351[Hassan, 2022 : 90]. Prosodiya va gesture og‘zaki matnda dramatik ta’sirni yaratishdagi asosiy vosita bo‘lsa, yozma matnda grafemik va punktuatsion vositalar bu funksiyani qisman o‘z zimmasiga oladi [Musaev, 2022 : 65]. Shuni ham ta’kidlash kerakki, paralingvistik elementlarning qo‘llanishi turkiy xalqlar orasida ham bir xilda emas. Masalan, qozoq aytısida istehzoli pauzalar, ohangning “nayrangli” o‘zgarishi juda ko‘p uchrasa, o‘zbek dostonlarida ko‘proq ritmik tezlashuv va ovoz balandligining keskin o‘zgarishi kuzatiladi [Kim et al., 2023: 592; Kurbanbay, 2024, p. 41]. Qirg‘iz epik ijrosida esa sukut va pauza dramatik maydon yaratishning eng muhim mexanizmlaridan biri sifatida ishlatiladi [Nurlanova, 2023: 134]. Bu farqlar milliy madaniy norma, janr xususiyati va ijro maktablari bilan bog‘liq bo‘lib, paralingvistik elementlarni o‘rganish shu ma’noda ham madaniyatshunoslik uchun qimmatli ma’lumot beradi. Multimodal yondashuv bunday farqlarni tizimli ravishda ko‘ra olish, ularni turli rejimlar bo‘yicha kodlash va qiyoslash imkonini beradi. ELAN, Praat kabi vositalar yordamida og‘zaki matnlar qatlamlab annotatsiya qilinishi, yozma matnlarda esa grafemik elementlar korpus darajasida tahlil qilinishi mumkin. Bu esa imkon qadar obyektiv va qayta tekshiriladigan natijalarni olishga yordam beradi [Li & Zhang, 2020 : 830]. Shu bilan birga, bu metodologiya turkiy matnlarni faqat filologik emas, balki lingvistika, semiotika, kommunikativ pragmatika va hatto psixolingvistika nuqtai nazaridan ham o‘rganish imkonini kengaytiradi [Begmatov, 2021 : 55]. Shunday bo‘lsa-da, paralingvistik elementlarni tahlil qilishda inson matnshunosining, ayniqsa, o‘sha madaniyat ichida ijtimoiylashgan tadqiqotchining roli hanuz muhim. Sun’iy intellekt va multimodal korpuslar qanchalik kuchli bo‘lmasin, gesture yoki intonatsiyaning ma’lum madaniy ramziy qiymatini tushuntirish ko‘p hollarda interpretatsiya va kontekstual bilim talab qiladi. Shuning uchun texnologik vositalar inson ekspertizasi bilan uyg‘un holda qo‘llanilgandagina eng samarali natijalarga erishiladi [Kurbanbay, 2024 : 43].Xulosa. Yuqoridagi tahlillar asosida shuni xulosa qilish mumkin: turkiy xalqlar og‘zaki va yozma matnlarida paralingvistik elementlar matnning mazmunini boyituvchi, emotsional va pragmatik qatlamlarini shakllantiruvchi muhim vositalardir. Prosodiya, gesture va mimika og‘zaki matnda dramatik va kommunikativ samarani oshirsa, yozma matnda grafemik va punktuatsion vositalar bu effektni qisman qayta hosil qiladi. Multimodal matnshunoslik bunday hodisalarni bir vaqtning o‘zida bir nechta semiotik rejim kesimida ko‘rish va tahlil qilish imkonini beradi, bu esa turkiy matnlarni yanada chuqurroq va kengroq talqin qilishga yordam beradi [Kim et al., 2023 : 598; Nurlanova, 2023 : 138]. Kelgusida paralingvistik elementlarni yanada kengroq korpus asosida, masalan, zamonaviy ijtimoiy tarmoqlardagi turkiy tilidagi muloqot, memlar, stikerlar, emoji va GIF-lar kabini ham qo‘shib o‘rganish, og‘zaki va yozma rejimlar bilan bir qatorda raqamli multimodal muloqotni ham analiz qilish dolzarb bo‘lib boradi [Li & Zhang, 2020 : 831]. Shuningdek, turkiy xalqlarning turli yosh va ijtimoiy guruhlarining paralingvistik odatlarini qiyoslab o‘rganish, til va madaniyat o‘zgarishi jarayonini ham ko‘rsatib berishi mumkin. Bularning barchasi turkiy matnshunoslikni nafaqat matn ichki tuzilmasini, balki uning multimodal kommunikativ tabiatini o‘rganadigan keng qamrovli ilmiy soha sifatida rivojlantirishga xizmat qiladi [Begmatov, 2021: 56; Hassan, 2022: 93].Foydalanilgan adabiyotlar1. Begmatov, B. Turkiy matnlarda prosodiya va mazmun. Tashkent: Fan nashriyoti, 2021. – B. 56.2. Hassan, R. Oral performance in Turkic epics: A multimodal perspective. Ankara: Bilkent University Press, 2022. – B. 93.3. Kim, S., Arystanbek, G., & Dauren, A. Multimodal markers in Kazakh and Kyrgyz oral poetry. Journal of Central Asian Linguistics, 2023. – B. 582-602.4. Kurbanbay, N. Modern approaches to Turkic narrative structures. Almaty: Eurasia Press. 2024. – B. 43.5. Li, J., & Zhang, W. Graphoprosodic interaction in Turkic written texts. International Journal of Digital Philology, 2020. – B. 815-832.6. Musaev, Q. Turkiy og‘zaki nutqda intonatsiya va gesture. Samarqand: Registon University Press. 2022. – B. 62,63,65.7. Nurlanova, D. Audio-visual coding in multimodal linguistics. Linguistic Interfaces Review,2023. – B. 120-138.8. Özdemir, H. Turkic orthographic strategies in modern literature. Istanbul: Mavi Akademi. 2021. – B. 18,120,122,124,126.
