ห้องสมุด : อาหารสมองที่ไม่ควรมองข้าม

“ถ้าท่านมีสวนสักแห่ง และห้องสมุดสักห้อง เท่ากับท่านมีทุกสิ่งที่ท่านจำาเป็น”

Marcus Tullius Cicero


“ในทัศน์ของผม คนเราขาดห้องสมุดไม่ได้ เพราะหนังสือเป็นอาหารของสมองและจิตใจ”
ศ.ดร.ป๋วย อึ๊งภากรณ์





ี
ุ
อารัมภบท ประธาน เหมา เจ๋อ ตง ของจน เคยมอาชพ
ี
ี
ั
ี
�
ิ
ุ
ในประวัตศาสตร์โลก มีบคคลจานวนไม่น้อย เป็นบรรณารักษ์ของห้องสมุด และท่น่นเองเขาได้ศึกษา
ึ
ท่ห้องสมุดได้มีอิทธิพลต่อความคิดของพวกเขาให้ จากหนังสือในห้องสมุด ซ่งเป็นแรงจูงใจให้เขาสามารถ
ี
�
กลายเป็นบุคคลสาคัญของโลก อาจกล่าวได้ว่าถึงกับ ปฏิวัติประเทศจีนเป็นคอมมิวนิสต์ และได้รับการพัฒนา
เปลี่ยนแปลงโลก หรือประเทศของพวกเขา ตัวอย่างเช่น ต่อมาจนกลายเป็นประเทศอภมหาอานาจประเทศหนง ึ ่
ิ
�
�
ึ
อดีตประธานาธิบดีอับราฮัม ลินคอล์น ของสหรัฐอเมริกา ในปัจจุบันความสาคัญของห้องสมุดมีมากมายซ่งจะได้
ี
ท่มีบทบาทสาคัญในการเลิกทาส เขาเป็นคนใฝ่หาความร ู้ กล่าวในล�าดับต่อไป
�
ี
ศึกษาด้วยตัวเองจากห้องสมุด บทความน้มีวัตถุประสงค์เพ่อให้ผู้อ่านได้ทราบถึง
ื
พัฒนาการของห้องสมุดต้งแต่ยุคโบราณของอารยธรรม
ั
ของโลกจนกระทั่งสมัยปัจจุบัน โดยเฉพาะในยุคปัจจุบัน
ท่ได้รับการพัฒนาค่อนข้างมากและรวดเร็ว เพ่อให้
ี
ื
สอดคล้องกับสถานการณ์ปัจจุบันของโลก
ี
ฉากสุดท้ายคงหนีไม่พ้นท่ต้องกล่าวถึงห้องสมุด
ี
ของกองทัพเรือท่น่าสนใจคือ ห้องสมุดกลางของ
กองทัพเรือถือว่าเป็นแห่งแรก ๆ ของส่วนราชการ
ของประเทศ กล่าวได้ว่า กองทัพเรือค่อนข้างทันสมัย
แต่ระยะหลังดูเหมือนถูกละเลยให้ความสาคัญ
�
ี
ประธาน เหมา เจ๋อ ตุง อดีตบรรณารักษ์ห้องสมุด เปรยบเทียบกับห้องสมุดของกองทัพอากาศแล้ว
ี
ถูกท้งไม่เห็นฝุ่น น่ยังไม่นับบรรดาห้องสมุดของ
ิ
นาวิกศาสตร์ 44
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ั
ุ
บรรดามหาวิทยาลย และห้องสมดของภาคเอกชน
กล่าวสั้น ๆ ว่า “เราเคยทันสมัย แต่ไม่พัฒนา”
ี
พัฒนาการของห้องสมุด เท่าท่นักโบราณคด ี
ึ
ได้ค้นพบห้องสมุดแรกของโลกเกิดข้นก่อนคริสต์
ศักราชหลายร้อยปีคือ ห้องสมุดของพระเจ้า Saragon
ึ
แห่งอาณาจักร Assyria สร้างข้นประมาณ ๓๐๐ ปี
ก่อนพุทธกาล เป็นท่รวมหนังสือความรู้ด้านต่าง ๆ
ี
ในรูปแบบของแท่งดินเหนียว (Clay Tablets)
ิ
�
ี
สลักตัวหนังสือรูปล่ม ห้องสมุดน้ทาให้สามารถ
เรียนรู้ถึงอารยธรรมของอาณาจักรโบราณ
้
�
แถวลุ่มแม่นาไทกริสและยูเฟรติสในตะวันออกกลาง ห้องสมุดแห่งอเล็กซานเดรีย แหล่งวิทยาการแห่งแรกของโลก
ี
ห้องสมุดท่กล่าวน้มีหนังสือประมาณ ๒๒,๐๐๐ แท่ง ห้องสมุดโบราณแห่ง Alexandria อยู่ในเมอง
ี
ื
ั
ี
ื
ู
ี
ั
ี
ั
มการจดหมวดหม่หนงสอและลงบญชไว้เรยบร้อย Alexandria ริมฝั่งทะเลเมดิเตอร์เรเนียนของอียิปต์
ส่วนใหญ่เก่ยวกับประวัติศาสตร์ วรรณคดี หลักภาษา เป็นห้องสมุดใหญ่ท่สุด และสาคัญท่สุดของโลกยุคโบราณ
ี
ี
�
ี
ั
วิทยาศาสตร์ และเศรษฐกิจในยุคน้น ต่อมายังมีห้องสมุด เคยเป็นศูนย์กลางการศึกษาท่สาคัญนานหลายปี
�
ี
ที่ส�าคัญ ๆ หลายแห่ง เช่น ห้องสมุดเมือง Alexandria จนถงเมอโรมนเอาชนะอยิปต์เม่อ ๓๐ ปีก่อนคริสต์ศกราช
ี
่
ั
ื
ึ
ื
ั
ของอียิปต์ กล่าวกันว่าสมัยกรีกโบราณ Aristotle ม ี ห้องสมุดแห่งน้ประกอบด้วยแหล่งรวบรวมผลงาน
ี
ห้องสมุดส่วนตัว ในยุโรปตอนปลายพุทธศตวรรษที่ ๒๐ สาคัญของนักปราชญ์กรีก เช่น Plato Socrates
�
�
ี
ื
มีห้องสมุดขนาดใหญ่ท่มีความสาคัญต่อเน่องจนถึง ซ่งน่าเสียดายท่ผลงานเหล่าน้นถูกทาลายไปพร้อมกับ
ี
ั
ึ
�
ปัจจุบัน คือ ห้องสมุดแห่งชาติของฝรั่งเศสและอังกฤษ ห้องสมุด นอกจากน้นห้องสมุดน้ยังมีห้องประชุม
ี
ั
ส่วนในซีกโลกตะวันออก อาณาจักรโบราณ เช่น จีน รวมท้งสวน กับท้งเป็นส่วนหน่งของสถาบันการศึกษาวิจัย
ึ
ั
ั
มีการพัฒนาด้านความรู้และหนังสือ มีการสะสมหนังสือ ขนาดใหญ่ที่เรียกกันว่า Museum
�
ื
เช่นกัน ชาวจีนรู้จักวิธีทากระดาษเพ่อใช้เขียนหนังสือ เมอกล่าวถึงเมอง Alexandria สาหรบพวกเรา
ื
ื
่
ั
�
รู้วิธีพิมพ์หนังสือด้วยแผ่นไม้ และแกะตัวพิมพ์ มีการ ชาวเรือขอทบทวนความจาทางประวัติศาสตร์ ๒ เร่อง
ื
�
�
บันทึกความรู้ทานองสารานุกรม จดบันทึกพงศาวดาร ท่สาคัญ เร่องแรกคือ ประภาคารฟาโรสแห่ง Alexandria
ื
�
ี
มีการแต่งวรรณคดี เป็นประภาคารโบราณ ซ่งจัดให้เป็นหน่งในเจ็ดส่ง
ึ
ิ
ึ
ชาวเกาหลีโบราณรู้จักวิธีพิมพ์ด้วยตัวพิมพ์โลหะ มหัศจรรย์ของโลก ต้งอยู่บนเกาะฟาโรสนอกเมือง
ั
และมีหน่วยงานราชการว่าด้วยหนังสือ Alexandria สร้างเม่อราว ๒๗๐ ปีก่อนคริสต์ศักราช
ื
�
ชาวอินเดียมีตาราว่าด้วยเทววิทยา ศาสนา มีอายุยาวนานถึง ๑,๖๐๐ ปี จนกระทั่งเกิดแผ่นดินไหว
วรรณคดี และศิลปกรรมมาช้านาน อย่างไรก็ดีความรู้ ทาให้ประภาคารพังลงมา ปัจจุบันคงเหลือแต่ซาก
�
ี
เก่ยวกับห้องสมุดหรือคลังหนังสือของประเทศเหล่าน ้ ี อีกเร่องหนงมความสาคัญต่อนกรบชาวเรือคือ การยทธ์
ุ
ึ
ื
่
ั
ี
�
ในสมัยโบราณอาจไม่เป็นรูปแบบท่ถูกต้องชัดเจนนัก ท่อ่าวอาบูเกียร์ใกล้ Alexandria ระหว่างกองเรือของ
ี
ี
ื
ี
คงเป็นเร่องท่ต้องศึกษาค้นคว้าอย่างละเอียด Lord Nelson กับกองเรือฝรั่งเศส นับเปนศึกครั้งยิ่งใหญ ่
็
เป็นระบบกันอีกต่อไป หน่งในสามของการยุทธ์ท่ทาช่อเสียงให้แก่เขา การรบ
