Епи ИЦЛИМ
ШОНИ
ёхуд адова
НУРАЛИ ЦОБУЛ
ЕТТИИЦЛИМ хокони
ёхуд
АХД ВА ТАХТ
Тарихий роман
(К,айта нашр)
ТОШКЕНТ - 2015
УУК: 821.512.133-311.6
КБК: 84(5У)7
К-52
Кобул. Нурали
Етти иклим хоцони ёхуд ахд ва тахт. Тарихий роман./ Н.Кобул
/Кайта нашр-Т.: «1JOD-PRESS», 2015.-480 б.
УУК:821.512.133-311.6
КБК: 84(5У)7
Ёзувчй Нурали Крбулнинг мазкур асари муаллифнинг олдинги
«Буюк Турой амири ёхуд акр ва цилич» романининг тадрижий
давомидир. Роман моуият эътибори билан Амир Темур шахси-
ни куп цирраларда гавдалантириш билан бирга тарихимизнинг
бугунги нурли кунларини, узликни янада чуцуррок, англашга ун-
дайди.
Такризчилар:
Ашраф АХМЕДОВ - тарах фанлари доктори, профессор
Бахтиер НАЗАРОВ -филология фанлари доктори, профессор
Курдош КАХРАМОНОВ - филология фанлари доктори,
профессор
Тохир КАХХОР - филология фанлари номзоди, доцент
Abdulla Qodiriy nomidagi
vilo^tAKM
INV
ISBN 978-9943-994-07-2
C «Sharq» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси
Бош тахририяти, 2011. „
© «IJOD-PRESS» нашриёти, 2015.
БИРИНЧИ БОБ
Оллохнинг цулларини севмасдан
унинг севгисига эриша олмайсан.
Куръони Карим
Куплар ^ацицат билан шу боисдан олишадиларки,
мабодо улар %ак,ик,атни тан олсалар, уша за^отиёц
изсиз йукрлиб кетадилар.
Гёте
Давлат аркони, амиру кумондонлар, мусофиру сарой аъёнлари
тавозе билан таъзим бажо келтириб, зар хошияли, олтин куббали
хос саропардани тарк эта бошладилар. Садр огочидан ясалган
тахтда утирган улуг амир хайр-хушлашаётган кунокларга бош
иргаб, уз эхтиромини билдирар эди.
Нихоят саропардада ёлгиз узи колди. Ташкаридан хамон одам
ларнинг гала-говури эшитилиб турарди.
- Оллохга шукр! - деди у беихтиёр овоз чикариб. - Яратган
эгамга шукрлар булсин!
...Бу илтижо ую хаёлларини бехос яна Туркистон тизмаларига,
Жаку Барлос иккиси Тахти Корача довонида лашкарсиз колиб
кетган дамларга етаклади. Уч юз чогли черик кумондонини
ташлаб, ярим кечада гойиб булганди. Ёнида Жаку Барлосдан
булак инсон зоти колмаган эди. Шу вокеадан сунг Жаку тагойи
айтиб берган хикоят хеч эсидан чикмади. Хотирасида мухрланиб
колди. Жуда куп якину бегоналарга ибрат уларок айтади.
- \а, жиян? Полиз бекчисидек нечун бир узингиз утирибсиз?
- суради тунги овдан кайтиб келган Жаку Барлос кушда зог хам
куринмаганидан хайрон булиб.
- Мендан кура полиз курикчисининг ахволи хам яхширок
булса керак, тогойи, - жавоб килди Темур ота ва тога авлоди,
кекса барлос бегининг хурмати учун урнидан кузгалиб.
Шошиб колган кекса овчи оёкларидан даста килиб богланган
бир туп каклик ва кашкалдокни тутганча анграйиб турарди.
3
- Англамадим, бек. Одамларимиз кани? Недан ёлгиз узингиз
гирибсиз? Черикни юмуш билан бирор ерга жунатдингизми?
Х,амон хайратдан хервайганча кошлари чимирилиб турарди
Саку Барлос.
- Хеч кайга жунатганим йук. Узлари гойиб булибдилар,
деди Темур Жаку^гоганйнг^содда хатти-харакатй вагагг-
/зларидан завклангандек уксик охангда.
- Кдёкда жунаб колади жиян? Нечук?
- Мен хам шунга хайрон булиб утирибман-да, тогойи.
Сунамок нари турсин, росм'ана кочишган. Аникроги, тун
эронгусида жуфтакни ростлашган.
- Хушдаги турумга Караганда шундайга ухшайди. Отларни
ам олиб кетишибди. Курол-яроглар хам бизники эди. Энди
има киламиз, жиян?
- Не килардик. Ташвиш берган эгаси мушкулимизни хам
сон этар, - деди Темур уйчан нигохини сухбатдошига тикиб.
- Ха, бу хам Оллохнинг синови. Шу синовларга дош бера
илсакгина у бизни хадафимизга эриштиради, - деди Жаку
Барлос жиянининг кунглини кутармокка уриниб. — Халиям Ху-
дога: шукр деймиз жиян!..
ТеМур савол назари билан унга тикилди.
- Уша онаси байталларнинг-иккимизни бир ёклик килмай,
сочимизнинг бир тукини хам тукмай, асл соткинликларини
курсатиб, замонида даъф булганликлари учун Яратганга шукр
киламиз, Темурбек! Чулда мард, йулда номард упади! Бу отадуш-
ман хоинлардан кутулганимиз учун хам Эгамга шукр киламиз!
Буладиган ишнинг булгани, уладиган одамнинг улгани маъкул!
Зиённинг каеридан дунсангиз хам фойдадир. Уша харомилардан
кутулганимизга куллук киламиз! - Жазаваси тутиб гапирди кек
са барлос беги. - Ха, отингдан айланайин, худойим-а!
. Темур ним табассумда узи учун жон чекиб сузлаётган
Хаётидаги энг якин, сирдош ва кадрдон кишисига мехру
мухаббат билан караб колган эди.
- Бир бакирок туянгизман-да, жиян. Булар-булмасга бакит
раверсам айбга буюрманг, - деди бу нохуш вокеани кунглига
олмасликка уринса-да, хафахон охангда Жаку Барлос.
- Бакирок туянинг бори яхши, бакириб турса ундан хам
яхши, — жавоб килди Темур уша ним табассумда.
4
- Бир ношукр киши утган экан, - дея бир оз тин олгач, га
лида давом этди у Темурнинг каршисига чордона куриб огир
чукаркан. — Худо берган ризку насибага каноат, сабру шукр
килмай охир-окибатда уйсиз-жойсиз, бола-чадасиз, энг сунгида
емак-ичмаксиз ва кийим-кечаксиз колибди. Хайриятки, улар
яшайдиган ерда кум бор экан. Охири не киларини билмай, кумга
кириб, узини бугзигача кумибди,- Утган-кетган гурдан боши
чикиб тургандек куринадиган бу одамга лолу хдйрон караб, ёка
ушлаб, тавба килганча калима кайтариб узоклашармиш. Нидоят,
фариштали бир оксокол унинг ёнига келиб хол-ахвол сурабди.
“Хдр неки Оллохдан, худога шукр кил, бутам” дебди муйсафид
унинг бошидан кечган вокеаларни эшитгач, дилтанг булиб.
“Кучада очу ялангоч колган бир одам булсам, яна не учун худога
шукр килай?” дебди у киши фигони фалакка чикиб. “Тавба де-
гин, худога шукр кил” такрорлабди яна чол йулида давом этар-
кан. Оксокол кетар-кетмас майин эсиб турган шамол кучайиб,
теварак-атрофдаги кумни ялаб-юлкаб, тап-такир килиб, учи-
риб кетибди. Бояги киши яна эскиси каби шир ялангоч кучада
колибди. Кекса дононинг “худога шукр кил” деганини шунда англаб
етган экан, — дея хикоясини тугатди Жаку Барлос.
Темур иштиёк билан сузлаётган сухбатдошининг огзига караб
колган эди.
-Машойихларнингпири экансизу, тогойи! - деди анчадан сунг
бу ривоятдан хайратга тушиб. - Накадар ибратли накл экан-а?
- Биздаям ran куп. Бирок пакир эчки панада деб юрамиз-да,
жиян, - гапни хазилга бурди бек.
- Факирлигингиз бор булсин-е тогойи! - дея урнидан туриб
Жаку Барлосни багрига босди. - Сиз каби калби бутун, садокатли
инсон ёнимда экан, Оллох мени дар куймас! Хдётимдаги энг
сунгги садокатли кишим уларок бир сиз мени ташлаб кетмадин-
гиз! Оллохгашукр!
Улар анчагача бир-бирларини багриларига босиб турдилар.
Иккисининг хам кузи жидка ёшга тулди.
- Ёшда сиздан каттаман! Бошда эса кичикман! Сиз азиз жи-
гарим танлаган йулнинг тугрилигига инонганим учун хам катта
бошимни кичик килиб оркангиздан эргашиб юрибман! - деди
содда ва самимий Жаку Барлос йигига ухшаш титрок овозда.
Темур Жаку Барлоснинг унг кулини олиб, чап кукрагига босди.
5
Худонинг куппа-кундуз куни кушу чериксиз, эшу эрмаксиз
шип-шийдон кучада долган тога-жиян рухлари тушкун бир
алпозда сунгги икки отни миниб, уй босган куйи, минг бир
андишаю истихола билан Х,ожи Барлос ва Бахром Жалойир
кароргохи томон йулга тушдилар,
_..Ишииг-юришмай’ омад сендан юз угирганда, дунё кузингга
тор куринади. Жозиба касб этиб турган нарсалар хам уз-узидан
гузаллигини йудотади. Хатто кунглингда уз-узингдан нафрат-
ланишга ухшаш хислар гимирлаб долади. Бу ёруг дунёда се
нинг учун жони ачир инсон зоти долмагандек туюлади. Хдётдан
хафсаланг пир була бошлайди.
Кррадарё буйида уларга суфий Шохи Кдландарнинг байтла-
рини айтиб, икки дарвеш дуч келди. Йулчилар отлари жиловини
тортиб, дарвешларнинг зикру саносига дулод солдилар.
—Х,ак,к,а пола этгину,
Нолага кунинг крлмасун.
Болам-болам дегину,
Болангга кунинг цолмасун!..
— Ончи ошингни ейди-я,
Бончи бошингни ейди...----
— От курмаган от курса,
Мина-мина улдирар.
Тун курмаган тун курса
Крк,а-цок,а туздирар...
Улар жандаси чидиб кетган кулохлари остида ранги билиб
булмас даражада дорайиб кетган, юзларида маъюс йилтираган
ожизона кузларини отлидларга тикканча кир дулларини узатиб
туришарди. Темур ёнидаги сунгги кепакийларни олиб, икки дар-
вешга булиб берди. Дунё топган калдай дувонган дарвешлар
адчаларни биров тортиб оладигандек шоша-пиша дуйниларига
тидиб, буниси дам бирор нима берармикан дегандек нажотта-
лаб кузларини Жаку Барлосга тикишарди. Жаку Барлоснинг
чунтагида эса елвизак хуштак чаларди. Дамчиси билан унг
дунжига урганча удагайлаб, мушукдуд дилган булди.
- Ха-а, барака топиб, байтал чопгурлар-ей! - Ху-уп садада
6
сурайдиган одамни топдинглар-а! Айни дамда сенлар мендан
зангинсанлар! Отим хам черикники! Иложи булса менга бирор
нима беринглар! - Хазиллашди Жаку Барлос. - Дарвешларнинг
султони каби олдиларинг. Яхшиси дарё буйига тушиб, одамга
ухшаб бир ювининглар. ХИНДИСТОН маймунларига ота-она бир
дардош булиб долибсанлар! Де, энаси байталлар! Жунанглар!
Дарвешлар хатарга дуч келганда буйнини ичига тортган
тошбададек елкаларини дисишиб, чоридларини судраганча сой'
томон эндилар.
Себаргага кузи тушган аргумодлар сувлудларини чайнаб, гул-
лай деб долган ёввойи йунгичдага буйин чузишарди.
- Бедазорга даранг-а, жиян. Белга тепади-я. Мол-холнинг
кузидан панарод экан-да. Жониворларни бир утлатиб олмасак
гунохига доламиз, - деди Жаку Барлос от жиловини тортиб,
йулдошига бодаркан.
Темур гап-сузсиз бош иргади.
Бегона шовурдан чучиган бир жуфт бедана пириллаб
кутарилганча, сохилни доплаган самбиттоллар орасига узларини
уришди.
Тога-жиян чакмон ва тунларини тушаб узанишди. Иккиси-
нинг хам дили хуфтон, ичларига чирод ёдса ёришмас эди.
Югани чидарилиб бедазорга дуйиб юборилган отлар киртил-
латганча кум-кук бедани узишарди.
- Дарвешларга айтган сузларингиздан болалигим куз олдимда
жонланди, - самимий охангда хаёл сураркан Тейур. -Кичикли-
гимизда бизга бир душховучдан тутмайиз ёхуд туршак бериб,
шундай дер эдингиз. Кдранг, шунга хам чорак аср утибди-я.
- Барака топ, байтал чоп деган гапни бизга Атабек амаки ай-
тар эдилар. Биз хам бола эдик. Рамазон ва дурбон хайитларида
катталар берган бир булак данд-дурс ёки тутмайиздан бошимиз
кукка етарди. Узимизни мутли хис этардик. Атабек аво ширин-
ликлар билан бирга бир кепакийдан адча хам берардилар. Биз
эса хирапашшадек бек бобонинг дургони атрофида айланишиб,
уйнаб юраверардик. У кишининг охири мусофирлар учун тай-
ёрланган иссиддина дозонаки патир, сумалак, холва ва ош бе-
ришларини билардик. Кунодлари долиб, биз билан сухбатлашиб
утирардилар. Емакдан сунг яна ширинлик улашардилар ва
7
нихоят “Хаии энди уй-уйларингга жунанглар-чи. Эналаринг
Хам кузлари турт булиб- кутиб утиргандир. Ха> энаси байтал-
лар! ХД, барака топгурлар-ей, байтал чопгурлар-ей” дер эдилар
мехрибон аллаловчи овозда. Умр дегани одар сувдек бир гап._ —
Куз очиб юмгунча утар-кетар-экан.- Бир'угйрилганча элликка
хам-кириб’куйибман жиян. Отда юриб, от чопган дамда хаёт
завдли, марокди туюлади, отдан тушган кунинг унинг дизиги
долмагандек. Одамлар от устидагиларга юлдузга боддандек
хавас билан бодадилар. Отдан тушганга эса уз тенги, хатто паст
назар билан, шунчаки бир улим бандаси каби дарайдилар. Хом
сутэмган одам боласи шунада дуймижоз булади. На иссиддачи-
дайди, на совудда дош беради. Боланг эса кичиклигида кичик
бало, даттаргани сари катта балодир.
Куп утмай этакдан яна уша даландарларнинг овози келди.
—Хамма парса пул, болам,
Кули калта к,ул, болам.
— Бул уаётнинг чораси,
Юз цораси!