352LINGUISTIC FEATURES INFLUENCING TEXTUAL VARIATION IN TURKIC MANUSCRIPTSAkbarov Zuhriddin O‘ktam o‘g‘li,University of Business and Science Toshkent filialiTillar kafedrasi o‘qituvchisi e-mail: [email protected] tezis turkiy qo‘lyozmalarda turli tarixiy davrlarda yuzaga kelgan matnlararo farqlarga ta’sir etuvchi lingvistik xususiyatlarni o‘rganadi. Unda chig‘atoy, qipchoq, o‘g‘uz va boshqa turkiy adabiy an’analar orasidagi qo‘lyozmalar tafovutini shakllantirgan fonetik, morfologik, leksik va sintaktik omillar tahlil qilinadi. Tadqiqot, shuningdek, kotiblik amaliyoti, orfografik me’yorlar, lahjaviy aralashuv va tarixiy sotsiolingvistik jarayonlarning rolini ham ko‘rib chiqadi. O‘zbek matnshunosligi bo‘yicha ilmiy manbalar va qo‘lyozmalar tadqiqotlariga tayangan holda, maqolada turkiy qo‘lyozmalardagi matnlararo farqlar turkiy dunyoning kengroq madaniy, siyosiy va lingvistik jarayonlarini aks ettirishi isbotlab beriladi.Kalit so‘zlar: Turkiy qo‘lyozmalar; matnlararo farqlanish; orfografiya; lahjaviy xususiyatlar; chig‘atoy tili; kotiblik amaliyoti; lingvistik tarix.AbstractThis thesis examines the linguistic features that contribute to textual variation in Turkic manuscripts across different historical periods. It analyzes phonetic, morphological, lexical, and syntactic factors that shaped manuscript differences among Chagatai, Kipchak, Oghuz, and other Turkic literary traditions. The study also explores the role of scribal practices, orthographic conventions, dialectal interference, and historical sociolinguistic processes. Drawing on Uzbek scholarship and manuscript studies, the paper demonstrates that textual variation in Turkic manuscripts reflects broader cultural, political, and linguistic dynamics of the Turkic-speaking world.Keywords: Turkic manuscripts; textual variation; orthography; dialectal features; Chagatai; scribal practices; linguistic history.The study of textual variation in Turkic manuscripts holds great significance for understanding the historical development of Turkic languages and literary traditions. Because Turkic manuscripts were produced across a vast geographical area—from Central Asia to Anatolia and the Volga regionthey naturally reflect different linguistic influences, scribal norms, and regional dialects. Variation between manuscript copies of the same work is not merely accidental but represents layered linguistic processes shaped by the cultural and historical context in which manuscripts were produced [Jabborov, 2021: 47].This thesis investigates the linguistic features that cause textual variation in Turkic manuscripts. It focuses on orthographic fluctuation, phonetic representation, morphological patterns, lexical choice, and syntactic structures. Additionally, it considers the influence of scribal traditions, manuscript copying practices, and dialectal interference. The aim is to demonstrate how these features collectively contributed to the development, transmission, and transformation of Turkic literary heritage.Turkic manuscript culture spans more than a millennium and includes diverse literary languages such as Old Turkic, Karakhanid, Khwarezmian, Kipchak, Oghuz, and Chagatai. Each of these traditions shaped its own written conventions and linguistic norms. Medieval Central Asian scholars produced manuscripts in multilingual environments where Persian and Arabic were also widely used. Consequently, Turkic manuscripts display hybrid linguistic features reflecting complex intercultural dynamics.The transmission of Turkic texts was highly dependent on scribes who often introduced conscious and unconscious changes during the copying process [Qo‘shjanov, 2018: 112]. These modifications
353include orthographic simplification, dialectal substitutions, and stylistic changes aimed at making the text clearer to contemporary readers.Understanding this historical background provides a foundation for examining the linguistic features that influenced textual variation in Turkic manuscripts.Orthography is one of the most prominent sources of textual variation in Turkic manuscripts. Since most pre-modern Turkic manuscripts were written in Arabic script, scribes had to adapt the script—which lacked vowel markings—to represent Turkic phonology. As a result, orthographic choices often varied from manuscript to manuscript.Phonetic differences among Turkic dialects also played a major role in textual variation. As manuscripts were copied by scribes from different regions, their own dialectal pronunciations influenced spelling and word choice.Morphological variation is frequent in Turkic manuscripts, as Turkic languages employ agglutinative morphology with numerous suffixes that differ regionally.Verb endings show considerable variation, especially in forms expressing tense, aspect, and mood. Kipchak manuscripts often use -g‘ay or -kay endings, while Chagatai prefers -g‘ay or -gay. These differences contribute to significant morphological divergence across manuscripts.These morphological variations help linguists trace the evolution of Turkic languages and understand the regional literary schools that influenced each manuscript tradition [Rajabov, 2020: 131].Lexical choice is a critical factor influencing textual variation. Turkic literary languages borrowed extensively from Arabic and Persian, and the degree of borrowing varied by region and time period.Multiple synonyms existed for many words due to the coexistence of Turkic, Arabic, and Persian vocabulary. Scribes often substituted synonyms based on familiarity, region, or stylistic preference. For example, the Chagatai dil (Persian) and köngül (Turkic) often appeared interchangeably.Some manuscripts include region-specific words, especially from Kipchak and Oghuz dialects. This lexical diversity reflects the social and cultural environment in which manuscripts were produced. Identifying regional vocabulary is essential for manuscript classification and dating [Karimov, 2017: 89].While Turkic syntax is relatively stable across dialects, manuscripts display syntactic variation due to historical and literary influences.Although Turkic languages often follow a Subject–Object–Verb (SOV) order, Persian literary influence encouraged the use of more flexible structures in Chagatai manuscripts. This sometimes leads scribes to reorder clauses to match Persian stylistic norms.Differences in the use of conjunctions (e.g., ammo, lekin, amma), particles, and modal expressions contribute to syntactic variation across manuscripts.Textual variation in Turkic manuscripts is the result of a complex combination of linguistic and sociocultural factors. Orthographic inconsistencies, phonetic shifts, morphological differences, lexical substitution, and syntactic flexibility all contributed to divergences between manuscript versions. Additionally, scribal practices and regional dialectal influences played decisive roles in shaping textual transmission.Understanding these linguistic features provides valuable insights into the history of Turkis languages, the evolution of literary norms, and the broader cultural interactions that defined the Turkic manuscript tradition. As Uzbek scholars emphasize, the study of textual variation is essential for reconstructing authentik texts and appreciating the richness and diversity of Turkic written heritage.