ี
ื
�
ึ
นาวิกศาสตร์ 45
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ี
ั
�
ั
คร้งน้กองเรือฝร่งเศสถูกทาลายย่อยยับ นักประวัติศาสตร์ ในยุคปัจจุบันภายหลังจากอียิปต์และ UNESCO
ั
�
ึ
�
ส่วนหน่งกล่าวกันว่าการรบคร้งสาคัญ ๓ คร้ง ของ Nelson ได้เห็นความสาคัญจึงได้จัดสร้างห้องสมุด Alexandria
ั
ี
ิ
ื
ึ
ึ
ั
คือท่มาของแถบ ๓ แถบ สีขาวบนปกเส้อกะลาสีเรือ ข้นมาใหม่เพ่อให้ย่งใหญ่เช่นสมัยก่อน ซ่งต้งอยู่ใกล้
ื
ของอังกฤษและอีกหลายประเทศ (สาหรับเคร่องแบบ สถานท่เดิมใช้เวลาสร้าง ๑๒ ปี เร่มให้การบริการในปี
ื
�
ิ
ี
กะลาสีของทหารเรือไทยมีเพียง ๒ แถบ ผู้เขียนพยายาม ค.ศ.๒๐๐๒ มีระบบป้องกันอัคคีภัยอย่างดี ห้องสมุดใหม่น ี ้
ค้นคว้าที่มาของแถบ ๒ แถบ แต่ไม่ประสบความส�าเร็จ) มีหนังสือทุกภาษาในโลกมากกว่า ๘ ล้านเล่ม มีพ้นท่อ่าน
ี
ื
ขอวกกลับมาสู่เรื่องห้องสมุดต่อ เมือง Alexandria หนังสือ ๗๐,๐๐๐ ตารางเมตร
เดิมปกครองโดยอียิปต์ ต่อมาตกเป็นของกรีก - โรมัน น่เป็นตัวอย่างท่ดีซ่งแสดงให้เห็นว่าอารยธรรม
ี
ึ
ี
ั
�
จนกระท่งการเข้ามาของศาสนาอิสลามจากอาณาจักร ตะวันตกโบราณได้ให้ความสาคัญแก่ห้องสมุด ซ่งถือว่า
ึ
ออตโตมัน เมืองนี้จึงเป็นที่รวมศิลปะทั้งของกรีก - โรมัน เป็นคลังปัญญาหรืออาหารสมองของประเทศ อียิปต์
และตุรกีปะปนกัน เป็นแหล่งอารยธรรมเก่าแก่ท่สุดของโลกแห่งหน่งจึงยอม
ึ
ี
ิ
เม่อพระเจ้า Alexander มหาราช รบชนะ ทุ่มเทเงินร่วมกับ UNESCO เพ่อสร้างความย่งใหญ่
ื
ื
อียิปต์ ได้ทรงตั้งเมือง Alexandria ขึ้นมา พร้อมกับตั้ง ให้กลับคืนมา แม้จะไม่ดีและทันสมัยท่สุดในปัจจุบัน
ี
ี
ึ
ราชวงศ์ Ptolemy ข้นครองบัลลังก์ เมืองน้ถูกสร้างให้ แต่ก็ถูกจัดเป็นห้องสมุดชั้นน�าแห่งหนึ่งของโลก
มีมหาวิทยาลัยแห่งแรกของโลก ห้องสมุด Alexandria ห้องสมุดในสมัยปัจจุบัน ในช่วงร้อยกว่าปีท่ผ่านมา
ี
ึ
ิ
ี
ุ
ี
่
่
่
ึ
ุ
ซงดทสดในยคน้น จงเป็นศนย์วทยากรทบรรดา ห้องสมุดได้มีการพัฒนามาก มีความก้าวหน้าทันสมัย
ู
ั
ี
นักปราชญ์และปัญญาชนต่างต้องการไปเยือน มีหลักฐาน ท้งทางด้านปริมาณและคุณภาพของหนังสือ ตลอดจน
ั
ื
ิ
ี
ู
ระบว่า Euclid ผ้ค้นพบทฤษฎเรขาคณตเคยสอนวชา มาตรฐานการบริหารจัดการในการวิเคราะห์เน้อหา
ุ
ิ
ั
ี
ื
ี
เรขาคณิตท่ห้องสมุดแห่งน้ รวมท้ง Archimedes การจัดกลุ่มหมวดหมู่ของเน้อหาวิชาการต่าง ๆ
ื
หนึ่งในบรรดานักวิทยาศาสตร์ชั้นน�าสมัยนั้น การจัดเก็บรักษา จัดทาเคร่องมือค้นหาเร่องราวท่ต้องการ
ี
ื
�
ั
ิ
ุ
้
ี
ั
ต่อมาเมื่อ Julius Caesar ได้ยึดเมือง Alexandria จดการฝกอบรมบคลากรในดานวชาชพบรรณารกษศาสตร ์
ึ
ื
ของพระนาง Cleopatra เมื่อ ๔๘๐ ปีก่อนคริสต์ศักราช และสารนิเทศศาสตร์ การนาเคร่องคอมพิวเตอร์มาใช้
�
ั
ได้ส่งให้ทหารโรมันเผาบางส่วนของห้องสมุด Alexandria ในการจัดการ และการให้บริการความรู้ต่าง ๆ
้
ั
้
�
้
หลังจากน้นยังถูกเผาอย่างย่อยยับในสมัยของ อยางกวางขวางใหสอดคลองกบความตองการ เปนกาลง ั
้
่
็
ั
ี
่
ู
Theodosius ของโรมันตะวันออก (Byzantine) ทางด้านวชาความร้ข่าวสารและข้อมลต่าง ๆ ทจาเป็น
ู
ิ
�
โดยส่งให้เผาทาลายเอกสาร วัดวาอารามต่าง ๆ ท่มิใช่ ในการพัฒนาของแต่ละคนและของสังคม
ั
�
ี
ของศาสนาคริสต์ ซึ่งถือว่าเป็นพวกนอกรีต ปัจจุบันเป็นท่ยอมรับกันท่วโลกว่า ห้องสมุดเป็น
ี
ั
สถาบันรวบรวม และให้บริการความรู้แก่บุคคลและสังคม
ั
ื
รฐบาลและองค์กรต่าง ๆ ของประเทศ ถอเป็นหน้าท ี ่
ึ
�
ซ่งจะจัดให้มีและสนับสนุนการดาเนินงานและพัฒนาการ
ั
ของห้องสมุดเพ่อให้เป็นหน่วยงานท่มีความม่นคง
ี
ื
หากมองภาพรวมแล้วจะเห็นได้ว่าพัฒนาการของ
ห้องสมุดในรอบเกือบร้อยปีน้เพ่มพูนเป็นหลายเท่า
ิ
ี
ี
ของพัฒนาการในระยะเวลาหลายร้อยปีท่ผ่านมา
ห้องสมุดแห่งอเล็กซานเดรียที่สร้างใหม่
ขณะเดียวกันแม้ประชาชนของประเทศไทย รวมท้ง
ั
นาวิกศาสตร์ 46
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ี
บุคลากรในกองทัพเรือเป็นท่ยอมรับกันว่ามีการอ่าน ๐.๑ x ๐.๑ เซนติเมตร ต้องใช้ปลายเข็มในการเปิด
�
หนังสือและใช้บริการของห้องสมุดน้อย แต่สาหรับ
ปัญญาชนและผู้ที่มีการศึกษาได้ใช้ประโยชน์ของหนังสือ
และห้องสมุดมากขึ้นเช่นกัน
ห้องสมุดใหญ่ที่สุดในโลก ในหนังสือ Guinness
ี
Book of Records ได้บันทึกสถิติของห้องสมุดท่ม ี
ขนาดใหญ่ที่สุดของโลก โดยใช้เกณฑ์การวัดขนาด
ั
ความยาวของระยะทางในการเรียงช้นหนังสือ ผลปรากฏว่า
Library of Congress ของสหรัฐอเมริกายาวรวม

๘๕๐ กิโลเมตร อันดับสองคือ British Library ยาว
�
ี
๖๒๕ กิโลเมตร วิธีน้ไม่ต้องคานึงว่าหนังสือแต่ละเล่มหนา Library of Congress ของสหรัฐอเมริกา
บางแค่ไหน ยังมีวิธีการจัดอันดับท่นิยมใช้กันโดยท่วไป ห้องสมุดของไทย ไม่ถึงกับเปรียบเทียบกับ
ั
ี
ั
ี
�
็
ั
ด้วยวิธการนบจานวนเล่มเป็นตวเกณฑ์ อย่างไรกด ี ห้องสมุดแห่ง Alexandria หรือกับบรรดาห้องสมุด
Library of Congress ติดอันดับหน่งเช่นกัน กล่าวคือ ในยุโรป ห้องสมุดของไทยไม่ได้เก่าแก่เลย โดยเฉพาะ
ึ
ี
มีหนังสือประมาณ ๑๓๒ ล้านเล่ม (ตัวเลขไม่คงท ่ ี อย่างย่งหากเราพิจารณาจากบรรดาห้องสมุดท่ม ี
ิ
