วังนันทอุทยานหรือสวนอนันต์

วังนันทอุทยานหรือสวนอนันต์







พลเรือเอก ทวีวุฒิ พงศ์พิพัฒน์




































14 นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒

พระราชวังนันทอุทยานในอดีต (พ.ศ. ๒๔๑๑)


ิ
ี
�
ิ
ู
หากท่านผู้อ่านมภูมลาเนาอย่บรเวณฝั่งธนบุร ี ในรัชสมัยพระบาทสมเด็พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
หรือเคยผ่านไปบริเวณถนนพรานนก ซ่งเป็นถนนคู่กับ รัชกาลที่ ๔ คือ พระราชวังนันอุทยาน ต่อมาจึงเรียกว่า
ึ
ี
ถนนอรุณอมรินทร์ท่จะไปศิริราช บริเวณถนนพรานนก สวนนันทอุทยาน หรือ สวนอนันต์ ในปัจจุบัน
ใกล้กับวัดชิโนรสารามวรวิหาร จะมีร้วยาวตรงข้ามกับ พระราชวังนันทอุทยานเดิมเป็นสวนของราษฎร
ั
ึ
ึ
ั
ั
ื
ิ
โรงเรียนวดชิโนรสวทยาลัย มทหารเรอรกษาการณ์อย่ ู ซ่งมีด้านหน่งติดกับคลองมอญ ต่อมาในรัชสมัยของ
ี
ี
ื
ี
พ้นท่ตรงน้นเป็นท่ต้งของหลายหน่วยงานของกองทัพเรือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลท ๔
ี
ั
่
ั












พระราชวังนันทอุทยานปัจจุบัน (พ.ศ. ๒๕๖๒)


นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒ 15

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ (ซ้าย) ครั้งยังดำารงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
เมื่อเถลิงราชสมบัติเป็น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ (ขวา)
























นั่ง เจ้าคุณพระประยูรวงศ์
(เจ้าคุณจอมมารดาแพ)
ยืน เจ้าจอมมารดาโหมด











เจ้าคุณพระประยูรวงศ์ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้า
(เจ้าคุณจอมมารดาแพ) ศรีวิไลยลักษณ์
กรมขุนสุพรรณภาควดี