Дил яраси!
Парча экмак пораси!
— Кумгонинг олтин булсин,
Курбулокдан сув тулмас,
Йигит неки мард булсин,
Тушганда дусти улмас...
Хон ца^рига учрасанг,
Датто боланг узгарар
Дечам саси чицмаган,
Хотин зоти цузгапар.
Ожизлар бир огиздан,
Одам каби ёзгирар.
Узники турткиласа,
Тепкилайди узгалар...
Жаку Барлоснинг гапидан кейин Темурнинг хаёли Атабек
амакига кучди. У ёрдам сураб борадиган биргина одам долган
эди. Бу хам булса хар дандай вазияту шароитда барчага бирдед
8
дарайдиган, одам айирмайдиган, шоду гадога.тенг, чингизий
хонларга дам юзингда кузинг бор демай айбини бетига айтади-
ган Атабек Барлостурк эди. ; . ... .
Темур Жаку Барлос билан бирга Атабек бобонинг души томон
йулга тушди. . .. .
- — Кдерга бормокдамиз, жиян? - суради Жаку Барлос отини
дичаб етищиб юрар экан, улар бир фарсах, чамаси, йул босгач.'
- Атабек бобоникига, - жавоб дилди Темур огир уйлар огушида.
- Улуг авомиз Атабек бобо дар замон дузурларига бориб, зи-
ёрат дилиб туришимиз лозим булган улуг инсон, - деди Жаку
Барлос хурсанд булиб. - Мен дам доимо ул кишимдан дол-адвол
сураб тураман.
- Мен шу. пайтгача улусимизда Атабек бобо каби дунё курган
ва дунёни англаб етган кишини учратмадим. Аслида мана шун
дай, даётнинг барча .огир-енгилликларини . куриб кузи пиш-
ган, дадлик ва дадсизлик орасидаги дар кас англаб ета билмас
чизиддан чекилмаган кишилар юртни бошдариши керак, - Жа-
кубекнинг фикрини давом эттирди .Темур.,
- Бирод амакингизга тахту сиёсат дадида огиз очсангиз энсаси
-дотади. Хеч дачон купчиликка бирдек яхшйлик дилиб, барчата
бирдек ёдиб булмайди дейдилар. Бощимдан куп утказганман -
дар замон ва дар маконда савобнинг таги тешик булади. Одам
зотига давомли яхшилик дилиб булмайди. Хом сут эмган банда-.
лар бу яхшилик ва савобларнинг модиятини дар доим дам англаб
етмайдилар. Бу муттадам бой-бадавлат булганидан кейин закот
' бсрйши, хайр-с^дякя килиши шарт деб уйлайдилар. Агар шун
дай дилмасанг сени бемалол кофирга дам чйдариб куявсраднлар
Удуви,. эс-души бор одамга балид.ейишни эмас, балид тутиш-
ни ургатмод керак. Балид тутишни урганган одам эса уз-узидан
сувда сузишни, дайид ясашни, балидлардан турли хил ёмаклар
тайёрлашни, балид тижоратини урганади ва деч булмаганда бо-
ласига шу касбларни ургатади дея таъкидлайдилар, — дея Атабек
бобонинг дикоясини дилди Жаку Барлос.
- Атабек бобо , давлат души бощга ёким лошга. дунишини
жуда эрта англаган доно одам. Ул кишимнинг динд, арабу ажам,
магрибу машрид дейсизмй, курмаган юрти, судбатлашмаган
номдор кишиси долмаган.
- Бундан икки йил бурун одсодолнинг зиёратларига келган
эдим. Бобо яйловда, чупонларининг бошида экан. Излаб бордик.
Бошлари осмонга етди. Куй айрони ичиб, дотирма патир еб, гу-
рунглашдик. Сунгра у киши дустимиз Худойдодбекнинг отаси
Тангриберди Барлоснинг огир ётганлигини айтиб, бирга бориб.
куришни таклиф. этдилар -Рози-булдим.’Амйр Тангрибердининг
ана кетди, мана кетди булиб ётганини эшитган эдим. Саккиз дир
ошиб, Каттабарлосга бордик. Бизни амирнинг хачирдек келади-
ган икки бойтевати даршилади. Атабек одсодол отининг жило
вини тортганча бурибосарларга маъноли тикилиб дараб долди.
“Тангриберди Барлос тузалиб кетади. Ит жонивор хамма нар-
сани билади. Уладиган одамнинг ити бундай важодат билан
дурмайди” деди синчковлик билан. Бу гапдан дайрон булиб,
бобонинг отзига дараб тажрибаси ва синчковлигига тан бердим.
Амир куп утмай оёдда туриб кетди. Бекорга табиб табиб эмас,
бошдан кечирган табиб демас эканлар...
Улар Атабек бобонинг дургонигаядинлашиб долган эдилар. Те
мур илк бор бобо дургонига ун т^рт ёшлигида отаси билан бирга
келган дамларни эслади. Бу орада данча сувлар одиб утди. Не-не
одамлар утиб кетди. Отаси билан келгандаги бурибосарларнинг
авлодлари уларни таниганча думларини ликиллатиб даршилади.
Жаку Барлос хуржунидан яримта нонни олиб, икки булиб уларга
ташлади.
-Бурибосарлари бадувват. Демак, бобомизнингдам турумлари
яхши, - деди Жаку Барлос кулиб бояги гапга ишора дилгандай.
Атабек одсодол уйда экан. Уларни куриб суюнганидан кузи
жидда ёшга тулди. Бир-бир багрига босди.
- Мени сизлар йудламасангиз ким йудлайди! - дея мед-
монхонага жой хозирлатди. Куй суйдирди.
Улар узод судбатлашиб утирдилар. Темур лашкарининг
бир кечада гойиб булганлиги водеасини айтмади. Бизга атаб
дуйганларингиз булса бераверинг, деди Темур сухбат ора-
сида ярим хазил, ярим чин охангда. Бобо номдор шох ва
думондонларнинг диличларини йигарди. Сунгра диличларини
курсатишни суради. Охири бир кун бу диличларнинг барчасини
Темурга беришни ваъда дилганди.
- Топганим сизники, Темурбек. Хуржунларингиз гулгунча ол-
ГО’
тину кумуш танга берганим булсин. Бирок мен учун энг родат
иш диличларимни таърифлаб, бу антидалар дийматини англаб
етган одамга курсатишдир, - дея мехмонхонага туташ булма то
мон бошлади бобо.
Чогрод хона деворига ун чогли дилич осилган булиб, хар
бир диличнинг остида биттадан жило бериб ишланган далдон
бор эди. Дастасига димматбадо тошлардан ишлов берилган
диличларнинг хар бирининг бадоси бир вилоятнинг йиллик
божу хирожига тенг эди. Ердаги сандидлар устига димматбадо
эроний гиламлар тахланган, бир нечаси деворга осилган эди.
Вассажуфтларга додилган михларга олтин думуш ва жез думгон
дамда кузалар осилган, эшикнинг идки тарафида идди даттадон
мандал турарди..
— Темурбек билан келмасад, бизга курсатмас экансиз-а, бек
бобо! — дея дазиллашди Жаку Барлос.
- Гапнинг очиги, Жакубек, бу хазинамни икки углим Нурмулк
билан Мудаммад Дарвешга дам ишонмайман. Годида кечалари
келиб шу ердаётаман. ТемурбектезродСамардандтахтигаутирса
эди. Душдуллаб топшириб, мен дам оДамлардед тинчгина ухлар-
дим. Бу ерда унта дилич бор. Айнидса, олтитаси жуда дадрли ва
димматбадо. Мана бу дастасига садаф дадалгани Султон Мадмуд
Fазнавийники. Биласизлар, турк ходонларидан Султон унвонини
илк бор дуллаган дукмдор Мадмуд Еазнавий булади. Дедлидан
минг дуйнинг бадосига тенг келадиган пулга сотиб олганман.
Буниси эса Султон Санжарники. Дунёда бундай улуг подшох
утмаган, Оллох рахмат этсин. Исфахонда ишланган. Тепадаги
Куниё султони Алоуддин Кайкубодники. .Бир-бирига ухшаш
ана у икки дилич эса Биринчи КДличарслон билан Иккинчи
К,иличарслонларники. Бу икки улуг салжудли турк султонлари
ислом мамлакатларини хочлилардан садлаб долган подшодлар.
Уларнинг отаси Султон Алпарслон эса Бизоне императури Ро
ман Диогеннинг узиникидан уч мйсли куп душинини Малазгирт
майдонида тиз чуктириб, импературни асир олган. Асир тушган
Диогенни Султон Алпарслон дузурига олиб келганларида адлу
души бошидан учган насроний подшо кимсасиз дул каби титраб
турган. Султон Алпарслон унга иззат-икром курсатади ва нидоят
савол билан мурожаат дилади. “Сен мени асир олганингда не
11
цилар эдинг, Диоген?” дея сурайди. “Улдирар эдим!” деб тугри
жавоб беради Дайсари Рум. “Мен эса сени озод этаман!” Аскар-
ларим сени мамлакатинг худудигача кузатиб дуядилар!” дейди
мардлик ва олижаноблик килиб Султон Алпарслон. Дайсар. бу -
мардонавор-муиоеабатдан'хайратга “тушиб, хайкалдек цотиб
долади. Бола каби елкалари силкиниб йиглайди. Тушимми,
унгимми дея билакларини чимчилаб куради. Ана инсон, ана ин
сон зотига мехру шафдат, Жакубек. Дарёдан сув багишлаган деб
ана шундайларни айтадилар-да. Салжуд султонлари узимизнинг
угузларнинг циник уругидан булиб, бизнинг аждодларимиздир.
Мен билган кечмиш хукмдорлар орасида мунхий, жосус ёхуд
исковуч сацламаган ягона султонлар сулоласи салжудийлардир.
Улар жойларга ва саройларига юксак мартабаларга тайинлан-
ган, ишонч билдирган одамлари оркасидан айгодчи дуймоцни
номардлик, нотантилик деб уйлаганлар. Адлларига сигдира ол-
маганлар. Бу нарса уз навбатида вазиру волийла_римда хам менга
нисбатан ишончсизлик тугдиради деб уйлаганлар.
-Бирок шундай улуг султонларга уз кавмдоши, султон Санжар
замонида бош хаммомчи мансабига эришган Хоразмшохларнинг
авлоди биринчи булиб хиёнат дилган, - гапга душилди Жаку- -
Барлос. - Шунчаки сотмай, хатто уларга карши курашганлар.
- Алхол шундай, Жакубек. Инсон боласи икки холатда исён
кутариб, чигирикдан чикади. Бир борликдан, бир йудликдан.
Оч баччагардан доч баччагар дейдилар-ку. Инсон корни туйиб,
хамёни адча куриб, кетига жир битдими, узгара бошлайди. Фадат
куй боцишга акли етган минг дуйли чупон хам бой эканман, де
мак, хаммадан адллиман деб уйлаганидек, кетига жир битганлар
остидаги шохона - курпа-тушакка тодат дилмай, утиргани тахт
ахтара бошлайдилар. Тум дунёни хароб килиб келган муаммо
мана шудир, Жакубек жигарим, — дул харакатлари билан боши
ни сарак-сарак цилиб фикрини англатарди бек бобо.
- Кдвми турк борким, азалдан содда, ишонувчан ва дулвор
булган. Шу феъл-атвори боис, шохликдан гадоликка тушиб,
бири икки булмай панд еб юрган, — бу дунуларда одсодолдан
паст келмас эди Жаку Барлос. - Билга дооннинг айтганини
дилмай, гарбга эмас, шардда дараб юрганларида борми, бугунга_.
келибдурк деган гап-фака'гбитиклардаТбларди...
12
- Билга коон нима деган? - дея суради Жаку Барлоснинг гапи
ни булиб мезбон.
- Билга коон “Чин сори борманг, улар инжулари ва хонимлари
билан сизни мах,в этадилар" деб ёзиб колдирган.
- Ха-а. куп аклли булган экан-да бу коон. Бирок Чинда куп
маротаба булдим. Бу Чин деганингнинг ярмиси уша коон айтган
чинлашган турклар булса керак. Боиси, купчилигининг келба-
ту турку таровати куйиб куйгандек узимизникиларга ухшайди.
Билга коон сал кечиккан эканда.
- Одам Ато билан Момо Хавонинг болалари бир-бирларига
ухшайди-да, — сухбатга кушилди Темур. - Одам зоти бор
ки куни утмоги учун кул ташлайди. Улусларни бошкариш,
йуналтириш ва бир худуддан иккинчи худудга ерлаштириш
Искандару Чингизхон каби хоконларнинг аклидан ва кулидан
келажак бир иш. Жаку тога айтган улуг турк хоконлари хам
уз вактида улусларини саклаб колмок учун салжукийлар каби
гарб томон йул олганлар.
- Койил-е, Жакубек, тарихдан сабок бераман десам, сизлар
менга бу хусусда хутба укийсизлар чоги, - тан берган булди Ата-
бек бобо.
- Биз сизчалик дунё куриб, юрт кезиб одам танимаганмиз Ата-
бек аво. Хат-саводимиз хам узимизга яраша. Эшитиб, туйгани-
мизни гапирамиз-да. Айбга буюрмайсиз, - хижолатомуз охангда
жавоб килди Жакубек. — Бул хусусда шогирдингиз Темурбек сиз
дан кейин турадилар. Биз ул кишимнинг бир навкарларимиз.
-Астагфируллох, астагфируллох! - деди Темур.
- Темурбек инсон зотининг кадр-кимматини биладиган, хар
бир ишга адолат билан ёндашадиган аждод фарзанди. Сиздек
тога авлоди утирган томнинг устига чикмайдиган инсондир. Бу
дунёда улусни улус киладиган икки манба бор. Куч ва бирлик.
Шуни унутмасаларингиз бас. Колгани шунинг ортидан келаве-
ради. Ха, мана бу сунгги килич, хокони акрам Чингизхонники.
Жужихоннинг учинчи угли Беркахоннинг неварасидан унта
улокчи отга алмаштириб олганман. Шунака гаплар, биродар-
ларим. Бургут кариса сичкон овлар деганларидек, шу саккиз-
та килични куриклаб ётибман. Хиндистонга боргим келади-ю,
йул-сулда улиб-нетиб коламанми деб уйлайман. Хиндистонда
13
энг яхши курган машгулотим дуёшнинг чидиши ва ботишини
кузатиш эди. Хеч бир мамлакатда бундай гузал ва бетакрор ман-
зарани курмаганман. Кечалари тушларимга кириб чидади. Мен
дари бурини йудпаб келганларингиздан бошим осмонга етди.
Эътиборларингиздан кукка етган бошимни эгиб,_ерга уеккунга__ i----
_ - -дадар-таъзимдамангБуёруг оламдаинсонни инсон йудлашидан
■ улуг неъмат йуддир.
Бек бобонинг ичи тулиб кетган, дардини айтар кишиси йуд
. эди. Барлосларнинг икки номдор бегининг остонасини датлаб
кириб келишидан астойдил хурсанд булган эди.