เน่องจากมีการเพ่มจานวนหนังสือเกือบตลอดเวลา) การจัดระเบียบอย่างเช่นของยุโรปและอเมริกาเหนือ
ื
�
ิ
อันดับสอง British Library และอันดับสามเป็นของ ห้องสมุดแห่งแรกของไทย ก่อนจะกล่าวถึงประวัต ิ
เยอรมนีคือ Deutsche Bibliothek ในบรรดา ๑๐ อันดับ ท่มาของห้องสมุดแห่งแรกของไทย ขอไขปัญหาท่หลายคน
ี
ี
ตั้งอยู่ในทวีปอเมริกาเหนือและทวีปยุโรป อาจค้างคาใจว่าทาไมจึงเรียกว่าห้องสมุด ท้งท่เกือบ
�
ี
ั
้
็
่
ห้องสมุดรัฐสภาของสหรัฐอเมริกา (Library of ทงหมดเปนหนงสอ หรอแทบจะกลาวไดวาไมพบสมดเลย
ั
ื
่
ื
่
้
ุ
ั
ุ
่
Congress) นบเป็นสถาบนเก่าแก่ทสดของประเทศ ในห้องสมุด
ั
ั
ี
และใช้ในการวิจัยของรัฐสภา ก่อสร้างเมื่อปี ค.ศ.๑๘๐๐ กรมหม่นนราธิปพงษ์ประพันธ์ ได้ให้ความเห็นว่า
ื
ปัจจุบันเป็นห้องสมุดแห่งชาติ ใช้เป็นแหล่งข้อมูลด้าน สมุด มาจากภาษาสันสกฤต สังยุ หรือสมบุตใน
กฎหมาย ตั้งอยู่ในกรุงวอชิงตัน ดีซี เคยถูกไฟไหม้เมื่อปี ภาษาเขมร สมุดภาษาไทยมาจากสมุดข่อย สมุดไทยใช้วิธ ี
ค.ศ.๑๘๑๔ มีเอกสารบางส่วนถูกท�าลาย ปีต่อมารัฐสภา พับกระดาษไปมา ใช้ในการเขียนหรือบันทึก
ได้ซ้อห้องสมุดของโทมัส เจฟเฟอร์สัน อดีตประธานาธิบด ี
ื
สหรัฐอเมริกา ซ่งมีขนาดใหญ่กว่าเดิมสองเท่า ในปี
ึ
ค.ศ.๑๘๙๗ ได้รับการปรับปรุงและจัดระบบใหม่ โดย
ี
ย้ายไปอยู่ท่ตึกสร้างใหม่อยู่ใกล้ ๆ กัน พร้อมกับจัดใหม่ให้
เป็นสากล และได้มาตรฐานทั้งขอบเขตและเนื้อหา
นอกจากขนาดใหญ่โตแล้ว แต่ละวันยังมีหนังสือ
ิ
้
ิ
็
่
์
่
่
ั
่
สงพมพและเอกสารตาง ๆ สงไปเกบไวทน่วนละประมาณ
ี
ี
๒๒,๐๐๐ รายการ หนังสือเล่มใหญ่ท่สุดของห้องสมุดเป็น
ี
หนังสือรูปภาพถ่ายชาวภูฏาน มีขนาด ๑.๕ x ๑ เมตร
ี
หนังสือเล่มเล็กท่สุดคือ Old King Cole มีขนาด สมุดไทย
นาวิกศาสตร์ 47
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ี
ี
�
ื
�
คาว่า หนังสอ คือ เคร่องหมายท่ใช้ขีดเขียน เช่น ข้างต้นน้ ทาไมภาษาอังกฤษจึงแหวกแนวใช้ Library แตกต่าง
ื
ิ
ื
ไปเขียนเป็นหนังสือมาก่อน หรือหนังสือราชการ คือ อย่างส้นเชิงจากประเทศอ่น ๆ สันนิษฐานว่าในอดีตเกาะ
ี
ลายลักษณ์อักษรท่ปรากฏเป็นแผ่นกระดาษ หรือใน อังกฤษได้เคยถูกบุกรุกและครอบครองจากหลายชาต ิ
ั
ความหมายทั่ว ๆ ไปคือหนังสือเป็นเล่ม เช่น พวก Viking พวก Roman และฝร่งเศส เป็นต้น
่
ิ
ั
ึ
ั
�
ี
กล่าวให้ชัดเจนข้น สมุดเป็นคาไทยด้งเดิมใช้เรียก ชาติทปกครององกฤษมีอทธิพลในการใช้ภาษาของ
แผ่นกระดาษที่พับไปพับมา เหมือนพัดด้ามจิ๋วของญี่ปุ่น คนอังกฤษโบราณ ดังนั้นศัพท์ต่าง ๆ จึงเป็นลูกผสม
มีขนาดใหญ่พอที่จะเขียนเรื่องราวต่าง ๆ ลงไว้ แล้วพับ ห้องสมุดแห่งแรกของไทย พัฒนาการของห้องสมุด
ั
เป็นปึกหนาประมาณ ๒ – ๓ น้ว เรียกว่า สมุดปึก หน่งนับ ในประเทศไทยมีมาต้งแต่สมัยสุโขทัย โดยมีการเก็บคัมภีร์
ิ
ึ
เป็นสมุดเล่มหนึ่ง ถ้าจะเทียบกับภาษาปัจจุบันสมุดก็คือ พระไตรปิฎก ซ่งจารึกลงบนใบลานไว้ท่ “หอไตร หรือ
ี
ึ
ั
หนังสือน่นเอง สมุดดังกล่าวใช้กันมาจนถึงสมัย หอพระไตรปิฎก” ในวัด อารามต่าง ๆ (วัดที่อยู่ในเมือง
ั
ิ
ั
ี
กรงรตนโกสนทร์ สมยรชกาลท ๕ อย่บ้าง แม้จะมการ หรือคามวาสี) นอกจากน้นยังมีการจัดเก็บหลักศิลาจารึก
ั
ี
่
ู
ุ
ั
ื
พิมพ์ด้วยเคร่องจักรและเย็บเป็นเล่มหนังสือแล้วก็ตาม และวรรณกรรมทางศาสนาโดยเฉพาะอีกด้วย
ั
แต่บางคร้งเราเรียกหนังสือท่เขียนด้วยมือแล้วพับเป็นเล่ม
ี
โดยการพับกระดาษไปมาเป็นปึกว่า สมุดไทย และสถานท ี ่
ั
้
่
ึ
ซงเกบรวบรวมเอกสารเหลานนวา ห้องสมุด หรือหอสมุด
่
่
็
ห้องสมุด คือ สถานที่เก็บงานเขียน หรือเรือนไทย
โบราณท่แบ่งเป็นห้อง ๆ ห้องท่เก็บสมุด (หรือหนังสือ)
ี
ี
เรียกว่า หอสมุด ห้องอื่น ๆ เช่น หอนอน หอพระ
ต่อมาสมัยใหม่ อาคารที่จัดเป็นสถานที่เก็บหนังสือ
ี
เรียกว่า ห้องสมุด ห้องสมุดมิใช่สถานท่เก็บเฉพาะหนังสือ
ิ
ื
เก็บส่งอ่น ๆ อีกด้วย เช่น เทป วิดีโอ ไมโครฟิล์ม ห้องสมุด หอพระมณเฑียรธรรม
เป็นที่เก็บรวบรวมความรู้ด้านต่าง ๆ ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า
�
ี
ท้งหมดน้เป็นคาอธิบายท่กะทัดรัด ชัดเจนของ จุฬาโลกมหาราช มีการสร้าง “หอพระมณเฑียรธรรม”
ี
ั
ึ
้
�
ั
กรมหม่นนราธิปพงษ์ประพันธ์ ในบริบทของเวลาน้น ข้นกลางสระนาตรงมณฑปวัดพระศรีรัตนศาสดาราม
ื
อย่างไรก็ตามต้องยอมรับว่าเก่ยวกับห้องสมุด เราควร (ป้องกันปลวก) เพ่อให้เป็นท่เก็บคัมภีร์พระไตรปิฎก
ี
ื
ี
ย้อนกลับไปดูความคิดของชาวตะวันตก ซ่งได้สร้าง จึงกล่าวได้ว่า พระมณเฑียรธรรมทาหน้าท่เป็นหอสมุด
�
ี
ึ
ห้องสมุดมานานนับพันปี แห่งแรกของกรุงรัตนโกสินทร์
ั
รากศัพท์ของห้องสมุด (ภาษาอังกฤษ Library) ในสมัยพระบาทสมเด็จพระน่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้
มาจากภาษาละติน Liber แปลว่า หนังสือ และในภาษา โปรดให้มีการปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
ี
ั
กรีกซ่งได้รับอิทธิพลจากภาษาละตินว่า Bibliotheca ให้เป็นแหล่งศึกษาหาความรู้ของประชาชนท่วไป วัดน้จึง
ึ
ั
ี
�
�
ุ
ี
่
คาน้ต่อมากลายเป็นรากศัพท์ของชาติในยุโรป เช่น นับเป็นวัดทมีห้องสมดสาหรบประชาชนแห่งแรกของชาต ิ
ิ
ั
็
เยอรมนี (Bibliotek) ฝร่งเศส (Bibliotheque) สเปน ห้องสมดสมยใหม่เรมต้นสมยพระบาทสมเดจ
ั
ั
ุ
่
