์ิ พระยายมราชวา ทส่ี มุหนายก เจาพระยาจักรี และ
ในที่สดุ ไดเลอ่ื นเปนเจา พระยามหากษัตริยศ ึก มเี ครอื่ งยศอยาง เจาตางกรม เมอื่ ทรงตไี ดเวียงจนั ทร พระองคไ ด

109

อญั เชญิ พระพุทธมหามณรี ัตนปฎมิ ากร (พระแกวมรกต) จากเมืองเวียงจันทนมายังกรุงธนบุรีดวย ตอมาเกิด
เหตุจลาจล ขาราชการและประชาชนจึงอัญเชญิ เปน พระมหากษัตริยแทนสมเด็จพระเจา ตากสนิ มหาราช

พระราชกรณียกิจทีส่ ําคญั
พระบาทสมเด็จพระพทุ ธยอดฟา จฬุ าโลกมหาราชทรงเปน ทงั้ นกั ปกครองและนกั การทหารทย่ี อดเยี่ยม
ทรงแตง ตงั้ ใหเ จา นายท่เี คยผา นราชการทพั ศึกมาทําหนา ท่ชี ว ยในการปกครอง บานเมอื งโปรดเกลา ฯ
1. ใหชําระกฎหมายใหสอดคลองกับยคุ สมัยของบานเมอื ง คอื กฎหมายตราสามดวง
2. รวมถึงการชาํ ระพระพทุ ธศาสนาใหบรสิ ุทธอ์ิ นั เปนเครื่องสง เสริมความมัน่ คงของกรงุ รัตนโกสินทร
3. นอกจากนพ้ี ระองคย งั คงทรงสงเสรมิ วฒั นธรรมของชาติ ทั้งดานวรรณกรรมท่ีทรงแสดงพระปรีชา
สามารถในการประพนั ธ โดยพระราชนิพนธ บทละครเร่ืองรามเกียรต์ิ บทละครเร่ืองอุณรุท บทละเครื่อง
อิเหนา บทละครเรื่องดาหลัง เพลงยาวรบพมาที่ทาดินแดง นอกจากดานวรรณกรรมแลว พระบาทสมเด็จ-
พระพทุ ธยอดฟา จุฬาโลกมหาราชยงั ทรงสงเสริมศลิ ปะดานสถาปตยกรรม ประตมิ ากรรม และนาฏกรรม
4. ภายหลังที่ครองกรุงรัตนโกสินทรเพียง 3 ป ไดเกิดศึกพมายกทัพมาตีเมืองไทย พระองคทรงจัด
กองทัพตอสูจนทัพพมาแตกพาย ยังความเปนเอกราชใหกับแผนดินไทยมาจนทุกวันนี้ พระบาทสมเด็จ-
พระพทุ ธยอดฟา จุฬาโลกมหาราชทรงเปนพระมหากษตั ริยทท่ี รงมพี ระมหากรณุ าธิคณุ อยางลน พนตอ พสกนิกร
ชาวไทย เปน มหาราชอีกพระองคหนึ่งในประวัติศาสตรไทย และทรงเปนปฐมบรมกษัตริยแหงราชจักรีวงศ
ท่ปี กครองบานเมืองใหเ กิดความสงบสขุ จวบจนปจ จุบนั
4.2 พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา เจาอยหู วั
พระบาทสมเด็จพระจอมเกลา เจาอยูห ัว มพี ระนามเดมิ วา สมเดจ็ พระเจา ลูกยาเธอเจาฟามงกฎุ
เปนพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลิศหลานภาลยั รัชกาลท่ี 2 กับกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบ
รมราชนิ ี ทรงพระราชสมภาพเมอื่ วนั ที่ 17 ตลุ าคม พ.ศ. 2347 ในรชั กาลพระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟาจฬุ า-
โลกมหาราชเม่อื พระบาทสมเด็จพระพุทธเลศิ หลานภาลยั จะเสด็จสวรรคตน้ัน พระองคม ิไดตรสั มอบราชสมบตั ิ
ใหแ กเ จา นายพระองคใด ทปี่ ระชมุ พระบรมวงศานวุ งศและขนุ นางผใู หญจ ึงปรึกษายกราชสมบัติใหแกพระเจา
ลูกยาเธอกรมหมืน่ เจษฎาบดินทร ฝา ยเจามงกฎุ ซงึ่ ทรงผนวชตามราชประเพณีกอนพระราชบิดาสวรรค ไมก ่ีวัน
จงึ ไดดํารงอยูในสมณเพศตอไปถึง 26 พรรษา ทําใหพระองคมีเวลาทรงศึกษาวิชาการตาง ๆ อยางมากมาย
โดยเฉพาะภาษาตางประเทศ เปนเหตุใหท รงทราบเหตกุ ารณโลกภายนอกอยางกระจางแจง ทง้ั ยงั ไดเสดจ็ ธดุ งค
จารกิ ไปนมสั การปชู นียสถานตามหัวเมืองหางไกล ทท่ี าํ ใหท รงทราบสภาพความเปนอยูของราษฎรเปนอยางดี

110

พระราชภารกจิ ท่สี ําคญั
1. การทาํ สนธสิ ญั ญากบั อังกฤษ เพื่อแลกกับเอกราชของประเทศ ยอมใหตั้งสถานกงสุลมีสิทธิสภาพ

นอกราชอาณาเขต ยอมเลกิ ระบบการคาผูกขาดเปนการคาเสรี เก็บภาษขี าเขา ในอตั รารอ ยชกั สาม
2. ทรงปรบั ปรงุ การรักษาความม่นั คงของประเทศ มีการตง้ั ขาหลวงปกปนพระราชอาณาเขตชายแดน

ดานตะวันตกรวมกับอังกฤษ ทรงจางผูเช่ียวชาญชาวยุโรปมาสํารวจทําแผนท่ีพระราชอาณาเขตชายแดน
ดานตะวันออก จางนายทหารยุโรปมาฝกสอนวิชาทหารแบบใหม ทรงใหตอเรือกลไฟขึ้นใชหลายลําและ
ผลจากการทําสัญญากบั องั กฤษทําใหเศรษฐกิจเจรญิ รงุ เรอื งมาก

3. พระองคจึงขยายพระนครออกไปทางทิศตะวันออก ไดมีการขุดคลองและสรางถนนขึ้นมากมาย
เชน คลองผดุงกรุงเกษม คลองภาษเี จรญิ คลองดําเนินสะดวก ถนนเจรญิ กรงุ ถนนบาํ รงุ เมือง ถนนเฟอ งนคร

4. ไดเกิดกจิ การแบบตะวันตกขน้ึ หลายอยาง เชน ใชร ถมา เดนิ ทาง มตี กึ แบบฝรัง่ มีโรงสีไฟ โรงเลื่อย
จกั ร เปนตน นอกจากน้ียังมีการรับชาวตางประเทศเขามารับราชการ ออกหนังสือราชกิจจานุเบกษา ต้ังโรง
กษาปณ ฯลฯ

5. พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัวไดพระราชทานเสรีภาพในการนับถือศาสนา เพราะทรง
เห็นวาไมม ีผลตอ กจิ การแผน ดิน

6. พระองคไดท รงปญ ญตั ิกฎหมายข้นึ เกือบ 500 ฉบบั ซ่งึ เปนกฎหมายทเ่ี ตม็ ไปดว ยมนษุ ยธรรม
7. พระองคทรงเปนนักวิทยาศาสตร ทรงยอมรับวิชาการทางตะวันตกมาใช เชน การถายรูป
การกอ สราง และงานเครื่องจักร เปนตน ท้ังยังทรงมีพระปรีชาสามารถในดานดาราศาสตร คือ ทรงคํานวณ
เวลาเกดิ สุรยิ ุปราคาหมดดวงในประเทศไทย ที่ตําบลหวากอ แขวงเมืองประจวบคีรีขันธ ไดวาจะเกิดข้ึนวันท่ี
18 สิงหาคม พ.ศ. 2411 เวลา 10.32 นาฬิกา เวลาดวงอาทิตยมืดเต็มดวง คือ 6 นาที 46 วินาที และ
เหตุการณไ ดเกิดขน้ึ จรงิ ตามที่ทรงคาํ นวณไวท ุกประการ
ในการเสดจ็ ไปทอดพระเนตรสุริยุปราคาคร้ังนั้นทําใหพระองคประชวรดวยไขจับสั่นอยางแรง และ
เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 1 ตลุ าคม พ.ศ. 2411 สิรพิ ระชนมายไุ ด 64 พรรษา รวมเวลาครองราชยได 17 ปเ ศษ

4.3 พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา เจา อยูหัว
พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลาเจาอยูห วั เปนพระราชโอรสในรชั กาลท่ี 4 และสมเดจ็ พระเทพศิริน-
ทราบรมราชินี พระราชสมภพเมื่อวันท่ี 20 กันยายน พ.ศ. 2396 มีพระนามเดิมวา สมเด็จพระเจาลูกยาเธอ-
เจาฟาจฬุ าลงกรณ ทรงไดรับการศกึ ษาข้นั ตน ในพระบรมมหาราชวงั เมอื่ พระชนมายุ 13 พรรษา ทรงเปนกรม
ขุนพนิ ิตประชานาถ เสวยราชยเม่ือวนั ท่ี 1 ตลุ าคม พ.ศ. 2411

111

ขณะมีพระชนมพรรษาเพียง 15 พรรษา โดยมีเจาพระยาศรีสุริยวงศ (ชวง บุนนาค) เปนผูสําเร็จ
ราชการแผน ดิน จนถงึ พ.ศ. 2416 ทรงบรรลนุ ิติภาวะ พระชนมพรรษาครบ 20 พรรษา จึงมีพระราชพิธีบรม-
ราชาภเิ ษกครั้งท่ี 2 ทรงครองราชยส มบัติยาวนานถึง 42 ป สวรรคตเมอ่ื วนั ท่ี 23 ตลุ าคม พ.ศ. 2453

พระราชกรณยี กจิ ที่สาํ คญั
เพ่ือใหไทยเจริญกาวหนาทัดเทียมอารยประเทศและรอดพนจากภัยจักรวรรดินิยมท่ีกําลังคุมคาม
ภมู ิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใตอ ยขู ณะน้นั รชั กาลที่ 5 ทรงพัฒนาและปรับปรงุ ประเทศ ทกุ ดา น เชน

การปกครอง
ทรงปฎิรูปการปกครองใหมตามอยางตะวันตก แยกการปกครองออกเปน 3 สวน คือ การปกครอง
สวนกลาง แบงเปนกระทรวงตาง ๆ การปกครองสวนภูมิภาคโดยระบบเทศาภิบาลและการปกครองสวน
ทองถน่ิ ในรูปสุขาภบิ าล

กฎหมายและการศาล
ใหตั้งกระทรวงยตุ ิธรรมรับผิดชอบศาลยุตธิ รรม เปนการแยกอาํ นาจตลุ าการ ออกจากฝา ยบริหารเปน
คร้ังแรก ยกเลิกจารีตนครบาลท่ีใชวิธีโหดรายทารุณในการไตสวนคดีความ ต้ังโรงเรียนกฎหมายขึ้นและ
ประกาศใชป ระมวลกฎหมายลักษณะอาญาอันเปนประมวลกฎหมายฉบับแรกของไทย การปรับปรุงกฎหมาย
และการศาลนเ้ี ปนลูท างทที่ ําใหป ระเทศไทยสามารถแกป ญหาสทิ ธสิ ภาพนอกอาณาเขตไดในภายหลงั

สงั คมและวัฒนธรรม
ทรงยกเลกิ ระบบทาสและระบบไพร ใหประชาชนมีอิสระในการดํารงชีวิต ยกเลิกประเพณีที่ลาสมัย
และรบั เอาวฒั นธรรมตะวันตกเขา มา

การเงนิ การธนาคารและการคลัง
ผลจากการทําสนธิสัญญาเบาวร ิงในสมัยรชั กาลที่ 4 ทําใหเศรษฐกจิ การคาขยายตวั มชี าวตา งประเทศ
เขา มาทาํ กิจการในประเทศไทยมากขน้ึ รชั กาลท่ี 5 จึงใหออกใชธนบัตรและมีการกําหนดอัตราแลกเปล่ียนท่ี
แนน อนเปนครงั้ แรก ทรงอนญุ าตใหธนาคารพาณิชยของตา งประเทศเขามาต้งั สาขาและสนบั สนนุ ใหค นไทย
ตง้ั ธนาคารพาณิชยขน้ึ ในดานการคลัง มีการจัดทํางบประมาณแผน ดนิ เปนครั้งแรก และปรับปรงุ ระบบจัดเก็บ
ภาษอี ากรใหมปี ระสิทธภิ าพข้ึน
พระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกลา เจา อยูหัว ทรงมีพระกรุณาธิคุณตอประชาชนชาวไทยและประเทศ
ไทยอยางใหญหลวง จึงทรงไดรับพระราชสมัญญาวา พระปยมหาราชอันหมายถึงวา ทรงเปนที่รักย่ิงของ
ปวงชนชาวไทย และในโอกาสครบรอบ 150 พรรษาแหงวันคลายวันพระราชสมภพ วันที่ 20 กันยายน พ.ศ.

112

2546 องคการศึกษาวิทยาศาสตรและวัฒนธรรมแหงสหประชาชาติ หรือยูเนสโก (UNESCO) ไดประกาศ

ยกยอ งใหพระองคเปนบุคคลสําคัญและมีผลงานดีเดนของโลกทางสาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร

มนษุ ยวทิ ยา การพฒั นาสังคม และสือ่ สาร

4.4 สมเดจ็ พระเจา บรมวงศเ ธอ กรมพระยาดาํ รงราชานุภาพ
สมเด็จพระเจาบรมวงศเธอ กรมพระยาดํารงราชานุภาพ เปนพระโอรสในรัชกาลที่ 4 กับเจาจอม
มารดาชุม มีพระนามเดิมวา พระองคเจาดิศวรกุมาร ประสูติเม่ือวันท่ี 21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 ทรงไดรับ
การศึกษาเบ้ืองตนในพระบรมมหาราชวัง ในสมัยรัชกาลท่ี 5 ไดรับการสถาปนาเปนกรมหมื่นดํารง
ราชานุภาพ แลวเล่ือนเปนกรมหลวง ตอมาในสมัยรัชกาลท่ี 6 ไดเลื่อนขึ้นเปนกรมพระยา และเม่ือถึงสมัย
รัชกาลท่ี 7 ไดรับการสถาปนาเปน สมเด็จพระเจาบรมวงศเธอ กรมพระยาดํารงราชานุภาพ สมเด็จฯกรม
พระยาดํารงราชานุภาพทรงเปนกําลังสําคัญในการพัฒนาบานเมือง โดยเฉพาะการปฏิรูปประเทศในสมัย
รัชกาลที่ 5 ทรงปฏิบัติหนาที่ราชการดานความวิริยะอตุ สาหะ มีความรอบรู มคี วามซ่ือสัตย และจงรักภักดีตอ
พระมหากษัตริยท ุกพระองค

กรณยี กจิ ท่ีสําคญั

การศกึ ษา
ใน พ.ศ. 2423 ทรงไดรับแตงต้ังใหดํารงตําแหนงผูบังคับการกรมทหารมหาดเล็ก จึงเก่ียวของกับ
การศกึ ษามาตั้งแตนั้น เนือ่ งจากมกี ารตั้งโรงเรยี นทหารมหาดเลก็ ขนึ้ ในกรมทหารมหาดเล็ก ตอมาเปล่ียนเปน
โรงเรยี นเรยี นพลเรอื น จนถงึ พ.ศ. 2433 ทรงเปน อธบิ ดกี รมศึกษาธิการและกํากับกรมธรรมการ จึงปรับปรุง
งานดานการศกึ ษาใหทันสมัย เชน กาํ หนดจุดมุง หมายทางการศกึ ษาใหสอดคลองกบั ความตองการของประเทศ
คือ ฝกคนเพ่ือเขารับราชการกําหนดหลักสูตร เวลาเรียนใหเปนแบบสากล ทรงนิพนธแบบเรียนเร็วข้ึนใช
เพ่ือสอนใหอานไดภายใน 3 เดือน มีการตรวจคัดเลือกหนังสือเรียน กําหนดแนวปฏิบัติราชการในกรม
ธรรมการและรเิ ร่ิมขยายการศึกษาออกไปสูร าษฎรสามัญชน เปนตน

