Kompetensi Dasar Dan Indikator
KOMPETENSI DASAR INDIKATOR PENCAPAIAN KOMPETENSI
3.2 Mengidentifikasi kaidah 3.2.1 Menganalisis kaidah penulisan aksara Jawa rekan (C4,
penulisan aksara Jawa HOTS)
empat paragraf yang 3.2.2 Menyimpulkan isi wacana beraksara Jawa yang
menggunakan aksara menggunakan aksara rekan (C6, HOTS)
rekan
4.2 Menulis dan menyajikan 4.2.1 Mengalihaksarakan teks paragraf aksara Jawa yang
empat paragraf aksara menggunakan aksara rekan (P4, HOTS)
Jawa yang menggunakan 4.2.2 Mengritisi penulisan teks paragraf beraksara Jawa Rekan
aksara rekan milik teman (P5, HOTS)
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 1
Tahap 1 : Stimulus
➢ MATERI FAKTUAL
Para siswa sumangga dipungatosaken tuladha panyeratipun tembung mawi
aksara Jawa ing ngadhap menika, para siswa saged damel pitakenan-pitakenan
gayut kaliyan panyeratipun tembung mawi aksara Jawa ing ngadhap menika!
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 2
Tahap 2 : Orientasi terhadap Masalah
➢ Materi Konseptual
Para siswa sumangga dipunsinau sesarengan kanthi kelompok materi ing
ngandhap menika!
Peta Konsep
AKSARA REKAN
Wujudipun aksara Transliterasi Wujudipun aksara
Jawa aksara Rekan rekan
Legena, pasangan, Manggihaken Menyunting asil Paugeran
sandhangan, isinipun teks mawi alih aksara saking nyeratipun
tandha waosan aksara Jawa kanca
Wujudipun Aksara Jawa
Saderengipun wiwit nyinau bab aksara rekan, sumangga dipunwaos malih bab wujudipun
aksara Jawa legena, pasangan, sandhangan, saha tandha waosan ing ngandhap menika:
1. Aksara legena
ha na ca ra ka
da ta sa wa la
pa dha ja ya nya
ma ga ba tha Nga
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 3
2. Pasangan
3. Sandhangan saha tandha waosan Sandhangan panyigeg wanda
Sandhangan swara
Wignyan ...
Wulu
Suku Layar ...
Taling ... Cecak ...
...
Taling Tandha waosan
tarung
Pada lingsa
Pepet
Sandhangan wyanjana Pada lungsi
Cakra Adeg-adeg
...
Cakra keret Pangkon
Pengkal
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 4
Wujudipun Aksara Rekan
Kanthi majengipun jaman samenika, tembung-tembung saking manca sangsaya kathah
dipunginakaken. Kangge ngawekani tuwuhipun tembung-tembung anyar menika banjur
dipunreka aksara anyar kanthi muwuhi panyigeg wanda arupi cecak tiga. Adhedhasar
paugeran Sriwedari, aksara rekan ing carakan Jawa namung wonten gangsal. Wontenipun
aksara rekan menika gadhah ancas supados panyeratipun tembung-tembung saking manca
sasaged-sagedipun sami kados wujud mulanipun tembung kasebut. Wujudipun aksara rekan
kados ing ngandhap menika:
NO WUJUDE AKSARA PASANGAN UNINE Tuladha panulise
Fa/va
ꦥ꦳ ꦏ ꦿꦶ
1 Fikri
2 ꦏ꦳ - Kha ꦏꦭ꦳ ꦶꦱ
3 ꦢ꦳ - Dza
- Gha Khalisa
ꦒ꦳
ꦢ꦳ꦶ ꦂ
4
Dzikir
5 ꦗ꦳ - Za
ꦒꦲ꦳ ꦧꦶ ꧀
Ghaib
ꦗ꦳ ꦩꦿꦸꦢ꦳꧀
Zamrud
Tata Panyeratipun Aksara Rekan
Panganggenipun aksara rekan menika boten sembarangan. Paugeran
panyeratipun aksara rekan adhedhasar paugeran Sriwedari inggih menika:
1) Aksara rekan dipunginakaken kangge nyerat tembung manca ingkang
dipuncethakaken, utaminipun tembung-tembung saking basa Arab.
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 5
Tuladhanipun :
ꦒ꦳ꦲꦶꦧ꧀ ghaib
2) Menawi aksara rekan dipunraketaken kaliyan sandhangan pepet, cecak
tiganipun dumunung ing salebetipun pepet.
Tuladhanipun :
ꦥꦂꦧꦭ꧀ Verbal
3) Menawi aksara rekan dipunraketaken kaliyan sandhangan wulu, layar utawi
cecak, cecakipun tiga dumunung ing sisih kiwa, dene sandhangan wulu,
layar utawi cecak ing sisih tengen.
Tuladhanipun :
ꦗꦶꦢ꦳ꦤ꧀ Zidan
ꦮꦥ꦳ꦼꦂ Wafer
4) Aksara ingkang saged dados pasangan inggih menika aksara Fa/va.