Хонадон содиби антидахонасига дулф уриб, калитини калта
пешоварий куйлаги чунтагига солди. Уларнинг медмондонага
утишини кутиб турган хизматчилар тол товодларда дат-дат
дилиб, дийма, бешпанжава жигар кабобларни олиб кирдилар.
Бурчакдаги бели боглйд хйзматкор димиз, димрон ва куй айро-
Нини косаларга дуйиб, узатиб турарди. Атабек одсодол суфра
устида дангомани долган жойидан олди.
- Боя Хоразмшодлар дадида гапйрдик. Менинг ожиз адлим
бир нарсага етмайдй. Тахтга келган дукмдор борки, Оллоднинг
мудаддас динини уз истак-манфаати йулида дуллайди. Хали-
фаларимизнинг динимизни парчалаб, маздабу таридатларга —
----- булиб ташлаганларини муб'осада этмайман. Бирод далифа дн-
Носирнинг Чингизхбн билан тил бириктиришини, Алоуддин
Мудаммад Хоразмшоднинг халифа Ан-Носирни халифаликдан
тушган дея эълон дилиб, урнига термизлик пайгамбарзода Сай
йид Исомиддин Алоулмулк Термизийни халифа деб эълон эт-
ганлиги ва унга дарши душин юборганлигинй дандай изодлаб
булади? Бу давмнингхалифаси халифа урнида, шоди шод урнида
булмаса. Шул, боис бизнинг мусулмонлар бор ерда гавгоюмаш-
маша бор. • '■
- Сиз айтган машмаша мусулмон булмаган жойларда дам 'бор
аво! - ran душди Жаку Барлос.
- Тугри, - дамон судбатдошининг фикрига душилди уй эгаси.
- Хиндистонда дар бир кую дасабанинг бир худоси бор. Сиз-
ларнинг худоларинг битга, дандай яхши, бошларинг тез бири-
кади дея бизга давас диладилар. Улар даётини урганиб юрган
юнон билан судбатлашганимда галати гапни айтган эди._«Бу_____
--------------------------- 14
одамларнинг худолари узларига ухшайдилар» деган эди у. Мен
унга «Худо одамларга ухшамайди» дегандим. У менга радми
келгандек бир муддат синчковлик билан тикилиб турди-да, «мен
билан тортишма, сен дунёга фадат уз дининг даричасида дараб
ургангансан. Сенинг динингда бу каби масалаларнинг торти-
шиш тадидланган. Мен эса дунёга барча динлар ва фалсафалар
кузи билан бодаман» деди судбатлашишни истамай. Шарманда
булиб утирмайин дея индамай дуя долдим. Шунда улусимизга
бошда динлар тарихини, дунёвий илмларни астойдил ургатиш
керак экан деган фикрга келдим.
Кекса барлос беги дузи диймасидан дилинган дозондабобдан
анча-мунчасини паддос тушириб, устидан бир шодоса дуй айро-
нини сипдорди.
- Кабобни совутмай олинг, Жакубек, еган-ичган ярайди. Ема-
ган-ичмаган ернинг остида. Дадил-дадил олинг, - мехмонларга
илтифот курсатарди одсодол. - Гапнинг эркагини айтадиган
булсак, мулло Темурбек, бу кексалик дегани гирт булмайдиган
бир тирикчилик экан. Кдриган сари кишининг руди тушиб, та-
жанг ва зидна булиб долар экан. Тиш борида еб, оёд орасидан
шамол утиб турганида юриб долмод дам бир давлат экан. Белда
куч-дудрат борлигида итдек чопиб яшамод мужодаласини бериш
нададар огир кечса, вужудингни тарк этаётган дувватни садлаш
учун тиришмод ундан дам дийин дечаркан. Бежизга етмиш - кет-
миш, саксон - йудсан демас эданлар. Кузинг тирид булса дам
йуд саналар экансан.
- Куйсангиз-чи, бек бобо, биздан ёш куринасиз. Куйиб берса
улод чопадиган авзойингиз бор, - дарду дасратга утган мезбон-
ни чалгитмодчи булди Жаку Барлос.
- Кдйда-ей, Жакубек! Сизам гапни оласизда! - Уша юнон-
нинг айтишича, бундан беш-олти минг йиллар бурун Дашти
дипчоднинг гарбида яшаган саклар ва массагетларнинг скиф-
иседан деган бир давми улганни куммас эканлар. Касал булиб
улган кишилар даром саналиб, емод учун иту душга берилар
экан. Жангда улганларни иззат-дурмат билан дуй каби суйиб,
пишириб ер эканлар. Массагет деган дабилаларда дариб, узига
багишланган худойида дуйларга душилиб суйилиб ейилиш энг
яхши улим дисобланар экан. Айтганингиздек ёгоч отни миниб
чопиш дам ядинлашмокда.
15
- Бизнинг худудларда яшаган халклар тарихини чинлилар,
юнон ва румлар ёзиб колдиришган. Демак, сизнинг юнонингиз
уша китобларни укиган. У китоблар хали биз томонларга етиб
келмаган, - деди Темур бу гапларга кизикиб. - Агар шу юнон-
нинг кай юрт ва манзилда яшашини билсангиз, масрафини зим-
мамизга олиб, юртимизга даъват этардик.
- У хинд, насроний ва мажусий ошналарим билан дуст эди.
Негадир биз мусулмон ва туркларни у кадар жини суймасди. Ке-
йин билсам боболари салжуклилар тазйикидан Марказий
Юнонистонга кочиб борган экан. Угилларим Мухаммад Дарвеш
билан Нурмулк чин ва хинд карвонлари билан у тарафларга бо-
риб-келиб турибдилар. Айтиб курайинчи. Топа олишармикан уни.
Темур ва Жаку Барлос диккат билан бобонинг хикоясини тинглар-
дилар. Бу худудларда Атабек Барлостурк каби етти иклимни кез-
ган жахонгашта одамни топмок ва сухбатлашмок хар кимга хам
насиб этавермас эди.
- Сузингизни булдим, аво. узр тилайман, - деди Жаку Барлос
оксоколнинг хасрати нихоясига етмаганини хис этиб.
- Нега узр тилайсиз, иним. Шу бахонада яна бир оз маъноли мав-
зуда сухбатлашдик. Дийдиёмни давом эттирсам, киши кексайгани
сари ёру дуст, ошна-огайнисидан ажралиб, ёлгизланиб колар экан.
Айникса, бирга униб-усган, эсингни танигандан бери ош-катик
булиб юрган кишиларнинг кайтиши одамга таъсир килар экан.
Худди эрта-индин сенга хам навбат келадигандек туюлавераркан.
Улим хак, бирок унга тик боккан камдан-кам одамни курдим. Эгам
бу дунёда хамма нарсанинг хисоб-китобини килиб куйган экан. Биз
ахмок булиб узимизни угу чукка уриб юрар эканмиз. Бир кун келиб
барча тоат-ибодагинг бир хуруш булиб чикаркан.
Мехмонлар бошларини куйи солганча кекса бекнинг
сузларини тинглаб ултирардилар. Улар дастурхонга фотиха
укиб, урниларидан туришди. Атабек бобонинг атаганларини
олиб, йулга чикдилар.
Хииду Чин, Афгону Эронда донг таратган кекса барлос туж-
жори, жахонгашта Атабек Барлостурк ниятига етди. Жонидан
азиз курган жияни Амир Тем^рни Самарканд тахтида курмок
унга насиб этди.
Турон кушини Балх фатхидан кайтиши билан антика-
хонасидаги топган-тутганини турт туяга юклаб икки угли -
Мухаммад Дарвеш ва Нурмулк Барлостуркларни ёнига олиб,
бошкентга етиб борди.
- Хдммани кутмасам хам сизни кутган эдим, устоз! - деди
Темур кучок очиб оксоколни каршилар экан. - Кддамингизга
хасанот!
- Энди улсам армоним йук! Сизни бундан сунг юрт жилови
ни гайридин ва гайримиллатлар кулига бермаслигингизга ишо-
наман! Плохим, Яратганнинг улусимизга рахму шафкат кузи
ила боккани рост булсин. Эгам тахту давлатингизни пойидор
этсун! Касд килганлар паст булсин! — дуо килди Атабек бобо.
- Икки углимни хам хизматингизга олиб келдим. Эти сиздан
суяги биздан. Чупон килиб, сурув бокдирасизми, савашга со-
либ килич чопдирасизми, узингиз биласиз. Мен каришмайман.
Уша аклли Билга коон айтганидек, Х,инду Чинда бироргасига
илакишиб колса, ишни худо урди деяверинг. Атабек Барлостуркнинг
насли-насаби ва миллати йуколиб кетади. У тарафларда миллат
деган гаи йук. Кавмлар факат дин байроги остида бирлаша-
дилар.
— Икки углингизга бугунок улус амирлигини бериб, тегиш
ли худудга жунатаман. Бирок сизни хам куйиб юбормайман,
- деди Темур Атабек бобонинг содда ва самимий сузларидан
рохатланиб.
— Мен дордан кочган кари бурини нима киласиз, Темурбек? -
деди хайрон булиб кекса бек. - Кулимдан нима иш келарди.
— Сиз Турон давлатининг пойтахти, дорулсалтанат Самаркандца
бир дорулфунун ва дорушшифо куриб берасиз. Курилиш ишига
мударрис ва табиблар топишу танлашга бош-кош буласиз. Бу
хусусда мен сизга биринчи ёрдамчи буламан! - деди Темур унг
Кули билан бобонинг елкасидан кучар экан. - Бугундан бошлаб
сиз менинг хос маслахатчим уларок. бош хазиначи этиб тайинла-
насиз. Мен бу кимматбахо киличларни сиздан бошка хеч кимга
ишонмайман. Мухтарама маликамиз Сароймулкхонимдан улуг
хокон Чингизхоннинг олтин тахтини хам конунан расмийлашти-
риб олинг-да, барчасини баробар сакпянг
- Не хизмат буюрсангиз бош у lAbduileiQodBiycnomidagi
17 viloyat АКМ
inv №
хадя этган тахтни хазинада асраб нетамиз. Дусту душманнинг
кузига сарой турига куйиб утиринг! - деди бу таклифдан узини
йукотгудек даражада шошиб колган Атабек оксокол.
- Дали бундай тахтга утирадиган иш килганимиз йук.
Долаверса, ran тахтда эмас, кунгилга тугилган ахдда? Сиз
олиб келган антикалар ва улуг хоконнинг олтин тахти улуси-
мизнинг миллий сарватидир. Уни хеч ким шахсий манфаати
йулида фойдаланмогига ижозат этилмайдир. Бош хазинабон
уларок бугундан эътиборан тунларни шу йусунда бичмок
мажбуриятидасиз, устоз! Сизнинг бошдан кечирмиш илму
тажрибаларингиз биз учун бир мактабдир. Салтанат юритмак
ишида менга хар нарсани хар замон очик. руйи-рост суйлай
билурсиз.
- Улусни кочган тарафига караб кувсангиз, охири бир кун
оргда колиб кетасиз. Унинг олдига тушиб егакламок, гугри
йулга бошламок керак. Кишилик табиати шундай, одамлар
узларининг нокис заколарига кура инсон кийматини илму
амали билан эмас. эгаллаган мансаби билан улчайдилар.
Барчадан юксак рутбали мансабдорни энг аклли киши деб
уйлайдилар. Улусимизда Сино, Беруний, Замахшарий ёхуд
Кошгарийларнинг юртдош хамда миллатдошимиз эканлигини
билган санокли одамларни курдим ва ёка ушладим. Азал-азал-
дан одамлар олдиларидан оккан сувнинг кадрига етмай кел-
ганлар. Шул боис хам бу улуг аждодларимиз узга юртлардан
сунг макон топмок мажбуриятида колганлар. Улусда ана шун
дай инсонлар етишиб чикажак бир иклим яратмок жоиздир.
Шундагина миллатнинг кузи очила боради. Улуси манфаати-
дан юз угирмайдиган ёшларни тужжор, элчи ва хабарчи уларок
дунёнинг турт тарафига юбормок лозим. Улар юртга янгилик
олиб келадилар. Кезган, курган инсоннинг йули очилади ва уз
навбатида улар элнинг йулини очадилар. Инсон, курмай, бил-
май, ушламай, хис этмай туриб ва чукур англаб етмай туриб,
журъат-ла катта, улуг ишларга кул уролмайди...
- Хдксиз, устоз! Миллатнинг имони илму адолатдир! Илму
алопатнан im л/гипгяи .vnvc ^ьТИКОДДа НОКИС КОЛДжак!
18
Чину мугул, хинду салжук, руму араб саройлари расм-
русумлари, конун-коидаларини, барча хону хокон, шоку
султонларнинг туккиз сулоласию, насли-насабини беш кул-
дек биладиган Атабек Барлостуркни улуг амир диккат билан
тингл ади.
Хайр-хушлашаркан, кекса бек Турон амирига мехру садокат,
ихлосу эътикод билан тобуг келтирди.
Темур ота аждодининг хурматли ёшуллисини багрига босиб,
илик кузатди.
Улуг амирга хаётида хеч ким бу тугри, доно ва адолатли киши
каби мехру мурувват курсатмаган, бегараз яхшилик килмаган
эди.
Шундай инсонлар борлиги учун хам бу дунё оёкда, инсоният
яшаяжакдир, хаёлидан кечди оксоколнинг ортидан караб
коларкан.
19
ИККИНЧИ БОБ
Мени кофир демоцка, узимдин узга хоцон йук,
___ Иймоним бутдир олам.да,. иймонимдек-ийлюн-йуц.
Мусулмонликда мен тануо эдим бу даур аро, дустлар,
. Агар мен уам кофир булсам, бу дунёда мусулмон йук,.
Ибн Сино
Сулоланинг оила ташвиши бош малика Бибихоним зиммасида
эди. Болаларнинг удиши ва одоб-ахлод сабогини олмодларини
Сароймулкхоним узлуксиз назорат диларди. Амирзода
Жадонгир Мудаммаднинг улимидан сунг- Хонзодабегимнинг
таддирини уйлаган Сароймулкхоним дам бу хусусда дазрат би
лан сузлашмодда фурсат кутар эди.
Тухтамишнинг элчисини йулчи этган Темур шом намозидан
сунг бош малика дузурига йуналди.
- Сизни курсам барча ташвишларимни унутаман, Бибим, -
деди Темур одистагина Сароймулкхонимнинг дулини кафтига
олиб силар экан. - Адволингиз яхшими? Болалар ва неваралар
ташвиши сизни толидтириб дуймаётирми,-маликам? - Кунгил
суради медрли одангда.
- Бу ташвишлар сизга булган медру согинчимнинг мевалари-
дур, дазратим. Сизни узлаган дамларимда улар ила овунамен, -
жавоб дилди согинч тула овоз билан Бибихоним.
- Сиз бор экансизки, менинг бу тарафдан кунглим йуд. Авло-
димиздан нодобил, раиятнинг энсасини дотирадиган инсон ети-
шиб чидмаслиги лозим.
