Anvar Nomozov. Notanish

Н о таниш

— Ғолиб нега сизни дейди, жавоб беринг?! Кўзингизни
сузгансиз!

— Бу ними деганингиз, Гайдар? Фақат шунақа қилиб
кайфиятимни бузасиз-а’ Бошимга ураманми уни? ўзи
қўймаяпти- ку!

— Билдирмасангиз, ана шундай юраверади-да!.. Мени
айтмасангиз ҳам шама қилинг, «бошқани севаман», денг.
Тавба, эртага туй қилиб кетсаям индамай ўтиравера-
сизми?

— Ғолибни биласиз-ку, дарҳол бориб ота-онасига ай-
тади. Кейин уйдагилар мени тинч қўйишармиди! Нақ
зиндонбанд ^илишади. Кўриб бўпсиз мени ўшанда! На
учрапгув бор, на муҳаббат!

Гайдар ўйланиб ^олди. Ҳа, аҳвол анчайин жиддий.
Нима қилиш керак? Лоп этиб қаердан пайдо бўдди Гай­
дар? ўзи шундо^ ҳам бу иккаласи юрагини ҳовучлаб,
пана-пастқамда зўрга учрашиб юришганди. Манзура бе-
чора бу ҳа!$да яқин дугоналарига ҳам айтмаган.

«Бир неча йилдан буён севармиш». Севгингга ўт туш-
син’ Бошқа қиз қуриб қолганмиди сенга? Огасининг эр-
каси! Бир пайтлар айтган бўлса, айтгандир Манзуранинг
отаси! Шу гапни қўзғаб нима кераги бор?

Ростдан ҳам, агар Манзура ўз севгани борлиги ҳа^ида
айтса, Ғолиб гаранг аниқ-тани1$ ота-онасига етказади.
Мансур аканинг тепа сочи тикка бўлиши турган ran.
Кейин Ҳайдарга йўл бўлсин! Манзура айтганидек, ҳамма-
си тамом, деяверинг!

— Ҳайдар?
— Билмадим. ўйлаш керак, Манзура... Менга қаранг,
онангизга ҳам билдиролмайсизми ? Айтиб кўрарсиз
балки?.. Ахир, қиз болалар онаси билан сирдош бўлиша-
ди-ку!
Манзура ҳафсаласи пир бўлгандек, хўрсиниб қўйди.
Ҳайдар унга тикилиб, бир тарафдан кўнгли чоғ ҳам бўлди.

. ------ --- 247

Анвар Налимов

Ахир, бу қиз уни деб куйиб-пишяпти. Кўнгли алагда.
Нима бўлса-да, муҳаббатларини асраб қолмоқчи.

Ҳайдар энтикиб, Манзурани ўзига тортди. Унинг
ёноғидан оҳистатина ўпиб деди:

— Хавотир олманг, бир йўлини топамиз.
— Тезроқ ^аракат қилиш керах, Ҳайдар, — деди маъ-
юсланиб Манзура. — Юрагим ғаш. Еганимни ҳам, ичга-
нимни ҳам билмаяпман. Ғолиб телефон ^илгани-қилган.
Жонимга тегиб кетди.
— Демах, сенда кўнглим йўқ, десангиз ҳам парво қил-
маяггти ?
— Уялмайди. Тўйдан хейин кўнглинг бўп қолар, дей-
ди. Афтинг қурсин!
— Менимча, у сизни яқиндан бошлаб яхши кўриб
долган. Аввалдан шунақа бўлганида мен сезмай қолмас-
дим. У бир бехорчи бўлса, қиладиган иши йўқ!
— Яхши кўрмай ўлсин!.. Нима, бехорчилар яхши
кўрадими?
— Бехор ётиб, хаёл суриб, сизни ўйлаб долган-да! —
кулди Ҳайдар. — Ехи мактаб пайтимиздаги суратлари-
мизни бир-бир кўздан хечириб, юраги питирлаган. Мен­
га гарант, йўлингизни тўсмаяптими?
— Иўлимда пайдо бўлса, тескари бурилиб кетяпман.
Ипщилиб уйдагиларига сездириб қўймасин!
— Нимани? — ҳайрон бўлди Ҳайдар.
— Севгисини-да!..
Ҳайдар унинг иягидан оҳиста кўтариб, хўзларига
боқди:
— Мени яхши кўрасизми?
— Яхши кўрмасам $озир ёнингизда турармидим? Ба-
рибир ишонмайсиз-а, Ҳайдар? Нега шунақасиз?
— Иў^, ишонаман. Шунчаки... Нима десам бўлади...
Бир умр меники бўлишингизни хо^лайман-да! Хавотирга
тушиб ^олдим, ахир!.. Мабодо сизни бировга бериб юбо-

248 ------ ■ -

Но таниги

ршпса чидай олмайман, Манзура. Мени яхши кўрасиз-а,
мени дейсиз-а?

— Албатта... Фақат отам билиб қолиб, қасдма-кдсдига
иш тутмасин, дейман.

— Айтгандай, мен... Шокир ака билан гаплашсам-чи?
^аммасини тушунтирардим.

Манзура бу гапни эшитиб, уйланиб т^олди. Кейин бош
чайқаб деди:

— Хўш, кейин-чи?.. Ғолибга алам ь^илиб ҳам бу гапни
отамга етказмайди, деб ўйлайсизми? Уни 6иласиз-ку!

Гайдар оғир хўрсинди:
— Ха, биламан. Демак, ҳамма ran Ғолибда!

***

Не-не хаёллар оғушидаги Ғолиб Манзуранинг кулиб
турган суратига термиларкан, телефон гушагини қўлига
олди. ўша таниш рақамни терди. Рози бўлмагунича 6а-
рибир қўймайди. Узоқдан ёр ^идириб нима қилди?!
Мана ёнгинасида шундай қиз бор-ку! У ҳақида нега ав-
валроқ ўйламаганидан яна ҳайрон бўлди. Бинойидай қиз!
Шунча вақт бирга ўқиб ҳам эътибор бермаган экан. Эъ-
тибор бериш тугул писанд ҳам қилмасди. Агар ота-она-
си уйлантириш ^а^ида сўз очишмаганида юравераркан
ҳалиям лаллайиб!

— Алло, пучуқ ^из, — кулди у. — Қалайсан? Қачон
катта бўласан?.. Эйтага?.. Яша!.. Менга i$apa секингина
опангни ча^ириб бер, кейин кўчада сенга ширинлик олиб
бераман... Йўқ?.. Нега ^аерга кетди?.. Сен, пучуқ қиз,
нимани биласан ўзи?.. Майли, мен телефон қилганим-
ни айтиб қўйгин, хўпми? Ғолиб акам телефон қилдилар,
дегин. Бошқа боланинг исмини айтиб юбормагин яна!..

Ғолиб телефон гўшагини қўйиб, ^овлига чиқди. Аттанг,
Манзура билан гаплашгиси келганди-я! Қўнғиро1$дек ово-
зини жон зулоғи билан эшитмоқчи эди.

- ■ 249

Анвар Намозов

— Хўш, буёғи тезлашяптими ? — деб сўради сўрида
сабзи тўғраётган онаси.

— Бўляпти, ойи, бўляпти, — тиржайиб жавоб берди
Ғолиб. — Ҳадемай кувониб қоласиз.

— Билиб қўй, езда тўй. Дадангни зўрға кўндирдим-а!
Ғолиб яна тиржайди:
— Дадам хоҳлаган қиз, ойи. Шунинг учун аввал ўзим
гаплашиб олай, дедим.
— Тўйдан кейин гаплашиб олаверасан... ўзи ким у?
Ҳеч бўлмаса менга айт.
— Озгина сабр қилинг, озгина. Биласизми, менинг
муҳаббэтим бошқача бўлишини истайман, ойи. Қандай-
дир бошқача! Бир келин бўлсинки, бир хизматингизни
Килсинки, ҳамманинг оғзи очилиб қолсин. Узокдан эмас,
iny яқин атрофдан у.
Роҳила опа қўлидаги ишни йиғиштириб, ўглига савол-
омуз тикилди:
— Гулнора эмасми, Нигоранинг ^изи?
— Ҳо, ойи, билиб олмокчимисиз ?!
— Менга қара, агар ўша бўлса, тошингни тер. Улар-
нинг оиласи яхши эмас.
— Э, у эмас, — қўл силтади Ғолиб. — Гулнорани бо-
шимга ураманми? Сиз сабр қилинг, ойи Балки яна икки-
уч кундир' Менимча, сизга ҳам маъқул бўлади.
Роҳила опа индамай, яна ишга уннади.
— Ўқишим нима бўляпти? — сўради Ғолиб ботинмай.
— Нима бўларди, даданг гаплашяпти. Аммо барибир
бу йил кечикдинг-ов! Аттанг!.. ўқигинг келмайди-да, бо­
лам. Шунча репетиторга қатнаганинг нима бўлди? Бошқа
тенгқурларингга қара...
— Кимга карай? — диқкат бўлди Ғолиб. — Фаридгами?
Музаффаргами? Кимга?.. Ёки Шавкаттами? Юрибди-ку,
ҳаммаси. Мен бор кучим билан ҳаракат килдим. Ахир,
ҳеч ким ипидан-игнасигача билмайди-ку! Дадам ўша
одамга ишонмаганларида ҳозир ўкиб юрган бўлардим.

250

Нот ан иш

— Оббо! 1$ачонтача дадангга орқа ^илиб юрасан-а?
— Нима ^илай, ойи, икки йил йи^илдим.
— Сен дадангдан нолима, Ғолиб. Дадангнинг ишла-
ри куп. Шундо1$ ҳам пушаймон бўлиб юрибди. ўзинг
ҳам ^аракат ^илгин эди. Аста-секин дадангнинг ёнига
киринглар, тиргак бўлинглар. Ишлаб тур, десам, ишла-
гинг ҳам келмайди. Одамлар нима дейди?
Ғолибнинг жаҳли чиқди:
— Уқишга кириб битирмагунимча ишламайман,
дедим-ку! ўзларинг, ана, тўғри бўлади, мана, тўғри бўлади,
деб юравердиларинг.
— Уйлантирамиз, деяпмиз. Эрта-индин совчилик-
ка борсак, ўғлингиз ўқийдими-ишлайдими, деб сўраш-
майдими? Ҳадемай уйланарсан ҳам. Кейин ўт$иб
бўларканми? ў^иш ҳақида гапирсам, институтдан
йиқилганларни санаб берасан. Бошқаларниям айт. Сенга
ёқмайди... Барибир ўқиигинг керак, болам. Бизнинг ои-
ладагилар ў^имаса, обрўйимизгаям тўғри келмайди, ўзинг
яхши биласан. Биттаси бўлмаса, биттаси барибир гапи-
ради. Буёқда укаларинг ҳам улғайишяпти. Уларга ўрнак
бўлишинг керак-ку!
Ғолиб яна таъна қилмоқчи эди, ran чўзилишини ўйлаб,
«хўп-хўп», дея ^олди. Хозир фикри-зикри университет-
дан кўра Манзурада. У билан гаплашгиси келди.

♦**

Я на учрашдилар.
— Мен бир режа туздим, — деди Ҳайдар. — Аммо сиз
нима дейсиз, билмайман. Боинга чора йўт$. Айтиб кўрдим,
бирортасига рози бўлмадингиз. Охирги йўл қолди.
— Айтинг, — деди Манзура унга умидвор тикилиб.
Ҳайдар кўзларини олиб қочди. Бу гапларни айтиш
оғир эди, албатга. Аммо ростдан ҳам кечаси билан ухла-
май, фақат шу йўлгина иккаласини бахтли қилиши мум-
кинлигини ўйлаганди. Даставвал бу режасидан қўрқиб

------ -- -■ 251

Анбар Намезеб

кетди. ўзини ўзи койиди. Бироқ Ғолибга ра^ми келгани
сайин Манзурадан айрилиб ^олиш мумкинлиги кўз олди-
га келаверди. Ахир, Ғолиб олиб кетади бу бахтини! Икка-
ласининг неча йиллик севгиси эмас, Ғолибнинг кечагина
куртак очган муҳаббати усгун келяди...

Ҳайдар қалтис режасини қанчалик хаёлидан қувма-
син, у янада миясида айланаверди. Ҳа, бошқа бирортаям
иуд иуқ'

— Нега индамайсиз? — туртди уни Манзура. — Қан-
дай режа?!

— Айтишга тил бормайди, Манзура. Аммо
муҳаббатимизни қутқариб қолишнинг ягона йўли шу!

— Нега чўзяпсиз, шунчалик ёмон ишми?
— Билмадим, ёмонми-яхшими... Менга қаранг... Аввал
айтинг: агар сизни мана шу Ғолибга узатишмаса, бошқага
бериш ниятлари йўқми, ипп$илиб?
— Йў-ў-қ, — бош чайқади Манзура. — Мен мана шу
Ғолибдан хавфсираб турибман фа1$ат.
— Яхши... Лекин бу хавфли иш, Манзура.
— Бошладингизми, айтинг.
— Эртага тоққа чиқамиз, тўғрими? Кўп синфдошла-
римиз боради. Энди сизнинг ҳам чиқишингизга тўғри
келади. Анови Муяссар билан Шаҳнозага айтинг, уйла-
рингизга бориб, отангизни кўндиришсин. Охирги марта
дейишадими, бошқача гапиришадими, нима бўлгандаям,
кўндиришсин. ўзингиз ҳам ялининг. Ғолиб ҳам чиқади,
албатта...
— У мени тоғда ҳам тинч қўймайди-ку! — ҳайрон
бўлди Манзура.
— Ҳамма ran шунда-да, Манзура! Бундан фойдаланиб
қолиш керак.
Қиз елка қисди:
— Тушунмадим.
— Мен алдаб-сулдаб, унта роса ичираман. Кейин сиз... —
Ҳайдар уёғини айтишга қийналди. Анчагача жим турди.