Tuladhanipun :
ꦗ꦳꧀ Mas Faiz
5) Menawi aksara rekan dumunung ing sawingkingipun wanda sigeg, sigeging
wanda menika kedah dipunpsukani sandhangan pangku (kajawi aksara f/v).
Tuladhanipun :
ꦝꦶ ꧀ꦏꦗꦲꦶ ꦤ꧀ Dhik Zihan
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 6
Tahap 3 : Membimbing Penyelidikan
➢ Materi Konseptual
Para siswa, sasampunipun mangretosi materi wujudipun aksara rekan saha tata
panyeratipun sumangga dipunsinau sesarengan kaliyan kelompok materi ing
ngandhap menika ingkang badhe ngandharaken bab caranipun alih aksara saking
aksara Latin dhateng aksara Jawa utawi kosok-wangsulipun.
Alih aksara Jawa
Mulyani (2011: 106) ngandharaken bilih transliterasi inggih menika alih tulis serataning
teks mawi aksara ingkang boten sami kaliyan aksaraning teks. Umpaminipun, teks kaserat
mawi aksara Jawa kadamel alih tulis utawi alih aksaranipun mawi aksara Latin.
Dene tuladha alih aksara kados ing ngandhap menika:
Ukara mawi aksara Latin Alih aksara dhateng aksara Jawa
Para siswa sampun kathah ingkang ꧋ꦥꦫꦱꦱꦶ ꦮꦱꦩꦿꦥꦸꦤꦏꦛꦃꦲꦁ ꦥꦁ ꦲ꦳ ꦩꦿ꧀
faham.
Ukara mawi aksara Jawa Alih aksara dhateng aksara
Latin
ꦱ꧀꧈ Watuk menika
dipunsebabaken virus
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 7
Tahap 4: Mengembangkan dan Menyajikan hasil karya
➢ Materi Metakognitif
Para siswa sasampunipun maos saha mangretosi seratan teks mawi aksara
Jawa rekan, sumangga dipuncakaken langkah-langkah kangge madosi
piwulang utawi wosing seratan teks mawi aksara Jawa rekan!
a. Alih aksara saking aksara Jawa dhateng Latin
Para siswa sumangga dipuntiti bab waosan mawi aksara Jawa ingkang ngecakaken
aksara rekan kados ing ngandhap menika:
ꦤ꧀꧈ ꦤ꧀꧈ ꦤ꧀ꦏ
ꦌꦤ꧀ ꦤ꧀꧈
ꦤ꧀ ꦠ꧀
ꦤ꧀
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 8
ꦤ꧀ ꦱꦏ ꦭ꧀
ꦤ꧀ ꦤ꧀
Saking waosan teks mawi aksara Latin ingkang ngecakaken aksara rekan saged
dipunalih tulis dhateng aksara Jawa kados ing ngandhap menika:
Kates
Katès utawi tèla gantung kalebet woh ingkang kathah mupangatipun. Amargi kathah
kandhutan salebeting wohipun ingkang migunani tumrap kasarasanipun badan. Uwoh katès
ngandhut kathah vitamin, ènzim papain, béta karotén, serat, saha zat besi. Kajawi uwohipun, ron
saha uwitipun ugi kathah mupangatipun.
Vitamin A duwèni piguna kangge mbiyantu madhangaken paningal. Vitamin C saha béta
karotén sing duwèni mupangat antioksidhan. Ron katès, kajawi miraos kanggé kluban, trancam
menapa déné dipunmasak osèng, uga saged dados tamba weteng mbedhedheg saha ngrangsang
kekajengan dhahar. Zat papain ing ron katès saged mbiyantu pakaryanipun usus supados saged
nundhung asam lambung salebeting lambung.
Sumber : Dyah Katrina ing kalawarti Djaka Lodhang 15 September 2015
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 9
b. Manggihaken isi/wosing waosan mawi aksara rekan
Sasampunipun maos waosan mawi aksara rekan, para siswa saged manggihaken
isi utawi wosing ingkang kawrat ing waosan mawi aksara rekan. Dene asilipun isi utawi
wosing waosan mawi aksara rekan Kates kados makaten:
1. Kawaosa kanthi premati teks mawi aksara Rekan kasebut.
2. Banjur anggenipun alih tulis saged ngorek-orek ing bukunipun piyambak
langkung rumiyin.
3. Menawi sampun wonten orek-orekanipun, saged wiwit nyampurnakaken
panyerating alih aksara.
4. Teks asilipun alih aksara saged dipunwaos saha dipunmangretosi isi utawi
wosipun.
c. Menanggapi asil alih aksara saking kanca
Sasampunipun para siswa gladhi alih aksara saking aksara Jawa kang
ngewrat aksara Rekan dhateng aksara Latin kanthi kelompokan, siswa lajeng
menyunting utawi mengkritisi asil alih aksara saking kanca kelompok sanes.