(Biblioteca) เป็นต้น และอีกหลายประเทศในยุโรปที่ใช้ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยบริจาคทรัพย์ร่วมกันสร้าง
ื
Romance Language อาจมีผู้สงสัยว่าคาว่าห้องสมุด “หอสมุดวชิรญาณ” เพ่อเป็นอนุสรณ์แด่พระบาทสมเด็จ
�
ี
ประเทศส่วนใหญ่ใช้ศัพท์ใกล้เคียงกันตามท่ได้แสดง พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมีการบริหารจัดการแบบใหม่
นาวิกศาสตร์ 48
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

�
ั
มีกรรมการ สมาชิกต้องเสียค่าใช้จ่ายเป็นค่าบารุง นอกจากน้น ก้าวหน้าของสังคม”
ื
ี
ยังโปรดให้สร้าง “หอพระพุทธศาสนสังคหะ” เพ่อเก็บ ประเภทของห้องสมด ห้องสมุดท่ให้บริการใน
ุ
ื
ี
ั
พระไตรปิฎกและหนังสืออ่น ๆ ต่อมาได้พระราชทาน ประเทศไทยโดยท่วไปแบ่งตามลักษณะ หน้าท่ และ
ชื่อใหม่ว่า “หอสมุดวชิรญาณส�าหรับพระนคร” ซึ่งถือว่า วัตถุประสงค์ของการให้บริการได้ ๕ ประเภท คือ
ั
เป็นรากฐานการให้บริการแก่ผู้ใช้อย่างท่วถึง ต่อมา
�
ห้องสมุดได้นาระบบคอมพิวเตอร์เข้ามาช่วยงานของ
ี
ห้องสมุดเป็นคร้งแรกท่สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย
ั
(Asian Institute of Technology – AIT) เม่อปี พ.ศ.๒๕๑๙
ื






หอสมุดแห่งชาติ
ี
๑. ห้องสมุดแห่งชาติ นับเป็นห้องสมุดใหญ่ท่สุด
�
ี
หอสมุดวชิรญาณ ของประเทศดาเนินการโดยราชการ หน้าท่หลักคือ
ื
ห้องสมุด : ความหมาย ประเภท วัตถุประสงค์ รวบรวมหนังสือ ส่งพิมพ์ และส่อความรู้ทุกอย่างท ี ่
ิ
ี
ี
ความหมาย ราชบัณฑิตยสถานได้ให้นิยามว่า ผลิตในประเทศ และทุกอย่างท่เก่ยวข้องกับประเทศ
�
“ห้อง หรืออาคารท่มีระบบจัดเก็บ รวบรวม รักษาหนังสือ ไม่ว่าจะจัดพิมพ์ในประเทศใด จัดทาบรรณานุกรม
ี
�
ั
ึ
ี
ื
ั
ประเภทต่าง ๆ ซ่งอาจรวมทงต้นฉบบ ลายมอเขยน ทรัพยากรสารสนเทศแห่งชาติ กาหนดเลขมาตรฐาน
้
ี
ึ
ไมโครฟิล์ม ซ่งใช้เป็นท่ค้นคว้าหาความรู้” สากลประจ�าหนังสือ (International Standard Book
�
ี
ึ
�
คานิยามน้ให้ความกระจ่างในปัจจุบันได้ในระดับหน่ง Number – ISBN) และมาตรฐานสากลประจาวารสาร
ท้งนี้เพราะมีการเปล่ยนแปลงในหลาย ๆ ด้าน โดยเฉพาะ (International Standard Serials Number – ISSN)
ั
ี
ั
ิ
่
ั
ิ
ื
เม่อได้รับอิทธิพลจากเทคโนโลยี อย่างไรก็ด ี โดยจดให้บรการแก่ประชาชนทวไปโดยไม่คดค่าใช้จ่าย
ี
ั
ราชบัณฑิตยสถานไม่ได้ช้ให้เห็นความแตกต่างระหว่าง หอสมุดแห่งชาติต้งอยู่ท่ท่าวาสุกรี กรุงเทพมหานคร
ี
ั
ู
ี
ิ
ุ
หอสมุดและห้องสมุด และยงมสาขากระจายในภมภาคต่าง ๆ (ห้องสมดและ
ี
ี
ั
�
มาดนิยามของห้องสมุดท่นิยมใช้กนในปัจจบัน คือ หอสมุดตามความหมายท่ราชบัณฑิตยสถานกาหนดคือ
ู
ุ
“สถานท่ทาหน้าท่คัดเลือก จัดหา รวบรวม วิเคราะห์ ส่งเดียวกัน แต่คนส่วนใหญ่มักมีความรู้สึกว่าหอสมุดสาคัญ
ี
ี
�
�
ิ
ั
จัดเก็บสารนิเทศในรูปแบบต่าง ๆ ทุกรูปแบบ ท้งท ่ ี และใหญ่กว่า)
เป็นวัสดุส่งพิมพ์ โสตทัศน์ และอิเล็กทรอนิกส์ มีการ ๒. ห้องสมุดวิทยาลัยและมหาวิทยาลัย ต้งอยู่
ั
ิ
จัดองค์กรบริหาร และดาเนินการตามระบบสากล ในสถานศึกษา ทาหน้าท่ส่งเสริมการเรียนการสอน
�
�
ี
ี
�
ี
ี
ื
�
ในฐานะท่เป็นสถาบันสาคัญของสังคมท่ทาหน้าท่สร้างสม ตามหลักสูตร โดยจัดรวบรวมหนังสือและส่อความรู้อ่น ๆ
ื
สืบทอด และเผยแพร่มรดกทางความคิด ภูมิปัญญา ในหมวดวิชาต่าง ๆ ของหลักสูตร ช่วยเหลือในการ
ประสบการณ์ กิจกรรมการค้นคิด ตลอดจนวิชาการใหม่ ๆ ค้นคว้า วิจัย ของอาจารย์และนักศึกษา ส่งเสริม
ื
เพ่อเป็นรากฐานในการสร้างสรรค์ พัฒนา และความเจริญ พัฒนาการทางวิชาการของอาจารย์และนักศึกษา
นาวิกศาสตร์ 49
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ั
๓ . ห้องสมุดโรงเรียน ต้งอยู่ในโรงเรียนมัธยมและ วัตถุประสงค์ ๕ ประการ คือ ๑. เพื่อการศึกษา ๒. เพื่อ
ู
ิ
ี
ประถม มีหน้าท่ส่งเสรมการเรียนการสอนตามหลกสตร ความรู้หรือสารนิเทศ ๓. เพื่อการค้นคว้าวิจัย ๔. เพื่อ
ั
โดยการรวบรวมหนังสือและส่อความรู้อ่น ๆ ตามรายวิชา การจรรโลงใจ และ ๕. เพื่อนันทนาการ
ื
ื
�
แนะนาการใช้ห้องสมุดแก่นักเรียน จัดกิจกรรมและ จากความหมายและวัตถุประสงค์ของห้องสมุด
�
ิ
ิ
่
ี
ส่งเสรมนสัยรักการอ่าน แนะนาหนังสือทควรอ่าน ให้รู้จัก พอจะสรุปได้ว่าร่างกายมนุษย์จะสมบูรณ์ได้ต้องอาศัย
�
วิธีศึกษาค้นคว้าด้วยตนเอง อาหารท้งเพ่อร่างกายและจิตใจ สาหรับอาหารบารุงสมอง
ื
ั
�
�
้
๔ . ห้องสมุดประชาชน ดาเนินการโดยรัฐ ตาม เราทราบกันดีว่าเป็นอาหารประเภทปลา นามันปลา
�
่
ี
ความหมายเดิม เป็นห้องสมุดท่ประชาชนต้องการให้ ผลไม้ตระกลเบอร์ร นามนมะกอก แปะก๊วย เป็นต้น
ู
ี
�
้
ั
มีในชุมชนที่เขาอาศัยอยู่ แต่อาหารที่เป็นนามธรรมสาหรับสมองคงไม่มีใครเถียงว่า
�
ี
ั
๕. ห้องสมุดเฉพาะ เป็นห้องสมุดท่รวบรวมหนังสือ หนังสือและบรรดาส่อสารนิเทศเป็นอาหารสมองช้นด ี
ื
ิ
ู
และสอความร้ในสาขาวชาบางสาขาโดยเฉพาะ มักเป็น และเป็นการเพิ่มความฉลาด เพิ่มจ�านวนความหนาแน่น
ื
่
ึ
�
ส่วนหน่งของหน่วยราชการ องค์กร บริษัทเอกชน ของจุดประสานประสาท (Synapsel) ซ่งทาให้เรา
ึ
�
ธนาคาร เป็นต้น ทาหน้าท่จัดหาหนังสือและให้บริการ สามารถคิดและทาอะไรได้ดีและรวดเร็วข้น แต่สาคัญ
ี
�
�
ึ
ี
ี
ี