252 ■ -- - ' • - -- - =

Нот ан и iu

— Нима мен?..
— Сиз ҳеч кимга сездирмай бир ўзингиз қир томонга
кетасиз. Фурсатдан фойдаланиб, мен Ғолибни жазавага
соламан. «Манзура қир томонга кетди. Орқасидан бор-
гин, сезиб юрибман, севиб қолгансан», дейман. Турган
ганки, у сиз кеттан томонга жўнайди. Бошқаларга сез-
дирмайман, чалғитиб тураман. Олдингизга боргач, $ир-
нинг лабита чақириб, кейин пастга итариб юборасиз. Ҳеч
ким ҳеч қачон сиздан шуб^аланмайди.
Ҳайдардан бу гапни эшитган Манзура қотиб қолди.
— Мен роса ўйладим, бошқа йўли йўқ, — давом этди
Ҳайдар. — Кейин сиз қирни айланиб ўтиб, гўё ҳеч ran
бўлмагандек, бошқа томондан қайтиб келасиз. Бу пайт-
да ҳамма ҳар ёққа сочилиб кетган бўлади. Кечки томон
йиғилсак ҳам катта ran. Шундан кейингина ким бор,
ким йўқлиги суриштириш бошланади.
— Нималар деяпсиз? — Манзура бу ишни худди ҳозир
^илиши керакдек талвасага тушиб қолди. — Мен бундай
қилолмайман.
^айдар босиқлик билан яна сўзлай кетди:
— Менга қар;шг, бу ишни аввал ўзим ^илишни ҳам
ўйладим. Афсус, бўлмас экан. Ғолиб менинг ортимдан
қирга бормайди-ку, тўғрими? ўзим алдаб олиб чиқай де-
ганимгаям кўнмайди. Майли, шундай қилдим ҳам дей-
лик. Аммо у ерда ҳам ^ирнинг лабига келишга ундасам,
рози бўлмайди. Шартта орқасига қайтиши ҳам мумкин.
Сизнинг ортингиздан эса қаё^кд бўлсаям кетаверади.
Ичини 1£издираман-да! Дугоналарингизни чалғитиб ту­
раман. Ғолибнинг ортингиздан бориши кераклигини эса
фақат ўзига шиппгийман. Сиз қилганингизни ҳеч ким
кўрмайди.
Манзура узоқ ўйланиб қолди. «Сиздан бу гапни кут-
магандим», дейишини кутганди Ҳайдар. Йўқ, ундай де-
мади.

—~ ~" -..... - 253

Анвар Намазов

— Мен бошқалар кўриб қолишини ўйлаётганим
йўқ, — сокин сўзлади Манзура. — Бу ишни қилолмай-
ман. шуни айтмоқчиман.

— Манзура, бир кун қолди, — эслатди Ҳайдар. — Энг
қулай фурсат шу! Эртага ҳал қилмасак, муҳаббатимизни
асраб қололмаймиз. Бундан бошқа чора йўтулигини жуда
яхши англаяпсиз. Акс ҳолда ҳадемай сизга совчилари-
ни юборади, шу билан тўй-томоша!.. Эшитдим, Ғолибни
ёзда уйлантиришмоқчи экан.

— Йўқ, бундай ^илолмайман, — Ҳайдарни қучоқлаб
олди Манзура. — Мен қўрқяпман, ғ^ўрқиб кетяпман, Гай­
дар.

Орага сукут чўкди.
Ҳайдар ^афсаласи пир бўлиб, унинг қўлларини
бўйнидан олди.
— Унда бахтли бўлинг, — деди. — Бугун — охирги
учрашувимиз!
Манзура кўзларини катта-катта очди:
— Уна1$а деманг. Яхшиси, бошқа йўлини излайлик.
Илтимо-о-о-с...
— Топинг, — бефарқ гапирди Ҳайдар. — Мана, мен
бошқа йўлини тополмадим. ўзига бор ганни айтинг, де-
салс кўнмасангиз, қочиб кетайлик, десам, отам оқ ^илади,
десангиз. Онангизга билдиринг ҳам дедим, кўнмадингиз.
Яна нима қилай^ Агар севгимизни асраб қолиш фақат
ўзимга боғлиқ бўлганида жонимни ҳам аямасдим. Бирор-
таям таклифимга рози бўлмадингиз, охиргисига кўнинг-
да!
— Бошқаларга сездириб қўйсам нима бўлади ? — Ман­
зура ноилож рози бўлаётган эди.
— Ҳалила ўзи билан ўзи бўлади, деяпман-ку сизга!
Қолавсрса, бу томондан айланиб келгунингизча қанча
вақт ўтади, биласизми? Мен ўзим уч-тўрт бола билан
Ғолибни излаб кетган бўламан.

254 -- - - ■

Нот ан и ш

— Қир томонда ҳеч ким бўлмасмикан?
— Нега бунча хавотирланасиз? Ким ҳам бўларди у то­
монда ?!
Манзура бироз сукут сақлаб, кейин йиғлаб юборди:
— Уни қандай қилиб итариб юбораман, Ҳайдар?
— Агар мени куз олдингизга келтирсангиз, бу иш
қўлингиздан келади. Одамлар севгиси йўлида не-не иш-
ларни қилишмаган, тўғрими?
Манзура кўз ёшларини артди:
— Қўрқиб кетяпман, Ҳайдар...
— Қўрқманг, ҳаммаси яхши бўлади... Хуллас, режани
тушундингиз < Келишдик, эртага ишга киришамизми'
Манзура секингина бош ирғади.

***

Манзура уйга келгач, эртага Ьуўл урадиган иши на>$адар
мудрит эканлигини янада чуқурроқ идрок этди. узини
қўярга жой тополмади. Худди Ҳайдар уни бунга мажбур-
лаётгандек, ундан хафа $ам бўлди. Узича бошқа йўлини
қидирди. ўйлаб-ўйлаб, барибир тополмади. Шунга қара-
май, вақт ўтган сайин юраги орқага тортаверди. Оила
дастурхон атрофида жамулжам бўлганида тузукроқ ўти-
ролмади. Манзуранинг ҳаловати йўқолган эди.

— Эртага қизингизнинг синфдошлари тоққа чиқаётган
экан, — деди ойиси отасига. — Рухсат берасизми?

Мансур ака қизига бир қараб қўйиб индамади. Кейин
овқатланишда давом этиб деди:

— Синфдошлари билан чиқадиган бўлся, нимаям дер-
дик' Кеч қолиб кетмайсизларми ?

Манзура ичидагини айтди:
— Менинг боргим келмаяпти.
Ойиси билан укаси кулди.
— Тавба, жон деб турибсан-у, боргим келмаяпти,
дейсан-а' — деди Сожида опа. — Даданг айниб қолмасин
тағин. Қо^хэнғи тушмай қайтарсизлар-а ?

------- - - ------ 255

Анвар Намазов

— Ҳа, — деб қўйди Манзура...
Кечки овқатдан сўнг Манзура ўзини ҳарчанд иш би­
лан андармон қилмасин, куз олдида Гайдар билан Ғолиб
гавдаланаверди. Аксига олгандай, отаси тоьрр чиқишига
рози! Нима қилсин? Эртага Ҳайдар барибир қўймайди.
Имо қилавериб бўлса-да, шу ишни қилишга ундайди.
Манзура қандай қилиб Ғолибни итариб юборади? Ахир,
ўша қирдан тушиб кеттан одам тирик қолмайди-ку!
Ҳайдарнинг ҳам нияти шу аслида! Нега ўзи қилмайди?
Қўрқоқ! Бошқалар шуб^аланиб қолармиш!
Яхшиси, Манзура Ғолиб билан яхшилаб гаплашиб
кўрса-чи? Бор гапни айтса?! «Илтимос, фақат ҳеч кимга
гаггириб юрманг», деса-чи?.. Бўлмайди-да! Ғолиб барибир
айтади. Аламидан ҳам шундай қилади. Иродасиз, худбин!
Фақат ўзини ўйлайди.
Ҳа, ^айдарни тушуниш керак. Роса уйлаган бу ҳақда.
Ҳақи^атан ҳам бир кун ^олди. Энг ^улай имконият —
эртанги тоғ сайри! Фақат Манзура бу ишни қилиш-
га журъат тогюлмаса нима бўлади? Маст-аласт Ғолиб
тегажоғлик қилишдан ҳам тоймайди ўшанда. Бор кучини
йиғиб, қирдан итариб юбориши керак, вассалом! Гайдар
иккаласининг бахти ана шунга боғлиқ бўлиб турибди.
Кейин бир ran бўлар! ^еч ran йўқдек, Ҳайдар билан
туйи ўтказилади. Қирдаги жиноят ҳам унутилиб кетади...
Унутилиб кетармикан? Манзура виждон сўроғига рўбарў
келмасмикан? Ахир, одам ўлдириб, кейин бамайлихотир
яшаш осонми? Наҳотки, ўзларининг бахти деб бир жон-
га раҳмлари келмаса?
Ғолиб, Ғолиб! Жимгина юргандинг-ку! Нега ^алова-
тимизни бузасан? Севишганлар орасида, албатта, битта
чақир тиканак ўсиб чиқиши шарт экан-да! Азалдан дол­
ган 1$онуният! ўқишга киргин эди, йўқолиб кетардинг
ўша ёқларга! Бошга битган бало бўлдинг! Қўшни экан-
лигимиз энди эсингга тушиб қолдими? Бу қизнинг ҳам

256 - - — - — - ----- ----------

Нотаниш

кунгли, юрагининг эгаси бордир, деб ўйлаб кўрмадинг-
ми $еч?

Ғолиб бугуи $ам ^ўнғироқ ^илибди. Манзуранинг
синглисига тайинлаб ҳам қўйганмиш!

— ўчир овозингни, — деди ^ур^иб кетган Манзура. —
Уйдагилар эшитмасин.

У отасининг бир вақтлардаги ваъдаси эсига тупгиб
қолишидан хавотирда эди. Ишқилиб кўча-кўйдами, би-
рор даврадами, Шокир ака билан юзма-юз келиб ^олма-
син. Ғолибнинг отаси уйи ёки чойхонага чақириб қолма-
син. ўша ran қўзғалади-да дарров!

Эски ran т$андай қилиб Ғолибнинг эсига тушди? Ай-
тилган бўлса, айтилгандир. Манзура ойисига Ғолибнинг
шум қилиқлари тўғрисида бир гал гапирмоқчи, бундай
такасалтангларнинг келажаги йўқлигини билдирмоқчи
ҳам бўлганди. Аммо тилини тийди. Назарида ҳар бир гапи
билан тилидан илинмо^чидек туюлиб кетди ўзига. Ойиси
шартта отасига айтса нима бўлади? Огаси, лафз ҳалол,
деб улардан совчи келишини пойласа ҳам ажаб эмас’

Огаси ваъда берган бўлса, Манзура ҳам кўнгли, инон-
ихтиёрини Ҳайдарга топширган, иккаласи аҳд-паймон
қилишган.

Ҳаммасига ўзинг айбдорсан, Ғолиб! Ўртамизда пайдо
бўлмаганингда шу машъум режа ҳам йўқ эди. ^айдар
айттанидек, одамлар севгиси учун нималар қилишмаган.

***

Ғолибнинг кўнгли чоғ. Эртага Манзура ҳам борса ке-
рак. Агар бормайдиган бўлса, ўзи кириб, Сожида опани
кўндириб чиқади. «Қизингиз бутундан бошлаб менинг
паноҳимда бўлади», деб шама қилиб ҳам т^ўяди. Кейин
тоғда Манзура билан тўйиб-тўйиб гаплашади. Кўнглидаги
кечинмаларини айтади. У нима деса, десин!

Тоғ сайридан қайтгач, онасига «ўша қиз» Манзура
эканлигини маълум ^илади. Балки онасининг ўзи ҳам би-

- 257

17— Нппшш/ш

Анвар Намаю#

лар? Индамай кузатиб юргандир? Сожида опага айтиб
қўйган бўлиши ҳам мумкин, эугимол! Бу ҳақда эшит-
ган отасининг ҳам чеҳраси ёришиб кетса керак. « Қара-я.
бўлажак келин ёнгинамизда экан-у, эътибор бермабмиз,
ўғлинг ҳам чатоқ», деб ь>ўяди. Мансур аканинг ваъдаси
ёдига тушса ҳам ажаб эмас. Хуллас, иш пингиб турибди.
Манзура бплан ҳаётини боғлайдиган ришта қўлида, шун-
доқ тортса, у югуриб келади.

Сожида опа ҳам рози бўлиши турган ran. Қизи
1$ўшни хонадонга узатилади-ю, йўқ дермиди ? Жон десин
Ғолибдек куёвга! Тўйни ҳам шунақанги вадаванг қилиб
ўтказишсинки, бир умр Манзуранинг ёдида қолсин.
Синфдош дугоналари ҳасаддан ёрилиб ўлсин...

Ич-ичига сиғмаган Ғолиб, кеч бўлишига ^арамай,
Манзураларникига қўнғироқ уилди. Гўшакни Сожида
опа кўтарди. Ғолиб яхшилаб саломлашиб, мақсадини
айтди.

— Манзура ухлаяпти, шекилли, Ғолибжон, ними га-
пинг бор эди? — сўради Сожида опа.

— Эртага тоқуа чиқаётган эдик, у ҳам борадими-
йўқми, билмоқчи эдим, — чайналди Ғолиб, кейин беих-
тиёр ёлғон қўшиб гапирди: — Рўйхат қилиш менга топ-
ширилганди, хода.

— Боради, — деб жавоб берди Сожида опа. — Дада-
сидан ўзим рухсат олиб бердим. Ёш бола эмассизлар-ку,
эҳтиёт бўласизлар-да!

Ғолиб бу гаини, «қизимни сенга топширдим, эҳтиёт
қиласан» қабилида тушуниб, тиржайиб қўйди. Хайрла-
шиб гўшакни қўйгач, қийқириб юборди...

Укаси кирганида у яна Манзуранинг альбом ичидаги
суратига термилиб ўтирарди. Дарвозахонада бир жўраси
чауираётганмиш! Бемаҳалда ким бўлди экан? Э, ними
фарқи бор? Эртанги тоғ сайрининг муҳокамасидир-да!
Бу болалар ^али-бери ухлашмайди энди! Пул сўраб кела-
веришади.

258 - - --

Нотан иш

Ғолиб дарвозадан чиқиб, Ҳайдарга кўзи тушди.
— Ие, Ҳайдар, сенмисан, жўра, кел. Кир уйга.
— Йўқ, раҳмат. Шунчаки ўтиб кетаёттандим, бир
йўқлай, дедим. Ишларинг яхшими, уйдагилар соғ-
саломатми?
— Шукр, ҳаммалари яхши. Кир уйга.
— Ҳалиги... эртага сен ҳам боряпсанми? сўради

Шунчаки сўрадими ёки атайин сўроққа тутдими,
Ғолиб англай олмади.

— Албатта, бораман-да, жўра, — жавоб берди у. —
Ахир синфдошлар бплан ҳар куни чшўяпмизми тоқзр?
Нима эди?

— Йўқ, узим шунчаки! Кимлар бораётганини
билмоқчи эдим.