การปกครอง
ทรงตาํ แหนง เสนาบดกี ระทรวงมหาดไทยคนแรกเปนเวลานานถึง 23 ป ติดตอกันตั้งแตพ.ศ. 2435 –
2458 ทรงมีบทบาทสําคัญในการวางรากฐานระบบการบริหารราชการแผนดินสวนภูมิภาพในแนวใหม
โดยยกเลิกการปกครองทเี่ รียกวา ระบบกินเมอื ง ซ่ึงใหอํานาจเจาเมืองมาก มาเปน การรวมเมอื งใกลเคียงกันต้ัง
เปน มณฑล และสงขาหลวงเทศาภิบาลไปปกครองและจา ยเงนิ เดือนใหพ อเล้ียงชีพ ระบบนี้เปนระบบการรวม
อาํ นาจเขาสูศูนยก ลาง นอกจากนีม้ ีการตง้ั หนว ยงานใหมข้ึนในกระทรวงมหาดไทย เพื่อทําหนาที่ดูแลทุกขสุข
ราษฎร เชน กรมตํารวจ กรมปาไม กรมพยาบาล เปนตน ตลอดเวลาที่ทรงดูแลงานมหาดไทย ทรงให
ความสําคัญแกการตรวจราชการเปนอยางมาก เพราะตองการเห็นสภาพเปนอยูที่แทจริงของราษฎรดูการ
ทํางานของขา ราชการ และเปน ขวัญกําลงั ใจแกข า ราชการหวั เมืองดว ย

113

งานพระนิพนธ
ทรงนิพนธงานดานประวตั ิศาสตรโบราณคดี และศลิ ปวัฒนธรรมไวเ ปนจาํ นวนมาก ทรงใชวิธีสมัยใหม
ในการศึกษาคนควาประวัติศาสตรและโบราณคดี จนไดรับการยกยองวาเปนบิดาทางโบราณคดีและ
ประวตั ิศาสตรไทย สมเด็จฯ กรมพระยาดาํ รงราชานุภาพทรงลาออกจากตาํ แหนงเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
เมอ่ื พ.ศ. 2458 ในสมัยรชั กาลท่ี 6 เนือ่ งจากมปี ญ หาดา นสขุ ภาพ แตตอมาเสด็จกลับเขารับราชการอีกครั้งใน
ตาํ แหนงเสนาบดีมุรธาธร และเม่ือถึงสมัยรัชกาลที่ 7 ทรงดํารงตําแหนงอภิรัฐมนตรี งานสําคัญอื่น ๆ ท่ีทรง
วางรากฐานไว ไดแก หอสมดุ สําหรบั พระนคร และงานดานพพิ ธิ ภัณฑและหอจดหมายเหตุ สมเด็จฯกรม
พระยาดํารงราชานุภาพส้ินพระชนมเมื่อ พ.ศ. 2486 ทรงเปนตนราชสกุล ดิศกุล ใน พ.ศ. 2505 ยูเนสโก
ประกาศยกยองพระองคใหเปนผูมีผลงานดีเดนทางดานวัฒนธรรมระดับโลก นับเปนคนไทยคนแรกท่ีไดรับ
เกยี รติ
4.5 สมเดจ็ พระเจา บรมวงศเ ธอ เจาฟากรมพระยานริศรานวุ ัดตวิ งศ
สมเดจ็ พระเจา บรมวงศเ ธอ เจาฟากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ เปนเจาฟาผูทรงพระปรีชาสามารถ
ในวิชาการหลายแขนง ทรงเปนปราชญทางอักษรศาสตร ประวัติศาสตร ดนตรี และงานชาง พระองคมีพระ
นามเดิมวา พระองคเ จา จติ รเจริญ เปนพระราชโอรสในพระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลาเจาอยูหัว กับหมอมเจา
หญิงพรรณราย ประสูติทต่ี าํ หนักในพระบรมมหาราชวงั เม่ือวนั ท่ี 28 เมษายน พ.ศ. 2406 ทรงไดร ับการศกึ ษา
ขัน้ ตน ทโี่ รงเรียนเตรียมทหาร จากนน้ั ผนวชเปน สามเณรอยทู ่ีวัดบวรนิเวศวหิ าร หลังจากนน้ั ทรงศึกษาวิชาการ
ตาง ๆ และราชประเพณี ครัน้ ลาผนวชแลว ทรงรับราชการในพระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกลา เจา อยูหัวทรงมี
พระสติปญญารอบรู เปนท่ีวางพระราชหฤทัยจนไดรับพระกรุณาโปรดเกลาฯ ใหเล่ือนพระอิสริยยศเปน
พระเจานองยาเธอเจาฟากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ ทรงรับราชการในตําแหนงสําคัญ อยูหลายหนวยงาน
เพอื่ วางรากฐานในการบรหิ ารราชการใหม นั่ คง ทัง้ กระทรวงโยธาธกิ าร กระทรวงพระคลัง และกระทรวงวัง
ใน พ.ศ. 2452 ทรงกราบบังคมลาออกจากราชการ เนอื่ งจากประชวร ดว ยโรคพระหทยั โต ทรงปลูก
ตาํ หนกั อยูท่ีคลองเตย และเรยี กตําหนักน้ีวา บานปลายเนิน ครั้นเม่ือรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลา
เจาอยูหัว ทรงพระกรุณาโปรดเกลาฯ ใหเล่ือนพระอิสริยยศเปน สมเด็จพระเจาบรมวงศเธอ เจาฟากรม
พระนรศิ รานุวดั ติวงศ และโปรดเกลาฯ ใหทรงกลับเขารับราชการอีกครั้งหนึ่ง จนกระทั่งมีการเปลี่ยนแปลง
การปกครอง จงึ ทรงพน จากตาํ แหนง
ถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร (รัชกาลท่ี 8)
ทรงพระกรุณาโปรดเกลาฯ ใหเ ลอื่ นกรมข้ึนเปน สมเด็จพระเจาบรมวงศเ ธอ เจา ฟา กรมพระยานรศิ รานุวัด
ติวงศในบัน้ ปลายพระชนมท รงประทบั ทบ่ี า นปลายเนินจนสิ้นพระชนมลงเมื่อวันท่ี 10 มีนาคม พ.ศ. 2490
พระชันษา 83 ป ทรงเปนตน ราชสกุล จิตรพงศ
สมเดจ็ ฯ เจา ฟา กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ ทรงมีพระปรีชาสามารถในงานชางหลายแขนง ไดทรง
งานออกแบบไวเปนจํานวนมาก ทั้งงานภาพเขียนในวรรณคดี ภาพประดับผนัง พระราชลัญจกรและตรา
สัญลักษณตาง ๆ ตาลปต ร ตลอดจนสถาปตยกรรม ซง่ึ เปน ที่รจู กั แพรหลาย เชน พระอโุ บสถวดั เบญจมบพิตร-

114

ดุสติ วนาราม พระอุโบสถวัดราชาธิวาส พระอโุ บสถวัดพระปฐมเจดีย ฯลฯ ดวยพระปรีชาสามารถทางดานงาน
ชา งนี้เอง ทาํ ใหทรงไดรับพระสมัญญานามวา นายชา งใหญแหง กรุงสยาม

นอกจากน้ียงั ทรงพระปรชี าสามารถทางดา นดนตรี ทรงพระนิพนธเพลงเขมรไทรโยค เพลงตับนิทรา
ชาคริต เพลงตับจลู ง ฯลฯ สว นดา นวรรณกรรมทรงมีลายพระหตั ถโตตอบกับสมเด็จฯ กรมพระยาดํารงราชานุภาพ
ซึ่งภายหลังไดกลายเปนเอกสารที่มีคุณคาดานประวัติศาสตรโบราณคดี ศิลปวัฒนธรรมประเพณีและอักษร
ศาสตร ท่ีรูจักกันท่ัวไปในนาม สาสนสมเด็จ ความที่สมเด็จฯ เจาฟากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ
ทรงพระปรีชาสามารถในวิชาการหลายแขนง จึงมิไดเปนบุคคลสําคัญของชาติไทยเทาน้ัน หากแตทรงเปน
บุคคลที่ชาวโลกพึงรูจัก โดยใน พ.ศ. 2506 อันเปนวาระครบรอยปแหงวันประสูติ ยูเนสโกไดประกาศให
พระองคเ ปน บุคคลสาํ คัญของโลกพระองคหนึ่ง

4.6 ขรวั อนิ โขง
ขรวั อินโขง เปนช่อื เรียกพระอาจารยอ ิน ซง่ึ เปนจิตรกรในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยหู ัว
ขรวั อนิ โขง เปนชาวบางจาน จังหวัดเพชรบุรี บวชอยูจนตลอดชีวิตที่วัดราชบูรณะ (วัดเลียบ) กรุงเทพฯการที่
ทา นบวชมานานจงึ เรยี กวา ขรวั สวนคําวา โขง น้ันเกิดจากทานบวชเปนเณรอยูนานจนใคร ๆ พากันเรียกวา
อนิ โขง ซง่ึ คาํ วา โขง หรอื โคง หมายถงึ ใหญห รอื โตเกินวัยน้ันเอง
ขรัวอินโขง เปนชางเขียนไทยคนแรกท่ีมีความรูในการเขียนภาพทั้งแบบไทยที่นิยมเขียนกันมา
แตโบราณ และทง้ั แบบตะวนั ตกดวย นับเปนจิตรกรคนแรกของไทยท่ีมีพัฒนาการเขียนรูปจิตรกรรมฝาผนัง
โดยการนาํ ทฤษฎีการเขยี นภาพแบบสามมิตแิ บบตะวันตกเขามาเผยแพรใ นงานจิตรกรรมของไทยยคุ น้ัน
ภาพตา ง ๆ ทีข่ รวั อนิ โขงเขียนจงึ มีแสง เงา มคี วามลกึ และเหมือนจริง
ผลงานของขรวั อินโขงเปนทีโ่ ปรดปรานของพระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา เจา อยหู วั มากเคยโปรดเกลา ฯ
ใหเ ขยี นรูปตาง ๆ ตามแนวตะวันตกไวท ่พี ระอโุ บสถวดั บวรนิเวศวหิ าร ซ่งึ เปน ภาพเขียนแรก ๆ ของขรัวอินโขง
นอกจากนัน้ มีภาพเหมอื นพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาที่หอพระราชกรมานสุ รณ
ภาพของขรัวอินโขง เทาท่ีมปี รากฏหลกั ฐานและมกี ารกลา วอางถึง อาทิ ภาพเขียนชาดก เร่ืองพระยา
ชางเผือก ที่ผนังพระอุโบสถ และภาพสุภาษติ ทหี่ นา ตางพระอโุ บสถวดั พระศรรี ตั นศาสดาราม ภาพพงศาวดาร
กรุงรัตนโกสินทรใ นหอพระราชพงศานุสรณในพระบรมมหาราชวัง ภาพปริศนาธรรมทผี่ นงั พระอุโบสถวัดบรม
นวิ าส ภาพพระบรมรปู รัชกาลที่ 4 ฯลฯ
ภาพเขียนจากฝมือขรัวอินโขงเหลานี้ มีเอกลักษณเฉพาะตัว โดดเดน แปลกตา ใชสีเขมและสีออน
แตกตางจากงานจิตรกรรมที่เคยเขียนกันมาในยุคน้ัน ทําใหเกิดรูปแบบใหมของงานจิตรกรรมในสมัย
พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัวท่ีเรียกกันวา จิตรกรรมสกุลชางขรัวอินโขงที่เปนตนกําเนิดของงาน
จติ รกรรมไทยในยุคตอ ๆ มา

115

4.7 สมเด็จพระศรีนครนิ ทราบรมราชชนนี
สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนชี ทรงมีพระนามเดิมวา สังวาล ตะละภัฏ พระราชราชสมภพ
เมอื่ วันอาทิตยที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2443 ทรงเปนบุตรคนที่ 3 ในพระชนกชู และพระชนนีคํา ทรงมีพระภคินี
และพระเชษฐา 2 คนซึง่ ไดถ งึ แกกรรมตง้ั แตเ ยาววยั คงเหลอื แตพระอนชุ าออ นกวา พระองค 2 ป คอื คุณถมยา
สมเดจ็ พระศรนี ครนิ ทราบรมราชชนนีอภิเษกสมรสกบั สมเด็จเจาฟา ฯ กรมขนุ สงขลานครนิ ทร
ไดประสตู ิพระโอรสและพระธิดา ดงั น้ี
1. หมอมเจา กลั ยาณิวัฒนามหดิ ล ภายหลงั ทรงไดร บั การสถาปนาพระอิสริยศักด์ิ เปน สมเดจ็ พระเจา -
พ่นี างเธอ เจา ฟากลั ยาณวิ ฒั นา กรมหลวงนราธวิ าสราชนครินทร
2. หมอมเจาอานนั ทมหดิ ล (รชั กาลที่ 8)
3. พระวรวงศเธอพระองคเจา ภูมิพลอดุลยเดช (รชั กาลท่ี 9)

พระราชกรณียกจิ ท่สี าํ คัญ

การแพทย พยาบาล การสาธารณสขุ และการศึกษา
สมเดจ็ ยาทรงจดั ตงั้ หนวยและมลู นธิ ทิ ีส่ าํ คญั ข้นึ ดังน้ี
1. หนว ยแพทยอาสาสมเดจ็ พระศรนี ครนิ ทราบรมราชชนนี (พอ.สว.) เปนหนวยแพทยอาสาเคล่ือนท่ี
ท่เี ดนิ ไปในถิ่นทุรกันดาร ประกอบดว ย แพทย ทนั ตแพทย เภสัชกร พยาบาล เจาหนาทีส่ าธารณสขุ และสมาชิก
สมทบอกี คณะหนงึ่ ซง่ึ ไมไ ดรบั สิง่ ตอบแทนและเบี้ยเลย้ี ง เงินเดอื น
2. มลู นิธิขาเทยี ม จดั ต้งั เมือ่ 17 สงิ หาคม พ.ศ. 2535
3. มลู นิธถิ นั ยรักษ ท่โี รงพยาบาลศริ ริ าช จัดตงั้ เม่อื เดอื นมีนาคม พ.ศ. 2538 เพอ่ื ใชเ ปน สถานที่ตรวจ
วนิ ิจฉัยเตา นม
4. ทรงบริจาคเงนิ เพอ่ื สรางโรงเรียนกวา 185 โรงเรียน และทรงรบั เอาโครงการของโรงเรียนตํารวจ
ตระเวนชายแดนไวใ นพระราชูปถัมภ

การอนุรกั ษธรรมชาติ และส่งิ แวดลอ ม
สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ทรงเปนพระราชวงศที่โปรดธรรมชาติมาก ทรงสราง
พระตําหนักดอยตุง ข้ึนบริเวณดอยตุง เนื้อที่ 29 ไร 3 งาน ท่ีบานอีกอปากลวย อําเภอแมฟาหลวง จังหวัด
เชียงราย ดวยพระราชทรัพยสวนพระองคเอง ในพื้นที่เชาของกรมปาไมเปนเวลานาน 30 ป มีความสูงกวา
ระดับน้ําทะเลประมาณ 1,000 เมตร โดยทรงเรียกพระตําหนักน้ีวา บานท่ีดอยตุง ทรงพัฒนาดอยตุงและ
สงเสริมงานใหชาวเขาอกี ดวย ดงั นี้
1. โครงการพัฒนาดอยตงุ เมื่อป พ.ศ. 2531
2. ทรงพระราชทานกลา ไมแกผูตามเสดจ็ และทรงปลกู ปา ดวยพระองคเอง
3. ทรงนาํ เมลด็ กาแฟพนั ธุอาราบกิ า และไมด อกมาปลูก
4. โครงการขยายพนั ธโุ ดยวิธีเพาะเลย้ี งเน้ือเยอื่ หนอไมฝรง่ั กลวย กลวยไม เห็ดหลนิ จอื สตรอเบอรรี่

116

5. จดั ต้งั ศนู ยบาํ บัด และฟนฟูสมรรถภาพผูต ดิ ยาเสพติด ท่ีบานผาหมี ตําบลเวียงพางคาํ อาํ เภอ
แมสาย จงั หวัดเชยี งราย

จากพระราชอตุ สาหะดงั กลา ว และโครงการที่ยังมิไดนําเสนอขึ้นมาขางตนนี้ ยอดดอย ที่เคยหัวโลน
ดวยการถางปา ทําไรเล่ือนลอยปลูกฝน จึงไดกลับกลายมาเปนดอยท่ีเต็มไปดวยปาไมตามเดิม ดวยเหตุน้ี
พระองคจ งึ ทรงไดรบั ขนานนามวา สมเด็จยาแมฟาหลวงของชาวไทย

ในวันองั คารท่ี 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีทรงไดเสด็จสวรรคต
แตพ ระเกยี รติคุณ และพระมหากรุณาธิคุณ ที่ทรงปรารถนาใหชาวไทยมีความสุข ยังคงสถิตถาวรอยูในความ
ทรงจําของพสกนิกรทั่วไทยตลอดกาล และในวันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2543 เปนวันคลายวันพระราชสมภพ
ครบรอบ 100 ป องคการวิทยาศาสตรและวัฒนธรรมแหงสหประชาชาติ หรือ ยูเนสโก ไดเฉลิมพระเกียรติ
ยกยองใหสมเดจ็ พระศรีนครินทราบรมราชชนนีทรงเปน “บุคคลสาํ คัญของโลก”