16 นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒

ิ
ื
่
ทรงมีพระราชปรารภว่า หากพระองค์เสด็จสวรรคตลง พระราชวังนันทอุทยาน เร่มก่อสร้างเมอปีมะเส็ง
พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวจะได้เป็นพระเจ้า พ.ศ. ๒๔๐๐ โดยมีสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ
ื
แผ่นดินองค์ต่อมา เน่องจากทรงสถาปนาให้พระบาทสมเด็จ (ทัต บุนนาค) เป็นแม่กองคุมการก่อสร้างได้ไม่นาน
ึ
พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ซ่งเป็นพระอนุชาของพระองค์ท่านและ ก็ถึงแก่พิราลัย จึงโปรดให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิท
อ่อนชันษากว่าพระองค์ท่าน ๔ ชันษา เป็นพระเจ้าแผ่นดิน คุมการก่อสร้าง ต่อมาจนถึงปีฉล พ.ศ. ๒๔๐๘
ู
่
ี
ี
ั
พระองค์ท ๒ หรือท่เรียกว่า Second King ดังน้น พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต
ั
พระราชโอรส พระราชธิดา และเจ้าจอมมารดาของ จึงได้หยุดการก่อสร้าง วงนนทอทยานประกอบด้วย
ุ
ั
ี
ื
พระองค์ จะไม่สามารถประทับอยู่ในพระบรมมหาราชวัง ตาหนักท่ประทับ ตาหนักข้างในหลายหมู่ มีเข่อนเพชร
�
�
ั
ื
ต่อไป และไม่เป็นการสะดวกด้วยประการท้งปวง (เข่อนเพชร คือ ตึกแถว มีผนังหลังตันหันออกมาข้างนอก
ี
พระองค์จึงทรงโปรดเกล้าฯ ให้ซ้อสวนของราษฎรท ี ่ ในพระราชฐานเฉพาะตรงท่แบ่งข้างหน้ากับข้างในต่อกัน)
ื
ริมคลองมอญทางฝั่งเหนือ บริเวณด้านข้างและด้านหลัง ล้อมรอบ และได้ขุดคลองต่อจากคลองมอญเข้าไป
ี
�
วัดชิโนรสารามวรวิหารเป็นจานวนมากและสร้างเป็น จนถึงท่ประทับ
ึ
ื
ื
ี
วังข้น เพ่อเป็นท่เสด็จประพาสพักผ่อนพระอิริยาบถ และ เม่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
เตรียมไว้เป็นท่ประทับของพระราชโอรสและพระราชธิดา เสด็จสวรรคตในปี พ.ศ. ๒๔๐๘ จึงไม่มีปัญหาตามท ี ่
ี
และพระราชทานนามว่า “พระราชวังนันทอุทยาน” พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเคยม ี
พระราชปรารภไว้ ดังนั้นเมื่อพระเจ้าลูกยาเธอทรงเจริญ
ชันษาขึ้นหลายพระองค์ ถึงเวลาที่จะต้องสร้างวังให้เป็น
ี
ื
�
ท่ประทับ จึงได้ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ร้อตาหนักฝ่ายใน
ี
ท่วังนันทอุทยานมาสร้างเป็นวังพระราชทานให้แก่
ื
พระเจ้าลูกเธอ เช่น วังกรมหลวงพิชิตปรีชากร วังกรมหม่น
�
ภูธเรศร์ธารงศักด เป็นต้น ส่วนตาหนักท่ประทับ และ
์
�
ิ
ี
ท่สวนนันทอุทยานท้งหมดน้นได้พระราชทานให้แก่
ี
ั
ั
ี
่
ุ
ั
พระบาทสมเดจพระจลจอมเกล้าเจ้าอย่หว รชกาลท ๕
็
ั
ู
ั
คร้งยังดารงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ
�
เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
เน่องจากสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
ื
เสกสมรสกับเจ้าคุณจอมมารดาแพ ต่อมาได้รับ
พระราชทานบรรดาศักด เป็นเจ้าคุณพระประยูรวงศ์
์
ิ
ซ่งเป็นธิดาเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค)
ึ
ี
และเป็นพ่สาวของเจ้าจอมมารดาโหมด (พระมารดา
ของ พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพร
ั
ุ
เขตอดมศักด์) เจ้าคณพระประยรวงศ์ นบเป็นเจ้าจอม
ู
ิ
ุ
ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวท่มีศกด ์ ิ
ี
ั
สูงที่สุดในบรรดาเจ้าจอมทั้งหลาย โดยเป็นพระสนมเอก
เสาธงราชนาวี กองบัญชาการกองทัพเรือ วังนันทอุทยาน
ได้รับพระราชทานเคร่องยศช้นท ๑ ได้แก่ พานทอง
ื
ี
่
ั
นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒ 17