Ғолиб ичидаги гапни сақлаб туролмади:
— Бошқаларни билмадим-у, мен билан Манзура, ал­
батта, борамиз. Қўшнимиз-ку'
Ҳайдар индамади. Афтидан, нима дейишини ҳам бил-
масди. Уртага ноқулай жимлик чукди. Атроф қоронғи
бўлса-да, Ғолибнинг чақнаган кўзларидаги нур порлаб ту-
рарди. Айни дамда у дилидаги гапларни Ҳайдар билан
бўлишгиси, орзулари ҳақида мақтангиси келди. Аммо
бу ўртоғининг қандайдир гапи борлигини ўзича тах-
мин қилиб. оғзини пойлади. Тоққа чиқиш-чиқмаслигини
билиш учунгина келганга ўхшамайди. Худди шундай
бўлди.
— Ғолиб, менга юз минг сум пул керак, бериб турола-
санми^ — деб сўради Ҳайдар.
— Шуна^а демайсанми ? — самимий гапирди Ғолиб. —
Уялмасдан сўрайвер-да! Ҳозир олиб чиқаман.
— Тўхта, — деди Ҳайдар, — илтимос, уйдагиларинг
менга бераётганингни билишмасин. Ноқулай. Кейинги
ҳафтада қайтараман.

259

Анвар Налююв

— Хўп, оғайни, — шундай деб Ғолиб ичкарига кириб
кетди...

У пул олиб чиқиб, Ҳайдарнинг қўлига тут^азганида
ҳам кайфияти яхши эди. Тезро^ тонг отиши, янги кун
келиши, кейин эса Маязуранинг ортидан соядек эрга-
шиб, хилватда у билан суҳбат ^уришни куз олдидан кет-
казмасди. Манови Гайдар, гўйинг қачон, деб сўраса-чи?
Кимга уйланмоқчисан, деб қизиқмайдиям! Шундо^ина
'гўрт-беш уй наридаги дарвозани кўрсатиб юборарди.
Агар бу ҳақда Ғолибнинг ўзи ran бошласа, эртага барча
йигитлар калака қилишлари мумкин.

— Ра^мат, — деди Ҳайдар. — Энди бора ^олай, эртага
куришамиз.

Хайрлашишди.

**♦

Манзуранинг ноқулай аҳволда қолганини курган Гай­
дар ачиниб кетди. Бечора, икки йигит зимдан кузатаёт-
ганини сезятгги-да! Боя машина устида ҳам Ғолиб унга
интиқ тикилаётганини кўриб, рашки келган эди. Сўнгги
умид-илинжи бугунги кундан бўлгани сал таскин берар-
ди, холос. Иш^илиб Манзура панд бериб қўймасин. Ду-
гоналари ёнида у янада гўзал кўриниб кетди. Иўқ, севги-
лисини Ғолибга бериб қўядиган аҳмоқ йў^. Насиб этса,
Ҳайдар у билан бахтли бўлади.

Қизлар картошка, сабзи арчиш, йигитлар эса қўлбола
ўчоқ^а ўтин қалаш билан овора эдилар. Ҳайдар Манзу-
рага ^анчалик илҳақ ^араётган бўлса, Ғолибга шу қадар
адоват билан боқарди. Шу аснода ўзини Ғолибга яқин
тутиб, мактаб давридаги шўхликларини тилга оларди.

Ҳайдарнинг ташаббуси билан йигитлар овқат пиш-
гунча ичкиликни бошлаб юборишди. Нима қилиб бўлса-
да, Ҳайдар Ғолибни маст қилиши керак. Аммо аксига
олиб, у ичишдан бош тортарди. Ниҳоят, биринчи пиёла-

260 - ----- =----- l -------

Нотаниш

дан сунг Ғолиб кейинги қадаҳларни қайтармади. Унинг
бўлар-бўлмасга кулиб, қаҳ-қаҳ уриши эшитила бошлади.
Манзурадан эса баталюм кўз узмай қолди.

Овқат сузилгач, Ҳайдар янада ҳаракатчан бўлиб қолди.
Ғолибнинг пиёласига тўлдириб қуииб узатаверди.

— Ол, жўра, гўштнинг тагида қолиб кетади, — дерди
у Манзурага тикилаётган Ғолибни чалғитишга уриниб. —
Буни физика ўқитувчимиз Санжар ака учун оламиз! Сени
кўп мақтарди, эсингдами?

«Ишқилиб бу анқов ўчиб ^олмасин», деб ҳам ўйлади
^айдар ичида. Иигитлар қорин тўйғазиб, қартабозликка
ўтишганида у секин йўталиб, Манзурага ишора ^илди.
Қиз эшитмадими, эшитмаганга олдими, индамай ўтира-
верди. Анчадан кейин ўрнидан туриб, арчазор томон юра
бошлади. Муяссар ортидан эргашган эди, нимадир деб,
якка ўзи кетди.

— Менга i$apa, юр, анови дарахт панасига борамиз, —
деди Ҳайдар Ғолибга. — Манови қиморбозлар орасида
нима бор бизга? ўша ерда шакаргуфторлик ^иламиз.
Сен иккита пиёла ол. Тур.

Ҳайдар ярим шиша ароқ, ликопчадаги гуштни кўта-
риб, ўрнидан турди. Аммо Ғолиб кўзлари бесаранжом
бўлиб, Манзурани излар, жойидан қимирламасди.

— У ерда нима ғ^иламиз? — деди кекириб. — Менга
niy ер маъқул.

Ҳайдар секин унинг қулоғига шивирлади:
— Юрсанг-чи, сенга зўр ran бор, Манзура ҳақида.
— Нима?
Ҳайдар «жим» ишорасини қилиб, унинг ичини янада
қиздирди. Икковлон чеккароққа ўтдилар. Яна қуйилди.
Ҳамма ўзи билан ўзи овора: кимдир ухлаган, ким-
лардир ён-атрофга сочилиб кетган, уч-тўрт йигит
ўйинга берилган, баъзилар ўчоқ атрофида куймала-
нишарди. Ҳайдарнинг тахминига кўра, Манзура ^али

-------- — ■ -- ---------- 1 - -- 261

Анвар Намозов

қирга етиб бормаган. Ғолиб бир сўз демай, унинг га-
пини кутарди.

— Манзурани севиб қолибсан-да! — деди ўлганининг
кунидан тиржайиб Ҳайдар. — Қойил!

Ғолиб унга ^айрон бўлиб қаради.
— Биламан-да, — давом этди Ҳайдар. — Келганингдан
буён кўз узолмаяпсан-ку!
— Мен уига уйланмо^чиман, — дангал гапирди
Ғолиб. — Нима, мумкин эмасми?
— Секинроқ, — кулди Ҳайдар. — Ким сенга уйланма,
деяпти? Ошинг ҳалол бўлса, кўчада ич! Сенга зўр ran ай-
таман. Ҳозир айни мавриди! У билан ёлғиз гаплашиб ол.
Сен билан гаплашиш учун атайин гуриб кетди-ку! Уни­
ям сенда кўнгли бор.
— Қаердан биласан?
Ҳайдар унинг пиёласига тўлдириб қуйди:
— Ич, ^озир айтаман.
Ғолиб бир зумда пиёлани бўшатди.
— Қайси томонга кетди? — деб сўради кейин атрофга
қараб. — ўзи у билан гаплашмо^чи эдим.
— Шошма. Аввал қандай қилиб билганимни айтай-да!
— Айт-чи!
— Мен онамдан билдим. Сожида опадан эшитибди.
Қайсидир қариндошларига узатишмоқчи экан, Манзура
рози бўлмабди. Сенда кўнгли борлигини билдирибди.
Онаси ҳам индамабди. Совчи юборишингни кутишяпти,
овсар!
Ғолиб тиржайди:
— Йўр-ей! Зўр-ку! Совчилар ҳам ҳадемай бориб қоли-
шади. Аммо ўзи нега бунча ноз ^илади?
— Ноз қилади-да! Кўнгли борлигини айтсинми сен-
га? Бугун иккалангни кузатиб, аниқ сездим. Сени сева-
ди. Кеча уйингга борганингда айтмо]$чи эдим-у, бугун-
ни мўлжалладим. Мана бунақа ўтириб айтган бошқача-

262 -- - --- - --- ........ -—- - - — ■

Но та ниш

да, дилни дилга ёриб, тўғрими? Иш^илиб тўйингта
чақирасанми ?

— Ие, албатта, чақираман, жўра! Қуй, мановиндан!..
Қайси томонга кетди?

— Секинро1$ гапир, — яна пичирлади ^айдар, пиёла-
га аро^ қуяркан. — Ша^ноза билан Муқаддас эшитса,
улар ҳам эргашади. Менимча, қир томонга кетди. Бориб,
дилингдагини тўкиб сод. Ҳеч кимга билдирма, халақит
беришади.

Ғолиб бу қадаҳни ҳам бўшатиб, ўрнидан турди. Кейин
Манзура кетган томонга равона бўлди.

Ҳайдар қарта ўйнаётган йигитлар ёнига қайтди:
— Менгаям сузинглар, бир кўзингга кўрсатай сенлар-
нинг!
— Кейинги ўйиндан кушиласан, — деди қартасидан
кўз узмаётган Музаффар. — Ғолиб қани? Роса ўчибди-ку
бола!
— Билмасам, — жавоб берди Ҳайдар ўзини ухлаганга
солиб, аслида юраги така-пука эди. — Э, бўпти, ўзларинг
ўйнайверинглар, биз дам оламиз.
У кўзларини юмиб ётаверди. Қулоғи динг! Қандай чи-
дайди энди? Манзура икки-уч соатда қайтмаса керак.
Нима бўларкан?
Кечадан буён ухламаганими ёки мастлик таъсир қил-
дими, барибир кўзи илинди. Қанча ухлади, билмайди.
Бир пайт кимдир оёғидан туртди. Музаффар экан:
— Тур-эй! Кимдир қич^ирди. Бир бало бўлмаганми-
кан?
Ҳайдар дастлаб Музаффар нима деганини илғлай ол-
мади. Кўзларини катта-катта очганча i$apap экан, Манзу­
ра эсига тушиб, сакраб турди. Етти-саккиз чоғли йигит
ён-атрофга қулоқ солганча жим туришарди. Қизлар эса
индамай қозон-товоқни йиғиштириш билан банд. Гай­
дар, нима ran, дегандек, Музаффарга тикилди. У эса елка
қисди-да, «жим» дегандек имо қилди.

====================== 263

Анвар Намазов

— Э, бирортаси қўрқитиш учун атайин бақирган, —
деди қўл силтаб Шавкат. — Ғ ичига сиғмай қичқирган, ё
«^аммангни бир қўрқитиб ^ўяй», деган.

— ўғил болами, қиз болями? — ичи қизиб сўради
Ҳайдар. У юз ифодасини овсар ^илиб кўрсатишни ҳам
унутмади. — Балки, қўй-$ўзидир?.. Оббо, нега индамай-
сизлар, ким қичқирди ўзи?

— Қиз боланинг овозига ўхшади, — жавоб берди Му-
заффар. — Додлаб юборди ўзиям!

Ҳайдарнинг ичи така-пука бўлди. Манзура
ба^ирганмикан? Нега? Аслида Ғолиб ^ичқириши ке-
рак эди-ку, агар қирга чиққунча кайфи тарқаглн бўлса!
Тағин у Манзуранинг ўзини жар лабидан итариб юбор-
ган бўлмасин!

— Сизляр нега индамайсизлар? — ўчоқ бошидаги қиз-
ларга бақирди Ҳайдар. — Ёки эшитмадиларингми ? Қиз
боланинг овози деяпти-ку!

Шаҳноза ^ўлидаги ишини ташлаб, йигитларга яқин
келди. Буларнинг авзойини кўриб, аввал кулимсиради,
кейин аҳвол жиддийлигини ўйлаб, юзи боип$ача тус олди.

— Менимча, овоз мана шу томондан келди, — деди
у қир томонни кўрсатиб. — Бизникилар бўлмаса керак.
Ахир $ир томонга ҳеч ким кетмаганди-ку’ Чўнон болалар
бақиряпти, деб ўиладик-да биз.

Музаффар ганни чўрт кесди:
— Бу қирнинг қанақалигини биласизми ўзи?
Шунақанги хавфлики, чўпон болалар ҳам қўркади бо-
ришга. Отамнинг айтишича, 6у қир тебраниб турармиш!
— Нималар деяпсан? — жаҳли чиҳди Шавкатнинг. —
Кетдик, ундан кўра синфдошларни излайлик. Ҳадемай
қоронғи тушиб қолади. Бу гаранглар ҳам юради довди-
раб. Қачон йиғиламиз-у, қачон уйга қайтамиз энди?
Ҳайдар таклиф киритди:
— Мянови тепаликка чиқиб, «кетяпмиз», деб бақириш
керак. Ростдан ҳам қоронғи тутпса, ^ийин бўлади.

264 -- ■ - ---- - . ■ ■ --------- --

Нотаниш

Ён-атрофдан етти-саккиз нафар йигит-қизлар кириб
келишди. Улар ҳам ўзларича ким Ьуичқирганини муҳокама
қилишарди. Бирови, «қиз бола эди», деса, бошқаси, «йўт$,
ўғил боланинг овози эди», дейди.

Ҳаммадан ҳам Ҳайдар азобда эди. Манзура қайтиб
келгунича ич-этини еб қўяди. Умуман, қайтиб келарми-
кан? Нега ь^айтмайди, албатта, қайтади. Музаффар янг-
лиш эшитган бўлиши керак. Ипп$илиб итариб юборган-
микан?

Кўз олдида Ғолиб билан Манзуранинг яккама-якка
олишуви жонланиб, баттар хавотирга тушди. Нега шун-
дай режа тузди-я?! Манзуранинг кучи етадими-йў1$ми,
нима учун яхшилаб ўйлаб курмади? Иўқ, кучи етарди.
Қир лабига чақириб, шундо1$1$ина итариб юборса бўлди
эди. Тўхта, Ғолиб унинг қўлига маркам ёпишиб, иккаласи
тушиб кетган бўлса-чи? Ахир, жон ширин! Агар шунақа
бўлмаган бўлса, нега Музаффар, қиз боланинг овози эди,
дейди? Балки Манзура қўрққанидан додлаб юборгандир?
Кайфи тароқ Ғолиб нималар рўй берганини англашга ул-
гурмагандир ҳам, эҳтимол? Агар...

Агар Ғолиб ўлмаган бўлса, кечаги пулини ^айтариб бе-
ришга тўғри келади — ҳозир ^ўьуқисдан шу ъщда ўйлаб
Гайдар ўзидан уялиб кетди! Пул керак эди-да! Шайтон
васвасага солаверди: «Ғолиб барибир ўлиб кетади, пулни
цгундан ол», деяверди. Юз мингни ундан олаётганида ҳам
«сен барибир ўлиб кетасан-ку», деган ran калласида айла-
наверганди кеча. Бу пулни Ҳайдар ўзининг тгулига 1$ўшиб...
нико^ узуги олмо1$чи эди. Қаердан пул топганини Манзу-
рага айтмасдан, албатта!..