4.8 พระบาทสมเดจ็ พระปรมินทรมหาภูมิพลอดลุ ยเดช (รัชกาลที่ 9)
พระบาทสมเดจ็ พระปรมินทรมหาภูมพิ ลอดลุ ยเดช พระราชโอรสพระองคเล็กในสมเด็จเจาฟามหิดล
อดุลยเดช กรมขนุ สงขลานครินทร และหมอมสงั วาล ประสูติ ณ โรงพยาบาลเมานทออเบรน เมืองเคมบริดจ
รัฐแมสสาซูเสตต ประเทศสหรัฐอเมริกา วันที่ 5 ธนั วาคม 2570 ตรงกบั วันจันทร เดอื นอาย ขึ้น 12 คํ่า ปเถาะ
เหตุที่ประสูตทิ อี่ เมรกิ าเพราะขณะน้นั พระบรมราชนกเสด็จทรงศกึ ษาและปฏิบัติหนาทรี่ าชการในตางประเทศ
ทรงเปนพระมหากษัตริยรัชกาลที่ 9 แหงราชวงศจ กั รี เสดจ็ ขึ้นครองราชยตั้งแตวนั ที่ 9 มิถุนายน พ.ศ.
2489 และเสด็จสวรรคตในวันท่ี 13 ตุลาคม พ.ศ. 2559 ทรงอยูในราชสมบัติ เปนระยะเวลา 70 ป
ทรงพระสถานะเปนประมขุ แหงรัฐตามบทบญั ญัติของรัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย
พระองคทรงไดรับการถวายพระราชสมัญญาวา “สมเด็จพระภัทรมหาราช” ซึ่งมีความหมายวา
“พระมหากษัตริยผูประเสริฐยิ่ง” ตอมาไดมีการถวายพระราชสมัญญาใหมวา “พระบาทสมเด็จ-
พระเจา อยหู วั ภมู ิพลอดลุ ยเดชมหาราช” เมอ่ื พ.ศ. 2530 และ“พระภูมิพลมหาราช” อนุโลมตามธรรมเนียม
เชนเดียวกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัว (รัชกาลที่ 5) ท่ีทรงไดรับพระราชสมัญญาวา
“พระปยมหาราช” อนึ่ง ประชาชนท่ัวไปนิยมเรียกพระองควา “ในหลวง” คําดังกลาวคาดวายอมาจาก
“ใน (พระบรมมหาราชวงั ) หลวง” บางกว็ า เพยี้ นมาจากคําวา “นายหลวง” ซึ่งแปลวา เจา นายผเู ปนใหญ
ทงั้ นี้ ทรงเปน พระมหากษัตริยท ีท่ รงอยใู นตาํ แหนงยาวนานที่สุดในโลก และเสวยราชยยาวนานท่ีสุด
ในประวตั ศิ าสตรชาตไิ ทยดวยเชนกนั
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภมู พิ ลอดลุ ยเดช ทรงหมนั้ กบั ม.ร.ว. สริ กิ ิติ์ เมอื่ วันท่ี 19 กรกฎาคม
พ.ศ. 2492 เสด็จพระราชดาํ เนนิ นวิ ตั พระนครในปถ ัดมา โดยประทับ ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน ตอมาวันท่ี 28
เมษายน พ.ศ. 2493 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชโปรดเกลาฯ ใหจัดการพระราชพิธี-
ราชาภิเษกสมรสกับหมอมราชวงศสิริกิติ์ กิติยากร ณ พระตําหนักสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี
พระพันวัสสาอัยยิกาเจาในวังสระปทุม ซ่ึงในการพระราชพิธีราชาภิเษกสมรสน้ี มีพระบรมราชโองการ
โปรดเกลา ฯ ใหส ถาปนาหมอมราชวงศหญงิ สิรกิ ติ ิ์ กติ ยิ ากร ขึน้ เปน สมเด็จพระราชินีสิริกิติ์ วันท่ี 5 พฤษภาคม
พ.ศ. 2493 ทรงพระกรณุ าโปรดเกลากระหมอมใหตั้งการพระราชพิธีบรมราชาภเิ ษกตามแบบอยางโบราณราช

117

ประเพณขี น้ึ ณ พระที่น่ังไพศาลทักษณิ เฉลมิ พระปรมาภไิ ธยตามทีจ่ ารกึ ในพระสพุ รรณบฏั วา พระบาทสมเดจ็ -
พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถ-
บพิตร พระราชทานพระปฐมบรมราชโองการวา “เราจะครองแผน ดนิ โดยธรรม เพ่ือประโยชนสุขแหงมหาชน
ชาวสยาม” และในโอกาสน้ี มพี ระบรมราชโองการโปรดเกลาฯ ใหเ ฉลมิ พระนามาภไิ ธย สมเดจ็ พระราชินีสิริกติ ์ิ
เปน สมเด็จพระนางเจาสิรกิ ติ ิ์ พระบรมราชินี

พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภูมพิ ลอดลุ ยเดชและสมเดจ็ พระนางเจาสริ ิกติ ิ์ พระบรมราชินีนาถ
มีพระราชโอรส และพระราชธดิ าดวยกันส่พี ระองคตามลําดับดังตอไปนี้

1. ทลู กระหมอมหญงิ อุบลรตั นราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี (พระนามเดิม : สมเดจ็ พระเจา ลูกเธอ
เจา ฟาอบุ ลรัตนราชกัญญา สิรวิ ัฒนาพรรณวดี ประสตู ิ 5 เมษายน 2494 สถานพยาบาล มงตช ัวชี เมืองโลซาน
ประเทศสวิตเซอรแลนด) สมเด็จพระเจาลูกเธอพระองคน้ีไดทรงลาออกจากฐานันดรศักด์ิแหงพระราชวงศ
โดยมีพระโอรสหนึ่งองคและพระธิดาสององค ทั้งนี้ คาํ วา “ทูลกระหมอมหญิง” เปนคําเรียกพระราชวงศท่ีมี
พระชนนีเปน สมเดจ็ พระบรมราชนิ ี

2. สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจาฟามหาวชิราลงกรณ สยามมกฎราชกุมาร (พระนามเดิม :
สมเดจ็ พระเจาลูกยาเธอ เจา ฟา วชิราลงกรณ บรมจกั รยาดศิ รสนั ตตวิ งศ เทเวศรธํารงสุบรบิ าล อภิคุณูประการ
มหิตตลาดุลเดช ภมู ิพลนเรสวรางกูร กติ ตสิ ิริสมบรู ณสวางควัฒน บรมขัตติยราชกุมาร; ประสูติ: 28 กรกฎาคม
2495, พระท่ีน่ังอมั พรสถาน)

3. สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสุดา เจา ฟา มหาจกั รีสิรินธร รัฐสีมาคุณากรปยชาติ สยามบรมราชกุมารี
(พระนามเดิม: สมเด็จพระเจาลูกเธอ เจาฟาสิรินธรเทพรัตนสุดา กิติวัฒนาดุลโสภาคย; ประสูติ:2 เมษายน
2498, พระทน่ี ่ังอมั พรสถาน)

118

4. สมเดจ็ พระเจาลูกเธอ เจา ฟา จฬุ าภรณวลยั ลกั ษณ อคั รราชกุมารี (ประสูติ: 4 กรกฎาคม 2500,
พระทีน่ งั่ อัมพรสถาน)

พระราชกรณียกิจ พระราชนพิ นธ และผลงานอน่ื โดยสังเขป
ทรงประกอบพระราชกรณยี กจิ ท่ีถงึ พรอมทงั้ ความบรสิ ุทธิ์บรบิ รู ณ จึงเปน ชวงเวลา 60 ป ทพี่ สกนิกร
ชาวไทยอยูไดอยางรมเย็นเปน สขุ ภายใตรม
พระบารมี พระราชกรณียกจิ ทั้งหลายท่ีพระองค
ทรงบาํ เพญ็ นับเปน พระมหากรุณาธคิ ุณอยางหา
ทส่ี ุดไมไดท พี่ ระองคทรงมตี อประเทศชาตแิ ละ
ประชาชนชาวไทย ดังพระราชกรณียกจิ และ
พระราชนพิ นธ ดังนี้
มลู นธิ ิชยั พัฒนา
มูลนิธิโครงการหลวง
โครงการสว นพระองคสวนจิตรลดา
โครงการหลวงอางขาง
โครงการปลกู ปาถาวร
โครงการแกมลงิ
โครงการฝนหลวง
โครงการสารานกุ รมไทยสําหรบั เยาวชน
โครงการแกลงดนิ
กังหนั ชยั พัฒนา
แนวพระราชดาํ ริ ผลติ แกสโซฮอลในโครงการสว นพระองค (พ.ศ. 2528)
แนวพระราชดาํ ริ เศรษฐกิจพอเพยี ง
เพลงพระราชนพิ นธ
พระสมเดจ็ จติ รลดา

พระเกยี รติยศ
พระบาทสมเดจ็ พระปรมินทรมหาภูมพิ ลอดลุ ยเดช ทรงไดรับการทลู เกลาฯ ถวายรางวลั และเกยี รติยศ
ตา ง ๆ มากมาย ทง้ั จากบุคคลและคุณบคุ คลในประเทศและตา งประเทศ อนั เนอื่ งมาจากพระราชกรณยี กิจและ
พระราชอัธยาศยั ในการแสวงหาความรู ท่ีสาํ คญั เปน ตน วา
ประธานรฐั สภายโุ รปและสมาชกิ รวมกันทูลเกลาฯ ถวาย “เหรยี ญรัฐสภายุโรป”
(19 กรกฎาคม พ.ศ. 2519)
ประธานคณะกรรมมาธกิ ารเพื่อสนั ติภาพของสมาคมอธกิ ารบดีระหวา งประเทศ ทูลเกลา ฯ ถวาย
“รางวลั สันติภาพ” (9 กันยายน พ.ศ. 2529)

119

สถาบนั เทคโนโลยีแหงเอเชีย ทูลเกลาฯ ถวาย “เหรียญทองเฉลิมพระเกียรติคุณ ในการนําชนบทให
พัฒนา” (21 กรกฎาคม พ.ศ. 2530)

ผูอํานวยการใหญโ ครงการส่งิ แวดลอมแหง สหประชาชาติ (UNEP) ทลู เกลา ฯถวาย “เหรยี ญทองประกาศ
พระเกยี รตคิ ุณดา นสงิ่ แวดลอม” (4 พฤจิกายน พ.ศ. 2535)

ผอู าํ นวยการใหญองคการอนามยั โลก (WHO) ทูลเกลาฯ ถวาย “เหรียญทองสาธารณสุขเพือ่ มวลชน”
(24 พฤศจกิ ายน พ.ศ. 2535)

คณะกรรมการสมาคมนิเวศวิทยาเชิงเคมีสากล (International Society of Chemical Ecology)
ทูลเกลา ฯ ถวาย “เหรยี ญรางวัลเทิดพระเกยี รตใิ นการสงวนรกั ษาความหลายหลายทางชวี ภาพ” (26 มกราคม
พ.ศ. 2536)

หัวหนา สาขาเกษตร ฝายวิชาการภมู ภิ าคเอเชียของธนาคารโลก ทลู เกลาฯ ถวาย “รางวลั หญา แฝกชบุ
สํารดิ ” สดุดพี ระเกียรติคณุ ในฐานะทที่ รงเปน นักอนรุ กั ษด ินและนาํ้ (30 ตลุ าคม พ.ศ. 2536)

ผูอาํ นวยการบริหารของยูเอ็นดีซีพี (UNDCP) แหงสหประชาชาติ ทูลเกลาฯ ถวาย “เหรียญทองคํา
สดุดีพระเกยี รตคิ ณุ ดา นการปอ งกันแกไ ขปญหายาเสพตดิ ” (12 ธันวาคม พ.ศ. 2537)

องคการอาหารและเกษตรแหงสหประชาชาติ (FAO) ทูลเกลาฯ ถวาย “เหรียญสดุดีพระเกียรติคุณ
ในดา นการพัฒนาการเกษตร” (6 ธนั วาคม พ.ศ. 2539)

สาํ นกั งานโครงการพัฒนาแหงสหประชาชาติ (UNDP) ทูลเกลาฯ ถวาย “รางวลั ความสําเร็จสูงสุดดาน
การพัฒนามนุษย” จากการที่ไดทรงอุทิศกําลังพระวรกายและทรงพระวิริยะอุตสาหะในการปฏิบัติพระราช
กรณยี กิจนอยใหญนานัปการ เพ่อื ยงั ประโยชนแ ละความเจรญิ อยา งย่ังยืนมาสปู ระชาชนชาวไทยทง้ั ประเทศมา
โดยตลอด (26 พฤษภาคม พ.ศ. 2549)

ในป พ.ศ. 2550 องคการทรัพยสินทางปญญาโลก (World Intellectual Property Organization-
WIPO) แถลงขาวการทลู เกลาฯ ถวาย “เหรียญรางวัลผูนําโลกดานทรัพยสินทางปญญา” (Global Leaders
Award) โดยนายฟรานซิส เกอรร่ี ผูอํานวยการใหญเปนผูนําขึ้นทูลเกลาฯ ถวาย ณ พระราชวังไกลกังวล
ในวันที่ 14 มกราคม 2552 เพ่อื เทิดพระเกียรตทิ ่ที รงมบี ทบาทและผลดานทรัพยสนิ ทางปญญาทโ่ี ดดเดน ทั้งน้ี
พระองคทรงเปนผนู าํ โลกคนแรกทไี่ ดรับการทลู เกลาฯ ถวายเหรยี ญรางวลั ดงั กลาว

4.9 พระยากัลยาณไมตรี (ดร.ฟรานซสิ บี แซร) Dr. Francis Bowes Sayre
ดร.ฟรานซิส บ.ี แซร เปน ชาวตะวันตกคนท่ี 2 ทไี่ ดรบั พระราชทานบรรดาศกั ดิเ์ ปน พระยากลั ยาณไมตรี
ชาวตะวันตก คนแรกท่ีเปนพระยากัลยาณไมตรี มีนามเดิมวา เจนสไอเวอรสันเวสเตนการด (Jens Iverson
Westengard) เกิดเม่ือ พ.ศ. 2428 ที่มลรัฐเพนซิลวาเนีย สหรัฐอเมริกาสําเร็จการศึกษาจากมหาวิทยาลัย
ฮารวารด เขามารบั ราชการในประเทศไทยในสมัยรชั กาลท่ี 5 - 6 โดยใน พ.ศ. 2446-2451 เปนผชู วยทีป่ รกึ ษา
ราชการแผน ดิน หลังจากน้ันเปน ทปี่ รกึ ษาราชการแผน ดนิ จนถงึ พ.ศ. 2458 จึงกราบถวายบังคมลาออกกลบั ไป
สหรฐั อเมริกา เวสเตนการดไดรบั พระราชทานบรรดาศักดิ์เปน พระยากัลยาณไมตรเี มื่อ พ.ศ. 2454
ดร.แซร มีบทบาทสําคัญในการปลดเปล้ืองขอผูกพันตามสนธิสัญญาเบาวริงที่ไทยทําไวกับประเทศ
อังกฤษในสมัยรัชกาลท่ี 4 และสนธิสัญญาลักษณะเดียวกันท่ีไทยทําไวกับประเทศอื่น ซ่ึงฝายไทยเสียเปรียบ

120

มากในเรอ่ื งที่คนในบังคบั ตา งชาตไิ มต อ งข้ึนศาลไทย และไทยจะเก็บภาษีจากตางประเทศเกินรอยละ 3 ไมได
ประเทศไทยพยายามหาทางแกไขสนธิสัญญาเสียเปรียบน้ีมาโดยตลอด ต้ังแตสมัยรัชกาลท่ี 5 มาจนถึงสมัย
รัชกาลที่ 6 ปรากฏวามีเพียง 2 ประเทศที่ยอมแกไขให โดยมีขอแมบางประการ ไดแก สหรัฐอเมริกาเปน
ประเทศแรกทย่ี อมแกไ ขใน พ.ศ. 2436 และญีป่ นุ ยอมแกไ ขใน พ.ศ. 2466

เมื่อ ดร.แซร เขามาประเทศไทยแลว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลาเจาอยูหัวทรงแตงตั้งใหเปน
ผแู ทนประเทศไทยไปเจรจาขอแกไขสนธิสัญญากับประเทศในยุโรป ดร.แซร เริ่มออกเดินทางไปปฏิบัติงาน
ใน พ.ศ. 2467 การเจรจาเปนไปอยา งยากลาํ บาก โดยเฉพาะอยางย่ิงการเจรจากบั อังกฤษ และฝร่ังเศสซง่ึ ตา งก็
พยายามรักษาผลประโยชนของตนเต็มที่ แตเน่อื งจาก ดร.แซร เปนผูมีวริ ยิ ะอตุ สาหะ มีความสามารถทางการ
ทูต และมีความตั้งใจดีตอประเทศไทย ประกอบกับสถานภาพสวนตัวของ ดร.แซร ท่ีเปนบุตรเขยของ
ประธานาธิบดวี ูดโรว วสิ สนั แหง สหรฐั อเมริกา จึงทําใหการเจรจาประสพความสําเร็จ ประเทศในยุโรปที่ทํา
สนธิสัญญากับไทย ไดแก ประเทศอังกฤษ ฝรั่งเศส เนเธอรแลนด สเปน โปรตุเกส เดนมารก สวีเดน อิตาลี
และเบลเยีย่ ม ยินยอมแกส นธิสัญญาใหเปนแบบเดียวกับท่ีสหรฐั อเมรกิ ายอมแกใ ห

