บุคคลสำคัญในวงการนาฏศิลป์ และการละครไทย : รัจนา พวงประยงค์

บุคคลสำคัญในวงการนาฏศิลป์
และการละครไทย

รัจนา พวงประยงค์

จัดทำโดย

นายปกรณ์ พงษ์คุณากร ม.6/8 เลขที่ 13

คำนำ

หนังสือเล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของวิชานาฏศิลป์ ชั้น
มัธยมศึกษาปีที่ 6 เพื่อให้ได้ศึกษาหาความรู้ในเรื่องบุคคลสำคัญใน
วงการนาฏศิลป์และการละครไทย และได้ศึกษาอย่างเข้าใจเพื่อเป็น
ประโยชน์กับการเรียน

ผู้จัดทำหวังว่า หนังสือเล่มนี้จะเป็นประโยชน์กับผู้อ่าน หรือ
นักเรียน นักศึกษา ที่กำลังหาข้อมูลเรื่องนี้อยู่ หากมีข้อแนะนำหรือ
ข้อผิดพลาดประการใด ผู้จัดทำขอน้อมรับไว้และขออภัยมา ณ ที่นี้
ด้วย

ปกรณ์ พงษ์คุณากร
ผู้จัดทำ

ก

เนื้อหา สารบัญ

คำนำ หน้า
สารบัญ

ประวัติ
การศึกษา ก
ผลงาน ข
1
2
5

ข

ประวัติ

รัจนา พวงประยงค์ เกิดเมื่อวันศุกร์ที่ 6 ตุลาคม พ.ศ.
2484 ณ บ้านถนนข้าวสาร อำเภอพระนคร จังหวัด
พระนคร (ปัจจุบัน คือ เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร)
เป็นธิดาของนายหลี และนางสมพล พวงประยงค์ นายหลี
ผู้เป็นบิดาเคยเป็นคนละครสมัยเก่ามาก่อน ส่วนมารดา
ของนางรัจนา พวงประยงค์ นั้น เคยหัดละครอยู่กับ
นางมัลลี คงประภัศร์ (ครูหมัน) แต่เนื่องจากไม่สนใจ
อย่างจริงจัง และไม่ชอบเรื่องนาฏศิลป์ จึงไม่ได้เป็นนัก
แสดง

1

การศึกษา

เมื่ออายุอยู่ในวัยที่จะต้องเข้ารับการศึกษา นางรัจนา พวง
ประยงค์ ได้เข้าเรียนชั้นประถมที่โรงเรียนบำรุงวิทยา จน
จนชั้นประถมปีที่ 4 ต่อจากนั้นจึงไปเรียนต่อที่โรงเรียน
เขียนนิวาส พอสอบไล่ได้ชั้นมัธยมปีที่ 1 บิดาก็ให้นางรัจ
นา พวงประยงค์ลาออกจากโรงเรียนเขียนนิวาส แล้วให้
ไปเรียนต่อที่โรงเรียนนาฏศิลป เหตุที่ทำให้บิดาของนาง
รัจนา พวงประยงค์ ต้องการให้บุตรสาวของตนเองเข้า
เรียนที่โรงเรียนนาฏศิลป ก็เพราะว่าพี่สาวของนางรัจนา
พวงประยงค์ คือ นางสาวอัมพร พวงประยงค์ ซึ่งเป็น
นักเรียนโรงเรียนนาฏศิลป ได้ถึงแก่กรรมขณะกำลัง
เรียนหนังสืออยู่ ด้วยเหตุนี้ นายหลี พวงประยงค์ จึง
ปรารถนาจะให้นางรัจนา พวงประยงค์ เป็นตัวแทนของพี่
สาวไปเรียนในโรงเรียนนาฏศิลปแทน

2

การศึกษา

เป็นอันว่านางรัจนา พวงประยงค์ ได้เข้าเรียนในโรงเรียน
นาฏศิลป์ ในชั้นต้นปีที่ 1 เมื่อแรกเรียนวิชานาฏศิลป์สาขา
ละครนั้น นางรัจนา พวงประยงค์ ฝึกหัดเป็นตัวพระ โดยมี
นางสุวรรณี ชลานุเคราะห์ เป็นครูสอน ผลการเรียนในปี
แรกนั้น นางรัจนา พวงประยงค์ ไม่ได้รับเลือกให้แสดง
ละครหรือนาฏศิลป์ชุดใด ๆ เลย จนกระทั่งสอบไล่ได้ขึ้นไป
เรียนชั้นต้นปีที่ 2 ก็ไม่ได้แสดงอะไรอีก จนนางรัจนา พวง
ประยงค์ เรียนอยู่ชั้นต้นปีที่ 3 ก็ได้รับการคัดเลือกให้
แสดงโขนเป็นตัวนางกำนัล ในขณะนั้น นางรัจนา พวง
ประยงค์ จึงได้รู้จักกับนางเจริญจิต ภัทรเสวี ซึ่งเป็นครู
นาง สอนทั้งละครและโขน