— Тураверамизми шу ерда? —асабийлашди Ҳайдар.—
Юринглар, излайлик. Ахир, бошқа ҳеч ким келмаяпти-ку!

— Рамиз, Элдорлар ҳозир келишади, Юлдуз, Жами-
ла, Сурайё, Хосиятлар билан бирга, — деди Басила. —
Орқамизда эди улар.

- - = 265

Анбар Намозоб

Фарид ^ўшимча қилди:
— Малика ҳам ўшаларнинг ёнида. Пардани эса пастда
кўргандим. Тавба, ким бўлиши мумкин бақирган ?
— Қир томонга бориhi керак, — деди Музаффар. — Бу
ерда кутганимиз билан фойдаси йўт$.
Ичи сиқилиб кетган Гайдар Муяссардан шунчаки
сўраган бўлди:
— Манзура қаерда, айтгандай?
Муяссар арчазор томонга ишора қилди:
— Мана шу томонга кетганди, анча бўлди. Лола тера­
ман, деди, шекилли? Кайфияти йуқ экан, индамай қўя
қолдим. Бир ўзим айлангим келяпти, деди.
Шавкат Ҳайдардан сўради:
— Ғолиб-чи, у 1$аерга кетди?
— Мен ^аердан биламан? — кўзларини олиб қочди
Гайдар. — Гандираклаб юргандир-да! Мен сизларнинг
ёнларингда эдим-ку!
— Иўқ, бирон жойга кетаман, демадими ? Бирга ўтир-
гандинг, шекилли?
^айдарнинг жаҳли чиқди:
— Катта аммасиникига! Қизиқсан, бу тоғ бўлса, қаерга
кетганини айтиб кетадими, овсар?
Шавкат индамай қолди.

***

Сожида опа нимадир юмуш билан банд эди. Телефон
жиринглаб, гўшакни Мансур ака олди. Ким биландир
гаплашиб, ранги ўзгарди.

— Ҳозир, ҳозир бораман, — деди-ю, гўшакни ташлаб
ичкарига кириб кетди. У эндигина ишдан қайтиб, уст-
бопгини алмаштириб чиққан эди. Яна ишга киядиган
кўйлагини эгнига илиб чиқди. Иўл-йўлакай тугмаларини
ўтказиб, дарвоза гомон юрди.

— Нима ran? — кўнгли алағда бўлиб сўради Сожида
опа.

266 ' ------ . г-—

Но танит

Мансур ака индамай чиқиб кетди.
Сожида опанинг юраги бир кўнгилсизлик бўлганини
сезди. Негадир эрталабдан бери қизини ўйлайвериб, ха-
вотирга тушган эди. Худди Манзура ўзини бир бало ^ила-
дигандек туюлаверди. Қизи хомуш кетгани учунми, энди
Сожида опанинг ичини ит тирнади. Эри ҳам индамай
жўнагани янада баттар таъсир 1$илди. Ким эди қўнғиро1$
қилган? Нега хўжайинининг афт-ангори ўзгарди?
Аксига олиб, боппуа болалари уйда эмас — Манзура-
нинг дугоналаридан бирортасиникига юборарди. Узи
1$айтишдимикан ? Қайтишмаган бўлса, бирор хабар бор-
дир? Тогу тошда телефон ҳам ишламайди, қўнғироқ
қилай, деса!
Сожида опа чидай олмай, кўчага чиқди. Энг яқин
хонадон — Ғолибларникига ўтади. Гап орасида сўраган

и.
Уларнинг дарвозасини тақиллатиб, секин кириб
борди. ^овлида Родила опа куймаланиб юрган экан.
Сўрашишди. У ё$-6у ёқдан гаплашдилар.
— Қачон қайтишаркан ? — чидай олмади Сожида опа.
— Болаларми, ҳадемай келиб қолишса керак.
Бу жавоб уни қониқтирмади. Кўнгли таскин топма-
ди. Аммо кўнглидаги хавотири ҳақида айтгиси келмади.
Айтгиси келмади эмас, худдики айтса, амалга ошади-
гандек, хаёлидаги нохуш ўйни қувишга ^аракат қилди.
Роҳила опа унинг нимадир демоқчилигини сезиб, оғзини
пойлади.
— Ёш бола эмас-ку улар, нега хавотирланасиз? —
деди шунчаки гапирган бўлиб.
— Хавотирланиш эмас, бир сўрай девдим-да, — жавоб
берди Сожида опа. — Ҳалиги... отаси ким биландир теле­
фонда гаплашиб, шоша-пиша чиқиб кетди...
Родила опа 6у гапни эпгитиб, ҳайрон бўлди. Яна ни­
мадир дейишини кутди. Сожида опа индамагач, таскин
берди:

267

Анбар Намязеб

— Балки хўжайинингизни ишхонадан чаҳиришган-
дир? Ахир, бўлиб туради-ку!

Сожида опа бироз сукут сақлаб, бошини чайқади:
— Й-ў-ў-қ, агар ишхонадан чақиришса, албатта, ай-
тарди. Индамай кетди. Ранги ўзгарган эди.
Энди Роҳила опа бир зум қотди. Дарҳол кўз олдига
Ғолиб келди. «Ичма, деб тайинлагани билан ичган бўлса...
Бирорта жўраси билан жанжаллашиб...»
— Шу тоққа бало бормиди? — деди Сожида опани
баттар таҳликага ғ^ўйиб у. — Қайси аҳмо^дан 1ппр$ан
фикр экан-а! Уф, мен ҳам қўрқиб қолдим.
— Юринг, борайлик, — деди Сожида опа.
— Қаёда^а?
— ўша тоққа!
— Вой, бу ними деганингиз? — зўрға кулимсиради
Роҳила опа. — Озмунча йўлми ? Виз боргунча улар қайтиб
келишади, қўшнижон. Намунча хавотирланасиз, кўрасиз,
ҳаммаси яхши бўлади, — шундай деди-ю, оёғидан мадор
кетаётганини илгади. — Сиз, яхшиси, уйингизда ўтириб
туринг. Балки хўжайинингиз бошқа ёққа кетган бўлса,
қайтиб келар.
— Айтганингиз келсин, — ўрнидан турди Сожида
опа. — Тўхтанг, ўғлингизга бир телефон қилинг-чи!
— Телефонини ташлаб кетган, у ёқда ишламайди, де-
ганди.
— Ҳа-я, — у эсига тушпшдек гапирди. Ичида теле­
фонини олиб кетмагани *угун Ғолибдан жаҳли чиқди. Ҳеч
бўлмаса, йўлга чиқишганида, уланармиди? Манзуранинг
телефони ишламаёттанига эса анча бўлди. Укаси, бугун-
эрта устага кўрсатаман, деб юрганди.
Роҳила опанинг ҳам юраги си^илиб, ўғлининг ён даф-
тарини топди. Ундан уч-тўртта жўрасининг телефонига
^ўнғироқ ^илди. Жавоб йўқ'
Сожида опа уига баттар эзилиб қайтди. Бироқ ўти-
ролмади. Дарвозадан чи^иб-кираверди. Телефонии пой-

268 --

Нота ниш

лади. Эрига нега қўнғироқ 1$илмагани ёдига тушиб, шо-
ша-пиша унинг рақамини терди. Учирилган! Нега? Ни-
манидир яширишяптими ундан?..

♦**

Бу найтда тоғда тўс-туполон эди. Ҳамма бор, Манзу-
радан бўлак. Бир-икки ^из қирда $ич1$ирган айнан Ман-
зура эканлигини айтишди. Аммо салкам беш юз метрли
қир пастига тушишга ҳеч кимнинг юраги дов бермади.
Иигитлар катта йўлга чш$иб, йўловчи машинадагилар-
дан бу ҳақда Манзуранинг отасига етказишни илтимос
қилишди.

Ҳамма саросимада, худди кимдир гапирса, Манзура­
нинг ёрдам сураб чақириши эшитилмайдигандек. Нега
бу ерга йиғилиб олишганини ўзлари ҳам англай олмасди-
лар. Қизларнинг Манзурани қидириб келиш кераклиги
ҳаҳидаги талаблари \лм инобатга олинмади. Унинг овози
ўша ёқдан келдими, демак, қичқирган — Манзура!

Айни^са, Ҳайдар қўрқиб қолган. Унинг икки кўзи
Ғолнбда! Ана ту бир бало қилган, Манзурани, унинг
Манзурасини қирдан итариб юборган. Аммо бу ҳақда
ўзига айтолмади. Айтса, сири очилиб қолиши тайин. Энг
катта айбдор бўлиб к;олади.

Ҳайдар Ғолибга эътибор билан қараб, унинг қўлла-
ри титраёттанини сезди. Нима бўлган? Ростдан ҳам у
Манзурани итариб юбордимикан? Бу ҳақда Ғолибдан
сўрашдан ўзини зўрға тийди. Сабр қилади, акс ^олда иш-
нинг пачаваси чиқиши мумкин.

Гаъқиб этувчи нигоҳга чидай олмадими, Ғолибнинг
ўзи Ҳайдарга яқинлашди. Нимадир сўраган бўлиб, уни
секингина четга имлади. Ҳайдар тезда у кўрсатган то-
монга ўтди.

— Мен мана бу томонни кўриб келаман, — деди Ғолиб,
тепаликка имо қилиб. — Бир жойдэ турганимиз билан
фойдаси йўқ. Ана, Ҳайдар ҳам ўша тарафга юряпти.

269

Ан&ф Наме.юб

Тепаликкача индамай чиқишди. Ҳайдар аввалига унга
ташланмоқчи эди. Кейин ўйлаб курса, нотўғри бўларкан.
Ғолиб унинг режаси ҳа^ида билиб ^олиши мумкин.
Ammo Манзура билли ораларида нима ran ўтган, игу ҳақда
боши қотиб, сиқиларди. Манзура ўзи билан Ҳайдарнинг
муҳаббати ҳақида айтган бўлиши ҳам мумкин-ку! Еки
эҳтиётсизлик ь^илиб, ўзи қирдан тушиб кетганмикан? Э,
гапира қолсанг-чи, Ғолиб’ Йў^, аксига олиб у Ҳайдарнинг
ran бошлашини кутарди. Шубҳаланиб қолган бўлса-я!
Нега шубҳаланади? Агар шундай бўлганида боя ҳамма-
нинг олдида айтарди-да! Нима дерди — мени Ҳайдар қир
томонга юборди, дермиди?

— Манзурани қаердан қидиришни биласан, шекил-
ли? — сўради ҳеч ran бўлмагандек ^айдар. Ғолиб бу са-
волга нима деб жавоб беришини кутди. Ғирт маст эди,
уни қир томонга юборганимни ҳам эслай олмаса керак,
деб ҳам ўйлади.

Ғолиб аввал атрофга аланглаб олди. Кейин сокин овоз-
да деди:

— Ҳайдар, сендан илтимос, бир умрлик қиёматли дўст
бўлайлик, бу сирни шу ерда кўмиб кетайлик.

— Қанақа сир? — яна сўроққа тутди Ҳайдар уни. Шу
топда юраги тез-тез ура бошлади.

— Менга қара, оғайни, нима десанг, розиман, илтимос.
Айб унинг ўзида. Мен буна^а қилмоқчи эмасдим. Ундан
кутмагандим ҳам.

Ҳайдар яна ўзини тушунмаганга солди. Шунга маж-
бур эди у:

— Ғолиб, ўзингни босиб ол. Менга шунчалик ишониб-
санми, очиғини айт, нима бўлди? Ким ҳақида гапиряп-
сан? Манзура ҳақидами?

— Ҳа, Манзура ҳақида, — ютиниб олди Ғолиб. — Сен
мажбурлаб, ўша ёққа юборгач...

^айдарнинг ичи шув этиб кетди:

270 ■ - - ■ .. ■■ -

Нот ан иш

— Кремни?
— Мени-да, кимни бўларди! Хуллас, бордим. Кўзимга
бошқача кўриниб кетди. Қучот$ламо^чи бўлдим. У эса,
сен айтгандек, муҳим гапи борлигини айтиб, чеккароқ^а
юринг, деб айтди. Хўп, дедим. Қир лабита я^инлашдик.
Нима ran, дедим. Қўлини ушламоқчи бўлдим. Яхши
кўради, деб ўйлабман-да, Ҳайдар. Қизларнинг айёрли-
гини қаердан биламан? Бир пайт мени итариб юборса
бўладими! Шартта ушлаб ^олдим. «Ғўуйвор», деб ба^ирди.
Қўлимни бўшатсам, ўзим пастга тушиб кетардим. Жон
ширин экан, жўра. Кейин нима бўлди, билмайман... ўзи
туши6 кетди. Бақирганлари ^озиргача қуло^ларим таги-
дан кетмаяпти.
— ўлдими? — бўшашиб сўради Ҳайдар.
— Ахир, ўзидан бўлди-да, ошна. Шунча баланддан
йиқилади-ю ўлмайдими? Кейин орқамга ^арамай 1$оч-
дим... Энди нима қиламиз, ^айдар?
Ҳайдар 6у саволдан бир учиб тушди.
— Бу нима деганинг? Сен ўлдирган бўлсанг, мени нега
қўшяпсан ?
— Сени қўшганим йўқ, ошна, маслаҳат сўраяпман.
— Бу гапни ^олдириб бўлмайди, Ғолиб. Ҳозир отаси
келса, ҳаммасини айтиб бер.
— Нима?! — Ғолибнинг кўзлари қинидан чиқиб кет-
гандек бўлди. — Менга ippa... қанча десант, бераман.
Илтимос. Ахир, уни яхши кўришимни фа^ат сен била-
сан, шунинг vryn ўзингга айтяиман. Нима қилай, ичимда
сақлаб туролмадим.
— Мен нима қилай? — Ҳайдарнинг гаплари ҳиссиз
эди. У шунчаки йўлига савол бераётганди. Ҳозир ўзи ва
Ғолибдан кўра Манзура ҳақида ўйлаётган эди. Манови
айиқкелбат Ғолибнинг жағига мушт туширгиси ҳам кел-
ди. ўзини зўрға тийди.
Ғолиб аввалги гапларини такрорлади:

- -■ - - ---------- -- 271

Амбар Намазов

— Сен $еч кимга айтиб қўймасанг бўлди, Ҳайдар.
Қирга кетганимни фақат сен билганинг учун айтяпман.
Кеча берган пулимдан кечаман, в^йтаришни ўйлама. Яна
1у1нча сўрайсан?.. Тушун, мени қамаб қўйишлари мум-
кин.