ความรู้ ข้อมูล และข่าวสารเฉพาะเร่องท่เก่ยวกับการ ท่สุดในการพัฒนาสมองคือ การเรียนรู้ของใหม่ ๆ
ื
ิ
ี
ด�าเนินงานของหน่วยงานนั้น ๆ ท่เราอาจไม่เคยเรียนรู้มาก่อน ห้องสมุดคือส่งท่ตอบโจทย์น ้ ี
ี
ได้อย่างแน่นอน
ห้องสมุดยุคใหม่ : บทบาทของห้องสมด
ุ
อิเล็กทรอนิกส์ (E-library)
ั
ห้องสมุดเดิมน้นอาจกล่าวได้ว่า เปรียบเหมือน
ท่เก็บหนังสือ บทบาทของห้องสมุดค่อนข้างจากดอยู่ใน
ั
ี
�
วงวิชาการ ปัจจุบันห้องสมุดและบรรณารักษ์ได้เปล่ยน
ี
บทบาทใหม่ เน่องจากการเปล่ยนแปลงของโลก และ
ื
ี
สภาวะแวดล้อมค่อนข้างรวดเร็วมาก และมีผลกระทบ
ี
ึ
่
ื
ี
จากเทคโนโลยและการสอสาร คนจงมความต้องการ
เรือห้องสมุด Logos Hope
บริโภคข่าวสารมากขึ้น ดังนั้น ห้องสมุดและบรรณารักษ์
ั
นอกจากห้องสมุด ๕ ประเภทดงกล่าว ยงมห้องสมุด จึงต้องเปล่ยนให้สอดคล้องทันเหตุการณ์และตอบสนอง
ี
ี
ั
�
ี
ี
�
ลักษณะอื่นอีก เช่น ห้องสมุดเรือ (Library Ship) หรือ ผู้ใช้บริการ น่เป็นปัจจัยสาคัญท่ทาให้ห้องสมุดต้องปรับ
�
ห้องสมดลอยนา หรอห้องสมดเคลอนท มทงขนาดเลก ตัวเองให้ทันสมัย โดยการนาเทคโนโลยีด้านอิเล็กทรอนิกส์
ื
้
�
้
็
ุ
ื
่
ี
ุ
่
ี
ั
ี
ั
�
ท่ให้บริการแก่ประชาชนตามเมืองท่าของประเทศ และ เข้ามาใช้ในการดาเนินงานของห้องสมุด ท้งในด้าน
ขนาดใหญ่เดินทางให้บริการต่างประเทศ เช่น เรือโลกอส กระบวนการทางาน ด้านบริการผู้ใช้ มีระบบโปรแกรม
�
โฮป เป็นร้านหนังสือลอยน�้า น�าความรู้ ความช่วยเหลือ อัตโนมัติในการจัดการงานด้านต่าง ๆ เช่น การวิเคราะห์
และความหวังสู่คนท่วโลก มักจะแวะจอดประเทศละ ทรัพยากร การสารสนเทศ งานบริการยืม คืน งานสืบค้น
ั
่
๒ – ๓ สัปดาห์ เรือล�านี้เคยแวะจอดที่ท่าเรือคลองเตย ข้อมูล และงานด้านวารสารทมทรพยากรซ่งเป็นข้อมูล
ี
ึ
ั
ี
เมื่อปี พ.ศ.๒๕๕๖ ในรูปแบบดิจิทัล รูปภาพ เสียง และภาพเคล่อนไหว
ื
ื
วัตถุประสงค์ของห้องสมุด ห้องสมุดทุกประเภทม ี โดยจัดเก็บข้อมูลในระบบฐานข้อมูลในเคร่อง
นาวิกศาสตร์ 50
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ี
ื
คอมพิวเตอร์แม่ข่าย และให้บริการข้อมูลผ่านเครือข่าย การให้บริการเพ่อให้สอดคล้องกับงบประมาณท่ลดลง
ั
ึ
ิ
โดยมีการใช้เทคโนโลยีในการสร้างข้อมูล การจัดเก็บ แต่มีความต้องการใช้บริการเพ่มข้น นอกจากน้นยัง
การค้นหา และการเผยแพร่ผ่านระบบเครือข่าย มีการ เป็นสถานท่ซ่งให้คนเข้าถึงอินเทอร์เน็ตและการใช้งาน
ึ
ี
ให้บริการในลักษณะการใช้บริการข้อมูลร่วมกัน คอมพวเตอร์อย่างมประสทธภาพอกด้วย ทสาคญคอ
ั
ิ
�
่
ี
ี
ื
ิ
ี
ิ
ผู้ใช้สามารถเปิดอ่านข้อมูลพร้อมกันได้ในเวลาเดียวกัน ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใด ๆ
ต่างสถานท่กัน โดยผ่านเครือข่ายอินเทอร์เน็ต โดยผู้ใช้
ี
ื
�
ไม่จาเป็นต้องไปท่ห้องสมุด บรรณารักษ์เป็นส่อกลาง
ี
�
ท่จะทาให้ผู้ใช้บริการเข้าถึงสารสนเทศได้โดยสะดวก
ี
โดยการจัดการระบบอย่างดีไว้ให้ผู้ใช้เป็นเหมือน
�
ิ
ี
ึ
�
้
้
ู
ื
ครแนะแนว หรอแนะนาวธการคนควา ศกษา หาคาตอบ
และแก้ไขปัญหาได้อย่างถูกต้อง
Bookless Library ของคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ี
ห้องสมุดลักษณะท่เป็น Bookless ทานองน้ปัจจุบัน
ี
�
ี
มหลายประเทศได้นาไปปรบใช้กบห้องสมดของตน
ั
�
ั
ุ
แต่อาจเรียกช่อแตกต่างกัน ในประเทศไทยมีตัวอย่าง
ื
ี
ให้เห็นท่ห้องสมุดของคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย อยู่ที่ชั้นสามของตึกคณะวิศวกรรมศาสตร์
ห้องสมุดดิจิทัล ใช้ช่อว่า Engineering Library หรือบางคนเรียกว่า
ื
ุ
ิ
ห้องสมดดิจิทัล ห้องสมุด Bibliotech ของรัฐเท็กซัส Smart Library ใช้เงนสร้าง ๒๕ ล้านบาท ห้องสมดน ้ ี
ุ
ิ
ิ
ี
ิ
ั
้
ั
็
เป็นห้องสมุดดิจิทัลล้วน ๆ แห่งแรกของโลก ไม่มีหนังสือ มใช่เป็นเพยงห้องอ่านหนงสือ (อเลกทรอนกส์) เท่านน
�
ให้หยิบยืม เพราะมีรูปแบบเป็น E – Books ภายในมีแต่ แต่ยังมีห้องทางานเป็นกลุ่มของนักศึกษา เป็นห้องประชุม
ี
ี
ี
คอมพิวเตอร์ท่ให้บริการ หนังสือในรูปแบบดิจิทัลเป็น ห้องพักผ่อนท่มีโซฟา และท่รองขาไว้ให้ผ่อนคลาย
�
ิ
�
�
ี
่
�
รูปแบบท่มีต้นทุนในการบริหารจัดการตากว่า มห้องเฉพาะคนสาหรับทางานส่วนตัว สาหรับนสิตของ
ี
ี
ห้องสมุดเดิมท่เต็มไปด้วยหนังสือ ห้องสมุดน้ใช้คนในการ มหาวิทยาลัยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใด ๆ
ี
ิ
ดูแลน้อยกว่า รวมถึงต้องการพ้นท่น้อยกว่า เงนลงทุน
ื
ี
ส�าหรับก่อสร้างห้องสมุดใช้ราว ๗.๕ ล้านบาท เท่านั้น
สหรัฐอเมริกาได้ประกาศอย่างเป็นทางการให้ม ี
ห้องสมุดดิจิทัลในรัฐเท็กซัส มีช่อว่า Bibliotech
ื
Library และได้เปิดให้บรการเมอปี พ.ศ.๒๕๕๖ ซง
ื
่
ึ
่
ิ
ถือว่าเป็นห้องสมุดดิจิทัลร้อยเปอร์เซ็นต์ เป็น
ห้องสมุดแห่งแรกของประเทศสหรัฐอเมริกา Living Library ของ NIDA
ี
ท่ไม่มีหนังสือเป็นเล่ม ๆ อยู่เลยแม้เล่มเดียว
มีแต่หนังสือ E – Books หนังสือเสียง หรือ Audio Books ห้องสมุดของสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์
ี
ี
ไว้ให้บริการ ห้องสมุดน้เป็นความพยายามปรับเปล่ยน (National Institute of Development Administration –
นาวิกศาสตร์ 51
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ั
�
ี