3

การศึกษา

นางเจริญจิต ภัทรเสวีได้สอนการรำให้แก่นางรัจนา พวง
ประยงค์ จนมีความสามารถแสดงโขนได้เป็นอย่างดี จน
กระทั่งปลายปีนั้น นางเจริญจิต ภัทรเสวีก็หัดนางรัจนา
พวงประยงค์ ให้แสดงเป็นนางเบญจกายในการแสดง
โขนตอนหนุมานจับนางเบญจกาย จนกระทั่งเรียนอยู่ชั้น
ต้นปีที่ 4 นางรัจนา พวงประยงค์ ก็ได้รับคัดเลือกให้
แสดงละครเรื่อง รถเสน เป็นตัวนางเมรี จากการแสดง
เป็นนางเมรีทำให้นางรัจนา พวงประยงค์ มีชื่อเสียงขึ้น
เป็นลำดับ นางรัจนาเรียนต่อมาจนจบชั้นสูงปีที่ 2 อันเป็น
หลักสูตรนาฏศิลป์ชั้นสูงจากโรงเรียนนาฏศิลป์ มหาลัย

4

ผลงาน

นางรัจนา พวงประยงค์ มิใช่จะแสดงละครโขนเก่งแต่
เพียงอย่างเดียว นางรัจนา พวงประยงค์ ยังเรียนเก่ง
และสอบเข้ารับราชการได้ตั้งแต่ยังเป็นนักเรียนโรงเรียน
นาฏศิลป นางรัจนา พวงประยงค์ เริ่มรับเงินเดือนใน
ฐานะเป็นศิลปินสำรอง เดือนละ 15 บาท พอจบชั้นต้นปีที่
6 (มัธยมปีที่ 6) นางรัจนา พวงประยงค์ ก็สอบเข้าเป็น
ข้าราชการชั้นจัตวา สังกัดแผนกนาฏศิลป กองการสังคีต
กรมศิลปากร (ปัจจุบันคือ สำนักการสังคีต กรม
ศิลปากร) เมื่อจบหลักสูตรชั้นสูงปีที่ 2 แล้ว นางรัจนา
พวงประยงค์ ก็สอบเลื่อนเป็นข้าราชการสามัญชั้นตรี
ตำแหน่งศิลปินตรี ปรากฏว่านางรัจนา พวงประยงค์
สอบไม่ได้ ทั้ง ๆ ที่ทำข้อสอบได้ดี นางรัจนา พวงประยงค์
จึงเกิดความน้อยใจไม่ประสงค์ที่จะรับราชการอยู่ที่เดิม
จึงไปสมัครสอบเป็นครูที่โรงเรียนนาฏศิลป กอง
ศิลปศึกษา และได้รับการบรรจุให้เป็นครูตรี

5

ผลงาน

นางรัจนา พวงประยงค์ ทำงานในหน้าที่ด้วยความขยันขัน
แข็ง และเอาใจใส่ในการทำงาน ทั้งด้านการสอนและการ
แสดง แต่นางรัจนา พวงประยงค์ ก็ไม่ได้รับความดีความ
ชอบเหมือนคนอื่น ๆ จึงเกิดความท้อใจ จึงได้ลาออกไป
ประกอบอาชีพส่วนตัว โดยการสอนนาฏศิลป์ตาม
โรงเรียนต่าง ๆ และจัดรายการแสดงรวมทั้งเพลงไทย
ร่วมกับมิตรสหายทางสถานีวิทยุกระจายเสียงหลายแห่ง
แต่ในที่สุดนางรัจนา พวงประยงค์ ก็เกิดความเบื่อหน่าย
ในกิจการที่ทำ จึงเลิกราไป ครั้งสุดท้ายนางรัจนา พวง
ประยงค์ ได้เป็นครูสอนนาฏศิลป์ ที่สวนสามพราน นางรัจ
นา พวงประยงค์ได้ทำงานอยู่ที่แห่งนี้เป็นเวลานานหลายปี
ก่อนที่จะกลับไปรับราชการอีกครั้งหนึ่ง

6

ผลงาน

การที่นางรัจนา พวงประยงค์ ได้เข้ารับราชการที่กรม
ศิลปากรอีกครั้งหนึ่งนั้น ก็เพราะว่า พลเรือตรี สมภพ
ภิรมย์ ซึ่งดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมศิลปากรในสมัยนั้น ได้
ให้เจ้าหน้าที่ไปเชิญนางรัจนา พวงประยงค์ ไปพบที่กรม
ศิลปากร พลเรือตรี สมภพ ภิรมย์ ได้ชักชวนให้นางรัจนา
พวงประยงค์ กลับเข้ารับราชการที่กรมศิลปากรตามเดิม
นางรัจนา พวงประยงค์ ตกลงใจเข้ารับราชการอีกครั้ง
หนึ่ง โดยได้รับการบรรจุเข้าเป็นอาจารย์พิเศษเป็นการ
ชั่วคราวในวิทยาลัยนาฏศิลป