- Хонзодабегимнинг адволлари нечук? Кайфияти далай? -
паст овозда суради Темур хона туридаги банорас курпачага огир
чукаркан.
-Шу хусусда сиз ила масладатлашмод ниятида эдим, дазратим,
- мудокамаси кутилаётган масалага утди Бибихоним.
- Суйланг. Бу долатдан мен дам безовтаман. Бирор чора-тад-
бир курмогимиз жоиз, маликам.
-—20
— Амирзода Мироншох, Мирзо хам балогатга етган азамат бир
йигитдур. Сиз маъкул курсангиз Хонзода бегимни ул кишига
никохлаб берсак деган эрдим. Катта кардошининг фарзандига
ота булиб, багрига босиб юрармиди деган умиддамен, - муддаога
кучди бош хоним.
-Маъкул фикр. Биз зеки туркларда шундай одатбулган. Бирок
бу хусусда шайхулислом билан сузлашиб, фатвосини олмок
лозим булади,-деб жавоб килди Темур.
— Жиянини амакиси багрига олса бу улуг савоб, хазрат. Гулдай
келинимизни бировнинг кулига топшириб буладими?
-Хдксиз. Бу масалани охирига еткузунг. Сиз не десангиз ва не
ишни лозим курсангиз розиман. Бу савобли ишларингиз ажрини
Аллох беражак.
Сунгра Темур Амир Боботуркнинг такдирини, унинг Салима
Султонбегимга булган мухаббатини сузлаб берди. Улар анчагача
сухбатлашиб утирдилар.
Темур Турон юртини бирлаштирганига ун йилдан ошган,
энди унга хеч бир давлат ёки салтанат тахдид сололмас, унинг
шухрати узок элларга таркала бошлаганди.
Карвонбошилар ва савдогарларнинг Хуросон, Эрон ва Жучи
улуси тарафда узларига килинаётган зулмлар. хаж сафарига бориб
келувчиларнинг безовталикларини эшитган Темур худудларни
тартибга келтириш лозимлиги хакида уйларди. Бирок бу юртлар-
нинг хукмдорлари шунчаки бир мактуб билан муаммони хал этиб
куя колмайдилар. Уларга катъий талаб куйиб, масалани очик-
ойдин хал этмок вазифасини юкламок лозим булади.
Давлатнинг мухим ишларини мухокама этмок учун Кешда
курултой чакирилди. Вилоятларнинг хокимлари, амирлар, беклар
ва мингбошилар йигиладиган бу анжуманга Хдрот хокими Ма
лик Тиёсиддин Пир Али хам чакиртирилди. У Темурнинг хос
чопари Темур Маликга хурмат-эхтиром курсатдию, бирок Кешга
келмокни оркага сураверди. Чопар Самарканд йулига чикаркан,
Х,ирот хокимидан Амир Темур хазратларига берилажак жавобни
айтишини суради.
— Амир хазратларининг хузурига бормок биз учун шарафдур.
Бирок элчи этиб хеч булмаганда улуг амирларидан бирортасини
юборганда хам бошка ran эрди, - дея мужмал жавоб килди Ма
лик Тиёсиддин тилига узга бахона келмай.
71
Темур Малик Тиёсиддин Пир Алининг тайсаллаётганини
фадмлади. Шундай булса-да, Хожа Сайфуддинни элчи дилиб
арзигулик совга-салом, самимий одангдаги дустлик, биродарлик
ва дамкорлик мактуби билан ХиРотга жунатди.
Хожа Сайфуддин Диротга жунаб кетар экан, Темур Тодир
тарихчи билан хос китобчиси мавлоно Ориф Бухорийни хузурига
чорлади. Крдир диссахонни дам таклиф этишларни тайинлади.
Алп Туркашбек ва Боботурк билан улар етиб келгунга дадар
судбатлашиб утирди. Уларга Малик Тиёсиддин Пир Алининг
илгари тобелик ва иззат-дурмат билдиргани долда бугун сузидан
дайтаётганини айтди.
- Бизга унинг бир динори ёки бир парча ери керак эмас.
Дунёнинг барча еру суви, осмону ер ости бойлиги Аллбдга
тегишлидир. Бу давлат, бойлик ва дудудлар барчамиздан
долажак. Деч ким уни у дунёга ордалаб кетмайди. Жадонни забт
этган Искандар Зулдарнайн дам буш дул билан кетган. Бирод
атрофимиздаги дудудларда жойлашган барча хону бекликлар
узларни докими мутлод дис этадургон булиб долдилар. Утган
дам, кетган дам улар билан дисоблашмоги керак. Улар бизга бас
келишига ишонган куни кечмишдаги каби юртимизга бостириб
келадилар. Мана ун йилдирки, амир К,амариддиннинг Андижон-
ни талаганини дисобга олмасак, Турон юртига кимса ёмон ният-
да оёд босгани йуд. Иншооллод, тирик эканмиз, юртимиз бун
дан буён ганим изини курмагай. Малид Тиёсиддин яхши суз ва
сулд билан эш булмайдургон куринадур, - деди Темур мулодаза
одангида судбатдошларининг фикрини билмод ниятида.
-Туркходонлигидавридадейсизми,Кррахонийлар ёки Мадмуд
Тазнавий замонидами, Хоразмшодлару Чингизхон вадтида дам
бу дудудлар бизнинг тасарруфимизда булган. Халдларимиз бир
га, адил-инод яшаганлар. Пир Али бизга йулдош булса фадат
ютади, - жавоб дилди Боботурд.
Шу пайт эшик огаси чадирилган уч киши келганлигини бил-
дирди. Кушк томон мавлоно Ориф Бухорий, Тодир тарихчи ва
Крдир диссахонлар келишарди. Дастурхончи уртага турли-ту-
ман емаклар, шарбат, димиз, димрон ва дуй айрони келтирди.
Медмонларга патнисда бирма-бир узатди-да, таъзим бажо кел
тириб, тисарилганча чидиб кетди. _
22
Темур ва сухбатдошлари мехмонлар билан уринларидан ту
риб. самимият ила куришдилар. Бир оз фурсатдан сунг эса хос
мунажжим мавлоно Бадриддин хам келиб даврага кушилди.
Темурнинг бу фозиллар ила сухбати Кешнинг хушманзара
Окдарё нахри буйида курилган мухташам кушкида давом этар-
ди. Мажнун ва самбиттоллар сочини юваётган биллур каби
тиник дарё гох гулкинланиб. гох сокин окар, турли кушларнинг
кулокларга урнашиб коладиган сайроги киши кунглини яйратар-
ди. Тог тарафдан арча ва кийик утининг хушбуй иси димокка
урилар, бу гузал табиат куйнида инсон унинг ут-улан ёки куш
каби бир булагига айланарди. Окдарёга кушиладиган кичик бир
ирмок буйида ошпазлар кузи гуштидан арча утинида тандир-
кабоб тайёрлашар, чогрок козонда шурва кайнарди.
- Туринглар, биродарлар, аввал бир оз айланиб келайлик, ош-
чилар билан сухбатлашиб. узимизнинг хам тандиркабоб тайёр-
лаган дамларимизни эслайлик, - деди Темур юзига фотиха тор-
тиб урнидан кузгалар экан.
Утирганлар Буюк амирга эргашдилар.
- Йул-йулакай зира ва кийик ути терамиз. Кани курамиз, ким
энг куп ва яхшисидан терар экан, — деди Темур сухбатдошларни
адир томон етакларкан. — Бу ерларга майдаю катта моллар
урмаламаган. Зира ва кийик ути кукариб турган булса керак.
Зира билан кийик ути камдан-кам жойда бирга усади. Бу ерда
эса иккиси баробар кийгос гуллаб ётади. Хозир айни зирани те-
риб оладиган фурсаг. Кийик утини истаган пайтда териб олса
булаверади. - хикоя килиб борар эди Темур. - Болалигимда худ-
ди шу ерга келиб. чалканча ётганча осмонга термулардим. КУШ
уйкуси каби утди-кетди у дамлар. Бу икки зираворни термокда
бир сир бор. Уни хар ким уз улушини тергандан сунг айтаман, -
дея илк бор узи ишга киришди.
Х,ар ким уз холича бир кулига зира ва бир кулига кийик ути
тера бошлади. Ховучлари тулганда куйига эндилар.
- Барчанинг зирасини хидлаб курамиз. - деди Темур узининг
кафтидаги бир ховуч зирани бирма-бир хидлатиб кураркан. -
Кимки адашиб ёввойи зира терган булса хиди булмайди. Ара-
лаш терса хам хиди яхши булмайди.
Барча баробар кимнинг зираси табиий ва кимники ёввойи
23
эканлигини анидлашга киришиб кетди. Темур, Боботурк ва хос
мунажжйм Бадриддинларнинг терган зираси яхши деб топил-
ди. Кдиганларникига хашак худили ёввойи зира аралашган эди.
Улар терган зираворларни ошчиларга бердилар. Обид баковул-
нинг.тандир_устин.и_дандай дилиб арча шохлари билан беркитиб,
устига тупрод тортишини томоша дилдилар." Сунгра гурунгяа-
шиб, кушкка дайтдилар.
- Мухтарам Тодирбек! Сиз бизга Хирот тарихи дадида билги
берсангиз. Янглишмасам, бу ерларни илгари дам, дозир дам Ту
рон юртининг жануби деб атайдилар. Бизга бу дакда маълумот
бера биласизми? - деди Темур йигилганлар дастурхон атрофи-
дан уз жойларини олар экан.
- Хирот, Хуросондаги Нишопур, Балх ва Марв каби энг йи-
рик шадарларнинг биридур. Табиати муътадил, об-давоси дулай
бир минтада эрур. Унинг табиати бизнинг Кешга ухшаб кета-
дур. Хуросоннинг пойтахти саналувчи бу шадар гоят эски ва
дадимийдур. Шадарнинг Ирод, Хуш, Майдон, Мулук ва Дипчод
каби беш машдур дарвозаси бор. Шадар аркининг майдони бир
фарсах келадур. Аркнинг туртта буржи булиб Али Асад, Хдриф,
Хок ва Шамъониён деб аталади. Бу улугвор арк Хипчод ва Му
лук дарвозалари уртасидажойлашгандур. ХиРотга Тазора, Ин-
жил, Гурвон, Турониён, Саноён, Парвона, Сабда, Хаводаштак,
Камрод, Адвон ва Тизон каби ундан ортид булук дарайди.
Адолисининг аксари турдий ва форсий тилли кишилардур. Дини
ислом бу ерда мудимдур. Илк таассурот учун шу билгиларни
айтмогим мумкин. Суровларингиз булса бош устига, дазрат, -
жавобини тугатди Тодирбек.
- Ташаккур сизга, мудтарам биродар. Бу ердаги дукмдор биз
нинг салтанатимизни аввал бошдан тан олиб келарди. Бирок
кейинги пайтда деч бир асос булмагани долда узини биздан олиб
дочмодда. Курултойимизга турли бадоналарни рукач дилиб кел-
майдур. Ёш бола суйламайдиган сабабларни суйлайдур. Не чо-
ра-тадбир дулламодда бошим дотиб долди, мудтарам дустлар.
Бу хусусда масладат бера билурмисиз? Мен амир ва лашкарбо-
шилардан олдин сиздан масладат сураб, денгашмокдаман. Улар-
га долса эрта садардаёд ХИР°Т устига от дуйсак. Лашкаримиз
уз-узидан купайиб,дсучайиб кетди. Хувватини вужудига сигдира
24
олмай савашмок учун бахона ахтармокда. Зотан, киличини
киндан чикарган одам бахона кидирмайди. Хаж сафари ва
карвонлар хавфсизлигини таъминламок хам атрофимиздаги бе-
бош хокимлар тизгинини гортиб турмокни такозо этмокда.
— Имкони булса ишни, Малик Гиёсиддин Пир Алини яхши
суз билан йулга солмокдин бошламок тузук, хазрати олийлари.
Сиз шу пайтгача нохак хеч кимнинг бурнини конатмадингиз.
Арконни узун ташланг. Эрта-индин Пир Алининг узи тавба-
тазарру килиб келиб колар, - деди мавлоно Ориф Бухорий.
-Кани энди иш сиз айтганчаликосон кучса. МаликГиёсиддин
ва унинг эли ужар, арзимаган нарса учун ётиб савашадиган
кавмдур. Уларни илгаридан билурмен. Иш осон кучмайдургонга
ухшайдур, мавлоно, - деди Темур мавжланиб окаётган сувга
тикилар экан.
— Хазрат! Сиз барчамизга уламолар султони Сайид Шариф
Жузжоний хазратларининг мактубини укиб берсангиз. Нечун
бу хусусда кимсага суйламайсиз? — деди Боботурк утирганлар
диккатини мухим бир масалага тортиб.
— Хазрат Сайид Жузжоний бизни ортикча таъриф эгганлар.
Мен хазрат суйлаган олий хизматларни уддаламокка узимни
хали ожиз деб уйлаганим боис бу хакда огиз очмадим. Лозим
топсангиз мана хат. Узингиз укиб беринг, - дея мактубини амир
Боботуркка узатди.
Боботурк мактубни олиб кироат билан укий бошлади.
— «Ислом оламининг таянчи, раиятнинг улуг гамхури, Ту
рон мулкининг Буюк Амири Темур Мухаммад Турогай хазрати
олийларига! Ислом уламоларининг барчаси бир огиздин
иттифок булиб айтганларки, Аллох таоло хазрат рисолатпанох
пайгамбаримиз, унга тангри таолонинг мархаматлари ва салом-
лари булсун, динини таркатиш учун хар юз санада бир кишини
динни янгиловчи сифатида ихтиёр этган. Саккизинчи юз йил-
ликда Амир Темур Сохибкирон хакикий динни ривожлантиради
ва унга рагбат беради деган умиддамиз» - дея ёзадилар Сайид
Шариф Жузжоний, - деб мактубни укиди амир Боботурк.
— Дарвоке, мусулмон олами динимиз пайдо булибдурки, гала-
говур, тус-туполон. Муъмин-мусулмонлар хаку нохакни ажра-
та олмай овораи сарсондурлар. Исломда етмиш иккита ботил
25
мазхаб пайдо булубдур. Аларни бартараф этиб, хак мазхабни,
ахди суннат ва жамоага ривож бермок лозим, - сухбатга кушилди
хос мунажжим мавлоно Бадриддин.
- Дарвоце, ислом олами парокандадур, - деди К^одир киссахон.
- Нух алайхиссаломнинг авлодлари бир-бирини еб, дину мил-
латйни^йукотаГокда. Хулокухон~салтанатидин-сунг-Ироки- ажам-------
билан Ироки араб, Эрону Озарбайжон юртлари булиниб кетди-
лар. Айни замонда Ирокда жалойирлар, Журжонда чупонийлар,
Форсда музаффарийлар, Сабзавор бирлан Исфароинда сарба-
дорлар, Хуросонда эса картлар узларини хокими мутлок эълон
этиб, ислом оламини парчаламокдалар.