NIDA) ถือว่าเป็นห้องสมุดท่ทันสมัยระดับช้นนา ที่มีหนังสือเป็นเล่ม ๆ พร้อมกับปรับปรุงส่วนหนึ่งให้เป็น
ของอาเซียน สถาบันน้ได้นาแนวความคิดท่ปรับพฤติกรรม ห้องสมุดแบบ E - Library ห้องสมุดแต่ละแห่งย่อมอยู่ใน
ี
�
ี
ี
ให้นักศึกษาระดับปริญญาโท – เอก นิยมใช้บริการ สภาวะแวดล้อมท่มีปัจจัยแตกต่างกัน แต่อย่างไรก็ตาม
ุ
ั
ื
่
ั
ื
ี
ั
ี
ห้องสมุด น่นคือ ปรับห้องสมุดเดิมท่เป็นพ้นท่อ่านหนังสือ เป้าหมายในการปรบปรงคงเพอให้สอดคล้องกบการ
ให้กลายเป็น Living Library ที่สนองตอบความต้องการ บริการต่อผู้ใช้เป็นหลัก
ี
ของนักศึกษา ห้องสมุดใหม่น้เปิดใช้ในปี พ.ศ.๒๕๕๔ มักมีการโต้เถียงกันอยู่เสมอเก่ยวกับข้อดีและข้อเสีย
ี
เป็นห้องสมุดดิจิทัลสมบูรณ์แบบ นอกจากมีลักษณะ ของการอ่านหนังสือท่จับต้องได้เป็นเล่ม ๆ กับการอ่าน
ี
ั
ั
ุ
ิ
ิ
ี
ั
ี
่
ี
ุ
เป็นห้องสมดดจทลแล้ว ยงมมมกาแฟทน่ารกอกด้วย หนังสือผ่านจอดิจิทัล (E – Book หรือ Audio – Book)
ี
ี
พร้อมกับโซฟาให้ผู้ใช้บริการได้พักผ่อน จุดเด่นของท่น่คือ มาดูว่าท่านชอบแบบไหน
ช้นหนังสือดิจิทัลช่วยสแกนหาหนังสือ โสตวัสดุใหม่ ๆ หนังสือรูปเล่ม (Physical Book) VS E – Book
ั
คือ E – Book Station ให้ค้นหาหนังสือดิจิทัล ห้องสมุด
ของ NIDA มีการแยกชั้นที่ ๓ เป็นของระดับปริญญาโท
และชั้นที่ ๔ ของระดับปริญญาเอก ที่น่าสนใจคือ Party
Room ให้นักศึกษารวมกลุ่มประชุมกัน และทุกชั้นยังมี
Refreshment Area ให้นักศึกษาได้พักผ่อนด่มกาแฟ
ื
และรับประทานอาหารว่าง บรรยากาศของห้องสมุดใหม่
น้แตกต่างจากบรรยากาศของห้องสมุดเดิม จึงไม่สงสัยว่า Book vs E - book
ี
ทาไมจึงเรียกว่า Living Library แม้จะเป็นห้องสมุดดิจิทัล การอ่านหนังสือเป็นรูปเล่มใช้กระดาษจริง ส่วน
�
ที่ทันสมัย แต่บรรดาหนังสือที่เป็นเล่มก็ยังคงส�าเนาไว้ หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ต้องอ่านผ่านจอดิจิทัล
ยังมีห้องสมุดอีกหลายแห่งในประเทศไทย การอ่านแบบผ่าน (Skimming Reading)
ทได้พฒนาและกาลงพฒนาเปล่ยนแปลงห้องสมุดเดม ช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจเน้อหาได้รวดเร็ว โดยเฉพาะ
ี
ิ
ั
ี
�
ื
ั
ั
่
ขององค์กร เปล่ยนแปลงอย่างไร มากน้อยแค่ไหน ประเด็นหลัก ส่วนการอ่านแบบลก (Deep Reading)
ี
ึ
ข้นอยู่กับหลายปัจจัย แต่ความท้าทายท่สาคัญ เทคโนโลย ี ช่วยให้การอ่านได้รายละเอียดและเข้าใจเน้อหาแบบ
�
ี
ึ
ื
ท่เปล่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในปัจจุบัน โดยเฉพาะ เจาะลึก จากการวิจัยของ The Guardian ได้ข้อสรุปว่า
ี
ี
เทคโนโลยสารสนเทศ ห้องสมดจึงต้องปรับปรุงตัว การอ่านหนังสือแบบรูปเล่มสามารถตอบคาถามได้
ี
�
ุ
ั
ี
�
ปรับเปล่ยนกระบวนการทางานอยู่เสมอ รวมท้งผู้บริหาร ดีกว่าการอ่านหนังสือบน Kindle (อุปกรณ์การอ่าน
มีวิสัยทัศน์ในการปรับปรุงมาตรฐานการให้บริการ หนังสือ E – Book ชนิดหนึ่ง) โดยให้ข้อสังเกตว่าการจับ
�
ื
ี
อย่างมีคุณภาพ เพ่อตอบสนองความต้องการของผู้ใช้ กระดาษของผู้อ่านทาให้ได้สัมผัสท่สัมพันธ์กันระหว่าง
�
ี
ิ
ิ
การมความคดและบรหารงานแบบเดม ๆ จะทาให้ การมองเห็นจากสายตาและการรับแรงกดจาก
ิ
�
ุ
ิ
ห้องสมุดตกยค ห้องสมดในรูปแบบดจิทัลในปัจจบันและ แผ่นกระดาษต่อน้วมือ ซ่งช่วยให้สมองสามารถจดจา
ึ
ุ
ิ
ุ
ู
ี
ื
ในอนาคตจะทวีความสาคัญมากข้นทุกวัน เป็นแหล่งการ ได้ดขน แม้คาอธบายดเหมอนจะแปลกไปบ้าง แต่การ
ึ
ิ
�
ึ
้
�
เรียนรู้ส�าคัญยิ่งในโลกของยุคเทคโนโลยีสารสนเทศ อ่านหนังสือเป็นรูปเล่มมีแนวโน้มช่วยให้ผู้อ่านจดจาเน้อหา
ื
�
สิ่งท้าทายอีกประการหนึ่งคือ จะปรับปรุงห้องสมุด ได้ดีกว่า หนังสือสามารถแบ่งปันให้เพ่อนยืมไปอ่านต่อได้
ื
ให้เป็นห้องสมุดดิจิทัลอย่างสมบูรณ์แบบ หรือเป็น (E – Book อาจมีปัญหาเร่องลิขสิทธ์) หากเรามีหนังสือเล่มใด
ื
ิ
ั
�
ื
ห้องสมุดแบบ Bookless หรืออาจรักษาไว้แบบด้งเดิม ท่อ่านจนเบ่ออาจนาไปขายต่อเป็นหนังสือมือสอง
ี
นาวิกศาสตร์ 52
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ั
่
ื
ี
้
�
ิ
็
ั
ื
์
ิ
ั
(E – Book มขอจากดเรองลิขสทธเช่นกน) การเกบหนงสอ (เดิมในอดีตคนละ ๘ บรรทัดต่อปี) น่าจะพิจารณาจาก
ที่เป็นรูปเล่มอาจใช้เนื้อที่มากกว่า แต่สามารถน�ามาอ่าน การเข้าถึงอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ เช่น Smartphone
อีกในอนาคตได้ง่าย ส่วน E – Book เช่นในอีก ๑๐ ปี Tablet เป็นต้น ทาให้คนไทยมีโอกาสอ่านหนังสือได้มาก
�
ข้างหน้า เราอาจเปล่ยนแปลงเคร่อง เปล่ยนโปรแกรมใหม่ และนานขึ้น
ี
ื
ี
�
E – Book มีจุดเด่นในการพกพา สะดวกสบายกว่า ผู้เขียนได้นาเสนอเร่องราวเก่ยวกับแหล่ง
ี
ื
Mathew Shops กลาววาจอดจทลของแทบเลต สามารถ อาหารสมอง ย้อนไปในประวัติศาสตร์หลายพันปี ซ่ง ึ
่
็
่
ิ
ั
ิ
ั
ปรับขนาดของตัวอักษรและความกว้างของบรรทัดได้ ได้รับการพิจารณาในประเทศต่าง ๆ จนกระท่งถึงยุค
จึงเหมาะกับผู้ท่มีปัญหาสายตา ในขณะท่หนังสือ ปัจจุบัน คิดว่าผู้อ่านพอจะเห็นความส�าคัญของห้องสมุด
ี
ี
ั
่
่
ู
้
�
้
ไม่สามารถกระทาได้ การเน้นข้อความ (Highlight) บางไมนอย เรามาดพฒนาการของแหลงอาหารสมองของ
�
ี
เป็นจุดเด่นของฟังก์ชัน สาหรับ E – Book ความสามารถ กองทัพเรอน่าภาคภูมิใจท่บรรพบุรุษของเราได้มีวิสัยทัศน์