354References1. Jabborov, S. Turkiy qo‘lyozmalarni o‘rganishning nazariy masalalari. – Tashkent: Fan, 2021.2. Qo‘shjanov, M. Eski o‘zbek yozuvi yodgorliklarining matnshunoslik tahlili. – Samarkand: SamDU nashriyoti, 2018.3. Rajabov, A. Chig‘atoy tili tarixiy grammatikasi. – Tashkent: Akademnashr, 20204. Karimov, H. O‘zbek matnshunosligi asoslari. – Tashkent: Yangi asr avlodi, 2017.
355NURBOY JABBOROVNING ADABIY-MATNSHUNOSLIK ILMIY MAKTABI: METODOLOGIYA VA AMALIY NATIJALARArslonov Abdimurod Karomatovich,filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsentTermiz davlat universiteti e-mail: [email protected] maqolada filologiya fanlari doktori, professor Nurboy Abdulhakimovich Jabborovning ilmiy faoliyati, matnshunoslik va manbashunoslik yoʻnalishlaridagi metodologik tamoyillari, nashrga tayyorlash va tahrirlash tajribasi, shuningdek, uning ilmiy maktabi va pedagogik merosi tahlil etiladi. Maqola olimning matnshunoslik, tanqidiy tahrir va badiiy-estetik tahlil sohalaridagi asarlariga tayangan. Kalit soʻzlar: matnshunoslik, manbashunoslik, tanqidiy tahrir, qoʻlyozma, Nurboy Jabborov, navoiynashunoslik, furqatshunoslik.AbstractThis article analyzes the scientific activities of Doctor of Philological Sciences, Professor Nurboy Abdulhakimovich Jabborov, his methodological principles in the fields of textual studies and source studies, his experience in preparing texts for publication and editing, as well as his scientific school and pedagogical legacy. The article draws upon the scholar’s works in the areas of textual studies, critical editing, and literary-aesthetic analysis.Keywords: textual studies, source studies, critical editing, manuscript, Nurboy Jabborov, Navoi studies, Furqat studies.Matnshunoslik va manbashunoslik adabiyotshunoslikning ajralmas qismi boʻlib, milliy adabiy merosning ilmiy talqinini shakllantirishda muhim rol oʻynaydi. Qoʻlyozmalarni aniqlash, nusxalarni solishtirish, tanqidiy matnni yaratish va izohlar jamlanmasini taqdim etish – bularning barchasi zamonaviy filologiyaning metodologik poydevorini tashkil etadi. Professor Nurboy Jabborov ushbu yoʻnalishlarda uzoq yillik izlanishlar olib borib, oʻzbek matnshunosligida alohida ilmiy maktab va anʻanani shakllantirdi. Nurboy Abdulhakimovich Jabborov 1966-yilda Qashqadaryo viloyatida tugʻilgan. Oʻzining ilmiy faoliyatini Qoʻlyozmalar institutida boshlagan, bu esa olimga qoʻlyozmalar bilan ishlash, ularni kataloglash va tahlil qilish boʻyicha chuqur amaliy tajriba berdi. 1994-yilda “Furqat asarlarining qoʻlyozma manbalari” mavzusida nomzodlik, 2004-yilda “Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilib, furqatshunoslik va manbashunoslik sohasida alohida ilmiy obroʻga erishdi. Nurboy Jabborov Oʻzbekiston Milliy universiteti va boshqa ilmiy markazlarda faoliyat yuritib, koʻplab tadqiqotchilarga ilmiy rahbarlik qilgan, ilmiy kengashlarda va milliy hamda xalqaro anjumanlarda ishtirok etgan.Olimning nashrga tayyorlagan asarlari turli yoʻnalishlarni oʻz ichiga oladi: matnning tanqidiy tahriri, izohlar va lugʻat, monografiyalar va maqolalar. Quyida olimning eng muhim ishlari va ularning ilmiy qiymati haqida toʻxtalamiz.“Maoniy ahlining sohibqironi” monografiyasida Alisher Navoiyning tasavvufiy-axloqiy qarashlarini tahlil etib, uning badiiy obrazlari va futuvvat tushunchasining matndagi ifodasini oʻrganadi. Nurboy Jabborov ushbu tadqiqoti Navoiyning asarlaridagi maʻnaviy-axloqiy qatlamni germenevtik yondashuv bilan ochib berganligi bilan ajralib turadi. Alisher Navoiy ijodi o‘zbek adabiyotshunosligida doimiy ilmiy e’tibor markazida bo‘lib kelgan. Ayniqsa, mustaqillik yillarida navoiyshunoslik yangi metodologik bosqichga ko‘tarildi. Bu jarayonda Nurboy Jabborovning “Maoniy ahlining sohibqironi” monografiyasi Navoiy ijodini ma’naviy-estetik va falsafiy talqin asosida o‘rganishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi [Jabborov, 2015: 7–10.]. Asar Navoiyni nafaqat