Болалар турган жойдан Мансур аканинг қаттиқ-
қаттиқ 6аь;ир-чақири эшитилди.

***

Зўайдар билан Ғолиб нима қиларини билмай қолиш-
ди. Мансур ака кимни сўкяпти номаълум, аниқ-таниқ
эшитилмасди. Барибир бу ерда туриш ҳам дуруст эмас.
Худди унинг келишини билиб, атайин кетиб ^олгандек
таассурот қолиши мумкин.

— Юр, борайлик, — деди Зўайдар.
Ғолиб унга илтижо билан боқди. Бошқа пайтда кат-
та гапирадиган, отасининг эркаси бўлган бу йигитнинг
ҳозирги туриши Ҳайдарга эриш туюлди. Ғапш келди. Шу
билан бирга ўзини бир қадар устун сезиб, ғурурланиб
қўйди. Кейин туйқус Манзура эсига тушиб, юзи қаҳрли
тус олди. Ғолибнинг маъюс нигоҳига дош беролмай, тас-
лим бўлиши мумкинлигини ўйлаб, деди:
— Ҳа, нега бундай қарайсан? Юр, бу ерда туравера-
мизми ?
— Нима ^илдик, дўст? Келишдикми ?
Ҳайдар унга синчиклаб қаради:
— Мен қотилгз дўст эмасман, билдингми? Ииғиштир
бунақа гапингни!
— Секинроқ гапир, жўра. Сенга ишониб айтдим. Ил-
тимос. мени қотил, дема. Эҳтиётсизлик туфайли бўлди.
Ахир, унинг ўзи мени аввал игариб юборди, тушунмаяп-
санми?
— Юр, дедим... Бўпти, ўзинг қолавер.
— Тўхта. Бир марта ишим тушганида шунақа қилма-
гин.

272 ------ ■ - .......... - ~—

Нот а ниш

Энди ор^асига қайтаёттан Ҳайдар унга ўгирилиб
^аради:

— Ишинг тушганида?.. Нималар деёттанингни би-
ласанми? Сенга шерик бўлайми? Ахир, Манзурани
ўлдирдинг-а?! ўйлаб гапиряпсанми?.. Нега мени аралаш-
тирасан, тавба? Яхшиси, ҳаммасини бўйнингга од, Ғолиб.

— Унад^а дема! Ахир, мен энди уйланаман, деб туриб-
ман. Уйдагилар тўй ^илишмо^чи, кўпчилик билади.

Ҳайдар унга ёвқараш ^илди:
— Кўпчилик қотиллигингни $ам билсин. Мен барибир
айтаман. Акс ҳолда бир умр виждоним қийналиб ўтади.
Ғолибнинг кўзларидан ёш оқди. Ҳайдар унга нисбатан
шафь^атсизлик қилаёттанини ана шунда тушунди. Ҳозир-
гина ўзи тилга олган «виждон» сўзи ^албини тилкалаб
ўтган эди. «Мен Манзурани севардим, биласанми? Мана

шу режани ҳам ўзим тузгандим. Сендан қутулмоьучи

эдик», деб юборгиси келди. Зўрга лабини тишлади. Тас-

кин бергиси келди. «Шу ran шу ерда золади», демо^чи

бўлиб, оғиз жуфтлади.
— Икки миллион бераман, — деди ён-атрофга қараб

олган Ғолиб.
Гайдар ялт этиб унга қаради. Хозиргина айтмо^чи

бўлган гапи $ам оғзида ^олди. Шунча пул?.. Икки мил­
лион?.. Ахир... 6у пулга қанчадан-^анча ишларини би-
тирса бўлади. Ҳайдарнинг Манзура ҳақидаги ўйлари ҳам
ана iuy рақамга келиб тақалди-^олди. Икки миллион...
кучлилик қилди.

Аммо сир бой бергиси ҳам келмади, албатта. «Бўпти,
розиман», демайди-ку, худди шу таклифни кутиб турган-

дек!
— Ғолиб, нималар деяпсан? — деди у зўрта. Шундай

оҳангда айтдики, унда ҳеч қандай ҳис йў^ эди. Нимадир
дейиши керак эди — айтди.

Ғолиб эса буни ўзича тушунди.

- 273

18— Нотаниш

Анбар Ноланов

— Биллман, раҳминг келяпти, — деди у куз ёшини ар-
тиб. — Тўғри, ran пулда эмас, аммо нима қилай, 1$ама-
либ кетишни хоҳламайман. Қишлоқда қандай қилиб бош
кутариб юради оиламиз? Ammo ran им-ran: мен икки
миллионни сенга рози бўлиб бераман. Ҳалиги юз минг-
дан ташқари!

Ҳайдар унта анқайиб қараб долган, нимадир дейи-
ши кераклигини билар, аммо тили калимага келмасди.
Аллақачон Ғолиб беражак пулларда эди хаёли. Шайтон
кўнтлига васваса солган, ичи қизигандан-қизирди. Агар
ўша икки миллионни олса, пасткашлик бўлишини била-
ди, аммо...

Ён томондан шох-шаббаларнинг шитирлаши эши-
тилмаганида. улар яна шгча вақтгача туришлари хам
мумкин эди. Икковиям ўша томонга қаради. Қўрқиб
ҳам кетишди, худди Манзуранинг отаси келиб, шартта
бўйинларидан бўғиб оладигандек.

— Юр, юр, — деди ўзига келиб Ҳайдар.
Ғолиб пичирлади:
— Айтмадинг-ку, розимисан? Ҳайдар, Ҳайдаржон?..
Рўпарадан Музаффар бплан Шавкат чиқиб келишди.
Иккаласининг ҳам ранги-қути ўчган. Мансур ака роса
қутурганга ўхшайди.
— Қирга кетдими? — сўради Гайдар.
Шавкат жавоб берди:
— Ҳа... Онангни... қайси гўрдан келди шу Манзура?..
Роса аҳмоқ одам экан-ку! Бунчалик деб ўйламагандим.
Кайфиятни бир тийин ^илди. Виз энди ҳар бир қизнинг
оёғидан ип билан боғлаб қўёлмаймиз-ку!
Музаффар эътироз билдирди:
— Нима ^илсин, қизи-да! Уради, сўкади. Ҳозир кўзига
бирор нарса кўринармиди!.. Ҳали кўрасан!
Ҳеч ким гапирмади.

274 ■ ------- --------- -

Н о гп а к и ш

♦**

Сожида опа бўларича бўлди. Нега айнан эрини
чақиришгани, унинг қасрга кетганини билолмай тобора
ўртанарди. Кўз ўнгида 1$изи гавдаланаверди. «Ишқилиб
бир бало ўрламаган бўлсин», дерди юраги ҳапри1$иб.
Чидай олмай, укасига қўнғироқ қилди. Уёқлан Комил
гушакни олар-олмас, Сожида опа йиглаб юборди.

— Ҳа... ҳа, опа, нима ran? — қўрқиб кетди Комил.
Сожида опа гапиролмади. У пиқиллаб йиғларди.
— Опа, тинчликми?.. Оббо!..
— Комил... тез кед — зўрға гапирди Сожида опа.
— Хўп-хўп. Уйдамисиз? Опа...
— Уйдаман.
Комил гушакни ташлади.
Нега рози бўлди? Нима бор эди ўша тогда? Синфдош
бўлмай кетинглар! Тинчгина бағригинасида олиб ўтирса
бўлмасмиди ?
Балки ҳеч ran йўқдир? Агар шундай бўлса, нега
эри югура сола кетади? Ҳеч нима демай? Ишхонадан
чатўиришганида бунақа .ҳовлиқиб кетмасди. Тағин теле-
фонини ўчиргани-чи!..
Комил учиб кирди. Сожида опа уни қучоьулаб, яна
э^ўнграб юборди. Ранги ўчган Комил атрофга аланглар,
аксига олиб ҳеч ким йўқ, нима қиларини, юзидаги савол
аломатига ^аердан жавоб олишини билмасди.
— Поччам қани? — деди юрагига хавотир тупшб. —
Уйда бўлиши керак эди-ку! Жиянлар-чи, опа?
— Жиянларинг қўшниникида, — ҳи^иллади Сожи­
да опа. — Катта жиянинг йўқ, Комилжон! Мен тамом
бўлдим.
Комилнинг жаҳли чи^ди:
— Опа, тушунтириб гапиринг. Қаерга кетган эди?
— То1да, ука, тоққа. Синфдошлари билан.
— Нима қипти пгунга? — сўради Комил, бирор кор-
ҳол бўлибдими, дейишга ботинолмай. Кейин дабдуруст-

275

Анвар Намозов

дан юраги шув этиб кетди. Бирорта дугонаси билан
ҳазиллашиб ўйнаб, жардан думалаб кетган бўлса-я! Бе-
корга чаъуирмагандир ? Бўлиши мумкин эмас! Опасига
ўхшаб вауимачилиги эсига тушиб, бу нохуш ўйни калла-
сидан қувмоқчи бўлди.

— Кўнглим сезяпти, Комилжон, бир ran бўлган. Поч-
чанг югуриб чиқиб кетди.

— Э, ўзингизни босинг, — деди у опасига. — Манзура
ёш бола эмас, нега йиғлайсиз? Ҳализамон келиб уолади...
Поччам ҳеч нима демадими?

Сожида опа бош чайуади. Шу пайт кўчадан машина
овози ва ғала-ғовур эшитилиб, у титраб кетди. Эрининг
дод-войи қулоғига чалинди. Кўчага югуриб чиқмоқчи
бўлди, аммо оёқлари ўзига бўйсунмади.

— Опа, ўзингизни босинг, — уни суяб, сўрига ўтқазди
Комил. — Сиз ўтириб туринг, мен ҳозир...

У дарвозага яқинлашмасдан қий-чув кучайиб, поччаси
кириб келди. Қўлида гиламга ўралган алланима’

Сожида опанинг кўзлари катта-катта очилиб кетди:
ана шу қизи! Манзурагинаси! Эрталаб ўз оёқлари билан
чиуиб кетиб, энди отаси кўтариб кирган қизи! Тўрт-беш
чоғли одамга уам уарамади. ўз-ўзидан оёғида куч пайдо
бўлиб, бақирганича эри томон отилди.

Мансур ака сассиз йиғлаб, гиламни очди. Манзура
абадий уйқуда ётар, бошдан-оёқ қонга беланган эди.
Сожида опа уизининг мурдасини қучоқлар экан, ово-
зининг борича дод солди. Йиғи орасида, «қайси яш-
шамагур сени бу кўйга туширди?» деб роса уарғанди.
Синфдошларини гўрдан олиб, гўрга солди. Дарвоқе,
уларнинг бирортаси ҳам юрак ютиб, бу уовлига ки-
ришмаган эди. Айниуса, Ғолиб уйларига пусиб олган,
худдики уозир келиб, қотил сифатида унинг уўллари-
га кишан солишадигандек уалтираб уолганди. Отаси,
ойиси аллақачон Мансур акаларникига, укалари уам

276 - ------ -- - -- - ■ -.................... -

Нотаниш

ўликдан қўрғусалар-да, азбаройи ^изиқиш устун келиб,
уларнинг ортидан кетишган эди.

— Энди нима бўлади? — деди Ғолиб овоз чиқариб. —
Ҳайдар барибир айтиб беради. Унинг ўрнида мен
бўлганимда ҳам бу гапни ичимда сақлай олмасдим.

Ғолиб тура солиб, ^айдарларнинг уйига қўнғиро^
қилмо^чи бўлди, аммо ^ўллари титраб, ра^амни те-
ролмади. У терлаб-пишган, ўзини ҳар 1$анча қўлга
олишга уринмасин, ^ансираб-ҳансираб нафас оларди.
Боя тоғда бироз ўзига келгандай бўлувди, аммо Ман­
сур аканинг ^ай^ириғи, синфдош ^изларнинг изиллаб
йиғлаганини кўриб, на^адар мудҳиш ишга қўл урга-
нини англаб етди.

Хаёллари ҳам чалкашиб кетяпти. Гоҳ тезда Ҳайдарни
топиб, у бнлан гаплашишни ўйласа, гоҳ шаҳарга қочиб
кетиш, гоҳ эса ҳаммасига и^рор бўлиб, ўзини мелисага
топширишни ўйларди.

— Нега вақтнинг ўтиши қийин-а! — деди у титла-
ри такиллаб. — Тезро^ кўмишмайдими ? Эртани кутит
шартми?

Манзурани тезроқ кўмишса-ю у билан боғли^ ^амма
ran унутилса! У ҳа1$да 6огш$а $еч қачон ҳеч ким гапир-
маса!

Шундай бўлади. Бўлиши керак.

***

Уч кун ичида Ҳайдарнинг кўнглидан нималар ўтгани
ўзига аён. Манзура неча марта тушига кирди, аниқ бил-
майди. Уйлайвергани сари Ғолибнинг мунгли ^иёфаси
ҳам кўзига кўриниб кетади. Унга раҳми келади. Аслида...

Аслида Ҳайдар Ғолиб беражак пулларни ҳам хаёли-
дан чиқаролмаётган эди. Ғолиб $аё1$дан ҳам шу гапни
айтди! Икки миллион икки қулоғидан кириб, калласидан
чиқмай қолди. Ҳатто, агар бу пул кам, яна қўшгин деса,

=============== 277

Хнвар Намозов

Ғолиб яна қўшажагини хаёл қилди. Шу-у-н-ча пулга ни-
малар олиш мумкин, э-ҳе!

Ана шунда Ҳайдарни яна виждони сўроққа тутар, гуё
Манзура ўлишини била туриб, Ҳайдар уни игу ишга маж-
бурлаб юборгандек ^ийналиб кетарди. Бир ёқдан нафс
бандаси, иккинчи ёқдан виждон сўроғи учти эзгиларди.

Ҳайдар Манзуранинг суратига тикилиб, узоқ йиғлади.
Наҳотки, энди уни сира кўрмаса? Ипакдек нозик қўлла-
рини ушламаса? Кулиб турган юзидан бўса олмаса? Нега
бундай булди? Айиқкелбатга бас келолмадими ? Эҳтиёт
бўлиши керак эди-ку! Эҳ. қизгина! Хоҳлаб-хо^лама-
ганди-я бу ишни!..

Терговчилар ҳаммани ча^иравериб, роса сўроқт^а ту-
гишар, аммо тузук-қуру^ жавоб олишолмасди. Барча бир
хил кўрсатма беради: Манзуранинг қир томонга кетиб
қолганини $еч ким билмайди. У, ҳатто дугонаси Муяссар,
Шаҳнозаларга ҳам айтмаган...