Anggenipun menyunting utawi mengkritisi kanthi langkah-langkah kados ing
ngandhap menika:
1. Dipunpriksa anggenipun alih aksara bab aksara legenanipun.
Anggenipun alih aksara bab aksara legenanipun sampun trep menapa dereng,
tuladhanipun:
Aksara legena Latin-ipun Aksara ingkang Latin-ipun
meh sami
ha la
ha ta
sa ca
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 10
Aksara legena Latin-ipun Aksara ingkang Latin-ipun
pa meh sami wa
nga tha
ra ga
da sa
na ka
2. Dipunpriksa anggenipun alih aksara pasanganipun.
Pasangan menika dipunserat menawi wonten aksara mati. Tuladhanipun:
Tuladha ing aksara Jawa Latinipun
ꦥ꦳ꦼꦏꦠꦶꦠꦺꦴ Pak Tito
ꦺꦤ꧀ꦥꦮꦺꦱꦼ ꧀ Tanpa wates
3. Dipunpriksa anggenipun alih aksara aksara rekanipun.
Tuladha ing aksara Jawa Latinipun
Bayar fidyah
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 11
4. Dipunpriksa anggenipun alih aksara sandhanganipun.
Tuladha ing aksara Jawa Latinipun
Kembang mawar
5. Dipunpriksa anggenipun alih aksara tandha waosanipun.
Tuladha ing aksara Jawa Latinipun
꧋ꦲꦏꦸꦭꦔꦸ ꦠꦺꦠꦮꦮꦠꦲ꧉ Aku lunga dhewe wae.
6. Dipunpriksa menawi wonten panambangipun.
Bab panambang menika wigatos sanget. Panyeratipun panambang saged
nggatosaken aksara pungkasan tembung lingganipun. Menawi tembung lingga
kanthi aksara pungkasan konsonan lajeng angsal panambang menika menawi
dipunserat ing aksara Jawa aksara pungkasan kaserat 2 nanging ing latinipun
cekap kaserat satunggal. Tuladhanipun:
Tembung mawi panambang Latinipun Katrangan
ꦧꦏꦠꦸ ꦭꦺꦗꦔꦤ꧀ꦤꦤ꧀꧀ Bakule Tembung bakul (mawi aksara
janganan pungkasan L) lajeng angsal
panambang -e. Nalika alih
aksara ing Latin, ꦧꦏꦸꦠꦭꦺ
tetep ditulis bakule, sanes
bakulle.
ꦱꦫꦮ ꦠꦤ꧀ꦠꦺꦴꦠꦺꦴꦂ Swarane Tembung swara lajeng
angsal panambang -e.
motor
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 12
TAHAP 5: Menganalisis dan Mengevaluasi Pemecahan
Masalah
Para siswa sasampunipun alih aksara teks, manggihaken isi teks waosan, saha
menyunting asilipun seratan saking kanca, pramila sumangga sami dipunanalisis
saha dipunevaluasi proses anggenipun manggihaken sadaya unsur kalawau.
Bab angel menapa saking proses alih aksara teks dumugi menyunting asilipun seratan teks
mawi aksara Jawa rekan saking kanca menika?
1. Anggenipun nyerat aksara legena, pasangan, aksara rekan, sandhangan, saha tandha
waosanipun kedah trep saha tliti.
2. Anggenipun manggihaken isi teks waosan mawi aksara Jawa rekan kedah jumbuh
kaliyan asilipun alih aksara.
Dudutan saha Relevansi
Dudutan
Dudutan saking waosan teks mawi aksara Jawa rekan ingkang irah-irahanipun “Kates”
inggih menika tetuwuhan ingkang dipunciptakaken dening gusti Allah SWT mesthi gadhah
mupangat tumrap manungsa. Tetuwuhan ingkang gadhah mupangat ingkang kathah tumrap
kasarasanipun badan salah satunggalipun inggih menika kates. Kates menika tetuwuhan
ingkang gampil dipunbudidaya, reginipun ugi kalebet mirah, satemah masarakat inggih saged
ndhahar uwohipun menapa dene ronipun kates. Uwoh saha ronipun kates badhe migunani
tumrap kasarasanipun manungsa.
Relevansi
Waosan mawi aksara Jawa rekan menika saged dipunginakaken kangge nyerat
tetembungan ingkang asalipun boten saking basa Jawi. Menika saged dipuntingali saking teks
waosan mawi teks aksara Jawi ingkang irah-irahanipun Kates. Aksara Jawa rekan menika
saged dipunginakaken nut ing jaman samenika, ateges aksara Jawa menika boten ketinggalan
jaman.
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 13
Kapustakan
Padmosoekotjo. 1989. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya: Citra
Jaya Murti.
Herawati, Nanik saha Widodo Aribowo. 2015. Baud Basa Jawa XI. Klaten: Intan Pariwara.
Katrina, Dyah. 2015. Djaka Lodhang no. 16. Yogyakarta: PT Muria Baru Offset
Mulyani, Hesti. 2011. Gegaran Komprehensi Tulis. Yogyakarta: Universitas Negeri
Yogyakarta.
Bahan Ajar Aksara Jawa Rekan Kelas XI Semester Ganjil 14