- Аллох дилимизга нени солиб, нени буюрса шул буладур, -
деди Темур уйга толиб.
Сухбатдошлар иссик тандиркабоб еб, кимиз ичишиб, узок
утирдилар. Барчаларининг таъблари равшан, диллари орзу-
умидларга тулик эди. Юрт тинчлиги, улус бирлиги, элнинг хаёти
яхшиланиб бораётганлиги барчанинг кунглига келажакга умид
кузи билан караш хис-туйгусини солган эди.
- Эрта пешин намозидан сунг келинг, - деди Темур хос му
нажжим мавлоно Бадриддинга. - Бутун кукдаги юлдузларни
ишга солиб, кумакка чакирсангиз хам сизни шатранжда тиз
чуктираман, - хазиллашди ran сунгйда. "
- Гох пирдан, гох муриддан, - буш келмади мавлоно Бад
риддин. - Биз ютказсак бир гариб мунажжиммиз. Индамай
елкамизни кисиб кетаверамиз. Аммо узлари ютказсалар осон
булмаса керак деб уйлайман. Кечаси ухлаш лозим, - жавоб ‘
кайтарди мунажжим хам буш келмай.
- Жужани эрта пешиндан сунг санаса хам булаверади,- деди
мехр билан мунажжимнинг елкасига кулини куяр экан Темур.
- Накадар кунгли тоза ва бегубор одамларсизлар. Агар атро-
фимда сизлар булмаганингизда хаётим не кечарди дея уйлаб
уйимга етолмайман. Сизларни менга дуст ва маслакдош килган
Аллохимга шукрлар булсин! Зотан инсонга кош-ковогига караб
турадиган кул эмас, дуст керак. Кдни энди хар бирингизнйнг
хаётингиздаги барча огир-енгил кунларингизда ёнингизда
булиб, сизларга чексиз яхшиликлар килсам. Мен учун бундан
буюк саодат булмагай!
26 :
Шу сузларни сузлаганда, беихтиёр унинг кузлари ёшовлади.
Барча дустларини кучоклаб, багрига босиб хайрлашди.
- Астагфируллох!
-Астагфируллох! -дейишди улар бирин-кетин.
Эртаси куни эрталаб Алп Туркашни хузурига чорлаган Темур
Хиротда булаётган ишлар ва Хожа Сайфуддиннинг такдири
хакида сураб-суриштирди. Хиротга кетган элчи ун ойдирки,
Самаркандга кайтмаган эди.
- Бу ерда бир ran борга ухшайдур, Туркашбек. - деди Темур
ташвишли киёфада. — Янгилик борми?
- Бор. хазрат! - Пир Али Хожа Сайфуддинни зиёфатма-зиё-
фат олиб юриб тинкасини куритибди. Х,ар бир сузида сизнинг
номингизни тилидан куймас эрмиш. Керак булса Темурбек
хазратларининг отига хутба укитиб, танга зарб этамиз деган
гапларни хам сузлабди. Хожа Сайфуддин захарлаб улдириб
куймасайди дея, юрагини ховучлаб юрган эмиш. Унинг куз
унгида эса саваш тайёргарлиги курилмокда экан. Хирот калъаси
деворлари мустахкамланиб, таъмирлаб булинибди. Узунли-
ги икки фарсах келадиган Шахристон девори курилиб. шахар
атрофидаги уттиз махалла бог-чорбоглари билан уралиб, шахар
Худудига кушиб олинган. Узок вактга етгулик озик-овкат
омборларга келтирилган. Хожа Сайфуддин узоги билан икки
ойларда етиб бораман, хазрат безовта булмасунлар. Душман-
нинг сиртида эмас, ичида бул деган сузга амал килиб. барча
вокеа ва ходисаларни кузатиб турибман. ХаР холда бу тарафдан
хайриятлиг кутиб булмайди. Шунга караб чора-тадбир курмок
лозим деган хабарларни бериб турибдилар. - сузини мухтасар
килди Туркаш.
- Хожа Сайфуддиннинг хабарлари хусусида нима дейсиз?
Унга ишонса буладими? - суради Темур. - Анинг узок колиб
кетгани хам шубхалидир.
- Хожанинг сафари чузилишига бошида узингиз рухсат бер-
гандингиз, хазрат.
- Рухсат берганимда хар холда бир йил колиб кет демагандурман.
- Менимча, ул кишининг барча ахборотлари биз учун гоят
мухимдир. Бу маълумотларни бизнинг одамларимиз етказган
хабарлар хам тасдикламокда. Бундан ташкари узингизга илгари
27
айтганимдек, Малик Тиёсиддин зулмидан безган кавмлар билан
хам алокаларимиз бор. Улар Хожага мурожаат килиб, бизни
беклаётганликларини билдирмовдалар.
- Унга хабар еткуринг, Самаркандга кайтсун! Юриш учун
__зар_ур _хозирликлар. курмокка жиришилсун! деди УТемур-
катъий охангда. — Биз Малик Тиёсиддин билан сичкон мушук
уйнамаймиз. Дуст булса дустлигини очик айтиб исботламас
экан, шунга караб иш тутамиз.
Темур Туркашга рухсат бериб, беихтиёр чузилди. Унга Мо-
хондан хабар келган эди. Хузурига бундан йигирма йил бурун
уни зиндонга ташлаган Мохон хукмдори Алибек Жоникурбоний
келаётган эди. Темур орага тушган кишиларга унга нисбатан
кунглида хеч бир гарази йуклигини, бу вокеанинг Аллохнинг
бир синови дея кабул этганлигини суйлагандан сунг Алибек
Жоникурбоний совга-саломини туя карвонига юклаб йулга
чиккан эди.
Айникса, Ок Урда ва Кук Урдага куркув солиб турган
амир Дамариддиннинг белини синдириб, Мугулистонни забт
этган Амир Темурнинг шухрати ёйилганди. Хайрихохлар
унинг хузурига интилар, ёвлашиб юрганлар эса якинлашмок,
—дустлашмок учун-Самарканд йулини-т-ута-бошлагандилар. -
Олтмиш икки кун Амир Темурни кулбола зиндонида асраган
дулвор Алибек Жоникурбонийнинг хам пайтавасига курт туш
ган, уйкусида халоват йук эди. У Темурдан ёмонлик кутмаса-да,
узаро мавке талашиб юрган туркман амиру бекларидан чучий
бошлади. Буларнинг бирортаси Темурга уз садокатини курсатиш
учун хам унга ёмонликни раво куриши мумкин эди. Хайриятки,
ушанда улуг пир Муборакшох келиб, Темурни озод килиб юбор-
ди. Йукса Алибек Жоникурбоний бу пайтда хает булармиди,
йукми, бу ёлгиз яратганга маълум.
...Ушанда биз турт киши эдик, кум-кук тиник осмонга терму-
либ хаёл сурарди Темур. Улжой Туркон ого, Дилшод ого ва Амир
Хусайн. Бугунги кунда эса ёлгиз мен тирикман. Аллохга шукр!
Утганларни худо рахмат килсун! Жойлари жаннатда булсун!
Темур шу хаёлда урнидан туриб, тахорат килди. Икки ракат
нафл намози укиди. Сунгра бир замон у ила барабар зиндон азо-
бини чеккан.уч_йулдоши_р_ухига_Дуръон_тиловат_килди________
28
УЧИНЧИ БОБ
Узингнинг узгага цилган яхшилигипгпи, узганингузингга
дилган ёмонлигини унутибяша.
Халк сузи
Эртаси куни хам Темур Окдарё буйидаги кушкда утирарди.
Пешин намозидан сунг хузурига хос мунажжйм мавлоно Бадрид-
дин ташриф буюрди. Хос мулозим хинд усталари садафдан яса-
ган шатранжни олиб келиб, хонтахта устига терди. Улар икки
маротаба уйнадилар. Биринчисида Темур голиб келди. Иккин-
чисида мунажжйм енгди. Энди учинчи бор дона сурардилар.
Кушкдан бир неча кадам нарида эшик огаси билан чопар
турарди. Темурнинг кунгли бир хушхабарни сезгандек булди.
Угирилиб, суйланг дегандек бош иргади.
- Суюнчи беринг, аъло хазрат! Угил муборак булсун! - деди
кувончини яширолмай эшик огаси. — Фарзанди аржуманд кутлуг
булсин!
Темур хурсанд булиб кетди. Елкасига ёпиглик турган шохона
тунни ечиб, эшик огасининг елкасига ёпди. Чопарга эса кумуш
эгар-жабдукли отини хадя этди.
- Борис муборак! Аллох умри билан берган булсин! - кутлади
мавлоно Бадриддин. - Ота-боболари каби улусимизнинг шаън-
шавкатли уклони булиб етишсун!
- Куллук, мавлоно! Юринг энди. Бугун бизга сиз тарафдин
ёруглик йукка ухшайдур, - деди яна шохмот тахтасига ишора
килиб.
- Шох! - деди Темур мавлоно БаДриддиннинг шохига кишт
бераркан. Мавлоно шохини фарзин билан тусди.
- Энди маглуб булдингиз, мухтарам мунажжйм! - деди Темур
фарзин булган пиёдаси билан кайта шох бераркан! Угилнинг
оти хам Шохрух булади. Бизнинг мана шу саодатли кунларимизни
эслатиб юради!
- Ажойиб исм. Шу пайтгача эшитмаган эдим бундай гузал
отни, - деди мавлоно Бадриддин. - Роят гузал!
29
- Янги медмон шарафига тукин дастурхон тузатилиб, зиёфат
тартиб этилсун! Катта-кичик, барчага емак улашилсин! — буюр-
ди Темур амир Боботуркка дараб. - Ядинларимизнинг барчаси-
ни хузуримизга чорланг. Аллохга беадад шукрлар булсин!
_Бахтди_дадидалар-тез, куз-очиб юмгунчалик-фурсатда~утиб
кетади. Бирок огир кунларнинг кечиши дийин булади, уйларди
Темур кушкда хаёл суриб утираркан. Эшик огаси Мохондан
хокими Алибек Жоникурбоний ташриф буюрганини, Темур
хазратлари пешини юзига суртмок ниятида эканлигини маълум
килган, Темур хаётидаги энг огир кунларни бошдан кечирмодда
мажбур килган кишини кутиб утирарди. У билан сухбатлашмок
ва сузини эшитмокка дизидарди. Тог тог билан учрашмайди,
одам одам билан учрашади деганлари шу экан-да. Бечора Али
бек ташвиш чекмаса хам булар эди. Темурнинг кунглида унга
нисбатан хеч кандай адоват йук. Пешонасига уша кунлар битил
ган эканки, бошдан кечирди. Такдирга тадбир йуд.
Куйида эшик огаси етаклаган мехмон куринди. Семиз,
диррабурун ва салди юзли Алибек Жоникурбоний хансираб
юриб келарди. У кушкга ядинлашганида Темур урнидан турди.
Алибек Жоникурбоний эса таппа узини Темурнинг оёгига
ташлади. - - -------
- Мен гунохкор бандани кечиринг, аъло хазратлари! Сизга нис
батан кунглимда хеч кандай ёмонлик йук эди! Мендан жодиллик
ва гумрохлик утган! Бир дошид конимдан кечинг, хазратим! Бир
умр кулингиз буламен!
- Туринг урнингиздан, - деди Темур уни дултигидан оларкан.
- Менинг кунглимда сизга нисбатан бирор кин булганида эди,
хузуримга чорламас эрдим. Мен сизни дуст, биродар, диндош ва
миллатдошим деб билурмен хамда хурмат дилурмен, - деди Те
мур уни утирмодда даъват этар экан. - Сизнинг хам кунглингиз
тоза эканки, булиб утган уша водеа учун узр тиламод учун
захмат чекиб келибсиз. Узрингиз дабул. Биз сиз билан дустмиз.
Худойликни айтмогим лозимки, сизнинг ертулангизда хаётимда
хеч кимдан олмаган сабодни олдим ва ушанда ким булмайин,
Хеч дачон ва хеч кимга нохад жабр-зулм дилмайман деб ахд
дилгандим. Кузум очид эркан, ахдимга содидмен.
„ - Арзимас-совгаларимизни-дабул-этинг,-хазрат!^=дедипАлибёк“
30
ордасидан келиб бир неча дадам нарида таъзим дилиб турган
одамларига дадяларни келтиришни буюриб. - Оз булса-да, куп
урнида курасиз. - -----
Алибек Жонидурбонийнинг совгалари антида, турли-туман ва
димматбадо эди.
- Ташаккур, Алибек! - деди Темур унга миннатдорчилик бил-
дириб.
- Сиз келин дилмодни орзулаган дизим Хон Султонни дам
дузурингизга келтирдим. Сиз ила дуда-анда булмод, бизга
буюк бир шарафдур, дазрати олийлари, - деди сунгра Алибек
Жонидурбоний.
- Х,а, биз сизнинг дизингизга огиз солганмиз. Узогимизни
ядин дилиб, хуп яхши иш дилибсиз. Сизларни хос медмонхонага
ерлаштирадилар. Дамингизни олиб, шадар айланингиз, томо
ша дилингиз. Сунгра бафуржа судбатлашамиз, - деди Темур
медмонни кузатар экан.
Темурнинг набираси амирзода Мудаммад Султонга узининг
дизи Хон Султонни олиб бериш нияти борлигини эшитган Али
бек Жонидурбоний оила аъзолари билан йулга тушиб, бу хайрли
ишни дам битирмод ниятида келган эди. Ун кундан сунг эса Хон
Султонбегимни амирзода Мудаммад Султонга унаштирдилар.
Бу ишнинг бошида турган амир Боботурк маросим охирлагач,
Темурга дисоб берди.
- Биз дам сизнинг туйларингизда хизмат дилайлик, мудтарам
амирим. Бахтимизга доимо согу саломат булинг ва ниятингизга
етинг, - дея уни дуо дилди Темур. - Булажак келинимиздан деч
бир хабар йудми? - дея Салима Султонбегимни суриштирди.
- Афсуски, йуд, дазрат. Бирод Аллоддан умид бор. Бизга
дам радми келиб мушкулимизни осон этар, - жавоб дилди
амир Боботурк.
-Менинг кунглим дар нарсани сезади, Боботурк. Сиз орзуйингиз-
га етасиз. Бирок Яратган сизга сабр-тодат берсин! Ютган ютади
дейдилар, — унга таскин берди Темур. - Амирзода Мироншодга
айтинг. Эртага эрталаб нонуштадан сунг дузуримга келсинлар.
Сиз дам сафар дозирлигини куринг. Хирот томон юрасизлар.
Зора келиндан дам хабар топилса.
Амир Боботурк таъзим-ла чикиб кетаётганда, Темур уни эшик
олдида тухтатди. Боботурк кайтиб келди.
31
- Бир нарсани сизга айтиб куяйин. Туркашбекка хам айтинг. Ун
марта кудамиз булса-да, Алибеклар цавмига ишониб булмайди.