Кечга томон Ғолиб келиб, дарвозахонадан Ҳайдарни
имлади.

Ҳайдар тагпқарига чиқар экан, у билан совуқ кўришди.
Агар пул ҳақида оғиз очса, юзига тупуришни ўйлади.
Кейин... яна бу фикридан т^айтди. Манзуранинг хуни
учун ҳам Ғолибни азобга гирифтор қилади. Ахир, унинг
баҳоси бор-йўғи икки миллионми? Шу пул билан қуту-
либ, Ғолиб кейин хотиржам юрмоқчими? Иўқ. бекор-
ларни айтибди! Уни тутилганига пушаймон ^илдирсин!
Пулини ҳам олади, ўзини ҳам қон қақшатади.

Ғолиб ҳол-аҳвол сўрашиб, бошт$а нима деярини бил-
май қолди. Ичидагиларни айтишга юраги дов бермаёт-
ганди.

— Раҳмат сенга, жўражон, — деди Ғолиб ниҳоят. —
Агар ўшанда айтиб қўйганингда ҳозир қаршингда тур-
масдим... Энди ҳаммаси жойига тушяпти, Ҳайдар.
Лекин-чи, терговчининг кўзлари тешиб юборар экан.

Мен зўрға гапни айлантирдим. Қасам ичганимдан кейин
ҳадеб сўрайвермади. Мансур акаям яхши-да, бу бола қил-
майди, деган экан. Сал-пал ўзимга келдим-ей!

— Сен шу гапларни айтиш учун олдимга келдингми ? —
энсаси қотди Ҳайдарнинг. — Тергов ҳали-бери тугамай-
ди, билиб қўй.

— Тўғри айтасан, аммо ҳар ^олда биринчи босқичи
яхши ўтганидан хотиржамман-да! Нилла бўлгандаям
энди мендан шубда қилишллайди.

Ҳайдар унта олайиб қаради. Бу нилла деяпти? Битта
қизнинг ўлимига сабабчи бўлган-у, валдираётган гапини!
Аҳмоқ!

— Нега хўмраясан? — кулиб, унинг елкасига қоқди
Ғолиб. — Тўғрисини айтяпман-да! Ҳаделлай ўқишга ке-
тишни мўлжаллаяпман, мени умуман эсдан чиъ^ариб
юборишади. Тўй кейинга 1$олди, албатта. Қўшнимизнинг
қизи ўлган бўлса-ю биз ^андай қилиб данғир-дунғур
қилиб тўй қиламиз?

Ҳайдар ростдан ҳам уни тупгунмади. Ғолиб нега кел-
ган ўзи? Мана шулар ҳакда гапириш учунми ёки, «кўриб
қўй, мен қутулдилл», дейиш учунми? Пул... пулни ҳам
бергиси йўқ, шекилли! Надотки осонгина қутулиб кета-
ман, деб ўйласа?

— Ҳалиги... — чайналди Ғолиб, — тоғда сенга айтган
гапларни унутдғгнгми-йўқми, демоқчи эдим.

Ҳайдар ўсмоқчилади:
— Қайси гапни?
— Уша гапни-да! Мени Манзуранинг орқасидан
юборганинг...
— Тўғри гапир, — дўқ урди Ҳайдар.
— Сенга ҳаммасини айтиб бердим-ку • Ўзи айбдор, де-
гандим... Энди... шу ran орамизда қолсин, хўпми?
— Хў-ў-ш? — унга тикилди Хайдар, 6у қараши билан
ynia «гап»нинг нархини келишмо^чи эди.

Анвар Намазов

— Нима, хўш?
Ҳайдар чидаб туролмади. Ён-атрофга қаради-да,
Ғолибни чеккароьруа олиб ўтди. Унинг нақ башарасига
бурнини теккизиб гапирди:
— Менга қара, сендан пулни ўша пайтда олишим ке-
ракмиди? Лафз $илдинг-ку, эркак! Менга қанча ялин-
динг!
— Ҳайдар, шошма... ўша пайтда мен нима деётганим-
ни билмаганман-да!
— Энди нима демо^чисая?
— Айтадиганимни айтиб бўлдим-ку!
Ҳайдар нима деярини билмай қолди. Ғолиб, қўлинг-
дан келганини ЬуИл, дегандек турибди. Тезро^ нимадир
ўйлаб топиши керак.
— ЯXiии, — деди ўзини хотиржам тутишга ҳаракат
$илиб ^айдар, — унда нега келдинг? Майли, қамалмас-
сан, лекин шундай қиламанки, $ишло1$да сен ҳам, ота-
онанг ҳам бош кўтаролмай ^оласизлар. Манзурани ита-
риб юборганингни сен мента ўз оғзинг 6план айтиб бер-
гансая.
— Ахир, сенинг гувоҳинг йўқ-ку! — деди Ғолиб худди
бу ranни қаердандир ўргаяиб олгандек.
— Мен учун муҳими, сенинг айтганинг, тушунарли-
ми? Қолаверса, терговда мен нималар деганимни сен
ҳали сўраганинг йўқ.
Ғолиб бир ютиниб олди:
— Нима дединг?
Ҳайдар ичида ғолиблик ҳиссини туйди. «Мен сенга
устимдан кулишни кўрсатиб қўяман ҳали», деди. Энди
Ғолибни аяб ўтирмайди. Шундай қилиш керакки, ҳар
сафар чақирганида у капалаги учиб, ҳузурига югуриб кел-
син. Худди Ғолиб қилганидек, энди Ҳайдар унинг елкаси-
га қўл ташлаб деди:
— Энди буёғи билан ишинг бўлмасин. Сен осонгина
ҳал бўлади, деб ўйлабсанми, юравер. Э^, Ғолиб!.. Тергов-

280 - - ----- - _ - --

Нот а ниш

чига ҳаммасини айтиб бердим. «Сен индама, бироз ваҳт
берайлик-чи», деди.

Ғолиб бу гапга бир ишониб, бир ишонмади. Унинг
феъли шундай ўзи: жуда куп иккиланади, ^атъиятсиз.
Айтган гапидан қайтаверади. Ана шу боне ҳалл ^айдар-
нинг жаҳли чиққан, ундан ^а^шат^ич ўч олишга кириш-
ган эди. Ғолиб нега пул ҳақида айтди ўшанда? Оғзига сув
солиб турса бўларди-ку! Жилла қурса, бошқа бирор нарса
ваъда бериши ҳам мумкин эди. Пул билан тинчитмоқчи
бўлди. Ҳайдар бир кун аввал юз минг сўраб келгани учун
бўлса керак аслида! Пулга муҳтожлиги иш беради, деб
ўйлади-да! Мана энди Ҳайдар тинч қўйиб бўпти! У ёққа
ўтсаям, шу гапни ^ўзғайверади, бу ёқ^а ўтсаям!

— Нега нафасинг чиқмай қолди, Ғолиб? — деди ку-
лимсираб Гайдар. — Қўрқиб кетдингми-а? Ҳозиргина
сайраб тургандинг-ку, биродар? Ё мени аҳмоқ, деб ўйла-
дингми? Гапир.

Ғолиб нимадир деди, аммо унинг ўзи ҳам тушунмади.
Ялиндими, мақсадга ўт қабилида гапирдими, ^еч ^андай
маъни йўқ эди.

Ҳайдар давом этди:
— Кутиб тур, ҳозир пулингни олиб чиқаман.
— Қўйсанг-чи, ошна, — ғўлдиради Ғолиб ни^оят. —
ўша пулдан кечдим, дедим-ку сенга. Атайин жиғимга
тегяпсан-а? Шундай пайтда бир-биримизни суяйлик,
жўражон.
— Мен сенинг жиғингга тегяпманми? — ясама кулди
Ҳайдар. — Сен ўзинг-ку менинг жаҳлимни чиқараётган.
— Айтиб қўймадингми, ишқилиб?..
Гайдар бу гапни эшитмагандек, кўзларини юмди-да,
яхшилаб керишиб олди. Ҳатто, уйтўуси келаётгандек эснаб
ҳам қўйди. «Ҳа^, қўр^майсан-а ?! Пулни бермагин ^ани!
Нафақат бу пулни, ҳали бош^асиниям берасан. Энди бир
умр тинч қўймайман. Сенга ўхшаганларга ўзимни хор

-■ ■■ . ■ ■ ■ . - -- • ■ ------- --- 281

кнвар Намозоб

қилдириб бўпман! Мен, авиало, Манзуря учун ўч оламан.
Шундай ^иламанки, сен бу дунёдан уйланмай ўтасан.
«Мендан шубҳаланишмайди, эмиш!»

Ҳайдар Манзура нолиб айтган гапларни эсга олиш-
га ҳаракат қиларди. Ғолибнинг дабдурустдан унга
уйланмоқчи бўлиб колгани-ю. қўнғироқ қилганлари, га-
пирган пшларидан нимадир топиши керак эди.

— Айтдим, дедим-ку, сенга. Бироз шошма, дейишди.
Яна бир гап, Ғолиб: агар Манзуранинг отаси билса, ти-
риклайин ўлдим, деявер! Қамоққа тушишгаям улгурол-
майсан.

Ғолибнинг янада ранги ўчди. У кузларини йириб оч-
ган, юзидаги ифодага кўра Ҳайдардан раҳм-шафқат ку-
таётгани яққол кўриниб турарди. Ростдан ҳам Мансур
ака билса, тинч қўймайди. Нафақат Ғолибни, балки оила
аъзоларини ҳам.

Унинг тили танглайига ёпишиб қолганди. Нега кел-
ди Ҳайдарнинг олдига? Боплаб кетмоқчи эди. Яна уч-
тўрт кун юрганида Ҳайдарнинг эсидан чиқиб кетарди.
эугимол! Энди эса яна эски гапни ёдига солиб, ўчиб
қолган 1гўғни алангалатиб юборди. Ҳақиқатан ҳам, Ман­
сур ака билиб қолиши мумкинлигини ўйламаган экан.
У сира шубҳаланмагани билан мана 6у Ҳайдар айтади.
Шунга ишора қиляпти...

Хайдар анча вақтгача Ғолибдан жавоб кутди. У лом-
мим демагач, яна отни қамчилади:

— Манзурага ҳар купи қўнғироқ қиламан, деганларинг
эсингдами? Балки телефон қилганингда гушакни сингил-
часи олгандир, опангни чақириб бер, дегандирсан?

Ғолиб Ҳяйдарнинг кузига қарашдан қўрқиб қолди. У
эса ҳануз жавоб кутарди. Хаёлида умид учқунлари айла-
ниб, шундай деди:

— Синглиси... айтмаса керак? Кичкина 1$изча-ку! Ким
ҳам ундан сўраб ўтирарди, Ҳайдар? — Ғолиб бир тараф-

282 .... - -. -—

Нотаниш.

дан Ҳайдарнинг калласи ишлаёттанига тан берди. Бир
зулиа шунча тапни қалапггириб ташлади-я! Бунинг бир
балоси бор. Терговчилар ўргатишганмикан? Кении бир-
дан ҳайрон бўлиб сўради: — Сен синглиси билан гаплаш-
ганимни қаердан биласан?

Ҳайдар кузини ундан узмай жавоб берди:
— Ғолиб, мен тахмин қиляпман. Нега оддий нарса-
ларни ўйламайсан? Кичкинтойлар қизи1$увчан бўлишади.
Шундай экан, телефон жирингласаям югуриб бориб
бопп^алардан аввалроқ гўшакни олишга ^аракат 1$или-
шади.
— Бу гапинг тўғри, — ютиниб қўйди Ғолиб. — Ammo
ҳеч ким ундан бу ҳақда сўраб ўтирмайди-ку!
Ҳайдар кулиб юборди. Шунақанги кулдики, унинг
Ғолибни атайин масхара қилаётгани сезилди. Кейин бо-
шини қяшлар экан, афтини буриштирди.
— Сен ҳам гапни чўздинг-да! Нега ҳеч ким сўрамас
экан? Энг биринчи бўлиб, мана, мен сўрашим мумкин.
Опангга кимлар телефон қиларди, дейман. Дугоналарини
айтади, кейин камида уч-тўрт марта сениям номингни
тилга олади. Ахир қайта-қайта қўнғироқ қилгансан-ку,
тўғрими ? Қизчага, бу ҳақда ота-онангта айтиб бер, десам,
тамом-да niy билан. Ҳамма шубҳа-гумон сенга қаратила-
ди. Аввал синфдошлардан сўраб кўради. ўшанда сен бир
ўзинг кетиб қолганингни айтишмайди, деб ўйлайсанми?
Ҳеч ким айтмаса ҳам мен...
Бу сўзларни эпгитиб, Ғолиб жойида ўтириб қолди.
Кейин бопгини чангаллади. Ҳайдар унга ггўписа қилаёт-
ганини англар, аммо raпларида жон борлигини ҳам тан
оларди. Манзурага қўнғироқ қилганлари, умуман, уни
ёқтириб қолгани, кейин ўша куни тоққа чиққанларига
лаънатлар ўқиди. Манови Ҳайдарга-ку, нима деса деди
ўзича. Лаънат, ҳамма-ҳаммасига лаънат! Севгига ҳам,
уйланишга, синфдошларига, фожиага сабабчи бўлган
тоққаям! Наҳотки, чораси йўқ?!

283

кнвар Намозоб

— Ҳайдар, пул учун қиляпсан-а шу шпларни? — бо­
шини кўтармай сўради Ғолиб.

— Мен ҳали ҳеч иш қилганим йўқ. Иш энди бўлади.
ўша сингилчаси ота-онасига айтмаса, Мансур акага ўзим
шипшийман, Млнзуранинг ортидан кеттанингни! Шун-
доқ синфдошимизни ўлдирдинг. Сен — қотилсан! Қил-
мишингта яраша жавоб беришинг керак!

— Бўлди, Ҳайдар, илтимос, — ялинган оҳангда ғўлди-
ради Ғолиб. — Нега бунча қийнайсан?