356buyuk shoir, balki ma’no va ma’rifat maktabining yetuk namoyandasi sifatida ilmiy asoslaydi. Nurboy Jabborov ushbu monografiyani yaratishda navoiyshunoslikdagi an’anaviy tarixiy-biografik yondashuvni kengaytirib, shoir ijodini ma’no kategoriyasi markazida tahlil qilishni maqsad qilgan [Jabborov, 2015:25–27]. Olim Navoiyning badiiy tafakkurini “lafz–ma’no” munosabatida yoritib, shoirni “maoniy ahli”ning yetakchi namoyandasi sifatida talqin etadi.Asarda ilgari surilgan asosiy ilmiy g‘oya shundan iboratki, Navoiy ijodida so‘z tashqi bezak emas, balki ichki ma’naviy mazmun tashuvchisidir [Jabborov, 2015: 48-55]. Bu yondashuv Jabborov tadqiqotining nazariy asosini tashkil etadi.Monografiyaning markaziy masalasi — “ma’no” tushunchasining ilmiy talqinidir. Olim Navoiyning g‘azal, doston va nasriy asarlarida ma’noning ustuvorligini quyidagi jihatlar orqali ochib beradi:ma’noning axloqiy va tasavvufiy mazmuni;so‘z va fikr uyg‘unligi;badiiy timsollar orqali ma’naviy g‘oya ifodasi [Jabborov, 2015: 48-55].Olimning ta’kidlashicha, Navoiy uchun haqiqiy san’at so‘zning tashqi shaklida emas, balki uning ruhiy va falsafiy qatlamida mujassamdir. Bu qarash Nurboy Jabborovning Navoiyni “ma’rifat shoiri” sifatida talqin etishiga ilmiy asos bo‘ladi.Asarda Navoiyning tasavvufiy qarashlari alohida boblarda tahlil qilinadi. Jabborov Navoiyning tasavvufni sof nazariy oqim sifatida emas, balki badiiy-estetik tizim sifatida namoyon etganini ko‘rsatadi. Xususan, “ishq”, “komil inson”, “nafs”, “ma’rifat” kabi tushunchalar Navoiyning badiiy matnlari asosida izohlanadi.Olim Navoiyning tasavvufiy qarashlarini Jomiy, Attor va boshqa sharq mutafakkirlari bilan qiyoslab, shoirning o‘ziga xos jihatlarini aniqlaydi. Bu esa asarning qiyosiy adabiyotshunoslikdagi ahamiyatini oshiradi.“Maoniy ahlining sohibqironi” asari faqat nazariy xulosalar bilan cheklanmay, matnga tayangan ilmiy tahlil bilan ajralib turadi. Olim Navoiyning “Xamsa” dostonlari, “Mahbub ul-qulub”, “Lison ut-tayr”, g‘azal va ruboiylari asosida aniq matnshunoslik tahlillarini amalga oshiradi.Nurboy Jabborov badiiy matndagi semantik qatlamlarni ochishda kontekstual va germenevtik usullardan samarali foydalanadi. Bu yondashuv Navoiyning badiiy tafakkurini chuqurroq anglash imkonini beradi.Mazkur monografiya navoiyshunoslikda bir qator ilmiy yangiliklarni ilgari suradi:Navoiyni “ma’no ahli”ning yetakchi namoyandasi sifatida ilmiy asoslaydi;Shoir ijodini estetik-falsafiy tizim sifatida talqin qiladi;Matnshunoslik va adabiyotshunoslik metodlarini uyg‘unlashtiradi;Navoiyning ma’naviy merosini zamonaviy ilmiy tafakkur bilan bog‘laydi.Shu jihatlari bilan asar zamonaviy navoiyshunoslik taraqqiyotida muhim bosqich hisoblanadi.Nurboy Jabborovning “Maoniy ahlining sohibqironi” monografiyasi Alisher Navoiy ijodini yangi ilmiy mezonlar asosida talqin etgan fundamental tadqiqotdir. Asar Navoiyni nafaqat buyuk shoir, balki ma’naviy tafakkur va ma’rifat maktabi asoschisi sifatida ilmiy jihatdan asoslaydi. Ushbu monografiya navoiyshunoslik, matnshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarida olib boriladigan keyingi tadqiqotlar uchun mustahkam nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi.“Furqat asarlarining qoʻlyozma manbalari” (nomzodlik ishi) va “Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi” (doktorlik) izlanishlari Furqatning qoʻlyozma manbalarini sistematik yigʻish, nusxalarni solishtirish va tarixiy jihatdan joylashtirishga bagʻishlangan. Olimning bu ishlarida matnshunoslik metodlari aniq koʻrinadi – nusxa xususiyatlari, yozuvchilar xatoliklari, orfografik farqlar va stilistika aspektlari asosida tahririy qarorlar qabul qilingan.Ustozning Ogahiy, Muqimiy, Ibrat va boshqa ijodkorlar asarlari nashrlari (masalan, “Zubdatu-