ดร.แซร ถวายบังคมลาออกจากหนา ท่ีกลบั ไปสหรัฐอเมรกิ าใน พ.ศ. 2468 แตก็ยังยินดีที่จะชวยเหลือ
ประเทศไทย ดังเชนใน พ.ศ. 2469 หลังจากท่ีพระบาทสมเด็จพระปกเกลาเจาอยูหัวทรงขึ้นครองราชยได
ไมนาน ดร.แซรไ ดถวายคําแนะนาํ เกยี่ วกับสถานการณบานเมือง และแนวทางแกปญหาตาง ๆ ตามที่ทรงถาม
ไป และยังไดรา งรัฐธรรมนูญถวายใหทรงพจิ ารณาดวย

จากคุณงามความดที ี่ ดร.แซร มตี อ ประเทศไทย จึงไดร ับพระราชทานบรรดาศักดิ์เปนพระยากัลยาณ
ไมตรี เมอื่ พ.ศ. 2470 และตอมาใน พ.ศ. 2511 รัฐบาลไทยไดต ง้ั ชอื่ ถนนขาง กระทรวงตางประเทศ (วังสราญ
รมย) วา ถนนกัลยาณไมตรี พระยากัลยาณไมตรีถงึ แกอ นจิ กรรมที่ประเทศสหรัฐอเมริกาเมื่อ พ.ศ. 2515

4.10 หมอบรดั เลย (Dr. Dan Beach Bradley)
ดร.แดน บีช แบรดเลย ชาวไทยเรียกกันวา หมอบรัดเลย หรือ ปลัดเล เปนชาวนิวยอรก ประเทศ
สหรัฐอเมรกิ า เกดิ เมอ่ื พ.ศ. 2345 หมอบรัดเลยเดินทางเขามายังสยาม เมื่อ พ.ศ. 2378 โดยพักอาศัยอยูกับ
มชิ ชนั นารี ชื่อ จอหน สัน ท่วี ดั เกาะ เม่ือเขามาอยูเมอื งไทย ในตอนแรกหมอบรัดเลยเ ปดโอสถศาลาขึ้นท่ีขางใต
วัดเกาะ รับรักษาโรคใหแกชาวบานแถวนั้น พรอมท้ังสอนศาสนาคริสตใหแกชาวจีนที่อยูในเมืองไทย
สวนซาราหภ รรยาของหมอเปนครสู อนภาษาองั กฤษ
ตอ มาหมอบรดั เลยย ายไปอยแู ถวโบสถวดั ซางตาครสู ขยายกิจการจากรบั รกั ษาโรค เปน โรงพมิ พ
โดยรับพิมพหนังสือเกี่ยวกับศาสนาคริสต แจกและพิมพประกาศของทางราชการ เร่ือง หามนําฝนเขามา
ในประเทศสยามเปนฉบับแรก จาํ นวน 9,000 แผน เม่อื วนั ท่ี 27 เมษายน พ.ศ. 2382 อกี ดวย กิจการโรงพิมพ
น้ีนับเปน ประโยชนสาํ หรับคนไทยมาก เอกสารทางประวตั ิศาสตรท่สี าํ คัญซ่ึงคนรนุ หลังไดศ กึ ษาสว นหนึ่ง
ก็มาจากโรงพิมพข องหมอบรัดเลย นอกจากนี้ทานไดออกหนังสือพิมพรายปฉบับหนึ่ง ชื่อวา บางกอกคาเลน
เดอร (Bangkok Galender) ตอ มาไดออกหนงั สือพิมพรายปกษอกี ฉบับหนึง่ เมื่อ พ.ศ. 2387 ชื่อวา บางกอกรี
คอรเดอร (Bangkok Recorder) นอกจากหนังสอื พิมพแลว ยงั ไดพิมพหนังสอื เลม จาํ หนายอีกดวย เชน ไคเก็ก

121

ไซฮ น่ั สามกก เลยี ดกก หอ งสนิ ฯลฯ หนังสอื ของหมอบรัดเลยน้ันเปนที่รูจักแพรหลายในหมูขุนนางและราช
สํานัก โดยเฉพาะหนงั สือพิมพท ่ลี งบทความแสดงความคดิ เหน็ อยางกวางขวาง

นอกจากงานดานโรงพิมพท่ีหมอบรดั เลยเขา มาบุกเบิกและพัฒนาใหวงการส่ิงพิมพไทยแลวงานดาน
การแพทยแ ละดานสาธารณสุขที่ทานทําไวกม็ ิไดย ิ่งหยอ นไปกวากนั หมอบรดั เลย นบั เปนหมอฝร่ังคนแรกที่ได
นําเอาหลักวิชาการแพทยสมัยใหมเขามาเผยแพรในเมืองไทย มีการผาตัดและชวยรักษาโรคตาง ๆ โดยใชยา
แผนใหม ซึง่ ชว ยใหค นไขหายปวยอยางรวดเรว็ ท่ีสําคญั ที่สดุ คือ การปลกู ฝปอ งกันไขทรพษิ

ดวยคุณงานความดีท่ีหมอบรัดเลยมีตอแผนดินไทย พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัวจึงได
พระราชทานพระบรมราชานุญาตใหพวกมิชชันนารี และหมอบรัดเลยเชาที่หลังปอมวิไชยประสิทธิ์อยูจนถึง
รชั สมยั พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลาเจา อยหู ัว จึงพระราชทานใหอ ยโู ดยไมต อ งเสียคา เชาจนกระทั่งหมอบ
รดั เลยถึงแกกรรมเมอ่ื พ.ศ. 2416 รวมอายไุ ด 71 ป

บุคคลสําคญั ของประเทศไทยท่ีองคก ารศึกษา วทิ ยาศาสตร และวัฒนธรรมแหง
สหประชาชาติ (ยูเนสโก) ยกยอง

อนั ดับ ผไู ดร บั ยกยอ ง ยกยองเมอ่ื วันที่ ยกยอ งเน่ืองในวาระ

1. สมเดจ็ พระเจาบรมวงศเ ธอฯ 21 มถิ ุนายน พ.ศ. 2505 ฉลองวนั ประสูติ

กรมพระยาดํารงราชานุภาพ ครบ 100 พรรษา

2. สมเดจ็ พระเจาบรมวงศเ ธอฯ 28 เมษายน พ.ศ. 2506 ฉลองวันประสูติ
กรมพระยานรศิ รานุวดั ตวิ งศ ครบ 100 พรรษา

122

อันดับ ผูไดร ับยกยอ ง ยกยองเมอ่ื วนั ที่ ยกยอ งเนื่องในวาระ

3. พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลิศ 24 กุมภาพันธ พ.ศ. 2511 ฉลองวนั พระราชสมภพ

หลา นภาลยั ครบ 200 พรรษา

4. พระบาทสมเดจ็ พระมงกุฏเกลา 1 มกราคม พ.ศ. 2524 ฉลองวันพระพระราช
เจา อยหู วั สมภพครบ 100 พรรษา

5. สุนทรภู 26 มถิ นุ ายน พ.ศ. 2529 ฉลองครบชาตกิ าล
200 ป

6. พระยาอนุมานราชธน 14 ธนั วาคม พ.ศ. 2531 ฉลองครบชาติกาล 100 ป

7. สมเดจ็ พระมหาสมณเจา กรม 11 ธันวาคม พ.ศ. 2533 ฉลองวันประสูติครบ 200
พระปรมานชุ ติ ชโิ นรส พรรษา

8. พระเจาวรวงศเ ธอกรมหมืน่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2534 ฉลองวันประสูตคิ รบ 100
นราธปิ พงศป ระพันธ พรรษา

9. สมเดจ็ พระมหติ ลาธเิ บศร 1 มกราคม พ.ศ. 2535 ฉลองวันพระราชสมภพ
อดลุ ยเดชวิกรม ครบ 100 พรรษา
พระบรมราชชนก

10. พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทร 9 มิถนุ ายน พ.ศ. 2539 ฉลองสิรริ าชสมบัติ
มหาภมู พิ ลอดลุ ยเดช ครบ 50 ป

11. สมเดจ็ พระศรีนครินทรา 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2543 ฉลองวันพระราชสมภพ
บรมราชชนนี ครบ 100 พรรษา

12. นายปรีดี พนมยงค 20 กนั ยายน พ.ศ. 2543 ฉลองครบชาติกาล 100 ป

13. พระบาทสมเดจ็ พระ 20 กันยายน พ.ศ. 2546 ฉลองวนั พระราชสมภพ
จุลจอมเกลาเจา อยูห วั ครบ 150 พรรษา

14. หมอ มหลวงปน มาลากลุ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2546 ฉลองครบชาตกิ าล
100 ป

123

อนั ดับ ผไู ดร ับยกยอง ยกยองเมื่อวนั ที่ ยกยองเนือ่ งในวาระ

15. พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา 18 ตลุ าคม พ.ศ. 2547 ฉลองวนั พระราชสมภพ
เจาอยหู ัว ครบรอบ 200 พรรษา

16. นายกหุ ลาบ สายประดิษฐ 31 มีนาคม พ.ศ. 2548 ฉลองครบชาตกิ าล
17. พทุ ธทาสภิกขุ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2548 100 ป

ฉลองครบชาติกาล
100 ป

18. พระเจาบรมวงศเ ธอฯ กรม 19 พฤศจกิ ายน พ.ศ. 2550 ฉลองวันประสูติครบ
หลวงวงศาธิราชสนทิ 200 พรรษา

กจิ กรรมที่ 9 เรือ่ ง บคุ คลสําคญั ของไทยและของโลกดา นประวัติศาสตร

ใหนักศกึ ษาแบง กลมุ 4 กลมุ แตละกลุมศกึ ษาคน ควาและทาํ รายงานสง พรอ มกับนําเสนอ โดยมี
หวั เรือ่ ง ดังน้ี

กลมุ ท่ี 1 พระราชประวัตแิ ละพระราชกรณยี กิจทส่ี าํ คญั ของพอ ขุนรามคําแหงมหาราช

กลมุ ที่ 2 พระราชประวตั ิและพระราชกรณียกิจทีส่ าํ คญั ของ
พระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกลา เจาอยูหวั

กลมุ ที่ 3 พระราชประวตั แิ ละพระราชกรณยี กิจทส่ี าํ คัญของ
สมเดจ็ พระศรีนครินทราบรมราชชนนี

กลมุ ที่ 4 พระราชประวตั ิและพระราชกรณยี กิจทส่ี ําคญั ของ
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช

124

เรอ่ื งท่ี 5 เหตุการณสาํ คัญของโลกท่ีมีผลตอ ปจ จุบนั

เหตกุ ารณส ําคญั ที่มผี ลกระทบตอการเปลี่ยนแปลงของโลกนั้นหมายถึงเหตุการณสําคัญท่ีทําใหโลก
เกิดการเปลี่ยนแปลงภายหลังสงครามสิ้นสุดลง ซึ่งพบวาสหประชาชาติสามารถยับยั้งการทําสงครามอาวุธ
ไดในระดับหน่งึ แตเ ม่อื สงครามอาวธุ ผานไปเหตกุ ารณป จ จบุ ันจะกลายเปน สงครามเศรษฐกจิ ชวี ิตความเปน อยู
วัฒนธรรม จารีตประเพณี รวมถึงการเมืองการปกครองในปจจุบัน ซ่ึงเหตุการณสําคัญในอดีตท่ีสงผล
ตอ ปจจุบนั มดี งั น้ี

1. สงครามโลกคร้ังท่ี 1 และ 2

สงครามโลกครง้ั ทหี่ นงึ่ เปนสงครามความขดั แยงบนฐานการลาอาณานิคม ระหวางมหาอํานาจยุโรป
สองคา ย คอื ฝายไตรพันธมิตร (Triple Alliance) ซงึ่ ประกอบไปดวยเยอรมนี และอิตาลี กับฝายมหาอํานาจ
(Triple Entente) ประกอบไปดวยบริเตนใหญ ฝรั่งเศสและรัสเซีย เกิดขึ้นในชวง ค.ศ.1914-1918
(พ.ศ.2547-2461)

สาเหตขุ องสงครามโลกครัง้ ที่หน่ึง เกดิ จากความขดั แยง ทางการเมืองของทวีปยุโรป โดยเปนจุดเรม่ิ ตน
ของการส้ินสุดของระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชยของยุโรป การส้ินสุดของจักรวรรดิออตโตมัน เปนตัวเรง
ปฏกิ ิรยิ าของการปฏวิ ัติรัสเซีย การพายแพข องประเทศเยอรมนใี นสงครามครงั้ นี้ สง ผลใหเกิดลัทธิชาตินิยมขึ้น
ในประเทศ และเปน จุดเร่ิมตน ของสงครามโลกครัง้ ทีส่ อง เมื่อ พ.ศ.2482 (ค.ศ.1939)

ในชวงแรกของสงครามมหาอํานาจกลางเปนฝายไดเปรียบ แตหลังจากที่อเมริกาเขารวมกับฝาย
พันธมิตร พรอมกับสงอาวุธยุทโธปกรณและกําลังพลเกือบ 5 ลานคน ทําใหพันธมิตรกลับมาไดเปรียบและ
สามารถเอาชนะฝายมหาอํานาจกลางไดอยา งเดด็ ขาด ในทสี่ ุดเมื่อฝายมหาอาํ นาจกลางยอมแพแ ละเซ็นสัญญา
สงบศึกเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน ค.ศ.1918 สงครามโลกครั้งที่ 1 ซึ่งกินระยะเวลายาวนาน 4 ป 5 เดือน จึงยุติ
ลงอยา งเปน รปู ธรรม

ผลกระทบ
หลงั จากทส่ี หรฐั อเมริกาไดเ ขารวมรบและประกาศศักดาในสงครามครั้งนี้ ทําใหสหรัฐอเมริกาไดกาว
เขา มาเปนหน่ึงในมหาอํานาจโลกเสรบี นเวทีโลกเคยี งคูกับองั กฤษและฝรั่งเศส รสั เซียกลายเปน มหาอํานาจโลก
สังคมนิยม หลังจากเลนินทําการปฏิวัติยึดอํานาจ และตอมาเม่ือสามารถขยายอํานาจไปผนวกแควนตาง ๆ
มากข้ึน เชน ยเู ครน เบลารสุ ฯลฯ จงึ ประกาศจดั ตงั้ สหภาพโซเวียต (Union of Soviet Republics – USSR)
ในป ค.ศ.1922 เกิดการรางสนธิสัญญาแวรซาย (The treaty of Veraailles) โดยฝายชนะสงครามสําหรับ
เยอรมนี และสนธิสัญญาสันตภิ าพอีก 4 ฉบับ สําหรับพนั ธมิตรของเยอรมนี เพอ่ื ใหฝ ายผูแพย อมรบั ผิดในฐานะ

125

เปนผูกอใหเกิดสงครามในสนธิสัญญาดังกลาว ฝายผูแพตองเสียคาปฏิกรรมสงคราม เสียดินแดนทั้งในยุโรป
และอาณานิคม ตองลดกาํ ลังทหาร อาวธุ และตอ งถูกพันธมิตรเขายึดครองดนิ แดนจนกวา จะปฏิบตั ติ ามเงื่อนไข
ของสนธิสัญญาเรียบรอ ย อยางไรก็ตามดวยเหตุที่ประเทศผูแพไมไดเขารวมในการรางสนธิสัญญา แตถูกบีบ
บังคบั ใหลงนามยอมรบั ขอ ตกลงของสนธิสญั ญาจึงกอ ใหเกดิ ภาวะตึงเครยี ดขึน้ เกดิ การกอ ตัวของลัทธฟิ าสซสิ ต
ในอิตาลี นาซใี นเยอรมนั และเผดจ็ การทหารในญีป่ ุน ซง่ึ ทา ยสุดประเทศมหาอํานาจเผดจ็ การทั้งสามไดรวมมอื
เปนพนั ธมิตรระหวางกนั เพ่อื ตอตานโลกเสรแี ละคอมมิวนสิ ต เรียกกันวาฝายอกั ษะ (Axis) มีการจัดต้ังขึ้นเปน
องคกรกลางในการเจรจาไกลเกล่ียขอพิพาทระหวางประเทศ เปนความรวมมือระหวางประเทศ เพ่ือรักษา
ความม่ันคง ปลอดภัยและสันติภาพในโลก แตความพยายามดังกลาวก็ดูจะลมเหลว เพราะในป ค.ศ. 1939
ไดเกิดสงครามทีร่ นุ แรงขนึ้ อีกครงั้ นน่ั คอื สงครามโลกครั้งท่ี 2 เปน ความขัดแยงในวงกวาง ครอบคลุม ทุกทวีป
และประเทศสวนใหญในโลก เร่ิมตนในป พ.ศ.2482 (ค.ศ.1939) และดําเนินไปจนกระท่ังส้ินสุดในป พ.ศ. 2488
(ค.ศ.1945) ไดช ่ือวาเปน สงครามท่ีมขี นาดใหญแ ละทาํ ใหเกิดความสญู เสียครงั้ ใหญทส่ี ุดในประวัติศาสตรโลก