7

ผลงาน

จนกระทั่งงานนาฏศิลป์ กองการสังคีต มีตำแหน่งว่าง
นางรัจนา พวงประยงค์ จึงไปสมัครสอบและได้รับการ
บรรจุให้เป็นนาฏศิลปิน ระดับ 2 ครั้งนั้น นางรัจนา พวง
ประยงค์ ได้มีโอกาสแสดงโขนแสดงละครของกรม
ศิลปากรอย่างเต็มที่ จากการสนับสนุนของ นายเสรี หวัง
ในธรรม ผู้อำนวยการกองการสังคีต และนายทวีศักดิ์
เสนาณรงค์ อธิบดีกรมศิลปากร ขณะดำรงตำแหน่งรอง
อธิบดีกรมศิลปากร โดยมีท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี
ผู้เชี่ยวชาญนาฏศิลป์ไทยของกรมศิลปากร เป็นผู้อำนวย
การฝึกสอนท่ารำอย่างเอาใจใส่ นางรัจนา พวงประยงค์
จึงเป็นผู้แสดงโขนละครรุ่นอาวุโสอีกคนหนึ่ง ที่มีฝีมือถึง
ขั้นเป็นผู้ช่วยกำกับการแสดงและการฝึกซ้อมการแสดง
ได้ ซึ่งนางรัจนา พวงประยงค์ ก็ปฏิบัติหน้าที่ดังกล่าวจน
เกษียณอายุราชการ

8

ผลงาน

นางรัจนา พวงประยงค์ เคยไปแสดงนาฏศิลป์ไทยที่ต่าง
ประเทศหลายประเทศ เช่น สาธารณรัฐประชาธิปไตย
ประชาชนลาว สหภาพพม่า ญี่ปุ่น อินโดนีเซีย มาเลเซีย
อินเดีย สิงคโปร์ สหรัฐอเมริกา และสาธารณรัฐประชาชน
จีน

9

ผลงาน

นางรัจนา พวงประยงค์ มีผลงานการแสดง
โขนละครเป็นตัวเอก เช่น

เป็นนางเกษสุริยงแปลงในละครนอก
เรื่อง สุวรรณหงส์ ตอนกุมภณฑ์ถวาย
ม้า
เป็นนางวิมาลา ในละครนอกเรื่อง ไกร
ทอง
เป็นนางมณฑา ในละครนอกเรื่อง สังข์
ทอง ตอนนางมณฑาลงกระท่อม
เป็นนางยุบล (ค่อม) ในละครเรื่อง
อิเหนา ตอนตัดดอกไม้ฉายกริช
เป็นนางคันธมาลี ในละครเรื่อง คาวี
เป็นนางรื่น นางโรย ในละครพันทาง
เรื่อง พระลอ
เป็นนางกุลา ในละครเรื่อง โสนน้อย
เรือนงาม
ฯลฯ

10

ผลงาน

บทบาทที่นางรัจนา พวงประยงค์ แสดงได้ดีเป็นพิเศษจน
ได้ชื่อว่ามีความสามารถโดดเด่น คือการแสดงบทบาทและ
อารมณ์อันสมจริงในบทนางเอกละครนอกแทบทุกเรื่อง
ที่นับว่ายอดเยี่ยมคือบทนางเมรีขี้เมา ในเรื่อง รถเสน บท
นางวิฬาร์ ในเรื่องไชยเชษฐ์ บทนางแก้วหน้าม้า ตอนรำ
เย้ยซุ้ม บทนางยี่สุ่น ในเรื่องลักษณวงศ์ บทนางมณฑา
ตอนลงกระท่อม นอกจากจะเป็นศิลปินที่มีกระบวนรำงาม
มากแล้ว ยังเป็นครูผู้รักษาขนบประเพณีในการแสดง ถูก
ต้องครบครันตามแบบฉบับ เป็นนางเอกรูปลักษณ์
งดงามแขนอ่อนยากจะหาใครเหมือน นับเป็นศิลปินบท
นางที่มีความสามารถสูงส่ง ตีบทได้สมจริงทุกบทบาท ทั้ง
มีความสง่างาม สมที่เป็นแบบอย่าที่ดีแก่ศิลปินรุ่นหลัง
นางรัจนา พวงประยงค์ มีพร้อมทั้งความสามารถในการ
กำกับการแสดง การออกแบบท่ารำในระบำต่าง ๆ ที่ได้
สร้างขึ้นไว้ในกรมศิลปากรหลายชุด

11

ผลงาน

มีผลงานการแสดงทั้งในประเทศและต่างประเทศ เป็นครู
ที่พร้อมด้วยความเมตตาและมีความตั้งใจจริงในการ
ถ่ายทอดความรู้ มีศิษย์เป็นจำนวนมากได้รับการถ่ายทอด
วิชาความรู้ไว้ ล่าสุดในพ.ศ. 2554 ได้รับพระราชทานเข็ม
พระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบ
ศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรและ
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราช
ชนนีพันปีหลวง ในงานแสดงโขนรามเกียรติ์ ตอนศึกมัย
ราพณ์สะกดทัพ ในฐานะศิลปินอาวุโส
นางรัจนา พวงประยงค์ จึงได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติ
เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์ไทย-
ละคร) พ.ศ. 2554

12