ื
ในการแบ่งปันหรืออ่านหนังสือร่วมกัน (แต่ละคนต้องม ี ก่อตงห้องสมดนานกว่าหนงร้อยปี นานกว่าองค์กร
ึ
่
้
ุ
ั
ื
ื
ั
�
หนังสือ หรือ Download เล่มเดียวกัน) เม่อเจอข้อความ ต่าง ๆ ท้งของภาครัฐและเอกชนอ่น ๆ จานวนมาก
ี
เด็ด ๆ เราอาจเน้นข้อความ (Highlight) ให้เพ่อนท่อ่านเล่ม แต่เป็นท่น่าเสียดายและรู้สึกหดหู่สาหรับหลายคนท ่ ี
ื
�
ี
ื
�
ั
เดียวกันได้เห็น ทาให้การอ่านน่าสนใจและสนุกมากข้น เคยใช้ประโยชน์จากห้องสมุดแห่งแรก ท้งเพ่องานราชการ
ึ
�
ซ่งฟังก์ชันหนังสือทาไม่ได้ ย่งกว่าน้นยังสามารถ และเพื่อส่วนตัว
ิ
ึ
ั
เติมข้อมูล หรือสรุปลงไปด้วย หรืออาจเน้นข้อความใน
้
�
�
E – Book เพ่อไว้อ่านซาอีกต่อไป การค้นหาคาในหนังสือ
ื
ที่เป็นรูปเล่ม เราอาจต้องอ่านทั้งเล่ม แต่ใน E – Book
ี
มีฟังก์ชันท่เราสามารถค้นหาคา ความก้าวหน้าของ
�
เทคโนโลยีสารสนเทศท�าให้การอ่านหนังสือ E – Book
มีการพัฒนาเร็วมาก ในอนาคต E – Book คงเน้นไปที่
สังคมออนไลน์มากขึ้น อย่างไรก็ตามแม้การรับรู้ข่าวสาร
มีหลายรูปแบบ และไม่มีรูปแบบใดเด่นกว่ากันอย่าง
ิ
�
ส้นเชิง เราควรนาข้อดีของแต่ละแบบมาใช้ให้เกิดการ ห้องสมุดกลางกองทัพเรือ
เรียนรู้ของเราให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น ท่กล่าวว่าน่าเสียดายและหดหู่ สาหรับบางท่าน
�
ี
ั
ี
อาจทราบดีว่าต้งแต่ราว ๒ – ๓ ปีท่ผ่านมา ห้องสมุด
กลางของกองทัพเรือ หรือห้องสมุดของราชนาวิกสภา
ี
ได้ปิดกิจการ ได้สอบถามผู้รู้ท่เก่ยวข้องด้านห้องสมุด
ี
ทราบว่ารอการสร้างอาคารใหม่ท่ศาลายาในบริเวณของ
ี
กรมยุทธศึกษาทหารเรือ ขณะน้ยังไม่ได้ก่อสร้างและ
ี
ื
ไม่ทราบว่าจะเสร็จเม่อใด ท่สาคัญคือจะมีหน้าตาทันสมัย
�
ี
ื
ี
อย่างห้องสมุดอ่น ๆ ท่ได้ยกตัวอย่างมาแล้วหรือไม่
Kindle อุปกรณ์อ่านหนังสือ คงไม่ถึงกับหวังว่าเป็น E – Library แบบสมบูรณ์ หรือ
น่าสนใจข้อมูลจากการสารวจในปี พ.ศ.๒๕๖๑ ว่าเป็นแบบ Hybrid ผสมผสานระหว่าง E – Library กับ
�
ึ
ี
คนไทยมีการอ่านหนังสือเพ่มข้น เฉล่ยคนละ ๘๐ นาทีต่อปี ห้องสมุดแบบด้งเดิมท่ห้องสมุดส่วนใหญ่นิยมปรับปรุงกัน
ิ
ี
ั
นาวิกศาสตร์ 53
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ื
อย่างไรก็ดี เพ่อให้ผู้อ่านได้เห็นภาพของการ กิจการต่าง ๆ จึงขยายตัวออกไปมาก ท�าให้กองทัพเรือ
ั
ึ
ถูกลดคุณค่าลง (Degraded) ของห้องสมุดกลาง หรือของ ได้จัดต้งกรมสวัสดิการทหารเรือข้น และรับแผนกบาง
ี
ราชนาวิกสภา จึงขอเล่าโดยสรุป พร้อมกับขอแสดงความ แผนกของราชนาวิกสภาไปไว้ท่กรมสวัสดิการทหารเรือ
คิดเห็นเป็นข้อเสนอแนะอย่างน้อย เพ่อมิให้ทุนทางสังคม ราชนาวิกสภาจึงมีหน้าท่รับผิดชอบเพียงงานห้องสมุด
ี
ื
ี
(Social Capital) ท่บรรพบุรุษทหารเรือได้สะสมและมอบ งานด้านนาวิกศาสตร์ และปาฐกถา
ิ
ให้คนรุ่นหลังเสื่อมค่าและสูญหายไป น่าสังเกตว่า กิจการด้านห้องสมุดต้งแต่เร่มก่อต้ง
ั
ั
�
ราชนาวิกสภา : ต้นกำาเนิดห้องสมุดกลางของ ถูกจัดให้มีความสาคัญมากท่สุดเหนืองานด้านอ่น ๆ
ี
ื
ราชนาวีไทย ก่อต้งโดยคาส่งกระทรวงทหารเรือ ของราชนาวิกสภา
ั
ั
�
โดยมี จอมพลเรือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ในปี พ.ศ.๒๕๕๓ กองทัพเรือได้มีการเปลี่ยนแปลง
เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ์ กรมพระนครสวรรควรพินิต การดาเนินงานของราชนาวิกสภาอีก ดูวตถุประสงค์
ั
�
เสนาบดีกระทรวงทหารเรือ เป็นผู้ลงพระนามก่อต้ง ผิวเผินแล้วดี กล่าวคือ เพ่อส่งเสริมการศึกษา เผยแพร่
ั
ื
ื
ี
�
ึ
เม่อปี พ.ศ.๒๔๕๙ และทรงรับเป็นผู้อานวยการพิเศษ วิชาการ และแลกเปล่ยนความรู้ความคิดเห็นซ่งกัน
และทรงมีความเห็นว่าควรจัดต้งเป็นสโมสรเทียบ และกันระหว่างสมาชิก กิจการของราชนาวิกสภา
ั
“Royal Naval Institute” ของราชนาวีอังกฤษ เพ่อเป็น เหลือเพียงสองแผนก คือ แผนกนาวิกศาสตร์และ
ื
ี
�
สานักท่จะอานวยการฝึกฝน หรือแลกเปล่ยนความรู้ แผนกส่งเสริมความรู้ กิจการของนาวิกศาสตร์ผู้อ่าน
�
ี
ซ่งกันและกันในวิทยาการอ่น ๆ อันจะเป็นประโยชน์ คงทราบดีว่ามีประสิทธิภาพเพียงใด จะไม่กล่าวในท่น ้ ี
ื
ี
ึ
แก่การดาเนินการในหน้าท่ กับท้งให้มีบรรณาคม เพราะมีรายละเอียดมากท่จะวิจารณ์ ส่วนกิจการ
ี
ี
�
ั
(ห้องหนังสือ - ความหมายของราชบัณฑิตยสถาน) เป็นท ่ ี ส่งเสริมความรู้ งานหลักคือ การจัดปาฐกถา จัดคร้งสุดท้าย
ั
ื
่
่
ึ
ี
็
ึ
�
รวบรวมหนังสือ ซ่งเหล่าทหารเรือจะได้ใช้อ่านหรือศึกษา เมอ ๓ ปีทแล้ว ไม่ประสบความสาเรจ มคนฟังไม่ถง
ี
้
่
ื
ี
เป็นทพักเวลาว่างราชการ คาว่าสภา สมัยเม่อร้อยกว่าปีนน ๑๐๐ คน หลังจากน้นไม่ได้จัดอีกคงเป็นเพราะเกิด
�
ั
ั
ไม่ได้มีมากมายอย่างเช่นปัจจุบัน ดังน้นอาคารราชนาวิกสภา สถานการณ์ COVID – 19 เท่าท่ทราบมีแนวโน้มว่าจะ
ั
ี
ท่สง่างาม โดดเด่นอยู่ริมแม่นา จึงเป็นท่น่าภาคภูมิใจของ จัดในปี พ.ศ.๒๕๖๔ อีก
�
ี
้
ี
ทหารเรือ แถมยังมี “ราช” น�าหน้าดูเท่ห์ขึ้นอีก ได้กล่าวมาแล้วว่า ห้องสมุดกลางของกองทัพเรือ
ึ
ราชนาวิกสภาเป็นแผนกหน่งของแปดแผนกในกรม (ของราชนาวิกสภา) ซ่งเคยเป็นหน่วยงานสาคัญของ
�
ึ
ึ