357t-tavorix”, “Mezoni zamon”, Muqimiy asarlari) matnning tarixiy-lingvistik qatlamini ochib, zamonaviy oʻquvchiga tushunarli izohlar bilan taqdim etilgan. Har bir nashrda tahririy apparat – soʻzboshi, izohlar, lugʻat va nusxa tavsiflari – ilmiy mezonlarga mos ravishda tuzilgan.Matnshunoslik tamoyillari va tahririy yondashuvlar. Olimning metodologiyasida quyidagi tamoyillar markaziy ahamiyatga ega:Nusxalararo qiyos – barcha mavjud nusxalarni solishtirish va variantlarni tahlil qilish.Kontekstual tahlil – matnni yozilgan davr, muallifning biografiyasi va ijtimoiy-siyosiy holat bilan bogʻlash.Matn qatlami – asl (mualliflik) qatlam, qoʻshimcha/tahrir qatlamlari va keyingi tuzatishlarni ajratish.Matn apparati – tahririy qarorlar, nusxa izohlari, variantlar roʻyxati va lugʻatni batafsil berish.Ilmiy obyektivlik – germenevtik subyektivlikni kamaytirish uchun manbalarni aniq belgilash va qarorlarni hujjatlashtirish.Ushbu tamoyillar Nurboy Jabborov tahrirlarida har doim muntazam qoʻllanilib, oʻquvchi va tadqiqotchiga matnning toʻgʻri tarixi va badiiy qatlamini taqdim etadi.Aniq misollar orqali tahririy yondashuvni koʻrib chiqish maqsadga muvofiqdir. Furqat devonining bir nechta nusxalarida badiiy variantlar mavjud. Olim bu variantlarni vazn va ritm jihatdan solishtirib, qaysi variant aslga yaqinroq ekanligini belgilash uchun quyidagi mezonlarni qoʻllagan: a) nusxa yozuvchisi uslubi va yozuv xatolari; b) sheʻrning vazn va ritm mosligi; c) leksik uslubiy uygʻunlik va Furqatning umumiy poetik manzara bilan mosligi. Ushbu protsedura natijasida tanqidiy matn shakllantirilgan va matn apparatida batafsil berilgan.Ogahiyning tarixiy asarlarini tahrir qilish jarayonida Nurboy Jabborov tarixiy voqealar, sanalar va toponimlarni qoʻshimcha manbalar (arxiv hujjatlari, boshqa tarixchilar matnlari) bilan solishtirib chiqqan. Bu matnning tarixiy ishonchliligini oshiradi va oʻquvchiga kontekstual maʻlumot berishni taʻminlaydi.Olimning badiiy tahlillari nazariy va metodologik jihatdan boy. U Navoiyning ijodiy mexanizmlarini, tasavvufiy mafhumlarni (masalan, futuvvat, maʻrifat, nafsga qarshi kurash) matndagi timsollar orqali ochib bergan. Navoiyning “Makorimu-l-axloq” va “Xamsa” asarlarini tahlil qilishda semantik qatlamlarni, metafora va allegoriya yordamida ishlatilgan badiiy usullarni tizimli ravishda koʻrsatadi.Furqatshunoslikda esa poetik tilning milliy-maʻrifiy qirralarini, tilning uslubiy oʻziga xosliklarini hamda zamonaviy nazariy qarashlarga mos keluvchi interpretatsiyalarni taklif qiladi.Nurboy Jabborov nafaqat tadqiqotchi balki yetuk ilmiy rahbar boʻlib, koʻplab magistrantlar va doktorantlarni tarbiyaladi. Ustoz sifatida olimning tajribasi quyidagicha elementlardan iborat:metodologik treninglar: matnshunoslik amaliyoti, nusxa tekshiruvi;nashrga tayyorlash boʻyicha seminarlar va amaliy mashgʻulotlar;ilmiy rahbarlik ostida amalga oshirilgan ilmiy loyihalar va qoʻlyozma kataloglashtirish ishlari;xalqaro hamkorlik imkoniyatlarini yosh olimlarga taqdim etish.Bularning natijasida Nurboy Jabborov maktabi hozirgi kunda ham faoliyat koʻrsatib, uning shogirdlari mustaqil tadqiqotchilar sifatida faoliyat yuritmoqda.Xalqaro hamkorlik va ilmiy taʻsir. Nurboy Jabborovning xalqaro anjumanlarda ilmiy ishtiroki turkiy va fors-arab olimlari bilan hamkorlik qilishga imkon berdi. Olim xalqaro konferensiyalarda navoiyshunoslik, matnshunoslik va manbashunoslik boʻyicha maʻruzalar qilgan. Bu esa uning ilmiy gʻoyalarining xalqaro maydonda muhokama qilinishiga va boshqa tillardagi ilmiy nashrlarga taʻsir koʻrsatishga xizmat qildi. Olimning yondashuvlari nazariy jihatdan barqaror va amaliy jihatdan
358yuqori natijalar beradi. Professor Nurboy Jabborovning ilmiy merosi oʻzbek matnshunosligi va manbashunosligida muhim oʻrin egallaydi. Uning nazariy va amaliy yondashuvlari matnni tanqidiy tahrir qilish, qoʻlyozma manbalarni tahlil etish va badiiy asarlarni zamonaviy oʻquvchiga yetkazishda asosiy qoida va tamoyillar vazifasini bajaradi. Foydalanilgan adabiyotlar1. Jabborov N. Maoniy ahlining sohibqironi. - T.: Akademnashr, 2015.2. Jabborov N. Furqat asarlarining qoʻlyozma manbalari. – T.: 1994.3. Jabborov N. Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi. – T.:, 2004.4. Ogahiy M.R. Zubdatu-t-tavorix. (tahrir: N. Jabborov). – T.:, 2012.5. Isʼhoqxon Ibrat. Mezoni zamon. (nashrga tayyorlovchilar: U. Dolimov, N. Jabborov). – T.: 2018.6. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar instituti arxiv materiallari.7. Konferensiya materiallari: “Alisher Navoiy va XXI asr” xalqaro anjuman materiallari (Toshkent, 2016–2022).66-69.