Биздан кура манфаати купрок тегадиган хукмдорни топган куни
шартта юз буриб, уша томонга утиб кетадилар. Унинг хатти-
хдракатидан хабардор булиб турмок лозим ва кушини хамда
уруги ичида ишончли кишимиз булиши_керак.-0дамимиз-биз-та—
рафдан эмас, узининг авлодидан булсин. Бойлик ваъда килинса
улар хеч нарсадан тоймайдилар. Тушундингизми? - Кбайта
таъкидлади Темур жиддий охангда.
- Тушундим, хазрат!
- Эгам йулингизни берсин!
Темурнинг шубхасига хайрон булган Боботурк водеалар ри-
вожидан Алибек Жоникурбонийнинг юраги тоза эмаслигини,
Самаркандга келишдан олдин Дирот хокими Малик Гиёсиддин
Пир Али орасида махфий музокаралар булганлиги, улар узаро
Кандайдир битимга келишганидан хабар топди.
Темур Самаркандца уни кузатар экан, беихтиёр, кузларига тик
бокди. Мехмон нигохини олиб кочди. Шунда Темур эски тани-
шининг бу келиши бир ук билан икки улжани урмок эканлигини
фахмлади.
Болаларини огир шароитларда, барча баробар ишлаб, дунё та-
нишгаургатадиганТемурДиротюришиниамирзодаМироншохга -
топширмокчи эди. Ун турт ёшли амирзода бир харакат килиб
курсин-чи, шунга караб иш юритилади карор килди Темур. У та-
рафда Пир Али билан укаси Малик Мухаммаддан бошка астой-
дил каршилик курсатадиган хукмдор хам, куч хам йук. Бирок
бундай фикрга бориб, локайдликка йул куйиб булмайди. Уруш-
да конуният камдан-кам булади. Гохида оддий бир тасодифу,
эътиборсизлик хам жангу жадал такдирини, тарих гилдирагини
бошка томонга буриб юбориши мумкин.
Амирзода Умаршайх Мирзони Андижон улкасидан олиб
булмайди. Дуги худудининг хавфсизлиги учун бир тему-
рий амирзода у тарафда турмоги лозим. Жучи ва Жетага хам,
кеча оёгини упиб кетган Тухтамишга хам, бесунакай Алибек
Жоникурбонийга хам ишониб булмайди. Ишкилиб, Аллох ку-
нингни бу инсонларга колдирмасин.
Узок уйлаган Темур охирида Мироншох бошчилигидаги
Кушинга сафар дозирлигини курмодда фармон берди. Амирлар
нигодида янги жангу жадал ташвиши сезилиб турса, лашкарбо-
шиларнинг кузи ёнарди. Тавба, узича уйлади Темур, инсон зоти
дарб ишини буйнига олдими узини шу касбни куллашга тайёр-
лаб, шунинг иштиёдида яшар эканда! Акс холда худо билади
эртага таддири не кечади?
Юриш хусусида барча бир фикрда эди. Хеч ким бу сафарга эъ-
тироз билдирмади. Мироншохнинг ёнида Хожа Сайфуддин, Пир
Хусайин барлос, Мухаммад Султоншох, Ок Буго, Усмон Аббос,
Тобон баходир ва Жахонгир барлослар бор эди. Уруш куриб кузи
пишган бу амиру лашкарбошиларни жунатган Темурнинг узи
Хам маълум муддатдан сунг йулга чидиш ниятида эди. Бирок бу
фикрини хеч кимга билдирмади. Кишилар данчалик мустадил
иш юритсалар, шунчалик датьий харакат диладилар ва хеч кимга
суянмайдилар. Ишни нидоясига етказмодка уринадилар. Бун
дай шароитда амирзода Мироншох хам пишади, тобланади, дея
уйлаган эди.
Жайхундан утган амирзода Мироншох урдуси Шибиргонга
етганда тухтади. Кушин шу ерда мудим долди. Шароит тадозоси
нудтаи назаридан кишни муътадил идлимли Шибиргонда
утказмокда дарор бердилар. Бадор дириши билан Мургоб
дарёсини кечиб утган лашкар Бодхиз улкасига кирди. Бу вилоят
Киёсиддиннинг укаси Малик Мухаммад тасарруфида эди. Бир
ярим йилдан бери урушга астойдил тайёргарлик курган Малик
Мухаммад кушини каттид каршилик курсатди ва Мироншох
лашкарини Мургоб томон чекинишга мажбур этди.
Лашкар харакатидан хабардор Темур ишнинг бошида узи тур-
маса булмаслигини англаган эди. Унинг бошдаги шубдаси тугри
чидди. Хиска фурсатда катта урду Кеш атрофидаги сой ва
кенгликларни тулдирди.
Минг уч юз саксон биринчи йил учинчи ойининг йигирма
еттинчисида лашкар харакатга келди. Кушин йулга чикаркан,
чопар Алибек Жоникурбонийдан мактуб келтирди. У мактубда
Амир Темур хазратлари истаган замон кумакка етиб боришини,
лозим курса йул курсатувчилик килишга дозирлигини таъкидла--
ди. Темур куловузга эдтиёж йудлигини, бирок кумакка келиши-
га рози эканлигини билдириб, дудасига чопар жунатди.
33
Катта лашкар шитоб билан Жайхундан кечиб утиб, Андхуд
ерига кирди. Темур кушинни шу шахдрга жойлаштирмокни
буюрди. Узи эса амиру лашкарбошиларини олиб, бу ернингулуг
кишилари мозорларини зиёрат килмокликка, масжиду мадра-
салардан хабар олиб, раият ахдоли ила танишмокка кирищди.,
'Кучалардагй" гадойГгариб-гураболар маълум бир ерларга жам-
ланди. Уларга озик-овкат, кийим-кечак берилиб, фойдали бирор
иш билан шугулланишга жалб этилди.
- Жах,рия таридатининг шайхларидан бири Бобо Санту хам
шу ерда яшайди, хазрат, - деди Боботурк улар жомеъ масжиди-
дан чикишаётганда.
-Худо Куръони Каримини ва бу дунёни тириклар учун, мана
шу оламни яшартмок учун яратган. Бу шайх эса узлатга че-
кинган. Нима, бу Аллохга карши исёнму? У худога нега мени
яратдинг демокчими? Шу боис динни парчаловчилардан эхтиёт
булмок лозим. Хар бир иш акл-идрок доирасида булмоги керак.
У кишим узларини авлиё санаб узлатда ётсалару, бошкалар унга
емакташисинлар? Хазрат Баховуддин Накшбандни олиб куринг.
Бир парча нонини хам уз куп мехнати эвазига топиб еган. Бу
Аллохга хам, Аллохни илм билан топмок ниятидаги инсонлар-
га хам тушунарли ва кабул этарли тарикатдур. Мукаддас ислом
дини тарки дунёчиликни инкор этади. Лекин бу киши бизни
Кандай кабул килмогидан катъи назар зиёрат этамиз, - деди
Темур улар охиста отда кетиб бораркан.
Бобо Сангу Темур оёги остита куй тушини ташлаб карши
олди-ю, бирок очилмади.
- Буни хам тушуниш керак. Юртига келганимизни хазм кила
олмаган куринади. Бу ер аввало Аллохнинг, сунгра бандаларни-
кидир, - деди Темур Амир Боботурк ила йулида давом этаркан.
Улар шахар четидаги кушин томон якинлашганида амирзода
Мироншохнинг хос чопари кутиб турарди.
- Ваалайкум ассалом. Келинг, авлодим, - деди Темур ёш нав-
карни кузатар экан. - Амирзодамизнинг сихатлари яхшими? Не
хабарлар келтирдингиз?
- Амирзодамиз падари бузрукворларига сихат-саломатлик
тилаб, фармон беклайдилар. Йул-йурик курсатмок сурайдурлар,
- деди жаранглаган овозда хос чопар.________ ____________
34
- Амирзодага айтинг. Бизни Мургобда бекласунлар. Етиб бо-
рамиз. Х,еч дандай харбий хатти-харакат дилинмасун. Лашкар
юриш хозирлигини куриб, сафарга шай булиб турсин. Англа-
дингизму? - деди Темур дона-дона дилиб.
- Англадим, буюк амир хазратлари!
- Йулингиз од, йулдошингиз хад булсун! Амирзода ва
барча амиру лашкарбошиларимизга бизнинг салом ва хур-
матларимизни еткуринг!
- Бош устига, аъло хазрат!
Хос чопар улардан анча нарида, отини ушлаб турган шерикла-
ри олдига дайтди. Улар аввал отни секинрод дайдаб, сунгра чоп-
тириб кетдилар.
-Чопарлик ва элчилик нададар бир ажойиб иш-а? - деди Темур
уларнинг от дуйишганига хавас билан тикилиб тураркан. - Ёш-
лигимда мен хам элчи булмодликни орзу этардим. Дустларимиз
билан элчи-элчи уйин уйнардик. Ким дуйини даерда бодиши
хусусида музокаралар олиб борардик.
Тонг отиши билан Темур лашкари Андхуддан чидиб, Х,ирот
томон юрди. Олди-орти куринмас душинни курган радибнинг
дулидан диличи тушиб кетарди. Лашкар Сарахсга етмасданод
доровул вилоят докими Малик Мухаммад шадар ва далъалар
калитини топшириб, тобелик издор этмод ниятида келаётганини
билдирди.
Темур Малик Мудаммадни илид даршилади. Огаларча муно-
сабатда булиб, ёнидан жой курсатди.
- Биз бундан буён узимизни сиз олий дазратларининг бир хиз-
матчиси деб билурмиз! - дея таъзим ила суз бошлади, Малик
Мудаммад титраган одангда. - Ниятимизнинг исботи уларод
шадримиз ва далъаларимиз калитини сиз дазрати олийларига
такдим этурмиз!
Унинг овозида самимият ва садодатдан кура дурдув, дадик ва
фурсати келгани замон уч олмод оданги устундек эди.
У шундай Деб зарбоф богичли дизил халтачага солинган калит
шодасини Темурнинг олдига дуйди.
- Сизнинг сулдпарварлик ва тинч-тотувликка булган дара-
катингизни юксак дадрлайман, мудтарам биродарим, - дея жавоб
дилди Темур самимий ва босид одангда. - Бу дунё ва бу ер барча-
35
миздан колгувсидир. Модомики, тирик эканмиз, уни акл-идрок
ила тасарруф этмок мажбуриятидамиз. Бул вилоят ва унинг еру
суви, хокимияти сизга ва улусингизга буюрсин! Бизнинг лаш-
каримиз бу ердан бир дона игнани хам кулига олмайдур. Сиз
салтанатимизнинг вакили сифатида Хуросон юртини сурайсиз.
Бу хакдаги фармони_олий__сизгатакдим-этилади.---- ---------------
- Куллук, хазрати олийлари! - деди урнидан туриб, кайта-кайта
таъзим килар экан, МаликМухаммад бу сахийликдан хаяжонланиб.
- Сизнинг бу кадар олижаноблигингизни эшитган эрди-ку, гап-
нинг рости унчалик инонмагандик. Хдкикатан хам сиз дарёдан сув
багишлаган, уммон калбли бир инсон экансиз. Бизнинг баъзи хато
Харакатларимизни кечиринг. Узримизни кабул этинг.
■ - Сизнинг хеч кандай хатойингиз йук. Виждонли, иймон-
ли ва эътикодли бир инсон сифатида элу юртингизни химоя
этмок бурчингиздур. Шунинг учун мен сизни хурмат киламан
ва кадрлайман. Сиз хаксиз. Биз хам осмондан тушганимиз йук-
Неки булса Аллохнинг такдири. Шунга караб иш юритмогимиз
' керак деб уйлайман, - дея унинг сузларига жавоб килди Темур. -
Биз Маккадан то Тангри тогларигача булган улкан худудда дин-
дош ва иймондошларимиз, жумладан бошка дин хамда миллат
кишилари хам эмин-эркин яшасинлар, тижорат килсинлар деган
умидда юртларнинг-бирлашувини-истаймиз-Бу улкан сархадда
кимСа-кимсанинг молига куз - олайтирмайди, кймса-кимсага
зулм утказмайди. Факир-фукаро, етим-есир, бева-бечора, бой
ва золимлар зулмига мубтало булмайди. Бизнинг ясо ва юсу-
нимйз, конун-коидамиз шундан йборатдур. Бу хусусда бирорта
фик^ингиз булса хар замон тортйнмай айтишингиз мумкин. Биз
нотугри ёки танкидий фикр учун хеч кимни жазоламаймиз. Бул
иш ожизларнинг тирикчилигидур. Ишончим комилки, элу
юртингиз омонликда яшаяжак!
- Куллук, хазрати олийлари! Умид хам шунчалик. Гапнинг
рости, сиздан бу кадар мархамату саховат кутмаган эрдик, -
дедй хаяжонини боса олмай Малик Мухаммад. - Бундан буён
оёгимизни итоат ва садокат остонасидан олмагаймиз.
- Бизда хеч качон инсоний мехр-мухаббатимиз ва мехри-
мурувватимизни сиздан дарит тутматаймиз! — деди Темур уни
кузатмокка чотланаркан.
Лашкар Мургоб томон юзланди. Амирзода Мироншох Мирзо
Кушини сафарга шай булиб, катта урдуни кутиб турарди. Кушин
бирлашиб, куз илгар майдонни тулдирди. Темур сайхонликнинг
кунчикиш томонидаги тепаликка чикиб, лашкарни куздан ке-
чирди.
Ок тулпорнинг жилови Х,иротга томон бурилди. Кудратли
кушин харакатга келди. Олий урдуда Темур учун кадрдон булган,
хаётининг огир ва енгил кунлари кечган Жигдалик дараси томон
борарди.
- Жигдаликда кунамиз, — деди Темур амир Боботуркка-
Утовни, илгари менинг утовим тикилган тепаликка тикинглар.
Уша дамларни бир хотирлайлик. Буюк амирнинг осмонранг
саропардаси турт тараф кафтдек куриниб турадиган тепага ти-
килди. Кунлар исиб кетмаганлиги боне купчилик утов тиккан
эди. Темур тоат-ибодат килаётганида ёки холи колганида амир
Боботурк ва Алп Туркашбек унинг ёнида булар, вазиятга караб
маълум масофада турардилар.
- Туркашбекка айтинг, кечкурунги емакдан сунг Кук Урда ва
Ок Урда хусусида сухбатлашамиз. У тарафларда хам жуда кат
та вокеалар содир булаётганга ухшайди. Тухтамиш углон иш
курсатибди чоги. У ислованларга тегмаса буларди.
Амир Боботурк оти томон юрди.
37
ТУРТИНЧИ БОБ
Бир худодин узгаси,
------------ - ---------------- Барча галатдуруМашраб~о!
Боборахим Машраб
Жучи улусидахонлар кужоп каби алмаштириларди. Наврузни
улдириб тахтни эгаллаган Хидирхон бир муддат Жучи улусини
хам, Русияни хам илгида тутиб турди. Хузурига Москва улуг
князи Дмитрий Донский, Владимир улуг князи Андрей Суз
дальский, князлар Константин Ростовский ва Михайло
Ярославскийлар келиб, уз тобеликларини билдириб кетдилар.