เสนาธิการทหารเรือ ต่อมา พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ราชนาวิกสภาได้ถูกย้ายสังกัดไปข้นกับกรมยุทธศึกษา
ี
ี
กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักด์ (เมื่อคร้งเป็นพลเรือตรี) ทหารเรือโดยตรง แต่สถานท่ยังคงอยู่ท่เดิม ผู้เขียน
ิ
ั
ทรงให้เกียรติรับเป็นผู้อานวยการ พลเรือโท พระยาราชวังสัน มีโอกาสคลุกคลีกับห้องสมุดนี้มาเป็นเวลานาน กล่าวโดย
�
(ศรี กมลนาวิน) เม่อคร้งดารงยศนาวาโทได้ให้เกียรติเป็น สรุปว่าตกยุคไปเกอบคร่งศตวรรษ ขาดการดูแลอย่าง
ื
ึ
ั
ื
�
ประธานกรรมการจัดวางระเบียบกิจการราชนาวิกสภา ใกล้ชิดจากผู้รับผิดชอบ เคร่องคอมพิวเตอร์สาหรับ
�
ื
ิ
ื
�
การดาเนินกิจการของราชนาวิกสภาในระยะเร่มแรก ช่วยงานของห้องสมุดไม่มีแม้แต่เคร่องเดียว ระยะหลัง
่
�
ึ
ั
แบ่งออกเป็น ๖ แผนก ได้แก่ แผนกห้องสมุด แผนก ก่อนปิดกิจการ (ช่วคราวซ่งคาดว่าไม่ตากว่า ๕ ปี)
ี
ึ
นาวิกศาสตร์ แผนกกีฬา แผนกการเงินและของขาย มีเจ้าหน้าท่เพียง ๒ - ๓ คน เคยขับรถจากบ้านซ่งอยู่บางเขน
ื
แผนกพัสดุ และแผนกสุขาภิบาล เพ่อไปยืมหนังสือ น่าประหลาดคือ เจอห้องสมุดปิด
ื
เน่องจากราชนาวิกสภาได้ดาเนินการเป็นประโยชน์ มีกระดาษเอ ๔ ติดไว้ว่าเจ้าหน้าท่ไปประชุมท ี ่
�
ี
ั
อย่างมากต่อกองทัพเรือและข้าราชการในกองทัพเรือ กรมยุทธศึกษาทหารเรือ เคยเจอถึง ๒ คร้ง เหตุการณ์
นาวิกศาสตร์ 54
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔

ี
ื
ื
ี
�
อย่างน้ทาให้นึกถึงวิสัยทัศน์ของกองทัพเรือฉบับล่าสุด ท่มีช่อเสียงจึงปรับปรุงพัฒนาห้องสมุดของตนเพ่อตอบ
ซึ่งก�าหนดเป้าหมายปี พ.ศ.๒๕๖๗ ว่า “...จะเป็นเลิศใน สนองบุคคลทั้งสองประเภท
ี
การบริหารจัดการ” น่าจะเป็นเหตุการณ์หนึ่งในหลาย ๆ จากบทความน้ใคร่ขอเสนอแนะว่าห้องสมุดกลาง
ี
ี
ประเดนท่สามารถนาไปใช้ประเมินการบรรลุวิสัยทัศน์ กองทัพเรือท่จะสร้างใหม่ น่าจะได้รับการทบทวนเก่ยวกับ
ี
�
็
ี
่
ิ
ู
ของกองทัพเรือได้ไม่เลวเลย สถานท ควรจะตอบสนองผ้ใช้ให้สามารถไปใช้บรการได้
ึ
ส่งท่ยังสงสัยอีกประการหน่ง เม่อคร้งอาคาร อย่างสะดวก อย่างเช่น หอสมุดกลางของกองทัพอากาศ
ื
ี
ั
ิ
ั
้
ื
ิ
่
่
ี
ี
ู
่
ั
ั
�
ราชนาวกสภา (หลงเก่า) ซ่อมทาใช้เวลา ๑ ปี งานเกยวกับ ตงอยบรเวณดอนเมองทมสวนราชการของกองทพอากาศ
ี
่
ิ
การจัดทานาวิกศาสตร์ย้ายไปใช้อาคารกองเรือลานา อยู่กันหนาแน่น
�
้
�
�
เมื่อซ่อมท�าเสร็จได้กลับมาใช้ห้องเดิม แต่ท�าไมห้องสมุด
�
ื
ึ
ไม่ย้ายกลับสู่ท่เดิม หยุดกิจการเพ่อซ่อมทาหน่งปี
ี
ี
ึ
พอรับได้ ซ่งเป็นส่งท่ไม่สมควร แต่ปัจจุบันหยุดกิจการไป
ิ
โดยไม่มีก�าหนด และอาคารใหม่ที่จะก่อสร้างไม่ทราบว่า
ี
จะปรับปรุงพัฒนาทันสมัยเพียงใด แต่ท่น่าคิดคือหาก
สร้างท่ศาลายา ซ่งมีห้องสมุดเดิมของสถาบันวิชาการ
ี
ึ
ั
ึ
ทหารเรือช้นสูงอยู่แล้ว (ปัจจุบันข้นกับกรมยุทธศึกษา
ี
ทหารเรือ) และทันสมัยกว่าห้องสมุดเดิมท่เป็นห้องสมุด หอสมุดกลางกองทัพอากาศ
่
ู
�
ิ
กลางของกองทัพเรือ ดูเหมือนจะเป็นการซาซ้อนกัน ผ้เกยวข้องทรบผดชอบกจการห้องสมดควรไป
ุ
ิ
่
ี
ั
ี
้
และประการสาคัญท่สุดคือ ข้าราชการท่ทางานบริเวณ ศกษาดกิจการของห้องสมดอน ๆ ท้งของทหาร
ุ
�
ึ
ู
ื
ั
ี
�
่
ี
ปัจจุบันจะไปใช้บริการอย่างไร ล�าพังสถานที่เดิมมีคนใช้ มหาวิทยาลัย และขอเอกสารเพื่อจะได้มีความคิด
บริการน้อยอยู่แล้ว ในการปรับปรุง
สรุปและเสนอแนะ ความสาคัญและประโยชน์ ห้องสมุดในอนาคตไม่ควรเป็นเพียงห้องเก็บหนังสือ
�
ี
ของห้องสมุดเป็นท่ประจักษ์ชัด หากได้อ่านบทความน ี ้ อ่านหนังสือ หรือแม้อ่านผ่านจอดิจิทัล แต่ควรมีสิ่งจูงใจ
มาโดยตลอด อาจมีบางคน (ผู้ใหญ่ในกองทัพเรือบางคน) ต่าง ๆ ให้คนไปใช้ห้องสมุดในลักษณะอ่น ๆ ดังเช่น
ื
ี
ี
ให้ความคิดว่าปัจจุบันต้องการค้นคว้าหาข้อมูลข่าวสาร ตัวอย่างท่ยกมาให้เห็นในบทความน้ อาจเป็น Living
ความรู้ ไม่จาเป็นต้องเสียเวลาไปท่ห้องสมุด แค่ม ี Library หรือ Smart Library เป็นต้น
ี
�
Smartphone หรือคอมพิวเตอร์เช่อมกับอินเทอร์เน็ต การลงทุนด้านแหล่งอาหารสมอง แม้จะเห็นผลช้า
ื
ก็สามารถเข้าถึงสิ่งดังกล่าวได้ง่าย เป็นความคิดที่ถูกต้อง หรืออาจมองไม่เห็นเป็นรูปธรรม แต่ในปัจจุบันมนุษย์
ี
ี
ั
�
แต่อาจถูกเพียงคร่งเดียว สาหรับคนท่ชอบค้นคว้า หรือองค์กรแข่งขันกันด้วยความรู้ สติปัญญา ดังท่ฝร่งม ี
ึ
โดยใช้วิธีผ่านส่อทางอิเล็กทรอนิกส์เพียงวิธีเดียวอาจ ความเชื่อว่า Who knows, wins
ื
เห็นพ้องด้วย แต่ต้องการค้นคว้าให้ลึก อาจเห็นต่างได้ ในอดีตกองทัพเรือเคยเป็นเลิศในเร่องความรู้เก่ยวกับ
ี
ื
กล่าวในข้างต้นของบทความน้แล้วถึงข้อดีและข้อเสีย วิทยาการสมัยใหม่มาแล้ว จึงเป็นหน้าท่ของคนรุ่นหลัง
ี
ี
ของหนังสือและการอ่านผ่านจอดิจิทัล และหากจะให้ ต้องช่วยกันรักษาความดีน้ไว้ ไม่ควรปล่อยให้เหล่าทัพอ่น
ื
ี
สมบูรณ์แบบการใช้ท้งสองวิธีน่าจะเป็นประโยชน์มากกว่า และองค์กรอื่น ๆ ทิ้งกองทัพเรือไว้ข้างหลัง ต้องช่วยกัน
ั
ึ
(จากประสบการณ์ของผู้เขียนซ่งได้เขียนบทความมา ทาให้กองทพเรอมคณค่าสมกบทได้ประกาศว่าเป็น
ี
ื
ั
�
ี
่
ั
ุ
ึ
่
ี
ี
หลายปี) และนเป็นเหตุผลหนงท่บรรดาห้องสมุดเก่าแก่ “กองทัพเรือที่ประชาชนเชื่อมั่นและภาคภูมิใจ”
่
นาวิกศาสตร์ 55
ปีที่ ๑๐๔ เล่มที่ ๔ เมษายน ๒๕๖๔