359TURKIY MATNLAR ELEKTRON BAZASINI YARATISH VA ULARNI ILMIY MUOMALAGA KIRITISH ISTIQBOLLARIZarifjon G‘ulomov,Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqotmarkazi xodimie-mail: [email protected] maqolada turkiy xalqlarning yozma madaniy merosini raqamlashtirish, uni yagona elektron ma’lumotlar bazasi asosida tizimlashtirish hamda ilmiy tadqiqotlar muomalasiga kiritish masalalari tahlil qilingan. Unda elektron matnshunoslik, raqamli filologiya va metadata texnologiyalarining imkoniyatlari yoritilib, turkiy adabiy qo‘lyozmalarni saqlash, tahlil etish va ilmiy izlanishlar jarayoniga tatbiq etish istiqbollari ko‘rsatilgan.Kalit so‘zlar: turkiy matnlar, elektron baza, raqamlashtirish, matnshunoslik, metadata, ilmiy aylanish, raqamli filologiya.AbstractThis article analyzes the issues of digitizing the written cultural heritage of the Turkic peoples, systematizing it within a unified electronic database, and integrating it into scholarly research circulation. It explores the potential of electronic textualstudies, digital philology, and metadata technologies, and outlines prospects for the preservation, analysis, and incorporation of Turkic literary manuscripts into academic research processes.Keywords: turkic texts, electronic database, digitization, textual studies, metadata, scholarly circulation, digital philology.KirishBugungi globallashuv davrida ilmiy axborot tizimlari, ayniqsa, raqamli gumanitar fanlar (Digital Humanities) sohasining jadal rivojlanishi natijasida turkiy xalqlarning yozma madaniy merosini elektron shaklda saqlash va o‘rganish masalasi dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Raqamlashtirish jarayoni – bu faqat matnlarni elektron formatga o‘tkazish emas, balki ularni tadqiqotga tayyorlash, izlab topish, indekslash, kodlash va tahlil qilish imkonini beruvchi murakkab ilmiy-texnik tizimdir [Saidov, 2020: 41].So‘nggi yillarda filologiya, tarix, axborot texnologiyalari va kutubxonashunoslik yo‘nalishlarining o‘zaro integratsiyasi natijasida yangi tadqiqot sohasi – raqamli matnshunoslik (digital textual studies) shakllanmoqda. Bu yondashuv matnni nafaqat til va mazmun jihatdan, balki raqamli kontekstda qayta tuzish, interaktiv tahlil qilish va ilmiy hamjamiyat uchun ochiq ma’lumot sifatida taqdim etishni ham nazarda tutadi [Bozkurt, 2018: 86].Turkiy adabiyot va til tarixiga oid manbalar – O‘rxun-Enasoy bitiklari, Qutadg‘u bilig, Devonu lug‘otit turk, Hibatul-haqoyiq, Xamsa, Boburnoma, Shohnoma tarjimalari kabi asarlar nafaqat filologik, balki madaniy va sivilizatsion meros sifatida ham elektron bazaga kiritilishi zarur. Chunki ushbu manbalar turkiy xalqlarning tarixiy o‘zligini anglash, til taraqqiyoti bosqichlarini o‘rganish va ilmiy merosni global miqyosda tanitish uchun muhim poydevor hisoblanadi [Karimov, 2022: 58].Shuningdek, dunyo miqyosida turkiy matnlarni o‘z ichiga olgan elektron korpuslar yaratish borasida qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Masalan, Turk Dil Kurumu (TDK) tomonidan ishlab chiqilgan “Türkiye Türkçesi Ulusal Derlemi”, Kazan Federal Universitetida yaratilgan “Tatar Til Korpusi”, shuningdek, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi tomonidan yo‘lga qo‘yilgan “Raqamli meros” platformalari bunga misol bo‘la oladi [Yildiz, 2021: 130].Afsuski, O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa respublikalarida hali ham ko‘plab qadimiy qo‘lyozmalar, xususan, Chig‘atoy, Eski o‘zbek, Qozon va Qrim tatar tillaridagi matnlar