Хеч ким эрта-индин бу кудратли салтанатнинг алгов-далгов
булиб кетишини аклига келтирмас эди.
Куп утмай Хидирхон катта угли Темур Хожа уюштирган
фитна окибатида улдирилди. Бу суикасдга Хидирхоннинг бошда
угиллари хам кушилдилар. Темур Хожага эса Жучи улуси тах-
тида уттиз беш кун утириш насиб этди, холос.
Урдада шундай холат юзага келган эдики, чингизий хонзо-
даларнинг тахт талашиб, бир-бирларини улдиришлари амир ва
лашкарбошиларнинг..жонига_теккан, -бир -хонзоданинг улими
бир неча амиру лашкарбошининг йулдан олиб ташланиши ёки
улимига сабаб буларди.
Бундай холатга карши илк бор исён кутариб чиххан киши
Олтин Урданинг амири Мамай эди. Мамай бундан бир ханча
сана аввал Олтин Урда хони булган Бердибекнинг куёви ва бош
амири эди. Бердибекнинг бутун давлат ишларини юритган
Мамай катта тажрибага эга булиб, мохир хумондон эди.
Темур Хожани аксарий Олтин Урда амирлари суймас эдилар.
Бошкентдаги барча етук амир ва мингбошиларни узига хулох
солишга мажбур эта билган Мамай Темур Хожага дарши очих
кураш бошлади. Бунинг учун дастлаб Узбекхон авлодидан
булмиш Абдуллани хон деб эълон хилди. Тахт учун очих ва шид-
датли кураш кетди. Мамайдан дурддан Темур Хожа Идил дарё-
си буйларига кочди ва уша тарафларда яшириниб юрди. Бирох
Мамайнинг одамлари уни излаб топиб, улдирдилар.
Мамай Чингизхон авлодидан эмас эди. Шу боис узи хон була
-------------------------------------------- 3’8
олмасди. Абдулла эса номига хон эди. Бирок Сарой Ок Урда хон-
ларидан булмиш, Урда Шайхнинг угли Муридхоннинг кулида
эди. Абдулла билан Мамай ва Муридхон уртасида аёвсиз кураш
борарди. Бирок Муридхонни Мамай ва унинг хони эмас, Мугул
Буганинг угли улдиради. Сарой тахтини эса Темур Хожанинг
угли, Урда Шайхнинг невараси Азизхон эгаллайди. Азизхон хам
Абдулланинг ракиби уларок уч йил хукмронлик килади. Булгор
ери эса бу пайтда Пулат Темур кулида эди.
Мамай кулбола хон Абдуллани минг уч юз етмишинчи йил
гача ушлаб турди. Унинг сирли улимидан сунг Тиёсиддин
Булокхонни хон килиб кутарди.
Мамай Рус устига юриб, Ботухон, Узбекхон ва Жонибек замон-
ларидаги хирожлар микдорида бойлик келиб туришини талаб
килади. Рус князлари ила савашиб енгилишни хаёлига хам кел-
тирмас эди. Сабаби, у истаган замони беш юз мингсонли кушин
туплай билар, бундай кушин билан хар кандай душманни ер ила
яксон килиш мумкин эди. Мамайнинг Литва князи Ягайло ва Ря
зань князи Олег каби иттифокчилари бор эди. Бирок бу князлар-
нинг хам аслида уз ниятлари булиб, барча муаммо ва манфаат-
лар бойлик ва хокимиятда туриб колишга бориб такаларди.
Бундан уч йил бурун кунгилдагидек солик туламай куйган рус
князларини жазолаш учун улар устига юрган Мамай Нижний
Новгородни эгаллади ва аскарларига кулга илингулик нарсани
олишни буюрди.
Мамай рус хавфини билар ва унга нисбатан чора-тадбир
кулламокни-да уддасидан чикар эди. Бирок Тухтамишнинг им-
кониятларини хисобга олмаган эди.
Пухта Тухтамиш эса Мамай билан Русия муносабатларини
синчковлик билан кузатди. Мамай рус кушинларини енгса хам
кучсизланар. енгилса тинкаси курир эди. Тухтамишхон бунинг
хисоб-китобини килиб, киличини кайраб, найзасини чархлаб
турарди.
Мамай Кук Урдага етиб келиши биланок барча ишларини
йигиштириб куйиб янада катта кушин туплашга киришди. У
Русия устига босиб бориб, янчиб ташламок ниятида эди. Ма
май туплаган бойлигини бошкентда колдиришга хам ишонмай
урдуси билан бирга олиб юрарди. Бу бойликнинг ундан бирига у
катта лашкар туплай оларди.
39
Тухтамишхон Жучи тахти билан бирга шу олтинларни
К^лга киритмок илинжида фурсатни бой бермай куп сонли
лашкари билан йулга тушди. Уша, бир пайтлар мугуллар рус-
ларни енгган Калка дарёси буйида икки мугулу кипчок душини
тукнашди. Крили жанг Тухтамишхон фойдасига хал булди.
Мамай унгланмайдиган даражада синпиг -
Жучи бегининг оёги тойганини курган амир ва лашкарбо-
шилари дарё суви каби одиб Тухтамишхон томон кетавердилар.
Кисмат Мамайдан юз угирган эди. Хатто уни никохли турт хотини-
дан иккитаси бир кечада гойиб булди. Куп хону амирларни куриб
кузи пишиб кетган урда беклари уддабурон Тухтамишхоннинг
добйлиятини билар ва ичларида тан олар эдилар.
Шу фикрда булган куплаб амирлар эл улуси билан сурув-
сурув дуй, уюр-уюр йилки ва туяларини хайдаб, Сигнок томон
йулга тушдилар.
• Барча амирлари ва лашкарбошилари ташлаб кетган Мамай-
нинг боши котиб колди. Атрофида минг чогли лашкари бор эди,
холос. Уларни хам катта пул эвазига тутиб турар, барчасининг
кузи Мамайнинг сандикларга солинган дуру гавхарларида эди.
У шу пайтгача бойликни куч-кудрат, ечилмаган муаммолар-
нинг калити деб билар эди. Шуида у илк_борбу бойлик бугун
ёки эрта узининг бошига етишини хам англади. Бирок канчалик
уйлаб курмасин, бу дуру жавохирларни бировга бермок ва ундан
ажрамокни аклига сигдиролмади.
Не киларини билмай, атрофини ураб турган соткин ва хоинлар
ичидан тезрок чикиб кетишни уйлаётган Мамай Хримнинг Генуяга
карашли Кафа шахри маъмурларидан бошпана сураб, муро
жаат этди. Улар эътироз билдирмадилар. Хисобсиз хазинасини
туя ва араваларга ортган Мамай Кафа шахрига етиб борди. Бир
замонлар у бу тарафларга келганида барча хокиму маъмурлар
келиб оёгига бош урар эди. Энди эса уни бир туп куролли киши-
лар совук кутиб олди. Мамайнинг юраги оркасига тортиб кетди.
Бунча микдордаги хазина билан уз юртидан чикиб каерга хам
бора оларди? Нахотки, шунга акли етмади? Аклинг булганида
шундай катта юртни кулдан бой берармидинг деган ички бир
нидо келди. Мамайнинг дами ичига тушиб кетди.
—----------------------------~~40~
Унинг кунглига келган фожиа бир хафтадан сунг юз берди.
Кафаликлар Жучининг омад юз угирган хокимини улдириб,
хисобсиз бойлигини тортиб олдилар.
Дашти Кипчок осмонида Тухтамиш углон юлдузи порлар
эди. Бутун Жучи улусида тахтнинг янги ва энг кучли даъвогари
Тухтамишнинг олдига тушадиган. унга бас келадиган бирор-бир
куч йук эди. Унга Мамай хазинасининг катта бир кисми улжа
булиб тушган эди. У бу бойликка лашкарини куроллантирди ва
колганини жангчиларига булиб берди. Тухтамиш деса, узини
ут-чукка урмокка хозир катта ва кучли кушин янги фатхлар
орзусида депсинарди.
Дожитархондан Булгоргача, Итил буйидан ШимолийКавказгача,
Идилнинг гарбидаги улкалар билан бирга Крим хам то Литвага,
гарбда Краковгача Тухтамишхон тасарруфига утган эди.
Тахтга мустахкам урнашиб олган Тухтамиш Русиядан олина-
диган хирожларни суриштирди. Соликлар камайиб кетган эди.
Бу мумай даромаддан воз кечгиси келмаган Тухтамиш Дмитрий
Донскийдан бошлаб барча рус князларига куйидаги мазмундаги
мактуб билан элчилар юборди. «Менким Итил хони Тухтамиш,
сизнинг ва менинг хавфли душманим Мамайни янчиб, Жучи тах-
тига утирдим. Мен бу шарафга билагимнинг кучи, аклимнинг
теранлиги ва киличимнингуткирлиги ила эришдим. Сизларгахеч
бир ёмонлик истамайман. Факат ота-боболаримиз замонида тулаб
келган соликдарни уша микдорда уз вактида юбориб турсангиз
бас. Сизга мен томондан хеч кандай зиён-захматетказилмайди.»
Бу хатни олган ва Тухтамишнинг кудрати хакида тасаввурга
эга булган рус князларининг тарвузи култигидан тушиб кетди.
Зотан Мамайни Тухтамиш енгмаса, у барибир Русия устига
босиб борар эди. Русия учун иккиси бирдек хавфли эди. Русияда
катта савашдан сунг лашкар колмаган, Тухтамиш нарп турсин,
унинг кичик бир булинмаси келса хам каршилик курсатадиган
куч-кувват йук эди. «Бутун Русия ерида аскарбошилар, хизмат-
чилар ва барча кушинлар тамомила камайиб кетганлигидан
бутун Русия ери катта тахликага тушиб колган эди. Бундай шаро-
итда барча рус князлари яна илгаригидектобеликбуйунтуругини
буйинларига илдилар. Куликово галабаси афсонага айланиб
колди. Хатто Куликово кахрамони, шу жангдан сунг Дмитрий
41
Донский номини олган Москванингулуг князи хам Урдага, Вол-
ганинг янги шохи Тухтамиш хузурига уз элчилари Тулбуга ва
Мокшиани хадя ва совга-саломлар билан жунатган».
—Нафадат Россия, Литва ва Польша хам худди шу замонда Ол-
тин Урда, Тухтамиш дулида эди. Литванинг буюк князи Ягайло
Польшанинг хам дироли эди. У вадти-вадти билан Тухтамишдан
фармойишлар битилган ёрлидлар олиб турарди.
Тухтамишхон ёрлигида шундай сузлар битиларди:
«Менким Тухтамиш. Ягайлога дейман!
Улуг уринга цандай цилиб утирганлигимизни хабар цилмоц
учуй биз Кутлуг Буга ва Хасан бошчилигида аввал элчилар юбор-
ган эдик ва сен хам ушанда уз аризачиларингни бизга юборган
эдинг. Сенинг бизнинг уукуматни тан олиб битилган самимий
мактубингни олдим ва буни цадр этамен. Уз тахтингда муцим
ва мустахкам тур. Хеч кимдан куркума. ХаР замон сени химоя
этгувчи биз каби куищонинг бор. Келшиув асосида тулайдиган
хирожларни уз вацтида жунатиб тур!
Олтин Урда хони Тухтамиш.
_ 20 май 1393 йил
~ Тана (Азов шаури).»
Ягайло Тухтамишнинг садодатли, кучли ва датор имтиёзларга
эга булган вассалларидан бири эди. Рус князларининг елкаси
тиришиб, астойдил хизмат этмаётганларини сезган Тухтамиш
уларнинг танобини тортиб дуймодда дарор дилди. Бу дадда
Москванинг улуг князи Дмитрийнинг радиби булмиш, Литва
улуг князи ва Польша дироли Ягайлони хам огохлантирди.
- Урус князлари бизнинг хукмронлигимизни тула-тукис тан
олгон куринмайдурлар, - дея хос амиру лашкарбошиларига
маслахат солди Тухтамишхон. - Бу парча-парча булиб кетгон
князликларни бундан буён улуг Олтин Урда давлатининг бир
улусларига айлантирмогимиз лозимдур. Акс холда, оёгига латта
боглаган бу давм узига келмайдургон куринадур. Рус ерини забт
этмод ва унинг энг катта шахри Маскупни олмодда хозирлик
курулсун. Урда худудида ва пойтахтда булган рус савдогарлари,
элчилари ва хизматчилари салтанат ичкарисида ушлаб турилсин.
- _Эртасй’кундан“ббшлаб“фармон кучга кирди. Тухтамиш Мамай
дилган хатоларни билар, бундан хулоса чидарган эди. Мамай-
42
нинг уз устларига босиб келаётганидан икки ой бурун хабар топ
тан рус князликлари бирлашиб кушин туплагандилар. Тухтамиш
эса уларни догда колдириб, яшин тезлигида каршиларида пайдо
булди.
- Мамайга бир маслахатни берганимизда кулок осмаган эди.
хон хазратлари, — дея Тухтамишхоннинг кулогига шивирла-
ди аввал Мамайнинг, эндиликда янги хукмдорнинг бош амири
булиб олган амир Шох Мурод. - Дастлаб Булгорни забт этиб,
Итил дарёси буйлаб сузадиган савдогарларнинг бойликларини
олиб, узларининг суробини тугрилаб куймок керак. - Бу дарёда
эмин-эркин сузиб, савдо килар эканлар, эрта кунда улардан хар
кандай хавфни кутса булади.
Зийрак Тухтамиш бу маслахатнинг тугрилиги хакида уйлаб
утирмади. Эртасигаёк кичикрок бир кушинни Булгор устига
юборди. Бу лашкар Шох Мурод берган маслахатни амалга ошир-
ди. Илгор оркасидан-узи хам катта лашкар билан Итил (Волга)
дарёсидан утди.
Тухтамишнинг келаётганидан хабар топган Нижний Новгород
улуг князи Дмитрий Суздальский эл-юрти тинчлиги ва талан-
маслигини уйлаб, берган сузига содик колди. Датто икки углини
катта кушинга бош килиб, ёрдам учун Тухтамиш хузурига юбор
ди. Бирок улар Тухтамишни топа олмай кайтиб келдилар. Рязан
князи Олег Рязанский эса Тухтамишга йулбошловчилик килди.
Бу хакда рус тарихчилар шундай ёзадилар: «Рязан князи Олег
булса подшо Тухтамишни Рязан ерига кирмасиданок карши
олиб, унинг оёгига бош урди. Тухтамишнинг Рус устидан галаба
килишда унга ёрдамчи булди. Рус ерини кандай килиб босиб
олиш хамда тошдан курилган Москва шахрипи кандай осон йул
билан кулга олиш ва князь Дмитрий Ивановични кандай килиб
енгиш ва агдариб ташлаш тугрисида баъзи бир гапларни айтди».
Дмитрий Донскийнинг рус князларини бирлаштирмок
йулидаги уринишлари бехуда кетди. У кушин тупламок ниятида
Кострома томон жунади. Ока дарёсининг кулай кечувидан тезлик
билан утиб олган Тухтамиш. Москванинг тепасида турар эди.