— Мен қийнадимми? ўзинг 6ошладинг-ку!
— Кечир... шунчаки ҳазиллашдим. Ҳазил ҳам эмас,
нима деса бўлади... Жаҳлинг чиқди, биламан. Кечир. Бас,
энди шу ҳақда гаплашмайлик.
Ҳайдар индамади. У Ғолибнинг ^озирги аҳволидан
бир шодланса, бир ачинарди ҳам. Мана, муросага келяп-
ти. Аммо ҳали жиловни қўлдан бериб қўядиган телба
йўқ.
Ҳайдар Ғолиб пул ҳақида гапиришини кутди, аммо у
^амон бошини эгиб ўтирар, чурқ этмасди. Ҳайдарнинг
тоқати тоқ бўлди. Буёғи — қорни ҳам оч! Оила жамул-
жам бўлиб, энди кечки овқатта ўтирганларида Ғолиб
ча^ириб ^олганди.
— Хўш, гапир, — жаҳл билан деди ^айдар. — Ҳозир
туппа-тўтри уйингга борамиз.
Ғолиб унга бошини кўтариб қаради:
— Бераман ўша икки миллионни, фақат ҳозир эмас.
Уйдагиларга билдирмай олиптим керак. Бироз кут.
— Йўқ, ҳозир берасан, — очкўзлик ^илди Ҳайдар. —
Сенинг қанақалигингни билиб олдим. Қолаверса, энди
икки миллион эмас, беш миллион берасан! — шундай
деб у чор атрофга ^араб олди.
Ғолиб титраб кетди.

284 ■ - '' ■ ' -- •■— .- —

Нотаниш

*♦*

Мансур ака бўларича бўлган. ўйлайвериб, роса эзил-
ди. Хотини шифохонада ётибди. Олдига борганида ўзини
ҳарчанд ладил тутмасин, эркак боши билан йиглаб юбор-
япти. Кўз олдидан Манзурасининг гоҳ кулиб турган
чеҳраси, гоҳ маҳзун қиёфаси намоён бўлаверади.

Намотки, у ўз жонига қасд қилган бўлса? Нега, нима
учун? Ахир, бунга сабаб бўлувчи бирор асос йўқ эди-
ку! Тўғри, Мансур ака оилада қатгиққўл, талабчан, аммо
ҳадеганда фарзандларини уришавермайди. Уларни яхши
кўради, меҳрибон. Нима бўлганда ^ам Манзура ота-она-
си, оила аъзоларини яхши кўрарди. Сира ran қайтармас-
ди раҳматли.

He гаплари бўлган экан-а ичида? Бу ёшда қандай
ўй-хаёлда юрган эди? Балогат палласи...

Хотинидан бот-бот сўраб кўрди. Йўқ, Манзура бирор-
таям йигит ҳақида сўз очмаган, хатти-ҳаракатларида ҳам
бу сезилмаган. Дугоналари игундай дейишди. Унда ran
нимада? Нега айнан тоққа борганида шу фожиа рўй бер-
ди? ўзини қирдан ташлаб юборди? Йўқ, ^изи ундай қил-
маган бўларди. Унда нега қир тагидан жасади топилди?
Ахир ўша жа^аннам тепага унча-мунча одам бормайди-
ку! Синфдошлари нега у билан қизиқишмаган? Ҳеч ким-
га керак эмасмиди қизи?

Йўқ, бу ерда бир ran бўлиши керак. Кимдир итариб
юборган. Ь^ай $из кўролмасди уни? Аслида бир ўзи кет-
ганди, дейишди-ку! Қирга демаган ўшандаям. Шу атроф­
ии айланиб қайтаман, деган. Кайфияти бўлмаган, иима-
ларнидир ўйлаб хомуш юрган. Касал бўлиши мумкин
эмасди. Бирор киши... уни ўз жонига қасд қилишга ун-
даганмикан? Йўғ-ей, бўлиши мумкин эмас! Қайси аҳмоқ
шундай дейди? Тағин Манзурага-я!..

Мансур ака ўйлайвериб-ўйлайвериб, боши ғувиллаб
кетди. Кейин кичкина қизчасини қучоқлаб, ҳўнг-^ўнг

;------------ - 285

кнвар Наио.яоб

йиғлади. ўша куни тоғдан жасадини олиб келаётганида
ҳам Манзура ёнида эди. Мана, энди йўқ' Энди ҳеч 1$ачон
уни курмайди, овозини эшитмайди. Нақадар даэрпат!..

Кундузи маъракага келган-кетганлар нима деб таскин
беришларини билмас, тақдирга йўйиб, сабрли бўлишни
уқтиришарди. Биринчи, иккинчи куни синфдошлари
куринмаган бўлса, учинчи кундан ҳар куни келиб-кета-
диган бўлишди. Ҳаммасининг боши хам, дуойи фотиҳа
ўқилгач, кўп ўтирмай, тезгина кетиб қолишади. Мансур
аканинг кўзига ^арай олишмайди. Юраклари дов бер-
майди. Мансур ака эса уларнинг ҳар бирини кузатиб
ўтиради. Худди бировини ножўя ҳаракатидан қизининг
котили шу эканлигини билиб оладигандек. Бундай пайтда
қайниси Комил секин унинг тиззасига уриб қўяди. Шун-
доқ ҳам қабрга ^ўйганларидан кейинги Мансур аканинг
айтганлари овозага айланган: «Қонга — қон, жонга —
жон!»

Мансур ака парво қилмайди. Унга ^олса, буларнинг
ҳаммасини бир қилиб дўппосласа! Қизининг қотилини
топиб бермагунларича тепкиласа!..

Бундай мусибат ҳеч кимнинг бошига тушмасин! Хо-
тини шифохонадан қачон чиқади-ю, кейин қандай юра-
ди, номаълум! Ўрнидан туролмай ётибди. Мансур ака
зўрға ўзини босади. «Хдммасига сен сабабчисан, тоққа
чиқишига сен рухсат сўрадинг», деб бор ахамини хоти-
нидан олгисиям келади. Аммо унинг аҳволини кўриб,
тилини тишлайди. Ахир, абгор бўлиб ётибди. Унга янада
^ийин!..

Маъракалар ўтиб бўлсин, Мансур ака қизининг синф­
дошлари билан битта-битта гаплашади. Манзура шунча-
ки ўлиб кетадиган қиз эмасди. Иродали, ақл-идрокли
эди. Чиройли эди. Ҳа, чиройли эди... Тўхта, а на шу чи-
ройи сабаб бўлмаганмикан ўлимига? Нега бу ҳақда ав-
вал|юқ ўйламади? Қизини нега кўз қорачиғидек асра-

286 ■ - - - —

Нота ниш

мади? Ота-она учун фарзандлар ҳамиша гўдак мисоли
туюлганлиги учунми? Балоғат ёшида кўз-қулоқ бўлиши
керак эди-ку!

— Комил, ука, ичим ёниб кетяпти, — деди у ^айниси-
га ёрилиб. — Бирортасини майиб-пайиб қилиб ^ўяман.
Мен энди яшолмайман.

Комил ёш боши билан поччасини боси1уликка
чаьуирди. Бу кунлар хам ўтиши, айбдор ўзи топилиши-
ни айтиб, таскин берган бўлди. Опасный эугиёт қилиш
кераклигини тайинлади. Ҳали орзу-^аваслар бор, бош^а
фарзандлар улғайишяпти...

Мансур ака беихтиёр 1$изининг китоб, дафтарлари-
ни қўлига олди. Дафтардаги чиройли ҳуснихатни кўриб,
ўпкаси тўлди. Варақлаётган эди, ичидан ^гндайдир қоғоз
тап этиб ерга тушди...

♦**

Ҳайдар Ғолиб ўйлагандан ҳам пишиқ чи1$ди. Қизиқ,
мактабда унчалик кўзга кўринмай юрарди. ^амма ran
ичида экан. Отаси кўп гапирарди, писмиқлардан ^ўрқиш
керак, деб. Аммо ^айдарни пиемии деса, гшсмиқ эмас,
қув деса, 1$увга ўхшамайди. Пихини ёрганлардан дейшп
кўпроқ тўғри келади. У икки миллионни пгунчаки ол-
мади.

— Э, й-ў-ў-қ, ошна, — деди кўзларини қисиб ^арар-
кан ^айдар. — Бунақаси кетмайди. «Хдммаси бўлиб беш
миллион сўм 1$арзим бор, шундан икки миллионный бер-
дим», деб тилхат ёзасан!

— Бераман, дедим-ку, Ҳайдар! Мана, келишганимиз-
дай, икки миллионни олиб келдим. Мениям тушун, уй-
дан олиб чиқиш осон, деб ўйлайсанми?

Гайдар унга дона-дона қилиб жавоб берди:
— Агар тилхат ёзмайдиган бўлсанг, иккинчи кўзимга
кўринма! Узи шундоқ ҳам сен билан пачакилашиб ўти-

■ ------- -------- 287

кнвар Намазов

рибман. Майда гаплик қилма, ишни шарт-шурт битир.
Шу билан, мента деса, Америкага кет!

— Менга ишонмаганингта айтянман-да, Гайдар, —
ўпкалади Ғолиб. — Шуни ёзиб бермасам, ишонмайсан-
ми? Синфдош дегани пгуна^а бўладими?

— Албатта, ишонмайман! Сен нафақат бу тилхатни,
балки бош^асини ҳам ёзасан. «Ҳайдар Икромовга ҳеч
ғ$андай даъвом йўқ», деб ёзиб берасан! Тезроқ бўл, ме-
нинг вақтим йўқ!

Ғолиб ўзини ҳанг-манг бўлиб қолгандек кўрсатди:
— Бу нима учун керак?
— Керак! Мен ўзим биламан. Эртага сендан ҳар нарса
кутиш мумкин. Билиб қўй, мен пул учун қилмаяпман
бу ишни! Беш миллион боип$а мақсадга керак. Ҳаммаси
Манзура учун сарфланади. У энг яхши синфдошимиз эди.
— Бу нима деганинг?
— Хотирасини абадийлапггириш учун ишлатамиз.
Синфдошлари номидан, тушундингми?
Ғолибнинг чинакамига алами келди:
— Тушундим, аммо нима учун менинг ггулим ҳисо-
бига?
Ҳайдар ундан шу гапни кутган эди. «Сен ўлдирганинг
учун-да, галварс», демоқчи эди-ю, яна ran чўзилишини
ўилаб индамади. Шу топда Манзуранинг унга норози
қараб турган қиёфаси гавдалангандек бўлди. Сесканиб
қўйди. Пулларни кўз олдига келтираркан, яна отни қам-
чилаши кераклигини англади.
Бу Ғолибга нима деб тупгунтирса бўлади? Роса эзма-
да! Қўрқоқ ҳам! Тумшуғига бир туширсанг-у, кетиб қол-
санг! Ана шу кўркоқлип! туфайли ҳам қирда Манзура-
дан шубҳаланган, оқибатда унинг ўзини итариб юборган.
Умуман айтганда, ўлгиси келмаган экан, ўлмай қолибди!
— Гап бундай. Ғолиб, — деди Ҳайдар уф тортиб. — Ях-
шиси, сен умуман менинг кўзимга кўринма. Сенга яқин

288 ----------- ----

_____ _____________ ______________ ___________ Но та ниш

ошнам деб ёрдам бермоқчи эдим. Афсус, яхшиликни
билмас экансан. Узинг ўйла, ran пулдами, ан^ов?! Ҳаё-
тинг қил устида турибди-ку сенинг! Тил бесуяк, ошна,
шундоқ айтворсам... Мансур ака кўзлари қонсираб юр-
ганини биласанми узи? Бир оғиз ran, айтсам, тамом!..
Ёзмайман, дегин, кетавер! Нима қиласан эзмаланиб? Ма,
пулинг ҳам бошингда қолсин!

Ғолиб норози қараб қўйиб, стулга ўтирди. Қоғоз, руч­
ка аллақачон тайёрлаб қўйилган эди. Нима деб ёзай, де­
тандек Ҳайдарга қаради. Унинг юзи тунд эди.

Хуллас, Ҳайдар тажрибали одамлардай айтиб турди,
Ғолиб икки қоғозга икки хил матн ёзди. Имзо чекиши-
дан олдин Ҳайдар яхшилаб ўқиб чиқди. Кейин Манзура-
нинг ўлимидан анча аввалги санани ёздириб, қўл қўйди-
риб олди. Шундан сўнг елим халтани очиб, мингталик
тахламларни кўз қири билан санаб чиқди.

— Уйдагиларим эртага милиция ча^иришса, нима
бўлади, Ҳайдар? — деди Ғолиб маъюс оҳангда.

Ҳайдар кулимсираб жавоб берди:
— Сен ҳали икки миллионга inyinia хавотирлансанг,
қолганига нима қиларкансан? Пулларинг кўп-ку ёки ҳар
куни қайта бошдан санаб қўясизларми?
Ғолиб хўрсиниб деди:
— Барибир бир кун эмас, бир кун сезиб қолишади-ку!
Мен олганимни билишса...
— Ушанда сен бошқа жойда бўласан, ахир айтдинг-
ку!.. Қолаверса, бу ҳақда Манзурани қирдан итариб юбо-
ришдан аввал ўйлашинг керак эди... Хўш, ^олганини
қачон олиб келасан?
— Бир ҳафтадан кейин...
Ҳайдар унга хавотир аралаш қараб деди:
— Сенга раҳмим келганидан шунча муддат бердим.
Тағин айниб ^олма, сени биламан-да!.. Бошингни кўтариб
юр, ўғил бола бунақа бўлмайди.

= 289

Анвар Намазов

Ғолиб ўрнидан турди. У Ҳайдарга тобора банди бўлиб
бораётганини ҳис ^иларди. Бир тарафдан, тилхат ёзиб
бергани яхшидек туюлди. Ҳар ьўалай ўртадаги нархни беш
миллиондан оширолмайди-да’ Мана, аста-секин қутуляп-
ти, қолганини ҳам келтирса, бўлди шу билан! Ҳайдар бу
пулни нима қилса, ^илсин, аллмо Манзура учун ишлатма-
син — негадир шундай деб ўилади. Уни яхши кўрганидан
буён лаънат ўқигани учун бўлса керак.

— Мен кетдим, ^айдар. Ишқилиб уйдагиларинг гапи-
мизни эшитишмаганмикан?

— ўзинг ҳам жуда қўрқоқсан-да! Улар ҳовлида-
ку!.. Э, ошнажон, мен борман-ку, нимадан қўрқасан'
Кеча Мансур акани кўрган эдим. Негадир сени сўради.
Кўринмайди, деди. Иш1$илиб шубҳаланиб қолмаган
бўлсин. Роса мақт;1дим. ўшанда ёнимда эди, кун бўйи ух-
лади, десам бўларкан. Бу гал айтарман... Дарвоқе, Ғолиб,
эсимдан чиқай дебди. Пулнинг қолганини энди уйимизга
олиб келма. Бошқа жойда берасан.