�
�
หีบหมากทองคาลงยากับกระโถนทองคาเป็นชุดเดียว
ื
ั
อีกท้งท่านยังได้รับพระราชทานเคร่องยศเป็นพิเศษ คือ
ึ
พานทองและหีบหมากลงยาหลังประดับเพชรใบหน่ง
ั
ี
ึ
และหีบใหญ่อีกใบหน่งมีเพชรประดับ ท้งท่ขอบฝาและ
ั
้
ู
้
ี
ั
ตราพระเกยวยอดอย่บนพานสองชนกบฉตรสองข้าง
ั
ื
ั
ี
บนหลงหบเป็นเครองแสดงว่าท่านได้รบการยกย่อง
ั
่
สูงกว่าบรรดาสนมอื่น โดยเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ได้ประทับ
ี
ท่พระตาหนักกับเจ้าคุณจอมมารดาแพ โดยมีกรมสมเด็จ
�
พระสุดารัตนราชประยูร (พระองค์เจ้าละม่อม)* ประทับ
ื
อยู่ด้วย แต่เน่องจากมีพระราชภารกิจทางฝั่งพระนคร
จึงจ�าเป็นต้องเสด็จไปมาเป็นประจ�าระหว่างสองฟาก
ั
ื
ดังน้น เม่อพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์
กรมขุนสุพรรณภาควด ประสูติในปี พ.ศ. ๒๔๑๑ จึง
ี
ทรงย้ายมาประทับท่พระตาหนักสวนหลวงภายใน
�
ี
พระบรมมหาราชวัง
หลังจากน้นในปี พ.ศ. ๒๔๑๑ ปีเดียวกัน เม่อ
ั
ื
็
็
ุ
ั
พระบาทสมเดจพระจลจอมเกล้าเจ้าอย่หวเสดจ
ู
เถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว จึงทรงพระราชทานที่ต�าหนัก
เจ้าคุณพระประยูรวงศ์กับพระธิดาทั้ง ๓ พระองค์
ในพระราชวังนันทอุทยานให้เป็นโรงเรียนสอนภาษา (จากซ้าย) พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์
อังกฤษ โดยมีหมอแมคฟาร์แลนด์ (S.G. Mc. Farland) เจ้าคุณพระประยูรวงศ์ อุ้มพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้า
ี
เป็นครูใหญ่ ต่อมาโรงเรียนน้ได้ย้ายไปอยู่ท่ปากคลองตลาด บัณฑรวรรณ วโรภาส และ พระเจ้าลูกเธอ
ี
ั
และต้งเป็นโรงเรียนนันทาลัย (ปัจจุบันคือโรงเรียนราชินี) พระองค์เจ้าสุวพักตร์ วิไลยพรรณ
วังนันทอุทยานจงได้ว่างลง ทรงโปรดเกล้าฯ ให้เป็น จึงได้ตกลงพระทยเลือกเอาวังนันทอทยานเป็นสถานท ี ่
ึ
ั
ุ
ที่อยู่อาศัยของข้าราชการ ท�าการ ซึ่งอยู่ติดกับที่ของทหารเรืออยู่แล้ว ประกอบกับ
ั
่
ลุถึง พ.ศ. ๒๔๓๑ จอมพลเรือ สมเด็จเจ้าฟ้า วังนนทอุทยานถูกปล่อยให้ว่างเป็นทพักอาศัยของ
ี
ภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ข้าราชการและมีราษฎรเข้ามาพักอาศัยอยู่บ้าง ดังน้น
ั
ซ่งเป็นพระเจ้าน้องยาเธอร่วมอุทรกับพระบาทสมเด็จ จอมพลเรือ สมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยา
ึ
ั
ุ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะดารงตาแหน่งผู้บัญชาการ ภาณุพนธวงศ์วรเดช ได้ถวายรายงาน และขอพระราชทาน
�
�
ี
�
ทหารทั่วไปทรงปรึกษากับ นายพลเรือโท พระองค์เจ้า วังนันทอุทยานเป็นท่ทาการของทหารเรือ พระบาทสมเด็จ
สายสนิทวงศ์ เจ้าพนักงานใหญ่ ผู้ช่วยผู้บัญชาการ พระจลจอมเกล้าเจ้าอย่หวจงได้ทรงพระราชทาน
ู
ึ
ุ
ั
ทหารเรือ (ปัจจุบันคือ ต�าแหน่งผู้บัญชาการทหารเรือ) วังนันทอุทยานแก่ทหารเรือ ส่วนบ้านเรือนของราษฎรที่
* เนื่องจาก กรมสมเด็จพระสุดารัตนราชประยูร (พระองค์เจ้าละม่อม) ทรงอภิบาลเลี้ยงดูพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่พระเยาว์มา
ประหน่งสมเด็จพระราชชนนีทรงออกพระนามว่า เสด็จยายและโปรดให้พระราชโอรสพระราชธิดาออกพระนามว่า ทูลหม่อมย่า ทรงสถาปนาพระองค์
ึ
เจ้าละม่อมเป็นพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมพระสุดารัตนราชประยูร เม่อ พ.ศ. ๒๔๑๑ และทรงเล่อนเป็นพระเจ้าบรมมหัยยิกาเธอ กรมสมเด็จ
ื
ื
พระสุดารัตนราชประยูร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๖ ชาววังออกพระนามพระองค์ว่า ทูลกระหม่อมแก้ว
18 นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒

เข้ามาอาศัยอยู่ในวังนันทอุทยานก็ทรงให้กรมยุทธนาธิการ โรงเรียนนายเรือคนแรก เป็นที่พักอาศัยของเจ้านายและ
ี
ี
ื
กับพระคลังมหาสมบัติร่วมกันประเมินราคาซ้อท่ราษฎร ข้าราชการทหารเรือ ตลอดจนชาวต่างประเทศท่มา
ั
เหล่านั้นด้วย รับราชการในกรมทหารเรือ และเคยเป็นท่ประทับช่วคราว
ี
ของ นายพลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้า
อาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ ด้วย




































นายพลเรือโท พระวรวงศ์เธอ
พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (หม่อมเจ้าสาย)

จอมพลเรือ สมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ การท พระบาทสมเดจพระจลจอมเกล้าเจ้าอย่หว
ี
ั
ู
่
ุ
็
กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วงเดช
ได้พระราชทานวังนันทอุทยานให้แก่ทหารเรือ จะเป็น
ั
ั
ี
หลังจากท่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การถาวรหรือช่วคราวน้น ไม่ปรากฏเป็นหลักฐาน
ั
ได้พระราชทานวังนันทอุทยานหรือสวนนันทอุทยานแก่ จนกระท่งปี พ.ศ. ๒๔๔๗ กองทัพเรือจึงได้ขอ
�
ี
ื
ั
ุ
้
ื
ี
�
ทหารเรอแล้ว พระตาหนักทประทับก็รอลงเพราะผพง ซ้อท่วังนันทอุทยานจากสานักงานทรัพย์สินส่วน
่
ื
ื
ิ
ั
ี
่
ิ
ิ
ั
ิ
์
ั
ี
ึ
จงไม่เหลือหลกฐานปรากฏว่าเป็นพระราชวังเก่าอกเลย พระมหากษตรย์ ตามหนงสอสญญาขายกรรมสทธทดน
ั
ื
ื
่
ี
ี
่
ี
ี
ต่อจากน้นกรมทหารเรือได้ใช้สถานท่แห่งน้เป็นท่ราชการ เม่อวันท ๒๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๔๗ มีเน้อท ๑๙๕ ไร่
ี
ั
ในปี พ.ศ. ๒๔๔๓ เป็นสถานท่ต้งโรงเรียนนายเรือ ๓ งาน เป็นเงิน ๑,๑๐๙,๐๖๒.๔๐ บาท กองทัพเรือจึงได ้
ี
ั
ี
ี
่
ั
่
ี
ี
(ก่อนท่จะย้ายโรงเรียนนายเรือไปอยู่ท่พระราชวังเดิม ก่อสร้างอาคาร สถานท เป็นท่ต้ง กองพันนาวิกโยธินท ๔
ี
ึ
ี
ในปี พ.ศ. ๒๔๔๙) เป็นท่พักอาศัยของผู้บังคับการ กองพันต่อสู้อากาศยาน และอีกส่วนหน่งเป็นกองรถยนต์
นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒ 19