360to‘liq raqamlashtirilmagan. Bu esa ularning xalqaro ilmiy muomalada to‘liq foydalanilishini qiyinlashtirmoqda. Shu bois turkiy matnlarni elektron shaklga keltirish va ularni yagona ochiq ilmiy bazaga joylashtirish – tilshunoslik, adabiyotshunoslik va tarixshunoslikda yangi bosqichni boshlab beruvchi tashabbus sifatida qaraladi [Usmonov: 2019, 74].Natijada raqamlashtirilgan turkiy manbalar nafaqat saqlanish, balki tadqiqotning yangi metodlarini – korpus lingvistikasi, avtomatik morfologik tahlil, leksik-semantik tarmoqni o‘rganishni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu jihatdan turkiy matnlar elektron bazasini yaratish masalasi milliy merosni global ilmiy aylanishga kiritishning eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sanaladi [Sodiqov, 2022: 63].Asosiy qism1. Turkiy matnlar raqamlashtirish jarayonining ahamiyatiRaqamlashtirish jarayoni zamonaviy filologiya va manbashunoslikning eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanmoqda. Chunki u nafaqat matnni elektron shaklga o‘tkazish, balki madaniy merosni saqlash, ilmiy tadqiqotlar uchun yangi platforma yaratish hamda ilmiy aylanishni jadallashtirish imkonini beradi [Usmonov, 2019: 72]. Turkiy xalqlar adabiy merosi, ayniqsa, qo‘lyozma va toshbosma asarlar ko‘pincha fizik jihatdan yemirilish, yo‘qolish yoki cheklangan foydalanish xavfi ostida bo‘ladi. Shu bois ularni raqamlashtirish – bu merosni kelajak avlodga yetkazishning eng samarali vositasi hisoblanadi.So‘nggi yillarda raqamli filologiya konsepsiyasi (Digital Philology) tobora rivojlanib, mavjud matnlarni lingvistik, stilistik, semantik hamda statistik tahlil qilish imkoniyatini yaratmoqda. Masalan, matnning morfologik tuzilishini aniqlash, so‘z chastotasini o‘lchash, semantik maydonini xaritalash kabi jarayonlar avtomatik dasturlar yordamida amalga oshirilmoqda [Qodirov, 2020: 88]. Bu esa tadqiqotchilarga avval imkonsiz bo‘lgan miqyosda solishtirma va dinamik tahlillar olib borish imkonini beradi.Turkiy matnlarni raqamlashtirishning muhim jihatlaridan yana biri – bu xalqaro ilmiy hamkorlikni kuchaytirish va ochiq ilmiy ma’lumotlar muhitini yaratishdir. Masalan, Istanbuldagi Süleymaniye kutubxonasi, Toshkentdagi O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharq qo‘lyozmalari instituti, Qozondagi Tatar Milliy arxivi hamda Anqaradagi Türk Dil Kurumuda saqlanayotgan turkiy qo‘lyozmalarni yagona elektron katalog asosida birlashtirish orqaligina tadqiqotchilar uchun transmilliy ilmiy tarmoqni shakllantirish mumkin bo‘ladi [Aliyev, 2021: 115].Shuningdek, raqamlashtirilgan matnlarning metadata (ma’lumotlar to‘plami) asosida kataloglashtirilishi ham muhim o‘rin tutadi. Har bir matn uchun muallif, davr, til, uslub, janr, manba, geografik joylashuv va manba holati kabi atributlarning raqamli bazaga kiritilishi – ilmiy tadqiqotlarning aniqroq, tizimliroq va ishonchliroq bo‘lishini ta’minlaydi [Karimova, 2022: 134].Bugungi kunda “Digital Turkology” yoki “e-Turcology” yo‘nalishlari dunyo miqyosida keng rivojlanmoqda. Bu sohada Germaniyada “Türkische Studien Digital”, Turkiyada “Türk Kültürü Elektronik Kütüphanesi”, O‘zbekistonda esa “Turkiy qo‘lyozmalar elektron fondi” kabi tashabbuslar raqamlashtirish jarayonining amaliy natijasidir [Yusupov: 2023, 57].Umuman olganda, raqamlashtirish jarayoni nafaqat turkiy xalqlar adabiy merosini saqlab qolish, balki ilmiy-tahliliy faoliyatning yangi paradigmasini yaratishda muhim o‘rin egallaydi. Umavjud matnlarni global ilmiy muomalaga kiritish, ularni ochiq manba sifatida e’lon qilish va tadqiqotchilar o‘rtasida hamkorlikni kengaytirish imkonini beradi.2. Elektron baza yaratishning metodologik asoslariTurkiy matnlarning elektron bazasini yaratish jarayonida metodologik yondashuvlar hal qiluvchi o‘rin egallaydi. Bunday baza nafaqat matnlarni saqlash, balki ularni strukturaviy, semantik va morfologik jihatdan qayta ishlash imkonini beruvchi tizim sifatida loyihalanishi lozim [Karimova: 2022, 41].