ตนเหตุท่แี ทจรงิ ของสงครามคร้งั น้ี ยังเปน ประเด็นท่ีถกเถียงกันอยูไมวาจะเปนสนธิสัญญาแวรซายส
ภาวะเศรษฐกิจตกตาํ่ ครั้งใหญ ความเปนชาตินิยม การแยงชงิ อาํ นาจและตองการแบงปนโลกใหมของประเทศ
ทเ่ี จริญตามมาทีหลังและกระแสนยิ ม เชน เดยี วกับวนั เริ่มตนสงครามท่ีอาจเปนไปไดท้ังวันที่ 1 กันยายน พ.ศ.
2482 (ค.ศ.1939) ทเี่ ยอรมนั รกุ รานโปแลนด, วนั ที่ 7 กรกฎาคม พ.ศ. 2480 (ค.ศ.1937)

ท่ีญป่ี ุนรุกรานแมนจูเรยี บางคนกลาววาสงครามโลกครั้งท่ีหนึ่งและสงครามโลกคร้ังน้ีเปนขอพิพาท
เดียวกันแตแยกกันดวย “การหยุดยิง” การตอสูมีข้ึนต้ังแตมหาสมุทรแอตแลนติก ยุโรปตะวันตกและ
ตะวันออกทะเลเมดิเตอรเ รเนียน แอฟริกา ตะวนั ออกกลาง มหาสมุทรแปซฟิ ก เอเชยี ตะวันออกเฉียงใตและจีน
สงครามในยุโรปสิ้นสุด เม่ือเยอรมนียอมจํานนในวันท่ี 8 พฤษภาคม พ.ศ. 2488 (ค.ศ.1945) แตในเอเชีย
ยังดําเนินตอไปจนกระทั่งญป่ี นุ ยอมจาํ นนในวันที่ 15 สิงหาคม ปเดียวกัน คาดวามีผูเสียชีวิตในสงครามครั้งนี้
ราว 57 ลานคน

2. สงครามเย็น

สงครามเย็น (อังกฤษ : Cold War) (พ.ศ.2490-2534 หรือ ค.ศ.1947-1991) เปนการตอสูกัน
ระหวางกลุมประเทศ 2 กลุม ท่ีมีอุดมการณทางการเมืองและระบบการเมืองตางกัน เกิดข้ึนในชวงหลัง
สงครามโลกคร้ังทส่ี อง ฝา ยหนึ่งคือสหภาพโซเวยี ต เรยี กวา คายตะวนั ออก ซ่งึ ปกครองดว ยระบอบคอมมวิ นสิ ต
อีกฝายหนึ่งคอื สหรฐั อเมริกาและกลมุ พันธมติ ร เรยี กวา คายตะวันตก ซึ่งปกครองดว ยระบอบเสรปี ระชาธปิ ไตย

นโยบายตา งประเทศของสหรฐั อเมริกาและสหภาพโซเวยี ตในชวงเวลาดังกลาว คํานึงถึงสงครามเย็น
เปนหลัก นับจากป ค.ศ.1947 (พ.ศ.2490) จนกระทั่งการลมสลายของสหภาพโซเวียต ใน ค.ศ.1991

126

(พ.ศ.2534) สมัยเรม่ิ ตน สงครามเย็น นาจะอยใู นสมัยวกิ ฤตการณท างการทูตในตอนกลางและปลาย ค.ศ.1947
เม่ือสหรัฐอเมรกิ ากบั สหภาพโซเวียตเกดิ ขัดแยงเรื่องการจัดตั้งองคการสันติภาพในตุรกี ยุโรปตะวันออกและ
เยอรมนี

ความตึงเครยี ดเนื่องจากการเผชิญหนากันระหวางอภมิ หาอํานาจ แตย ังไมมีการประกาศสงครามหรือ
ใชก ําลังเปนสมยั ลัทธิทรูแมน วันที่ 12 มีนาคม คศ.1947 กับประกาศแผนการมารแชลล เพือ่ ฟน ฟูบูรณะ
ยุโรปตะวันตก ซึ่งไดรับความเสียหายจากสงครามโลกครั้งที่สอง การขยายอิทธิพลของโซเวียตในยุโรป
ตะวันออกและการแบงแยกเยอรมนี

การวิจัยและพฒั นาโครงการทางการทหารทงั้ ขนาดเลก็ และขนาดใหญจํานวนมาก เกิดขึ้นในชวงเวลา
นี้รวมถึงการแขงขันกันสํารวจอวกาศ การจารกรรมและการสะสมอาวุธนิวเคลียรดวยท้ังหมดนี้เปนไป
เพ่อื แสดงแสนยานภุ าพของฝายตน

3. สงครามเศรษฐกิจ

หากยอนไปเมื่ออดีตการเกิดข้ึนของสงครามจะเปนการแกงแยงชิงดินแดนและทรัพยากร
เพราะสงครามในขณะน้ันจะเปนการขยายอาณาเขตออกไป โดยมไิ ดม ุงหวังเพียงดินแดนเทาน้ัน แตยังมุงหวัง
ทรัพยากรในดินแดนอีกดวย ภายหลังสงครามโลกสิ้นสุดลง การแขงขันดานการคา ชีวิตความเปนอยู
เปลยี่ นแปลงไปกลางเปน สงครามเศรษฐกิจ การทาํ สงครามเศรษฐกจิ จะมกี ารใชวฒั นธรรมเขา ไปแทรกแซงเปน
การกลืนชาติดวย ที่เรียกวา “Crelization” หมายความวา เปนความพยายามยัดเยียดวัฒนธรรมของตน
ใหเปน สว นหนึง่ ของวฒั นธรรมในชาตนิ ้ัน ๆ โดยครอบงําทาํ ใหค นมีวถิ ชี ีวิตตามแบบฉบบั วฒั นธรรมของตนหรือ
รสู ึกวาเหมอื นเปนวัฒนธรรมของตน เพราะวา วถิ ีชวี ิตจะมตี วั สินคาเปนองคป ระกอบ

4. เหตกุ ารณโลกปจจบุ นั

หลักการเกิดสงครามโลกทั้งประเทศท่ีชนะและแพสงครามตางก็เปนประเทศอุตสาหกรรมทําให
ทุกประเทศตองฟนฟูเศรษฐกิจในประเทศตน ในท่ีสุดผลผลิตมีมากเกินความตองการจนกลายเปนสาเหตุ
เศรษฐกิจตกตาํ่ ท่วั โลกในป ค.ศ. 1929-1933

เหตกุ ารณโ ลกปจ จบุ นั มีการแขงขันดานเศรษฐกิจสูงหรือการทําสงครามดานเศรษฐกิจทําใหวิถีชีวิต
ของชาวไทยไมว า จะเปน การดําเนินชวี ติ ปจ จบุ นั การบริโภคคา นิยมเปลย่ี นแปลงไป เม่ือเรายอมรับวถิ ชี วี ติ ใด ๆ
ก็ตาม วิถชี วี ติ เหลานั้นยอมจะตองรองขอสินคาบางอยางเพ่ือท่ีจะทําใหการดําเนินชีวิตเหลาน้ันเดินตอไปได
เชน เม่อื เรายอมรับวิถีชีวิตดิจิทัล (Digital) เครื่องมืออิเล็กทรอนิกส และ PC ก็จะกลายเปนสวนหน่ึงของวิถี
ชีวติ เรา ญ่ปี นุ เปนชาตหิ น่งึ ทผ่ี ลติ เครื่องเสยี งไดดี ซึ่งการรองเพลงตามเนือ้ รอ งท่ีเรียกกันเปน ภาษาญี่ปนุ วา

127

“คาราโอเกะ” เมอื่ เรายอมรับวิธีการรองเพลงกันตามเน้ือเพลงที่เปน คาราโอเกะ ในท่ีสุดสินคาเก่ียวกับการ
รองเพลงคาราโอเกะแบบญี่ปุนก็จะขายดีไปดวย การรับประทานอาหารฟาสตฟูด ตามแบบฉบับวัฒนธรรม
อเมรกิ นั หรอื การยอมรับภาษาทใี่ ชในการสือ่ สารทางธุรกิจตอ งเปนภาษาอังกฤษ ภาษาจนี เปน ตน

การเกดิ ขน้ึ ของกระแสวัฒนธรรมโลก จะทําใหบรษิ ทั ยกั ษใหญระดับโลกสามารถผลติ สนิ คา ดวยตนทนุ
ต่ําที่ขายไดทั่วโลก ซึ่งเปนการแสวงหาผลประโยชนขามชาติ จากประเทศดอยพัฒนา หรือการทําการคา
โดยเสรจี ากบรษิ ทั ใหญ ซึง่ มตี น ทุนหรอื กาํ ลงั ทรพั ยม ากมาแขงขันธรุ กจิ ในประเทศทกี่ ําลงั พัฒนา จะเหน็ ไดว าใน
ยุคเศรษฐกจิ ใหม มกี ารหลง่ั ไหลของวัฒนธรรมตางชาตเิ ขา มาในสงั คมไทยอยางหนัก จนทาํ ใหรสู ึกวาวัฒนธรรม
คา นิยม รปู แบบวิถีการดาํ เนนิ ชีวติ แบบไทย ๆ กาํ ลังถูกกลืนและถูกทําลายความเปนไทยทําใหปฏิเสธไมไดวา
ปจ จบุ นั วัฒนธรรม รปู แบบวถิ ชี ีวติ ตะวนั ตกหรือของตางชาติกาํ ลงั มีบทบาทตอ การดาํ เนนิ ชีวติ ความเปน อยขู อง
คนทุกเพศทกุ วยั

อยางไรก็ตาม แมวาระบบตลาดทุนนิยมน้ีจะมีการแขงขันที่สงผลดีตอผูบริโภค ในเร่ืองคุณภาพ
ผลิตภณั ฑและรปู แบบของนวัตกรรม (Innovation) ก็ตาม แตก็ทําใหสังคมไทยยุคใหมมีลักษณะเปนบริโภค
นิยม (Consumerism) และสังคมมีความเสี่ยงตอการถูกกลืนทางวัฒนธรรม ซ่ึงคนรุนใหมท่ีจะเปนฟนเฟอง
กลไกทางสงั คมตอไปในอนาคตก็กําลังหลงใหลนิยมชมชอบกับความสุขจากส่ิงบันเทิงตาง ๆ ที่มากับกระแส
โลกาภวิ ัฒนและการเปดเสรที างการคา

ในป ค.ศ.2508 (พ.ศ.2551) วนั ท่ี 15 กันยายน 2551 บรษิ ทั ยกั ษใหญใ นสหรฐั อเมรกิ าประกาศภาวะ
ขาดทนุ ลม ทําใหส ง ผลกระทบตอเศรษฐกจิ โลกถดถอยจนถงึ ป พ.ศ. 2552

เร่ืองที่ 6 บทบาทของสถาบันพระมหากษัตรยิ ในการพฒั นาชาติไทย
บทบาทของสถาบนั พระมหากษตั รยิ ใ นการพฒั นาชาติไทย

สถาบนั พระมหากษตั ริย : กาํ เนิด ความหมาย แนวคิด สัญลักษณ และพัฒนาการ

ในคัมภีรพราหมณ กลาวถึงการแตงต้ังมนุษยคนแรกเปนกษัตริยและจักรพรรดิในการปกครอง
ประชาชน ซ่ึงมีบางคัมภีรกลาววาพระพรหมทรงตั้งพระมนูเปนกษัตริยองคแรกขึ้นมาเพ่ือใหทําหนาที่แกไข
ปญหาการทะเลาะววิ าทของมนษุ ยทแี่ ยง ชงิ ขาวสาลกี นั จนวนุ วายจนยุติปญ หาลงไดสําเรจ็ ถอื วาเปนการเรม่ิ ตน
ของการมีสถาบนั กษตั ริยใ นมนุษยโลกตามความเชอื่ ของพราหมณฮ นิ ดใู นอินเดีย

สถาบันพระมหากษัตริยไทย คือ 1 ใน 3 สถาบันสูงสุดของชาติที่เปนศูนยรวมจิตใจทําใหเกิด
ความมั่นคงเปน เอกภาพของประชาชนชาวไทยเพราะพระมหากษตั รยิ ทรงทําหนาท่ีเปนทั้งผูปกครองเขตแดน
และคุม ครองปอ งกันอาณาประชาราษฎรในฐานะของจอมทัพทําสงครามกับขาศกึ เพ่ือปองกนั ดินแดนและ

128

เอกราชของชาติอาจเร่มิ จากการเปนผปู กครองเมืองเล็กเมอื งนอยมากอนเม่ือมกี าํ ลงั แข็งแกรงมากข้ึน
จนสามารถผนวกเมืองอ่นื ๆ เขาดว ยกันแลวกต็ ง้ั ตนเปน ประมขุ ยกฐานะขน้ึ เปน พระมหากษัตริยปกครองเมือง
ศนู ยก ลางและเมืองบรวิ ารในพระราชอาณาจักร

บนเสนทางแหงกาลเวลาสถาบันพระมหากษัตริยมีพัฒนาการจากรูปแบบการปกครองท่ีเรียบงาย
เสมอื นพอปกครองลูกหรอื การดูแลบริวารในครอบครวั จนมีความสลับซับชอนมากข้ึนดวยเหตุผลของจํานวน
ประชากร หรือความกวางขวางของดินแดน และปจจัยดานตาง ๆ ของลักษณะทางสังคมและสภาพของ
เศรษฐกจิ ท่ีตอ งมีการกาํ หนดวธิ กี ารในการควบคมุ ดแู ลอยา งเปน ระบบเพอ่ื ใหเ กิดความสงบปลอดภัย และเจรญิ
มงั่ คง่ั ของอาณาจักรซงึ่ มีสถาบนั พระมหากษตั ริยท รงเปน ศนู ยกลางของการปกครองน้นั

สถาบนั พระมหากษตั ริยประกอบดว ยคาํ ๒ คาํ คือ สถาบนั กับพระมหากษตั รยิ  คาํ วาสถาบนั หมายถงึ
ส่ิงซึ่งคนในสวนรวมคือสังคมจัดต้ังใหมีขึ้น เพราะเห็นประโยชนวามีความตองการและจําเปนแก
วิถีชีวิตของตน เชน สถาบันชาติ สถาบันการเงิน และสถาบันศาสนา เปนตน สถาบันเปนส่ิงสําคัญในสังคม
เพราะมีหนาที่ยึดเหน่ียวคนในสังคมใหมีทิศทางดําเนินชีวิตไปในแบบเดียวกัน หรือมีความสุขเสมอกัน
นอกจากน้ีสถาบันจะบังเกิดข้ึนไดดวยคนในสังคมมีความเห็นพองกันวาจําเปนตองมีและสามารถอํานวย
ประโยชนใหบังเกิดได คําวาพระมหากษัตริยมีความหมายถึงพระเจาแผนดิน พระเจาอยูหัวเปนคําในภาษา
สันสกฤติวา “กษฺตฺริย” หรือภาษาบาลีวา “ขัตติย” หมายถึง คนในวรรณท่ี 2 ในสังคมอินเดีย ซ่ึงมีอยู 4
วรรณะ คอื พราหมมณ กษตั ริย แพทย และศูทร หมายถงึ ผูน าํ ในการรบ ผปู อ งกันภัย หรือชาตินักรบ ซึ่งเดิม
หมายถึง บคุ คลผมู หี นาท่ปี องกันขาศึกหรอื ผเู ปน หวั หนาและยงั เปน รากศัพทเดียวกับคาํ วาเกษตร สถาบันชาติ
สถาบันศาสนาและสถาบันพระมหากษัตริยมีอยูคูกับแผนดินไทยตลอดมาควบคูกับการสถาปนาอาณาจักร
โบราณตาง ๆ นับตั้งแตพุทธศตวรรษ 12 ซึ่งพบหลักฐานที่เปนประเภทลายลักษณอักษรท่ีแสดงถึงการมี
พระมหากษัตรยิ ข องอาณาจักรทวารวดี มีเมืองอูทองซึ่งปจจุบันเปนที่ตั้งอําเภออูทองจังหวัดสุพรรณบุรีเปน
เมอื งสําคญั จากการคน พบเหรียญเงนิ ท่เี มืองอูทองบนเหรียญปรากฏจารึกภาษาสันสกฤตวา “ศรที วารวดี
ศวร ปนุ ยะ” แปลวา การบุญของผเู ปน ใหญแ หงศรที วารวดี เปนการยืนยนั วา มีสถาบันกษัตริยเกิดข้ึน ในขณะ
เริม่ ตน ของยุคประวัตศิ าสตรข องดนิ แดนไทยและมกี ารคนพบตอมาวา บานเมอื งและอาณาจกั รอื่น ๆ ในดินแดน
ท่ีเปนชาติไทยในปจ จุบันนล้ี วนปกครองดว ยระบอบกษตั ริยท ้งั ส้นิ