— Менга фарқи йўқ, Ҳайдар.
— Пулни ўша қирда берасан... Нега оғзинг очилиб
қолди? Манзура ўлган жойни зиёрат қилиб келишимиз
учун айтяпман... Рози бўлмасанг, мана, пулларингнинг
кераги йўқ, тилхатларинг қўлимда!
Ғолиб ^айдарга синчиклаб ^аради. Унинг жаҳли
чиққани яққол сезилган эди.
— ўзинг эзл^аланма дейсан-у, яна аллақандай талаблар
қўясан! — деди у. — Нима, мени ўша ёққа олиб бориб,
итариб юбормоқчимисан ?
— Нима?! — Ҳайдарнинг ҳам жазрхи чи^ди. — Мен
талаб қўйяпманми ҳали? Шундай де? Билиб қўй, мен
сенга ўхшаган қотил эмасллан. Зиёрат қилиб келамиз, де-
япман. Наҳотки тунга ақлинг етмаса? Сен ўзи қизиқ
экансан, яхшилик қилмо1$чи бўлсам, тушунмайсан.
Ғолиб ҳеч нима демади. Унинг қовоғидан қор
ёғиларди. Ҳозир индамай кетолмасдиям! Ҳайдарга қолса,

290

Нот а ниш

этак қилиб миниб олмо^чи уни! Ҳаммасига ўзи сабаб-
чи. Нега тунга арзи ҳол ^илди? Пул-ку, майли, бир ran
бўлар, кейин-чи? Кейин ҳам Ҳайдар кетма-кет шарт
қўймайди, деган кафолат йўқ-ку! Қачон шунинг олдига
келса, кайфияти бузилади! ўзи шундоқ ҳам баъзида ке-
чалари уйқуси ўчиб, Манзурани кўз олдидан кеткизолмай
жони ҳалак. Бу эса гоҳ Мансур ака билан ^ўрқитади, го$
қолган пулни фалон жойда берасан, дейди. Зиёрат эмиш!
ўйлаб топган гапини-чи! Зиёрат ^илмоқчи бўлсанг, мана,
қабр бошига боргин... Йўқ, ўша ерда бир бало қилмоқчи
у! Ниманидир режалаштиряпти.

Ғолиб кечагина ҳаммасига қўл силташни ўйлаганди.
Ҳайдарга, ь*>ўлингдан келганини қил», демоқчи эди. У
шунчаки қўрқитаётганга ўхшади-да! Энди эса талмов-
сираб тилхат ёзиб берди! Мана, ёзганлари Ҳайдарнинг
^ўлида турибди. Шартта юлиб олиб ^очиб кетса-чи?! Пул
қолса, қолаверсин! Икки миллион! Кам пул эмас! Ғолиб
ачинади, албатта. Отаси не машаедатларда топган. Аммо
ана шу пул учун ^ам Ҳайдар тилини тишлаб юриши
мумкин. Бошқаларга айтолмайди-да! Нима дерди? Аммо
қандай 1ўилиб тилхатни олиб, бу ҳовлидан қочиб чиқади?
Уйдагилари шубҳаланиб қолишади-ку!

— Нега индамайсан? — сўради Ҳайдар. — Яхшили-
гимни билмаяпсан, шекилли.

Ғолиб хўрсиниб деди:
— Қирга бўлса, ^ирга-да! Аммо уч миллион ҳам анча
пул! ўша ерга кўтариб борамизми?
— Қачон берасан, пгуни айт.
— Билмадим, очиғи, — Ғолиб шундай деб билдирмай
унга яьуинлашди. Тилхатни шартта тортиб олади-ю, ўзини
эшикка уради. Ҳовлини кесиб ўтиб, дарвозадан чиқса, у
ёғи бехавотир. Бир зум ҳам тўхтамайди. Югураверади-
югураверади.

---- ' - - ---- ----- - 291

Анвар Намолов

Айни шу пайт эшик очилиб, ^айдарнинг онаси
кўринди. Ғолиб шоша-пиша салом берди. Ҳайдар у ёзиб
берган тилхатларни секин чўнтагига тиқди.

— Ҳа, ойи. нима ran, келинг, — деди ўзини хотиржам

— Сени кимдир ча^иряпти, чиқиб кара, — деди она­
си. — Ғолибжон, яхшимисан, уйдагилар тузукми? Даре
қиляпсизлар, шекилли?

— Ҳа, ойи... бугун бироз чўзилиб кетди, — жавоб бер­
ди Ҳайдар. — Ҳозир чиқамиз. Ғолиб ҳам кетмоқчи бўлиб
турганди.

Бирга чиқишди. Ғолиб хавотирланиб қолганди: ким
сўраб келган бўлиши мумкин Ҳайдарни? Ҳамтовоғи бор-
микан ё?

Дарвозага чи^ишгач, Ғолиб Мансур акага кўзи туш-
ди-ю оёқларига тит|х>1$ кирди. У эмас, Ҳайдар ҳам қўр-
қиб кетди, лекин Ғолибдан кўра анча пишиқ — мумкин
Кадар сездирмасликка ҳаракат қилди. Бу одам нега кела-
ди? Наҳотки, бирор нарсани сезган бўлса? Ҳайдар яшин
тезлигида Манзурага хат ёзган-ёзмаганини эслади. Ёзма-
ган бўлиши керак. Манзура бундан жудаям қўркарди.

Мансур ака билан қуюқ сўрашдилар. Ғолиб гаггини сал
йўкотиб куйганди, Ҳайдар чалғитиб, сездирмади. Аммо
яна нималар деб ҳол сўрашни билмай, нуқул уйга таклиф
Кила бошлади. Ғолиб лом мим демас, бу ерда қолишни
уам, уиига кетишни ҳам билмасди. Узини бепарво ту-
тишга уринди.

— Бошқа сафар кирарман, — деди Мансур ака. —
Узим шунчаки сени йўқладим-да! ^ip ҳолда... синфдоши-
сан. Сизлардан бекорга хафа бўлган эканман. Энди-энди
шу ҳақда уилаяпман.

Ҳайдар ҳам, Ғолиб ҳам ўзларига келгандек бўлишди.
Айникса, Ғолибнинг кўнгли тўлиб, Ҳайдарга ғалати қараб
қўйди.

292 —

Н <’ т а н. и ш

— Янга яхшими, жавоб бериб қолишса керак, —
суради Ҳайдар.

Мансур ака оғир хурсинди:
— Ьуаёғ^ан яхши бўларди’ Ётибди эрглиям. Дўхтирлар
аниқ гаи айтолмаяпти.
Орага сукут чўкди.
Шундан сўнг Мансур ака Ғолибга қараб т^ўйди-да,
оҳиста сўз бошлзди:
— Ҳайдар, сен билан холи гаплашсам, девдим. Бир-
икки масалада... Хавотирли жойи йўқ.
Гайдар ичидан зил кетиб, Ғолибга к^аради. У эса энди
гина оёғидаги титроғини босгак рангига ранг кира бош
лаган эди.
— Мен кетдим унда. Эртага келарман, — деди Ғолиб.
Назарида Мансур ака сўрайдиган ran айнан ўзи билан
боғлиқдек туюлди.
Ҳайдар хайрлашди:
— Яхши. Эртага яна такрорляймиз ҳаммасини! Ада-
биётни кўпроқ ўқишимиз керак.
Ғолиб қоронғилик қаърига сингиб кетди.
Ҳайдар Мансур аканинг оғзини пойлади. Ичи 1$изиди.
— ўша куни Манзура сенга ҳеч нима демаганмиди? —
сўради Мансур ака.
— Менга?.. Менга нима дейиши керак эди?
— Мабодо дейман-да! Дугонларининг айтиши-
ча, ўша куни Манзуранинг кайфияти бўлмаган экан.
Билмасам, нималарни ўйладийкан? Уйда эътибор
бермагандим. Қизимнинг ўз жонига қасд қилганига
ишонмаяпман-да!
Ҳайдар сездики, Мансур ака ниманидир япгиряпти.
Ғолибни нима учун кетказди? Бу гапни унинг олдида
айтсаям бўларди-ку! Нахотки, Манзура ойисига ^айдар
ҳақида бирор гаи айтган бўлса? Айтмагандир. Агар айт-
ганида Ҳайдарга, албатта, билдирарди. Айтмаган. Юра-

Анвар Намаюв

гини ^овучлаб чиқарди учрашувга. ўн беш-йигирма
дақиқа бўларди ўшандаям. Телефон қилишии-ку, ^атъий
тақиқлаб қўйглнди. Навбатдаги учрапгув ўша вақтда ке-
лишиб олинарди.

— Мансур ака, бирор нарса топиб олдингизми? —
сўради сабри чидамай Ҳайдар. — Негадир менга шундай
туюляпти.

— Ҳа, бир хатини топиб олдим. Аммо кимга ёзган,
билолмаяпман. Балки шунчаки ёзгиси келгандир? Ижод
дейдими...

«Бунинг менга нима дахли бор?» дегиси келди Ҳай-
дарнинг. Нима деб ёзган хатда? Манзуранинг бундай
одати йўқ эди-ку! Балки... балки охирги кеча ёзгандир?
Ухламай чиққанга ўхшовди. Кўнглидаги ҳамма гапни
^оғозга туширгандир?

— Билмасам, — деди Ҳайдар, — Муяссарми, Ша^но-
зами, ўшалардан сўраб курмадингизми? Хоҳласангил мен
сўрашим мумкин, сизга ноқулай бўлса.

Мансур ака индамади. У хатни қолдириб чи1уқан, не­
гадир ўз-ўзидан оёқлари игу томонга етаклаб келган эди.
Ғолибни кетказгани — бориб, онасига айтса, улар гап-сўз
чиқаришларини ўйлади.

Ammo ростдан ҳам дутоналаридан сўраса бўларди.
Хотини қачон чиҳади-ю, қачон улар билан дардлашади?
Ога бўлиб қизининг уғил бола синфдошидан бу ^ақда
сурипггирганидан ўзининг ҳам ори келди.

— Уша хатни ўқисам бўладими, балки нимадир ой-
динлашар?

^Мансур ака унга зимдан қаради:
— Нима ойдинлашади ?
Ҳайдар чайналди:
— Ким билсин, эҳтимол, сиз айтгандай, шунчаки ёзган
бўлипп-i ҳам мумкин. Ҳар ҳолда бирортаси билан яхши
кўришганини билмайман, Мансур ака.

294 =

Но т ан или

— Бу гапни ҳеч кимга айтма. Биласан-ку, одамлар тили
билан юради. Қизимнинг гўри совимасдан туриб номини
бадном қилишмасин тағин. Сени синфдошимнинг ўғли
деб айтяпман. Раҳматли отанг билан бир ва^тлар сирдош
эдик.

— Шокир ака-чи? — деб юборди Ҳайдар.
— Учаламиз юрардик. Сизлар билмайсизлар, тутил-
маган эдиларинг-да!
Ҳайдар бошини чаиқади.
— Ростдан ҳам билмас эканман, — шундай деди-ю,
нега бу ҳақда аввалроқ эшитмаганман, деб ўйлади. Кўз
олдида Манзура гавдаланди: у ҳам билмасмиди ?
— Сизларни Ғолибжон билан кўриб, эсимга тушди.
Иш^илиб у хафа бўлмадими, бориб достон қилмасин,
дедим-да?!
Ҳайдар шоша-пиша деди:
— Йўғ-ей, нега хафа бўлади? ўзи кетмоқчи бўлиб ту-
рувди.
— Менга қара, гапнинг дангали, Ғолиб ҳақида сў-
рамоқчи эдим. Қизимга бир-икки телефон қилган экан?
^айдарнинг кўнглидан хавотир аралаш рашк аланга-
ланиб ўтди.
Мансур ака сўзида давом этди:
— Синглисига, 6у ҳақда ҳеч кимта айтма, деган экан.
Очиғи, кичкиналигида ^улоғини тишлатиб қўйган эдик.
Мастурамдан бу эўақда эшитиб, Ғолибни уйига йўқлаб
боргандим, укаси шу ёққа кетганини айтди. Келавердим.
Иўлда балки сенга ёрилгандир, деб ўйладим. Шунинг
учун кетаверсии, дедим.
Ҳайдар бу гапни энди эшитаётгандек ўзини қизиқ^ан
кишига солди.
— Балки қизим шунга атаб ёзгандир хатини, нилла деб
ўйлайсан?
— Ғолиб менга ҳеч нима демади. Фақат даре 1$илдик.
Яқинда шаҳарга кетармиш-ку! — Ҳайдар бу гапларни

= 295

кнвар НамозсМ

Мансур акадан кўзини олиб қочиб айтди. Инида тобора
ёлгончи бўлиб бораёттанини ўйлаб виждони қийналди.
Хавотир-ҳадик ҳам дилини кемириб борарди. Агар игу
кегишда бўлса, Мансур ака эрта-индин воқеанинг таги-
га етадигандек туюлди. Ғолибнинг ўзидан ўсмоқчилаб
сўраса, тамом — довдираб ҳаммасини айтиб беради. Би-
ринчи бўлиб икки миллион пул ҳакида вайсаб юборади.

— Э, билмасам, бошим қотиб 1$олди, — деди Мансур
ака. — Аммо барибир қўймайман. Маъракалари ўтиб ол­
еин. Подадан олдин чанг чиқармай деяпман-да!

— Сиз бу $ақда тағин Ғолибнинг ўзига айтиб юр-
манг, — тайинлади Ҳайдар. — Бош^алар эшитса, улар-
нинг ўртасида бирор ran ўтган. деб ўйлашади.

— Нима қилай бўлмаса? Кетади, деяпсан-ку!
— Мен ўзим сўрайман. Аста-секин. Агар ростдан
ҳам кўнгли бўлган бўлса, менга айтади, тўғрими? Сиз
ҳеч ни.via деманг, узи шундоқ угм қўрқитиб ^ўйдингиз.
Юраги йўқ-да бунинг' Менга хатни беролмайсизми? Бал­
ки ўша хатни ўзига кўрсатарман?
— Ҳозир ёнимда йўқ. Терговчиларга бердим. Улар су
риштиргунча узим чидай олмадим.

♦**

Роҳила опа ўғлидаги ўзгаришларни сезди. Аввалига
синфдош қиз ўлганига қайғуряпти, деб ўйлаганди. Ғолиб-
нинг талмовсираб қолгани, гоҳида шўх-шодон, гоҳида
тунд одамга айланиб, пул ҳақида сўрайверишини ўйлар-
кан, кўнгли алағда бўлди. Авваллари репетиторда ўқиш
учун шаҳарга кетишни орқага ташлагани-ташлаган эди,
энди эса тезроқ жўнаб кетиш тараддудига тушган. Бутун
эса кейинги ҳафталарда кетишини айтиб, янада ҳайрон
долдирди.

— Манзурани яхши кўрармидинг, болам? — деб
сўради Роҳила опа ундан туйқус.

296 - ■