ทางเข้า กองบัญชาการกองทัพเรือ วังนันทอุทยาน
ี
่
่
ื
ี
บ้านพักข้าราชการทหารเรือและอน ๆ ภายหลังจากเหตุการณ ์ วันท ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๓๑ ในสมัยท่พลเอก ชวลิต ยงใจยุทธ
่
ื
กรณีแมนฮัตตัน เม่อวันท ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๙๔ เป็นผู้บัญชาการทหารบก และ พลเรือเอก ประพัฒน์
ี
ื
็
กองทัพเรือประสบเคราะห์กรรมอย่างร้ายแรง หน่วยทหาร กฤษณจนทร์ เปนผ้บัญชาการทหารเรอได้ลงนามใน
ั
ู
ิ
โดยเฉพาะอย่างย่งหน่วยกาลังทางบกถูกยุบตามเหตุผล บันทึกข้อตกลง ให้กองทัพบกย้ายกองพันทหารช่างที่ ๑
�
ั
ทางการเมืองในยุคน้น กระทรวงกลาโหมจึงได้มีคาส่ง รักษาพระองค์ ไปเข้าที่ตั้งใหม่ภายใน ๓ ปี
ั
�
ี
่
ิ
ื
่
ั
ให้กองทพเรือมอบโฉนดทดินดังกล่าวให้กรมการเงน ต่อมา เม่อวันท ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๕๓๖ ได้ม ี
ี
ี
ื
กระทรวงกลาโหมเป็นผู้เก็บรักษา กองทัพเรือจึงต้อง พิธีส่งมอบพ้นท่ดังกล่าว คืนให้กับกองทัพเรือ โดย
มอบโฉนดท่ดินให้ กรมการเงิน กระทรวงกลาโหม พลเอก วิมล วงศ์วานิช ผู้บัญชาการทหารบก (ขณะนั้น)
ี
เมื่อวันที่ ๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๙๖ และสถานที่แห่งนี้ได้ เป็นผู้ส่งมอบ และ พลเรือเอก วิเชษฐ การุณยวนิช
กลายเป็นที่ตั้งของ กองพันทหารช่างที่ ๑ รักษาพระองค์ ผู้บัญชาการทหารเรือ (ขณะนั้น) เป็นผู้รับมอบ
ี
รวมทั้งเป็นที่พักของข้าราชการกองทัพบกไป ในปัจจุบัน ตาบลท่ดังกล่าวได้รับการเรียกขานว่า
�
์
ั
ี
เม่อ พ.ศ. ๒๕๓๑ พลเรือเอก ประพัฒน กฤษณะจันทร ์ วังนันทอุทยานหรือสวนอนันต์ และเป็นท่ต้งของฐานทัพเรือ
ื
ี
ั
ผู้บัญชาการทหารเรือ ในขณะน้นได้เจรจาขอคืนท่ดิน กรุงเทพ และหน่วยราชการทหารเรือหลายหน่วย รวมท้ง
ั
วังนันทอุทยานหรือสวนอนันตจากกองทัพบก ตอมาเมื่อ เป็นสถานที่ตั้งของกองบัญชาการกองทัพเรือแห่งใหม่
์
่
20 นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒

กองบัญชาการกองทัพเรือ แห่งที่ ๒

ี
ี
ั
ั
ั
ื
ิ
ดังน้น การท่กองทัพเรือได้มีท่ต้งหน่วยงานท ่ ี ล้นกระหม่อมต่อกองทัพเรอและเป็นประวตศาสตร์
ี
ิ
วังนันทอุทยานหรือสวนอนันต์ จึงนับเป็นส่งท่ทหารเรือ ตอนหนึ่งที่ส�าคัญยิ่งของกองทัพเรือด้วย
�
�
ทุกคนควรจะต้องจดจาและสานึกในพระมหากรุณาธิคุณ
และพระกรุณาธิคุณของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว และสมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ ในการที่ อ้างอิง
ี
ได้พระราชทานท่ดินวังนันทอุทยานให้แก่กองทัพเรือ ๑. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒
ี
ตามท่สมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ ขอพระราชทาน ๒. กองประวัติศาสตร์ กรมยุทธศึกษาทหารเรือ
๓. สกุลบุนนาค, ชมรมสายสกุลบุนนาค; พฤศจิกายน ๒๕๔๒
ซ่งถือว่าเป็นพระมหากรุณาธิคุณและกรุณาธิคุณล้นเกล้า
ึ
นาวิกศาสตร์ ปีที่ ๑๐๒ เล่มที่ ๙ ประจำ�เดือน กันย�ยน ๒๕๖๒ 21