ตอมาในสมัยสุโขทัยสังคมไทยมีลักษณะเปนครอบครัว โดยมีประมุขเปนหัวหนาชุมชนที่เรียกวา
“พอขุน” การเก็บผลประโยชนเขารัฐอาจมีนอยดงั ท่กี ลา วไวใ นศลิ าจารึกสุโขทยั หลักท่ี 1 วา “เจาเมือง บเอา
จกอบในไพรล ูทา ง” ซ่งึ หมายถงึ การไมเ ก็บภาษีการคาและใหเสรที างการคา ดังความวา “ใครจักใคร คาชาง
คา ใครจักใครคา มา คา ใครจกั ใครค าเงอื น (เงิน) คาทองคา ” แมก ารปกครองโดยสถาบันกษตั ริยในสมัยสุโขทัย
จะมีผูกลาววามีวิถีสงบรมเย็นแตในช้ันหลังก็มีทั้งปจจัยภายใน คือ ความขัดแยงของเจานายท่ีเปนสมาชิก
ภายในสถาบนั และปจ จัยภายนอก คอื การขยายอาํ นาจของลานนาและกรงุ ศรอี ยธุ ยาทําใหสโุ ขทยั ทเี่ ปน เสมือน
รัฐกันชนของสองอาณาจักรตองตกอยูในภาวะสงครามและการแยงชิงกันจนตองยอมผนวก เขากับกรุงศรี-
อยธุ ยาในทสี่ ุด

129

กรุงศรีอยุธยาซึ่งเปนรัฐท่ีเกิดจากการผนึกกําลังกันของสุพรรณบุรีและละโว ซ่ึงในอดีตเคยอยูใน
อิทธพิ ลของวัฒนธรรมเขมรมากอน กรุงศรีอยุธยาจึงรบั เอาคติของเทวราชาจากวัฒนธรรมเขมรมาใช ทําใหมี
คตคิ วามเชอื่ บางสวนเปนการปกครองแบบฮินดูของอินเดีย พระมหากษัตริยอยุธยาจึงเปนเสมือนสมมุติเทพ
ทอี่ วตารหรอื แบง ภาคลงมาปราบยุคเข็ญในมนุษยโลก และเปนศูนยรวมของการปกครอง มีแนวคิดเกี่ยวกับ
สถาบันพระมหากษัตริยที่เกิดจากศาสนาพราหมณ ฮินดู ไดยกยองพระมหากษัตริยไวในฐานะของเทวดา
ซง่ึ เปรียบดงั องคพระนารายณ หรือพระวิษณุอวตารลงมาปราบยุคเข็ญ ทําใหมีการสรางสัญลักษณแทนองค
พระมหากษตั รยิ  เมือ่ ประทับหรอื เสดจ็ ไปท่ตี าง ๆ เปน ”ธงครุฑ” อันหมายถงึ พาหนะของพระนารายณ

ครุฑเปน พาหนะของพระนารายณ

เรือพระทีน่ งั่ นารายณท รงสบุ รรณ
พระมหากษัตรยิ ทรงประทับในการประกอบพระราชพธิ ีตา ง ๆ ทางชลมารค

130

หรือแมแ ตห นาบนั ของพระอโุ บสถในพระอารามหลวงท่ีพระมหากษัตริยท รงสรา งกจ็ ะจาํ หลกั หรือทาํ ลวดลาย
ปนู ปน รปู นารายณท รงครฑุ เพอ่ื แสดงถงึ ความเปนวัดทกี่ ษัตรยิ ท รงสรา ง

พระนารายณทรงสุบรรณ (ครฑุ )
บนหนาบันพระอุโบสถและวหิ ารในพระอารามหลวง

ในดานพระราชอํานาจพระมหากษตั รยิ  กท็ รงมสี ทิ ธขิ าดในการใชอ ํานาจที่เรยี กวา “สมบรู ณาญาสิทธริ าชย”
ในการลงโทษลดโทษหรืออภยั โทษแกบ คุ คลในพระราชอาณาเขตและมกี ฎมณเฑียรบาลท่จี ะตราข้นึ เพอ่ื รักษา
พระราชฐาน เพอ่ื ถวายพระอภิบาลปอ งกนั เภทภยั เพื่อรกั ษาพระเกียรติยศและเปน กฎระเบียบในการปฏิบัติ
ตนตอ องคพระมหากษตั ริยแ ละสมาชิกในสถาบันพระมหากษตั ริย ไดแก พระมเหสี พระราชโอรสธิดา
พระบรมวงศานวุ งศ แมแตบ คุ คลอื่น ๆ ที่อาศัยหรอื ทํางานอยูใ นพระราชฐาน มีการกําหนดคําราชาศพั ทข น้ึ
เปนภาษาเฉพาะใชกับพระมหากษตั รยิ ห รอื พระบรมวงศานวุ งศตามลาํ ดบั ชนั้ ซึง่ คาํ ราชาศัพทหลายคาํ มาจาก
ภาษาเขมร เชน คําวา เสวย - กนิ , พระแกล - หนาตา ง ,พระขนอง - หลัง การกําหนดรปู แบบของทป่ี ระทบั
เชน พระบรมมหาราชวงั หรอื พระตาํ หนกั ทม่ี ลี กั ษณะพเิ ศษ คอื เปน เรือนยอดหลังคาซอ นชนั้ ตามฐานานุศักดิ์
ตา งไปจากบานเรอื นสามัญชนโดยท่ัวไป

พระทน่ี ั่งดุสิตมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวัง

131

ในดา นพธิ ีกรรมตาง ๆ นบั แตการประสูติจนถงึ สวรรคตของพระมหากษตั รยิ แ ละสมาชกิ ในราชตระกูล
เชน พระราชพธิ ขี นึ้ พระอู พระราชพิธลี งสรง พระราชพิธีสมโภชเดือน พระราชพิธีโสกันต พระราชพิธีบรม-
ราชาภเิ ษก พระราชพธิ ีถอื น้าํ พระพพิ ฒั นสัตยา (ศรสี ัจปานการ) พระราชพธิ ีออกพระเมรุ ฯลฯ ซ่ึงลวนแลวแต
เปนพิธกี รรมท่เี ก่ยี วกบั ความเปน “เทพเจา ” ท้ังสน้ิ

พระราชพธิ โี สกนั ตท เ่ี ขาไกลาส (จําลอง)

พระเมรมุ าศ

ในการเฉลิมพระนามพระมหากษตั ริยใ นยคุ สมัยตา ง ๆ จะเห็นถงึ ความเชอื่ ในวิถีการเมืองการปกครอง
ของพระมหากษัตริยแตละพระองควาจะทรงวางพระองคอยูในแนวทางเชนไร คือ ทรงเปนเทวราชา เชน
พระนามสมเดจ็ พระรามาธิบดที ่ี 1 (อทู อง) สมเด็จพระรามราชาธิราช สมเด็จพระนารายณมหาราช หมายถึง
พระรามพระนารายณ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช หมายถึงพระอิศวร สมเด็จพระอินทราธิราช หมายถึง
พระอินทร หรือทรงเปนพุทธราชา และธรรมราชา เชน สมเด็จพระมหาธรรมราชา (ลิไท) สมเด็จพระบรม
ไตรโลกนาถ สมเดจ็ พระสรรญเพชญท่ี 1 สมเดจ็ พระเจา ทรงธรรม เปน ตน

132

ศาสนาพราหมณ์
ฮินดู

พุทธศาสนา สถาบัน ความเชอื ท้องถนิ
พระมหากษัตริย์ไทย

แผนภูมแิ สดงความสัมพนั ธของสถาบันพระมหากษัตรยิ ก บั ศาสนาและความเชื่อทองถน่ิ

จากแผนภมู ขิ า งตน นี้ช้ใี หเห็นวา แมสถาบนั พระมหากษัตรยิ จะมีลกั ษณะของเทวราชาชัดเจนในหลาย
สว น แตม ีอกี หลายสว นที่แสดงถึงความเปน “ธรรมราชา” หรือ “พุทธราชา” ของพระมหากษัตริย ในสมัย-
สุโขทัยอทิ ธพิ ลของพุทธศาสนาทาํ ใหพ อขุนรามคําแหงเสดจ็ ออกสง่ั สอนประชาชนดว ยพระองคเ องบนขดานหิน
“มนังคศิลาบาต” กลางดงตาล หรือพระมหาธรรมราชาลิไท ทรงสรางพระพุทธชินราชเมืองพิษณุโลกและ
เสดจ็ ออกผนวช เปน ตน โดยเฉพาะสมยั อยุธยา ท่ีเห็นไดชัดวา พระพุทธศาสนาสงผลตอการรับเอาหลักพุทธ
ธรรมมาใชใ นการปกครองบา นเมอื งของสถาบันพระมหากษตั ริย เชน พระมหากษัตริยตองมีทศพิธราชธรรม ,
จักรวรรดิวัตร 12 และสังคหวัตถุ 4 และหลักธรรมอื่น ๆ อีกมากมาย ซ่ึงพระมหากษัตริยพระองคใด
ทรงสมบรู ณพ รอมดว ยธรรมเหลา นี้ กจ็ ะทรงไดรบั การยกยองวา ทรงเปน “ธรรมราชา”

ในพระราชพงศาวดาร กลา วถึง พระราชกรณยี กจิ ของพระมหากษัตริยอ ยธุ ยาวา ทรงมพี ระราชศรทั ธา
ในการทาํ นุบาํ รุงพระพทุ ธศาสนาในการสรางพระอารามหลวงที่งดงามและใหญโตโอฬารมากมาย ในกรุงศรี-
อยุธยา เชน วัดพระศรีสรรเพชญ วัดพระราม วัดราชบูรณะ วัดมหาธาตุ วัดไชยวัตนาราม ฯลฯ และมีการ
สถาปนาพระพุทธรูปใหญง ดงาม เชน พระพุทธชินราช พระศรสี รรเพชญ พระพทุ ธไตรรัตนนายก (พระพทุ ธเจา
พแนงเชิง) พระมงคลบพิตร เปนตน พระเจา แผน ดนิ ทุกพระองคทรงบําเพ็ญกุศลเสด็จนมัสการพระพุทธบาท
และพระพุทธฉายที่สระบุรีเปนประจํา นับแตรัชกาลสมเด็จพระเจาทรงธรรมเปนตนมา เหตุการณดังกลาว
แสดงใหเ หน็ ถงึ ความม่นั คงในหลักพุทธธรรมท่ที รงปรับปรุงพระราชจริยวัตรใหเหมาะกับวิถีความเปนอยูของ
คนไทย ในวรรณคดีโคลงพระราชพิธีทวาทศมาสที่กลาวถึงพระราชพิธีสิบสองเดือน ซ่ึงกําหนดไวในรอบป
ปรากฏวาหลายพระราชพิธีทท่ี รงพระราชทานพระราชทรัพยโดยการโปรยทานแกประชาชนในการท่ีสถาบัน
พระมหากษตั ริยไดแสดงถึงพระเมตตาท่ที รงมตี อประชาชนและมิไดม คี วามเด็ดขาดแรงกลา จนเกินไปในการใช

133

พระราชอํานาจเชน น้ี อาจเปน ชอ งทางใหเกิดความไมม่นั คงในพระราชบลั ลังกแ ละการสบื ราชสมบัติไดแมจะมี
กฎมณเฑียรบาลบังคบั ใชอยู ทาํ ใหพ ระมหากษตั รยิ แ ละองครัชทายาทยิ่งตองทรงบําเพ็ญพระบุญญาบารมีให
เปน ทจี่ งรักภักดีของขนุ นาง ขา ราชการและไพรฟาขา แผนดิน ในขณะทต่ี องทรงมวี ธิ ีการปรับปรุงระบบราชการ
และการปกครองใหเหมาะสมกับสภาพบานเมืองแตละยุคสมัยดวยจึงจะทรงรักษาพระราชอํานาจและราช-
บัลลังกเ อาไวได

พระมหากษัตรยิ บ างพระองคเ ชื่อในการบาํ เพ็ญพระบารมีในฐานะพระโพธิสัตว เชน สมเด็จพระเจา
ปราสาททอง ทรงอธิษฐานปรารถนาพุทธภูมิ พระองคทรงเปล่ียนรูปทรงของพระประธานในพระอุโบสถ
วัดหนาพระเมรุ เปนพระพุทธรูปทรงเครื่อง ซ่ึงสันนิษฐานไดอีกนัยคือ เปรียบเสมือนพระศรีอริยเมตไตรย
จนถึงกรุงธนบรุ ีและรตั นโกสนิ ทรต อนตน ก็ยังคงรับคตคิ วามเชือ่ เชน เดียวกบั สมยั อยุธยาไวค อ นขา งจะครบถวน
สมบรู ณ เพยี งแตก ารสนิ้ พระชนมของพระมหากษัตรยิ เ ปลีย่ นจาก คําวาเสด็จนฤพาน (นิพพาน) มาเปนคําวา
“สวรรคต” เทา น้ัน คือลดฐานะลงมาไมไ ดแสดงฐานะวา ทรงเปน พระพุทธเจา หรือพระโพธิสัตว อยางชัดเจน
เชน สมยั อยุธยา สวนสมเด็จพระเจาตากสินมหาราชนั้นทรงใฝพระทัยในการเจริญกัมมัฏฐานอยางยิ่ง หรือ
สมเดจ็ พระพุทธยอดฟา จฬุ าโลกมหาราชกท็ รงมพี ระปฐมบรมราชโองการวา

“ตง้ั ใจจะอปุ ถมั ภก ยอยกวรพุทธศาสนา
ปองกนั ขอบขณั ฑสมี า รกั ษาประชาชนและมนตร”ี

จะเหน็ ไดวา พระบรมราชโองการน้แี สดงถึงความตระหนักในพระราชภาระที่ทรงมีตอบานเมืองใน 3
ประการ คอื การปองกนั การรกั ษา และการคมุ ครอง “ไพรฟ าขา แผนดิน” โดยเฉพาะเปน การฟนฟูบํารุงขวัญ
และกําลังใจใหแ กค นทย่ี งั ไมลืมการลม สลายของทุกสถาบันในคราวเสียกรงุ ศรอี ยุธยาครง้ั ที่ 2 ในป พ.ศ. 2310

ครั้นมาถงึ ในรัชกาลตอ ๆ มา เชน สมเด็จพระจอมเกลา เจาอยูห วั รชั กาลที่ 4 พระองคท รงเคยผนวชมา
นานกอนขึน้ ครองราชสมบัติจึงทรงสงเสรมิ พระพทุ ธศาสนาอยางเตม็ ทตี่ ามท่ที รงเลาเรยี นมาพระราชกระแสใน
รัชกาลที่ 4 ทรงตรสั ไวตอนหนง่ึ วา “พระราชอํานาจของพระมหากษัตริยมิไดย่ิงใหญไปกวาความสุขสวนรวม
ของประชาชน” และยงั ทรงมแี นวคดิ ในการเปลย่ี นแปลงยอมรบั พระราชฐานะของพระมหากษตั ริยวาทรงเปน
“มหานิกร สโมสรสมมติ” ไมใชการปราบดาภิเษกหรือการข้ึนครองราชย โดยอํานาจดังในอดีต แตเปนการ
ยนิ ยอมพรอ มใจยกยองของมหาชน และแสดงใหเหน็ วา สถาบนั พระมหากษัตรยิ  ไดเ รมิ่ ตระหนักใน “อํานาจ”
ของประชาชน หรือ “ประชาธิปไตย” มากข้ึน ซ่ึงในรัชสมัยของพระมหากษัตริยอ่ืน ๆ ถัดมาก็ทรงมี
พระราชดําริเก่ียวกับการพระราชทานพระราชอํานาจของพระองคคืนสูประชาชนมากขึ้นมาโดยลําดับ เชน
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัวทรงโปรดใหขุนนางที่เดินทางไปราชการในยุโรปใหกลับมาถวาย
รายงานถงึ การสงั เกตแนวทางการปกครองแบบประชาธปิ ไตยของประเทศเหลานั้น การทดลองใหขาราชการ
ไดฝ กบทบาทสมมตุ ใิ นวถิ ีประชาธปิ ไตยจากดสุ ิตธานี ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลาเจาอยูหัว
ตลอดจนการตัดสินพระทัยสละพระราชอํานาจแกประชาชนของพระบาทสมเด็จพระปกเกลาเจาอยูหัว
เมื่อคณะราษฎรทต่ี ้ังตนเองเปนตัวแทนของราษฎรขอพระราชทานอาํ นาจอธปิ ไตย การทคี่ วามหางเหินกันดวย
ระบบเทวราชเกือบจะหมดไปโดยส้นิ เชิงในหวงเวลานนี้ บั สมยั รัชกาลที่ 4 เปนตนมา ทรงโปรดฯ ใหประชาชน