Москва нотинч эди. Шахар ахолиси эса шахарни мудофаа этмок
керакми ёки уни ташлаб чикиш лозимми дея бахслашишарди.
Минг уч юз саксон иккинчи йилнинг йигирма учинчи августида
43
Тухтамиш Москвани камал килди. Химоячилар шахдрни бир
муддат садлаб турдилар. Бирок бу кавмларнинг ичкиликка
булган рагбати ишнинг белига тепди. Шахарда тартибсизлик
бошланди. Бу адволда курашиб булмас эди. Буни англаган,Литг____
----- ва-билан-'МосквангГбирлаштйрйш ниятида юрган Литва кня
зи Ольгреднинг угли Остей совга-саломлар билан сулх сураб,
Тухта'мишнинг хузурига борди. Руснинг энг марказ князлигини
синдирган Тухтамиш катта улжа билан Твер томон юрди ва у
ердан салмокли хирожни ундириб, Урдага кайтиб кетди.
Бу галабалардан боши айланган Тухтамиш энди узини шун
дай даражага етказган инсонга хиёнат этмок йулининг боши-
да турарди. Барча турк-мугул хонлари каби этига жир битгач,
Хеч кимни танимайдиган унсурлар жунбушга келаётган, атро-
. фидагй бирни ун килиб курсатадиган амиру мулозимларнинг
■ ёлгонларйга ишона бошлаган эди.
44
БЕШИНЧИ БОБ
Кум йигилиб тою. булмас, кул йигилиб бош булмас.
Халк сузи
- Эндиги ишларимиз хусусида сузланг. Алибекдан не хабар? -
деди Темур Туркашнинг хикоясини тинглаб булгач.
-Хазратларига маълумки. Х,иротерига киришимиз билан Али
бек Жоникурбонийга кушини ила келиб катта урдуга кушилиш
айтилиб. чопар юборилган эди. Бирок на Алибекдан ва на чо-
пардан хабар бор. Мохондаги одамимизнинг етказган маълу-
мотига кура Алибек чопаримизни тутиб турибди. Нияти ёмон
эмиш. Малик Тиёсиддиннинг одамлари атрофида изгимокда
экан. Х,ойна.\ой, махфий тарзда харбий иттифок хам тузганлар.
Шу боне хар кандай шароитда улар лашкарининг бирлашувига
йул куймаслик лозим деб уйлайман, - хисобот берди Туркаш.
Хирот хукмдори Малик Тиёсиддин исёнчи сарбадорларни
бостириш максадида. айни дамда Сабзаворда турарди. Чопар
Амир Темур кушини келаётгани хабарини етказгач. не киларини
билмай боши котди. Энг якин одамлари билан бор-будини олиб,
она юрти Турга жунашни хам хаёл килди. Бирок яширин тил
бириктирган иттифокчиси Алибек Жоникурбонийнинг дами
баланд эди. Алибек бирлашиб курашилса Темурни йулдан олиб
ташлаш мумкинлигига уни ишонтирган эди. У тарафда Али-
бекнинг акаси Валибек хам чопар юбориб, Темур билан сулх
тузмасликка даъват этарди. Узок маслахатдан сунг кушин Хирот
томон юрди.
-Хиротга келаётган Малик Тиёсиддин кушини йули тусилиб.
Жом. Кавсия ва Фушанж калъалари эгаллансин! Ёгий катта
куч билан ёриб утиб, Хирот томон харакат килса, куп талофот
бермаслик учун лашкар асралиб, ракиб кушини утадиган йул
колдирилсин! Карши гарафни сулхга ундаб курилсун! - Сунгги
фармонни берди Темур.
Кавсия калъаси кутволи Махдий пахлавой каршилик
курсатмай калъа калитини топширди. Колган икки калъадагилар
эса каттик каршилик курсатдилар. Калъалар камал килинди.
45
- Кдлъадагилар сулхга чорлансин. Даршилик курсатиш бефой-
далиги англатилсин. Уларга карши нафтандозлардан ук отилма-
син! -дея лашкарбошиларига курсатма берди Темур. -Биз эса бир
неча амиру мулозимлар билан мухтарам пиру комил Тайбодий-
нинг зиёратларига борамиз. Бул улуг шайх Малик Fиёсиддинга
_б.из_билан -курашмок-бефойда-эканлигини-англатар’балкйм.
Шайх Зайниддин Абубакр Тайбодий Амир Темурни иззат-
икром билан карши олди.
- Етти индии осмонида сизнинг жахонгирлик юлдузингиз
курунадир, иним Темурбек! - деди шогирдини багрига босар
экан! - Неча вактдирким, Аллох, адлу вужудимга бул туйгуни со-
ладур. Зотан хар бир ишга диккат-эътиборли булмогингиз, етти
эмас, ун етти улчаб, бир кесмогингиз жоиздур. Бу юз йилликда
бизнинг акл ва имконият доирамизда булган худудлар хамда
халкларнинг такдири сиз ила богликдур. Узингизни асранг.
Худо хам саклансанг, саклайман дейди, — самимий ва аллалов-
чи охангда суйлар эди шайх Зайниддин. - Бутун ислом ахли
сизга кузини тиккан. Динимизнинг асл мохиятини англамаган
хукмдорларимиз неча йиллардирки, бу ишончу умидни оёк ости
килиб келмокдалар. Шу боисдан хам бирортасининг салтанати
узок давр сурмаган. Даётда адашсангиз нон кетади, сиёсат ва
давлат юритувида хато килинса, жон кетади:
- Бу даврда тинч ва осойишта яшамокнинг бирдан-бир йули
куч-кудратли булмовдур, хазрат, - деди Темур Тайбодийнинг
сузларини диккат билан тинглар экан. - Не ишга кул урсак сиз ва
сиз каби улуглар маслахатисиз бошламагаймиз. Биродаримиз Ма
лик Fиёсиддинга хам насихат килсангиз. Бизга нисбатан дустлик
ва биродарлик узангисидан оёгини олмаса. Дини, тили ва кони
бир улусларимиз бутун бир давлат булиб, бирлашиб яшайверса-
лар. Укаси Малик Мухаммад кандай килиб Сарахс вилоятини
бошкараётган булса, у хам Диротни тасарруф этаверсин. Факат
асрлардан бери борди-келди килиб, куда-анда булиб кетган элу
элатларимизнинг харакат эркинлигига дахл солмасинлар. Бизнинг
давлат конун ва'коидаларимиз бу теварак-атрофидаги хар кандай
мамлакатникидан адолатлидур. Деч бир хукмдору аллома бу ху-
сусда бизга эътироз билдирмаётир. Fиёсиддин Пир Али учун хар
вакт сулх ва диёнат асосида муносабат урнатмок копуси очик.
----------------------------------------- 46
- Барча хукмдорлар каби у хам тахтга утирганида катта-
кичикнинг сузига кулок соларди, амал килмаса-да, одамлар-
дан маслахат сурарди. Х,окимияти мустахкамланиб, беш-унта
тугрисуз, халк эътиборини козонган кишиларни улдириб, сургун
килиб, хажга жунатиб кутулганидан сунг тунини тескари кийиб,
узгарди-колди. Узи нари турсин, шунчаки оддий вазиру амир-
ларининг хам бурни осмонда. Зотан, узидан кетган бу кавмни
сиз йулга солмасангиз бошка бир киши уддалаёлмас. Бирок мен
Малик Fиёсиддин ила сузлашиб, сизга хабар етказурмен. Худо
инсоф бериб, гапга кирар балким.
Шайх Зайниддин Тайбодий катта бошини кичик килиб Х,ирот
йулида турган Малик Гиёсиддиннинг кароргохига йул олди.
Уни узидан хар тарафлама устун булган Амир Темур билан
савашмасликка, раият конини бехуда тукмасликка даъват
этди. Табиатаи куркок одам булган Малик Гиёсиддин бошида
бу таклифга кунгандек булди. Бирок сухбат сунгида фикридан
кайтиб. оёгини тираб туриб олди.
Темур кушинлари Фушанж калъаси камалини давом эттир-
дилар. Калъа кутволига турт маротаба элчи юборилди. Кдлъани
кон тукмасдан топшириш суралди. Молу жон омонлиги ваъда
этилди. Бирок кутвол сулхга кунмади. Аксинча калъани ураб
турган кушинлар устига ук ва тош отмокни кучайтирди.
— Шахидларнинг гунохи унинг буйнидадур. Калъа забт этил-
син ва ишголдан сунг бузиб ташлансин! -Кдхрли овозда фармон
берди улуг амир.
Навбат Хиротга келган эди. Кутилганидек Гиёсиддин Пир
Али кушинлари Машхад йули оркали Х,иротга кирганди. Оз кон
тукиш ва сулхга эришиш услубида ишлашга урганган Темур катта
ва очик майдонда икки улкан кушин тукнашишини, одамларнинг
бехуда кирилиб кетишини истамасди. Боиси, бугун унга карши
курашадиган лашкарлар эртага Темурнинг раияти булади. Шу
боис улар яхшилик хамда сулх йули билан бирлашмоглари, имкон
кадар кон тукилмаслиги лозим. Х,ар кандай улуг иш хам инсон-
ларнинг кони эвазига амалга оширилса татимайди. Акл ва усул
билан иш битмаган жойдагина килични куллаш мумкин. Шунда
хам душман кузи сиёсат, одамларнинг хулоса чикармоклари учун.
Боиси, килич билан келган нарса килич билан кетади.
47
Жангнинг бисмиллосидан дандай тугашини биладиган Темур
шундай дилдики, Малик Fиёсиддин шадарни мудофаа эта олмади.
Унинг лашкарлари кечалари Ирод ва К^ипчод дарвозаларидан
чидиб Темур булинмалари устига тун босдиси уюштирса-да, бу
дужумлардан деч бир натижа чидмади. . _
__ -Тем-ур-шадарнинг-турт дарйозасинй бйрданйга сйндириб, ёппа-
сига дужумга утмодни буюрди. Пойтадтнинг маркази Шадри
Дарун ва марказдан ташди дисми Шадри Берун деб аталарди.
Шадри Берунни дулдан берган Малик Гиёсйддин долган-дутган
лашкари билан ички шадарга кириб, яширинди. Шадри Берунни
олишда икки минг ёгий лашкари асир тушди. Шадри Дарунни
олиш учун дам яна дар икки томондан куп дон тукилиши керак эди.
Темур дузурига Боботурк, Жаку Барлос, Эсон Буга, Дожа Сай
фуддин ва Туркашбекни чорлади.
- Малик Гиёсиддин ила тенг булсак, куп одамнинг. хунига
зомин буладиган куринамиз. Эрта-индин бу кишилар салтана-
тимизнинг ватандошлари буладилар. Жангларда ядини далок
булган кимса бизни деч дачон чин юракдан дабул этмайди. Бир
усул ишлатамиз. Ташди шадарни олиш пайтида асир тушган
икки минг нафар навкарни озод диламиз! Бу асир лашкарлар
орасида бизнинг одамлар дам булмоги ва аралашиб кетмоги
—жоизт-Х-03ирод-мана"шу'Тйазл4унда _ф'армонй олий дозирланг!
- деди Темур Акрам муншийга дул даракатла_ри ила мурожаат
этаркан. - «Шадри Даруннинг буржу боралари ва дарвозалари-
ни дуридлаб турган, уни димоя этаётган барча лашкар ва раиятга
шул нарса маълум булсинким, кимки ихтиёрий равишда, холис
ниятида биз-ла яраш сулдига келиб, дурол ишлатмоддан воз
кечса, унга молу жон омонлиги кафолати берилади. Бул инсон-
лар янги дукумат маъмурияти ва лашкарида илгаригисидан дам
юдори мартабага эришиб, улусга хизмат дилмод шарафига ноил
буладилар. Фармони олийга дарши иш тутган кишилар эса пе-
шоналарида неки ёзиглари булса шуни куражаклар!»
Фармондан юзларча нусхалар кучирилиб, ёй удлари ила Шадри
Дарунга дараб отдилар. Шадри Дарунга кирган собид асирлар
ва улар орасидаги махфийлар куча-куй дамда бозорда бу фармон-
ни тардатдилар. Тадбир гоят фурсатида дулланган эди. Далъа
тепасидаги лашкарлар уз хизмат уринларини ташлаб, ихтиёрий
48
равишда уй-уйларига кета бошладилар. Малик Гиёсиддиннинг
сунгги хатти-харакатлари бехуда кетди. Раияти унинг сузига
кулок солмади. Бир томчи кон тукмасдан Хиротнинг юраги
саналмиш Шахри Дарун эгалланган эди.
Джал шундоккина каршисида турган Малик Fиёсиддин Пир
Али энди кандай килиб булмасин Темурнинг кунглини олиб, узи
учун кулай шартлар асосида сулх тузмок хдракатига тушганди.
Нихоят амиру бекларни туплаб, маслахдтлашди ва Чингизхон
авлодидан булмиш хотини, Тукай Темурхоннинг кизи Султон
Бека, тунгич угли Пирмухаммад ва Аланкува авлодидайман деб
юрувчи Искандар Шайхни Богизогонга, Темур хузурига сулх
сураттириб юборди. Темур элчиларни хурматини жойига куйиб
карши олди. Шарафларига зиёфат берди.
- ХаР замонда муътабар кунокларимиз булингиз. Ташрифин-
гиз бошимиз ва кузимиз устига. Биз хешу акробомиз. Малик
Тиёсиддинга суйланг. Биздан чучимасун. Хузуримга келсунлар.
Сулх шартларини шунда келишамиз. Мендин ул зоти олийга
салом суйланг ва хурмат-эхтиромларимни еткуринг, - деди
Темур элчиларни йулчи этаркан.
Малик Тиёсиддин боги гуллаб-битганини англаб етган эди.
Элчилар кайтгач, уларнинг сузларини тинглаб бир оз узига кел-
гандек булди. У Амир Темурни мехри хам, кахри хам каттик ин
сон ва хукмдор сифатида анчадан бери билади. Темур Балхни
кулга киритиб, давлат туза бошлаганда Малик Fиёсиддин унга
карши кураш учун узини чоглаб курди. Бирок куз олдига Амир
Хусайиннинг такдири келиб, тарвузи култигидан тушиб кетди.
Амир Хусайиннинг уша вокеадан бир ой бурун иттифок булиб
Темурга карши курашиш хакидаги таклифига рози булмаганидан
афсус чекди. Мана энди уша хатонинг аччик, мусибатли мевасини
узи тотиб утирибди.
Элчилар кайтиб борган куннинг эртасига Малик Тиёсиддин
амиру шайхлар, уламою Хиротнинг номдор бойлари йулдошлигида
Темур кароргохи томон йул олди. Чопари олдинрок келиб хабар
бериб кетган эди.
Темур Хирот подшохини иззат билан каршилади, хурмат
билан ёнидан жой курсатди. У билан бирга келган мехмонлар хам
мартабаларига караб Темурнинг унг ва сул томонида утирдилар.
49