134

เฝา ชมพระบารมไี ดส ะดวกข้นึ กวาในอดตี และเริ่มคลค่ี ลายมากจนน่ังเกาอ้ีในขณะเขาเฝา ได แตประชาชนก็ยัง
ยนิ ดที ่ีจะหมอบกราบแทบพระยุคลบาทดวยความรูสึกจงรักภักดีเสมือนพระองคทรงเปนเจาชีวิตดังแตกอน
แมการปกครองดวยสถาบนั กษตั รยิ ข องไทยเราจะมีลักษณะเปนการปกครองท่ีประชาชนไมมีสวนรวมในการ
กําหนดผูปกครอง อํานาจสูงสุดในการปกครองประเทศเปนของพระมหากษัตริย แตมีลักษณะที่ผิดไปจาก
ระบอบเผดจ็ การ เพราะพระมหากษตั ริยไดรบั การยอมรบั เทิดทูนจากประชาชน ในลกั ษณะเปนเสมือนสถาบนั
ศักดิส์ ทิ ธ์ทิ ใี่ หค วามคุม ครองแกตน การยอมอยใู ตก ารปกครองของพระมหากษัตริยเปนไปดวยความสมัครใจ
บังเกิดจากความจงรักภักดีเพราะตระหนักวา ประเทศชาติมีความสงบและมั่นคงดวยพระบารมีของ
พระมหากษตั รยิ ซ ง่ึ มีระบบศกั ดนิ าชว ยจดั ระเบยี บทางสงั คมสบื เนอื่ งจนถงึ สมัยรัตนโกสินทรตอนตนดว ยจึงเลกิ ไป

พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภูมิพลอดุลยเดช พระราชดําเนนิ ทร่ี พ.ศิรริ าช
(รัชกาลทื่ 9) เสด็จออกสีหบญั ชร

บทบาทของสถาบันพระมหากษัตรยิ ในการพฒั นาชาตไิ ทย

สถาบันพระมหากษัตริยมีความสําคัญอยางย่ิงในการเปนศูนยรวมจิตใจของชนชาวไทยทุกหมู
เหลา ทุกฐานะทุกเชื้อชาติและศาสนา ตางยึดถือพระมหากษัตริยเปนธงชัย เปนท่ีพึ่ง และเปนแบบอยาง
ในการดาํ เนินชวี ิต ทง้ั นเี้ พราะชาวไทยมีความเช่ือมั่นศรัทธารวมกันวาองคพระมหากษัตริยทุกพระองคทรงมี
พระบุญญาธกิ ารอันสงู สง ดวยทรงบาํ เพ็ญพระบารมีส่ังสมมาหลายภพชาติ ดุจดังความเชื่อในพุทธศาสนาวา
บุรุษที่ไดบําเพ็ญกุศลทานอันถึงพรอมชักชวนใหผูคนมารวมกุศลอันย่ิงใหญแลวเทาน้ันจึงจะไปบังเกิด
ในดาวดึงสเสวยอินทรสมบัติในวิมานน้ันได และยังเชื่อวาพระมหากษัตริยคือพระโพธิสัตวเสด็จลงมาจาก
สวรรคชัน้ ดุสติ เพ่อื ลงมาบาํ เพ็ญพระบารมีเพื่อการตรัสรใู นพุทธภมู ิอันใกล บา งกเ็ ช่ือวา พระองคค ือ พระอิศวร
มหาเทพ หรอื พระวิษณุอวตารลงมาดบั ทกุ ขรอ นใหปวงชนในมนษุ ยโลก

135

พระสยามเทวาธริ าชทลู เชิญพระอศิ วรลงมาจตุ ิเปนสมเด็จพระนเรศวรมหาราช

ดว ยความศรทั ธาอนั หย่ังรากลกึ ลงในจิตใจของชาวไทยทุกหมูเหลาตอสถาบันพระมหากษัตริย เชนน้ี
จึงเปนส่ิงทท่ี าํ ใหส ถาบันพระมหากษัตรยิ เ ปน ทห่ี วงั พ่ึงในพระบารมแี ละพระมหากรณุ าธิคุณในทกุ ๆ ดาน โดยท่ี
สมาชกิ ในสถาบันพระมหากษตั ริยกไ็ ดรบั การกาํ หนดบทบาทดวย “ธรรมะของพระราชา”อยูแลวรวมท้ังการ
ส่ังสมมาโดยการบอกกลาวส่ังสอนมาในสายพระราชสกุลถึงความรับผิดชอบตอพระราชภาระของผูครอง
แผนดนิ ดงั พระบาทสมเด็จพระจอมเกลา เจาอยูหัวทรงกวดขนั ดูแลพระราชโอรส คอื สมเดจ็ เจาฟากรมขุนพินิต
ประชานาถ (ตอมาคอื รชั กาลที่ 5) ในการศึกษาราชการแผน ดินโดยโปรดเกลาฯ ใหเฝาปฏิบัติประจําพระองค
นอกเหนือจากเวลาเฝา ตามปกตเิ พอื่ ทรงรับฟงพระบรมราโชวาทและพระบรมราชาธิบายในเร่ืองราชการและ
ราชประเพณีตาง ๆ อยเู สมอ หรอื ความในพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจาอยูหัว
ทรงมีถึงสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชเจาฟามหาวชิรุณหิศถึงภาระรับผิดชอบของผูเกิดในราชตระกูลภายใต
พระมหาเศวตฉัตรวา อยาถือวา ตวั เองมีบุญแตใหถ อื วา มกี รรมทต่ี อ งมหี นา ทีต่ องปฏิบัตติ อประชาชนในดานการ
ศกึ สงครามผทู เี่ ปน องคร ัชทายาทนนั้ จะตอ งฝก ฝน และรบั ผิดชอบต้ังแตทรงพระเยาว พ.ศ. 2357 ในรัชสมัย
พระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลิศหลา นภาลัย เมื่อมอญไมพอใจท่ีถูกพมาเกณฑแรงงานกอสรางพระเจดีย จึงกอ
กบฏที่เมืองเมาะตะมะ ทําใหถูกพมาปราบปราม ตองหนีเขามายังไทยเปนระลอกใหญเพ่ือพึ่งพระบรม
โพธิสมภาร เจา ฟา มงกุฎ (ตอ มาคือรัชกาลท่ี 4) เสด็จเปนแมก องพรอมดวยกรมหลวงพิทักษมนตรี ออกไปรับ
ถึงชายแดน แมแตพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหลานภาลัยเองก็ทรงไดรับการฝกฝนใหไปราชการสงคราม
ตงั้ แตพระชนมายเุ พยี ง 8 พรรษา

ท่ีเดนชัดคือบทพระนิพนธของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารีที่ทรงกลาว
เปรียบเทียบการทรงงานวา คือการเดินไปในปาท่ีมีแตอันตรายในบทรําพึงของลูกและบทปลอบใจของ
พอ ใหล กู มีกาํ ลังใจทีจ่ ะทําตามอุดมการณค ือการเสียสละเพือ่ ผอู นื่ ดงั นั้นบทบาทของสถาบันพระมหากษัตริย

136

จึงเปลยี่ นไปไมใ ชเ พยี งการทรงงานของพระมหากษัตริยเ พียงลาํ พังแตพระบรมวงศานุวงศกร็ ว มมบี ทบาทตาง ๆ
กนั ทจี่ ะชวยสงเสรมิ ความเจรญิ กา วหนา แกช าติบานเมืองมิใชเ พียงออกทาํ ราชการสงครามเทา นัน้

ฉันเดินตามรอยเทา อันรวดเรว็ ของพอโดยไมห ยุด
ผานเขาไปในปา ใหญ นากลวั ทบึ แผไ ปโดยไมม ที สี่ ้นิ สุด มืดและกวา ง

มตี น ไมใหญเ หมือนหอคอยท่เี ขม แขง็
พอ จา ...ลกู หิวจะตายอยแู ลว และเหนอื่ ยดวย
ดซู ิจะ เลอื ดไหลออกมาจากเทาทง้ั สองท่ีบาดเจ็บของลกู
ลูกกลัวงู เสอื และหมาปาพอ จา ...เราจะถงึ จุดหมายปลายทางไหม?
ลูกเอย...ในโลกนี้ไมม ที ่ไี หนดอกท่มี ีความรื่นรมณแ ละความสบายสําหรบั เจา
ทางของเรามไิ ดป ูดวยดอกไมสวยสวยจงไปเถิด แมวา มนั จะเปน สิง่ ท่ีบบี ค้นั หวั ใจเจา
พอเห็นแลว วา หนามตาํ เนอ้ื ออ นออนของเจาเลอื ดของเจา เปรียบดงั่ ทบั ทมิ บนใบหญาใกลน ้ํา
นํ้าตาของเจา ท่ไี หลตอ งพุมไมสเี ขยี วเปรียบด่งั เพชรบนมรกตทีแ่ สดงความงามเต็มท่ี
เพ่อื มนุษยชาต.ิ ..จงอยา ละความกลาเมอื่ เผชิญกบั ความทุกข. ...ใหอ ดทนและสุขมุ
และจงมีความสขุ ทไ่ี ดย ดึ อุดมการณทม่ี คี า ไปเถดิ ..ถา เจาตองการเดนิ ตามรอยเทาพอ
บทพระราชนิพนธส มเด็จพระเทพรตั นราชสุดาฯ

137

บทบาทหนาที่ของพระมหากษตั ริย
บทบาทหนาที่ของพระมหากษัตริยคือ การเปนประมุขของประเทศ และทรงมีหนาท่ีในดานการ

ปกครอง เสริมสรางความม่ันคงใหพระราชอาณาจักร นอกจากน้ี พระมหากษัตริยก็ยังทรงสงเสริมดาน
เศรษฐกจิ ทําใหม ีความม่งั คัง่ เจริญรุงเรอื ง พรอมทัง้ ทํานุบํารุงศลิ ปวฒั นธรรมสรางความงดงามในความเปน ไทย

1. ดานการเมืองการปกครองและเสริมสรา งความมนั่ คง
พระมหากษัตริยทรงเปน ผูน าํ ในการสรา งความม่นั คงในพระราชอาณาจักร และทรงเปน จอมทพั ในการ

ทําศึกสงครามเพื่อขยายพระราชอาณาเขตใหกวางใหญไพศาล ในขณะเดียวกันพระมหากษัตริยก็ยังทรง
ปกปอ งบา นเมืองจากขา ศกึ ศตั รู ดังเชน สมัยสุโขทัยพอขุนบางกลางหาว ทรงรวมมือกับพอขุนผาเมืองขับไล
ขอมสบาดโขลญลาํ พงออกจากสุโขทัย พอขุนบางกลางหาวทรงยึดเมืองศรีสัชนาลัยไวไดและทรงคืนเมืองให
พอ ขนุ ผาเมอื ง สวนพอ ขุนผาเมอื งก็ทรงปราบดาภเิ ษกพอ ขนุ บางกลางหาวเปน กษตั รยิ สุโขทัย ทรงพระนามวา
“พอขนุ ศรอี นิ ทราทติ ย” ปฐมกษตั ริยแ หง ราชวงศพ ระรวงเจา กรุงสุโขทัย พอขุนศรีอินทราทิตยทรงปกครอง
บานเมืองแบบพอปกครองลูกและปกปองพระราชอาณาเขตเพ่ือใหไพรฟาประชาชนอยูอยางรมเย็นเปนสุข
พระองคทรงทําสงครามยุทธหัตถีกับขุนสามชน เจาเมืองฉอด โดยมีพระราชโอรสองคที่ 3 รวมรบจนสามารถ
เอาชนะขุนสามชนได พระองคจ งึ ทรงเฉลมิ พระนามวา “พระรามคําแหง”

คร้ันตอมา พระรามคําแหงก็ไดขึ้นครองราชยตอจากพอขุนบานเมือง ซ่ึงเปนพระเชษฐาธิราชของ
พระองคทรงพระนามวา “พอ ขนุ รามคาํ แหง”พระองคทรงปกครองบา นเมือง และขยายพระราชอาณาเขตได
กวางใหญไพศาลท่ีสุดในสมัยสุโขทัย คือ ทิศตะวันออกทรงปราบไดถึงเมืองสระหลวง สองแคว (พิษณุโลก)
ลุมบาจาย สะคา ขามฝงแมนํ้าโขงไปถึงเวียงจันทน เวียงคําในลาว ทิศใตทรงปราบไดคนที (บานโคน
กาํ แพงเพชร) พระบาง (นครสวรรค) แพรก (ชยั นาท) สพุ รรณภูมิ ราชบรุ ี เพชรบรุ ี นครศรธี รรมราช มีฝงทะเล
สมทุ ร (มหาสมุทร) เปนเขตแดน ทางทิศตะวนั ตกทรงปราบไดเมืองฉอด เมืองหงสาวดี และมีมหาสมุทรเปน
เขตแดน ทิศเหนือทรงปราบไดเมืองแพร เมืองนาน เมืองพลัว (อําเภอปว จังหวัดนาน) ขามฝงโขงถึงเมืองชวา
(หลวงพระบาง) เปน เขตแดน นอกจากน้ี พอขุนรามคาํ แหงมหาราชยงั ทรงสรางพระราชไมตรีกับพระยามังราย
แหง ลา นนา และพระยางําเมืองแหงพะเยา ทรงยินยอมใหพระยามังรายขยายอาณาเขตลานนาทางแมน้ํากก
แมน ้าํ ปง และแมน้าํ วังไดอ ยา งสะดวก เพราะพระองคต อ งการใหล านนาเปนกันชนระหวา งจนี กบั สโุ ขทยั
เมื่อ พ.ศ. 1839 พอขนุ รามคําแหงมหาราชยงั ทรงชว ยเหลือพระยามังรายหาชัยภมู ิในฐานะมติ รสหาย

สว นในสมัยอยุธยา พระเจาอูทองทรงรวบรวมสพุ รรณบรุ ีกับละโว ซึ่งเปนกลุมเมืองในเครือญาติเขา
ดวยกัน แลวสถาปนากรุงศรีอยุธยาบริเวณท่ีเรียกวา หนองโสน เม่ือจุลศักราช 712 ปขาล โทศก วันศุกร
ขนึ้ 6 ค่ํา เดือนหา เวลารงุ แลว 3 นาฬิกา 9 บาท (9 โมงเชา 54 นาท)ี เมือ่ แรกเสวยราชสมบตั ิทรงพระนามวา
สมเด็จพระรามาธิบดีศรีสุนทรบรมบพิตรพระพุทธเจาอยูหัว ขณะพระชนมายุได 37 พรรษา ภายหลังการ
สถาปนาพระราชอาณาจักรแลว ปรากฏความในจุลยุทธการวงศวา ประเทศราช 16 หัวเมือง ไดเขามาถวาย
บังคมยอมรับในพระราชอํานาจ เชน มะละกา (แหลมมลาย)ู ชวา (หลวงพระบาง) ตะนาวศรี นครศรธี รรมราช

138

ทวาย เมาะตะมะ เมาะลาํ เลงิ สงขลา จนั ทบูรณ พิษณุโลก สโุ ขทยั พิชยั สวรรคโลก พิจิตร กําแพงเพชร และ
นครสวรรค นอกจากน้พี ระองคย งั ทรงทําสงครามและกวาดตอ นเทครวั ชาวกมั พชู ามายังกรงุ ศรีอยุธยา

รัชสมยั สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงโปรดใหมีการปฏิรูประบบบริหารราชการแผนดิน โดยการ
แตงตั้งตําแหนงสมุหพระกลาโหม ดูแลทหาร และสมุหนายก ดูแลพลเรือน ขณะเดียวกันพระองคก็ยังทรง
แตง ตั้งคณะบุคคลขน้ึ มารบั สนองพระราชกจิ ซ่ึงแบงเปน 4 ฝาย เรียกวา จตุสดมภ คือ อธบิ ดกี รมเมือง (เวียง)
อธิบดีกรมวงั อธบิ ดีกรมคลัง อธิบดีกรมนา และพระองคยงั ทรงโปรดใหพระญาติวงศไ ปปกครองบานเล็กเมือง
นอยตามฐานะดวย แตตอ งอยูในพระเนตร พระกรรณของพระองค ดังนั้นสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถจึงทรง
เปน ศนู ยก ลางอาํ นาจในการปกครองทั้งปวง

สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงทาํ ยทุ ธหตั ถีกับพระมหาอปุ ราชาเมอ่ื พ.ศ. 2135

ตอมาในรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระมหากษัตริยแหงกรุงศรีอยุธยา ผูทรงพระปรีชา
สามารถในดานการทําศึกสงคราม พระองคทรงขยายพระราชอาณาเขตออกไปอยางกวางขวางและปกปอง
บานเมืองจากขาศึกศตั รู เชน สงครามยุทธหตั ถี เม่อื พ.ศ. 2135 พระเจาหงสาวดีนันทบเุ รง ทรงใหพระมหา-
อุปราชายกทพั มาบุกกรุงศรีอยธุ ยาผา นดานเจดียส ามองค สมเด็จพระนเรศวรมหาราชเม่อื ทรงทราบขาวศกึ
กท็ รงแตงกองทพั พรอ มดว ยสมเด็จพระเอกาทศรถ พระอนุชาธิราชออกรบกับพระมหาอุปราชาท่ีหนองสาหราย
พระองคทรงทํายุทธหัตถีกับพระมหาอุปราชาจนสามารถเอาชนะไดสําเร็จ ผลของสงครามทําใหพระมหา-
อุปราชาทรงส้ินพระชนมบ นคอชาง ในการทาํ สงครามยทุ ธหัตถคี ร้งั น้เี ปนสาเหตุทาํ ใหพ มาไมกลา เขามารุกราน
กรุงศรีอยุธยายาวนานกวา 100 ป

ครั้นในสมัยสมเด็จพระนารายณมหาราช พระองคท รงเจริญสมั พันธไมตรีกับพระเจาหลุยสท่ี 14 แหง
ประเทศฝรงั่ เศส เพื่อสรางรากฐานแหงพระราชอํานาจใหเปนที่นา เกรงขามในบรรดานานาประเทศ เนื่องจาก
ฝรง่ั เศสเปนประเทศมหาอํานาจที่ไดร ับการยอมรบั โดยทวั่ ไปวา มคี วามสามารถทางดา นการรบ และความเจรญิ
ดา นศิลปวิทยาการ สมเด็จพระนารายณม หาราชทรงโปรดใหทหารชาวตา งชาตมิ ารบั ราชการในราชสํานักและ
ทรงสรา งเมอื งลพบรุ ไี วเ ปนราชธานีแหง ท่ี 2 พรอ มท้ังใหชาวตา งชาติสรางปอมปราการไวเพ่ือต้ังรับขาศึกศัตรู
ท่ีจะเขามากระทาํ อนั ตรายตอพระราชอาณาจกั ร

139

สมเดจ็ พระเจาตากสินมหาราช พระมหากษัตริยแ หงกรุงธนบุรี

เม่ือกรงุ ศรอี ยุธยาพา ยแพใหก บั พมา ในป พ.ศ. 2310 สมเด็จพระเจา ตากสนิ มหาราชทรงกอบกเู อกราช
ขับไลขาศึกศัตรูออกจากพระราชอาณาจักร แลวพระองคก็ทรงสถาปนากรุงธนบุรีเปนราชธานี ตอจากนั้น
พระองคก็ไดทรงรวบรวมบานเมืองใหเปนปกแผนดวยการปราบปรามชุมนุมตาง ๆ คือ ชุมนุมเจาพระยา-
พิษณโุ ลก (เรือง) ชุมนุมเจา พระฝาง (เรอื น) ชมุ นมุ เจาพระยานครศรีธรรมราช (หน)ู และชุมนมุ เจา พมิ าย หรือ
กรมหมนื่ เทพพิพธิ กระท่งั ถึง พ.ศ. 2313 จึงสามารถมชี ัยเหนือชุมนมุ ตา ง ๆ ไดทงั้ หมดสงผลใหช าตไิ ทยกลบั มา
รวมเปนอันหนง่ึ อันเดยี วกนั อีกครั้ง หลังศึกอะแซหวุนกี้ ใน พ.ศ. 2318 สมเด็จพระเจา ตากสินมหาราชทรง
ดําเนนิ การขยายพระราชอาณาเขตของกรุงธนบุรีออกไปอยางกวางใหญไพศาล ทิศเหนือไดถึงเมืองเชียงใหม
ทิศใตต ลอดหัวเมอื งตานี (ปต ตาน)ี ทิศตะวันออกตลอดกัมพูชา จําปาศักดิ์ถึงญวนใต ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ
ตลอดเวยี งจันทน หวั เมอื งพวน และหลวงพระบาง ทิศตะวนั ตกถึงเมืองมะริด และตะนาวศรอี อกมหาสมทุ รอินเดีย

ตอมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟาจุฬาโลกมหาราช พระองคทรงสถาปนาราชธานี
ขน้ึ ใหมในป พ.ศ. 2325 บริเวณฝง ตะวันออกของแมนํ้าเจาพระยา เรียกวากรงุ รตั นโกสินทร ในตอนตนรัชกาล
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟาจุฬาโลกมหาราชทรงรวมกับกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ผูเปน
พระอนุชาธิราชทําศึกสงครามกับพมา ในป พ.ศ. 2328 ซึ่งเปนสงครามคร้ังใหญ เรียกวา สงคราม 9 ทัพ
พระเจา ปดุง กษตั รยิ แ หง พมา ยกกองทัพมาตไี ทยมากถึง 9 ทัพ ต้ังแตทิศเหนอื ทิศตะวนั ตก และทิศใต แตดวย
พระปรีชาสามารถของท้ังสองพระองคจึงเอาชนะพมาไดสาํ เร็จ

140

พระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกลาเจา อยหู ัว (กลาง)
ทรงฉายพระรปู กับสมเด็จฯ กรมพระยาดํารงราชานภุ าพ (ขวา)

และสมเดจ็ ฯ กรมพระยาเทวะวงศว โรปการ (ซาย)

ครน้ั ในรชั สมยั พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา เจาอยูหัว รชั กาลที่ 5 แหง กรงุ รัตนโกสินทร พระองค
ทรงปฏิรูปบานเมืองใหทัดเทียมกับนานาประเทศที่เขามาเจริญสัมพันธไมตรีในราชสํานักสยาม ทรงมี
พระราชดําริแกไขระบบบริหารราชการแผนดินคร้ังใหญเมื่อป พ.ศ. 2435 โดยทรงยกเลิกระบบเสนาบดี
แบบเดิมท่มี ีมาตัง้ แตส มัยสมเดจ็ พระบรมไตรโลกนาถ แลว ทรงจดั ตั้งกระทรวงจํานวน 12 กระทรวง ทรงแบง
หนา ทใ่ี หชดั เจน และเหมาะกบั ความเปลี่ยนแปลงของบานเมือง พระราชกรณียกิจทสี่ ําคญั ของพระองคค อื การ
รกั ษาเอกราชของชาติไวไดร อดปลอดภัย ในขณะท่ีประเทศเพอ่ื นบานโดยรอบ ทวั่ ทุกทิศตอ งตกเปน อาณานคิ ม
ของชาติตะวันตก โดยเฉพาะอังกฤษกบั ฝรง่ั เศส ซึง่ ในขณะนนั้ เปนมหาอาํ นาจที่นาหวาดกลัว

ในรชั กาลพระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภูมิพลอดุลยเดช (รัชกาลที่ 9) พระองคทรงเปนประมุข
ของประเทศตามรัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย และทรงเปน ผูท่ีคอยบาํ บดั ทกุ ขบ ํารงุ สขุ ของพสกนิกรชาว
ไทยท้ังประเทศ ดังพระบรมราชโองการแกป ระชาชนชาวไทยวา “เราจะครองแผน ดินโดยธรรม เพ่อื ประโยชน
สุขแหงมหาชนชาวสยาม” พระราชปณิธานของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เปนท่ี
ประจกั ษ ทั้งชาวไทยและชาวตางชาตนิ บั ต้งั แตท รงครองสริ ิราชสมบัตพิ ระองคทรงอุทิศกําลังพระวรกาย และ
กําลังพระสติปญญาเพื่อประโยชนสุขของประชาชนตลอดมา ทรงเสด็จพระราชดําเนินเย่ียมราษฎรท่ัวทั้ง
ประเทศ ซ่งึ ทาํ ใหทรงทราบถงึ ปญ หาทุกดา นของประชาชน จนนํามาซ่ึงโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดําริ
ตาง ๆ เชน โครงการฝนหลวง เพ่ือชวยเหลือเกษตรกรที่ประสบภัยแลง การขาดแคลนนํ้าหรือฝนทิ้งชวง และ
ชวยดานการอปุ โภคบรโิ ภคของประชาชน โครงการนํ้าดีไลน ้ําเสยี เพอ่ื แกไ ขปญหามลพิษทางนาํ้ โครงการแกม
ลิงอันเนื่องมาจากพระราชดําริ เพื่อแกไขปญหานํ้าทวม พระราชดําริการอนุรักษปาไมดวยการสราง
ความสํานกึ ใหรักปา ไมรวมกัน การปลูกปา นอกจากนี้ยังมแี นวพระราชดําริดานการเกษตร คือ เกษตรทฤษฎี
ใหมอนั เปน การใชประโยชนจ ากพื้นที่ทมี่ ีอยอู ยางจํากดั ใหเ กดิ ประโยชนส งู สุด แนวพระราชดาํ ริเร่อื งเศรษฐกิจ
พอเพยี งซึง่ เปนวถิ แี หงการดําเนินชวี ิตอยอู ยางเรียบงาย รูจักประมาณตน มีเหตุผล มีภูมิคุมกันท่ีดี มีความรู
คูคณุ ธรรม และโครงการอนั เนอื่ งมาจากพระราชดํารอิ นื่ ๆ อีกมากมาย

141

พระบาทสมเดจ็ พระปรมินทรมหาภมู ิพลอดุลยเดช (รัชกาลที่ 9)
ทรงบําเพญ็ พระราชกรณยี กิจนานัปการเพ่อื บาํ บัดทุกขบาํ รุงสขุ ของพสกนิกรชาวไทย

พัฒนาการบทบาทหนาที่ของพระมหากษัตริยจากอดีตสูปจจุบันมีความเปลี่ยนแปลงไปในบริบท
ทางสังคมของแตล ะยคุ สมัย เพราะพระมหากษัตรยิ ในอดีตตองเปนจอมทัพในการทําศึกสงครามปกปองและ
ขยายพระราชอาณาเขต สรางความเปนปกแผนมั่นคง ความเจริญรุงเรืองของพระราชอาณาจักร สวนใน
ปจจุบันพระมหากษัตริยทรงไมไดทําศึกสงครามแลว แตทรงมีบทบาทในการบําบัดทุกขบํารุงสุข แกอาณา
ประชาราษฎรใหอยรู มเยน็ ภายใตพระบรมโพธิสมภารดว ยการแกไขปญหาการทาํ มาหากนิ และการดาํ เนินชีวติ
ของประชาชนโดยทรงพระราชทานโครงการหลวงตา ง ๆ ตามแนวพระราชดําริ

ในรัชกาลปจจุบนั สมเดจ็ พระเจา อยหู ัวมหาวชริ าลงกรณ บดนิ ทรเทพยวรางกรู พระองคข้ึนทรงราชย-
สืบราชสันตติวงศ เปนสมเด็จพระเจาอยูหัว รัชกาลที่ 10 ทรงเปนประมุขของประเทศตามรัฐธรรมนูญแหง-
ราชอาณาจักรไทย และสานตอพระราชปณิธานของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
(รัชกาลท9ี่ ) ตอไป

142

นอกจากนี้พระบรมวงศานวุ งศท กุ พระองคในราชตระกลู กย็ ังทรงบําเพ็ญพระราชกรณียกิจในดานตาง ๆ
ตามรอยเบ้ืองพระยุคลบาทของพระบาทสมเด็จพระปรมนิ ทรมหาภมู ิพลอดลุ ยเดช (รชั กาลที่ 9) ดังน้นั สถาบนั
พระมหากษตั รยิ จ ึงเปน ศนู ยรวมจิตใจของปวงชนชาวไทยท้ังปวง
2. ดา นการสง เสรมิ เศรษฐกจิ ของชาติ

การสงเสริมเศรษฐกิจของชาติ เปนบทบาทที่สําคัญของสถาบันพระมหากษัตริย ต้ังแตสมัยสุโขทัย
เปนราชธานี ในศิลาจารึกสุโขทัยหลกั ที่ 1 กลาวเกีย่ วกบั การสง เสริมการคา ในสมยั พอขุนรามคาํ แหงมหาราชวา
“เจาเมืองบเอาจกอบในไพรลทู าง เพือ่ นจูงวัวไปคาขมี่ า ไปขาย ใครจกั ใครคา ชางคา ใครจักใครค ามา คา ใครจัก
ใครคา เงือน (เงิน) คาทองคา ”

จากขอความขางตน แสดงใหถึงการสงเสริมเศรษฐกิจการคาของพระมหากษัตริยดวยการเปดเสรี
ทางการคา และไมเก็บ “จกอบ” ซ่ึงหมายถึงภาษีคาผานดานกับบรรดาพอคาท่ีมาทําการคาในสุโขทัย
พระมหากษัตริยสมัยสุโขทัยมีการปรับปรุงระบบชลประทาน เพ่ือกักเก็บน้ําตามธรรมชาติใหเพียงพอตอ
การอุปโภค บริโภค ตลอดทั้งปของไพรฟา ปรากฏวา มกี ารขุดสระ (ตระพัง) สรางเขอ่ื น (สรีดภงส หรือทํานบ
พระรวง) ดังในศิลาจารึกสุโขทัยหลักท่ี 1 วา “กลางเมืองสุโขทัยนี้มีนํ้าตระพังโพยสีใสกินดี ดั่งกินน้ําโขง
เมอ่ื แลง ” ซง่ึ เปนการสงเสริมการทําเกษตรกรรมของบรรดาไพรฟา เชน การปลูกหมาก พลู มะพราว ขนุน
มะมวง มะขาม และทรพั ยากรอื่น ๆ

สวนการคากบั ตา งประเทศ องคพระมหากษัตรยิ ทรงสนับสนุนใหพอคาชาวตางชาติเขามาทํา การคา
กบั สุโขทัย อาทิ จีน อนิ เดีย เปอรเซีย อาหรบั มะริด และลาว ฯลฯ สินคาสําคัญของสุโขทัยที่สงไปคาขายกับ
ตางประเทศ คือ เครื่องสังคโลก ซึ่งเปนเครื่องปนดินเผาท่ีมีสีเขียวไขกา น้ํายาเคลือบแตกลายงา
เปน ลักษณะเฉพาะของสโุ ขทัยที่งดงาม

เศรษฐกิจสมัยสุโขทยั เรม่ิ ขยายตัวเพ่ิมมากข้ึนเพราะพระมหากษัตริยทรงสนับสนุนการคาทั้งภายใน
และภายนอก ประกอบกับสุโขทัยมีความอุดมสมบูรณ จึงเปนปจจัยสําคัญท่ีชวยสงเสริมนโยบายของ
พระมหากษัตรยิ ส มัยสโุ ขทยั ใหป ระสบความสาํ เรจ็ ความอุดมสมบรู ณ น้ปี รากฏในศลิ าจารึกสโุ ขทยั หลักท่ี 1 วา
“เมอื งสโุ ขทยั น้ดี ี ในนํา้ มีปลา ในนามีขา ว”

สมัยอยุธยามีที่ตั้งของกรุงศรีอยุธยาอุดมสมบูรณตามธรรมชาติ สังคมอยุธยาเปนสังคมเกษตร
ประกอบอาชพี ทํานา ทําสวน ทําไร และการประมง ผลผลิตทางการเกษตรทง้ั มีทเ่ี ก็บไวบริโภคและทําการคาขาย
พระมหากษตั รยิ ท รงมนี โยบายสงเสรมิ เศรษฐกิจดวยการสรางเสน ทางคมนาคมใหส ะดวกขึ้น เชน การขดุ คลอง
ลัดเชอื่ มกบั ลําน้ําหลัก อาทิ แมน าํ้ เจาพระยา แมนํา้ ปาสัก แมน้ําลพบุรี นอกจากน้ี ยังทรงเจริญสัมพันธไมตรี
กบั นานาประเทศ ทั้งชาติตะวันออกและชาติตะวันตก ในสมัยสมเด็จพระนารายณมหาราช ทรงผูกมิตรกับ
พระเจา หลุยสท่ี 14 ดวยการสงราชฑูตนําพระราชสาสนไปเจริญสัมพันธไมตรี ณ ประเทศฝรั่งเศส พระองค
ไมทรงกดี กนั ชาวตางชาติที่เขา มายงั ราชสํานัก เพราะทรงมีวิสัยทัศนกวางไกลในการนําพาประเทศไปสูความ
เจริญม่ังคั่งและม่ันคง นอกจากน้ีพระองคยังทรงติดตอกับจีน ญี่ปุน ชวา ญวน อินเดีย เปอรเซีย ฮอลันดา
และอกี หลายประเทศในทวปี ยุโรป สงผลใหการคาสมัยสมเด็จพระนารายณมหาราช เจริญรุงเรืองเปนที่โดด
เดนมากในสมัยอยธุ ยา