361Birinchi navbatda, elektron bazaning asosiy tarkibiy elementi – metadata, ya’ni matn haqidagi ma’lumotlar to‘plamidir. Metadata matnning nomi, muallifi, yaratilgan davri, tili, janri, manbasi, nusxalar soni va ularning joylashuvi haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Bu ma’lumotlar ilmiy izlash, kataloglashtirish va solishtirma tahlil jarayonlarini avtomatlashtirishda muhim rol o‘ynaydi [Usmonov, 2019: 76].Ikkinchidan, xalqaro miqyosda qo‘llanadigan TEI (Text Encoding Initiative) standarti elektron matnlarni kodlash va ularning strukturaviy yaxlitligini saqlash uchun eng samarali tizimlardan biri hisoblanadi. TEI belgilar tizimi yordamida matnning barcha unsurlari – sarlavha, izoh, bayt, she’r, arabcha so‘z, transliteratsiya yoki tarjima – maxsus teglar bilan belgilab chiqiladi. Natijada matn kompyuter tomonidan qayta ishlanishi, qidiruv tizimlari va lingvistik dasturlar uchun mos formatda saqlanishi mumkin [Bozkurt: 2018, 89].Masalan, “<l>” va “<lg>” belgilar she’riy satr va bandlarni belgilash uchun, “<note>” izohlarni ajratish uchun, “<name>” shaxs yoki joy nomlarini ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Shu orqali matnning ichki tuzilishi, uslubi va leksik birliklari avtomatik semantik tahlil uchun tayyorlanadi.Uchinchi jihat – OCR (Optical Character Recognition) texnologiyasini moslashtirishdir. Ko‘pchilik turkiy manbalar arab yoki eski uyg‘ur yozuvida bitilgan bo‘lib, mavjud OCR tizimlari ularni to‘liq tanimay oladi. Shu sababli eski yozuvlar uchun mintaqaviy grafemalar va diakritik belgilarga moslashtirilgan maxsus model ishlab chiqish zarur [Abdullayev, 2023: 93]. Masalan, O‘zbekiston, Turkiya va Tataristonda olib borilayotgan “Old Turkic OCR” loyihalari shunday moslashtirilgan modellar yaratish yo‘lida muhim qadamlardir [Erkinov, 2022: 58].Bundan tashqari, elektron baza uchun ontologik tuzilma yaratish ham muhim. Ontologiya – bu matnlar o‘rtasidagi semantik munosabatlarni (muallif – asarning bog‘liqligi, davr – janr munosabati, til – hudud farqlari) aniqlovchi mantiqiy modeldir [Sadiqov, 2021: 120]. Bu turdagi tuzilmalar ilmiy tahlilni chuqurlashtiradi, ayniqsa, turkiy tillar o‘rtasidagi leksik o‘xshashlik va semantik tarmoqlarni aniqlash imkonini beradi.Elektron baza yaratishda, shuningdek, ma’lumotlar formatining barqarorligi va uzviy yangilanish tizimi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun XML, JSON va RDF kabi ochiq formatlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir, chunki ular xalqaro raqamli ilmiy almashinuv tizimlari (masalan, Zenodo, Europeana, OpenAIRE) bilan integratsiyalash imkonini beradi [Yusupov, 2023: 62].Umuman olganda, elektron baza yaratish jarayoni – bu nafaqat texnik, balki filologik, tarixiy va informatsion yondashuvlarni uyg‘unlashtiruvchi ko‘p bosqichli ilmiy faoliyatdir. U turkiy matnlarni global ilmiy muomalaga kiritish, ularni taqqoslama tahlil qilish va madaniy merosni raqamli muhitda abadiylashtirish imkonini beradi.3. Ilmiy integratsiyada elektron bazalarning o‘rniElektron matnlar bazasi zamonaviy ilmiy muomalada nafaqat arxiv yoki saqlovchi tizim, balki ilmiy tahlil va nashriyot faoliyatini integratsiyalovchi platforma sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. U orqali matnshunoslik, tarixshunoslik, tilshunoslik va adabiyotshunoslik yo‘nalishlaridagi tadqiqotchilar qo‘lyozmalarni qiyosiy tahlil qilish, muqobil matn variantlarini solishtirishhamda leksik-semantik o‘zgarishlarni avtomatik tarzda kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladi [Yildiz, 2021: 132].Bunday tizimlarning ilmiy aylanishdagi ahamiyati shundan iboratki, ular matnlarning raqamli identifikatori (DOI) orqali xalqaro ilmiy tarmoqlarga ulanadi. Natijada turkiy matnlar ham Open Access platformalari orqali jahon tadqiqotchilari uchun ochiq manba sifatida taqdim etiladi [Sodiqov, 2022: 67]. Bu esa milliy ilmiy merosni global akademik muomalaga kiritish va uni xalqaro sitatalar maydonida tanitish imkonini beradi.Bugungi kunda Turkiyada faoliyat yuritayotgan TÜBİTAK Ulusal Veri Merkezi (TUBITAK Milliy Ma’lumotlar Markazi) hamda Istanbul universiteti huzuridagi Türk Dili Veri Tabanı
362(TDVT) loyihalari bu borada yirik raqamli fondlarni shakllantirib, turkiy tillar o‘rtasidagi leksik tahlilni avtomatlashtirishda muhim rol o‘ynamoqda [Demir, 2020: 48].Shuningdek, Rossiyada tashkil etilgan “Turkological Digital Archive” platformasi orqali qadimiy turkiy yozuvlar (O‘rxun-Yenisey bitiklari, qadim uyg‘ur matnlari, arab grafikasidagi manbalar) PDF, XML va Unicode formatlarida qayta ishlanib, kompyuter lingvistikasiga asoslangan indekslash imkoniyatlari yaratilmoqda [Ivanova, 2021: 105].O‘zbekiston tajribasida esa O‘zbekiston Milliy kutubxonasi va Alisher Navoiy nomidagi Til va Adabiyot instituti hamkorligida amalga oshirilayotgan “Raqamli meros” loyihasi alohida e’tiborga molikdir. Ushbu loyiha doirasida arab yozuvidagi o‘zbek, tatar, uyg‘ur va turkman matnlari raqamlashtirilmoqda, ularning morfologik tahlil modullari ishlab chiqilmoqda hamda matnlar ilmiy qidiruv tizimiga integratsiyalanmoqda [Rasulov, 2023: 74].Elektron bazalarning ilmiy integratsiyadagi yana bir muhim jihati – bu raqamli sitatalar va ilmiy metrikalar tizimi bilan uyg‘unlikda ishlashidir. Masalan, CrossRef, ORCID va Scopus tizimlariga ulanadigan raqamli bazalar orqali har bir matnga barqaror identifikator beriladi. Natijada har bir maqola, matn yoki ilmiy sharh xalqaro ma’lumotlar aylanishida ishtirok etadi [Karimov: 2020, 93].Shunday qilib, turkiy matnlarning elektron shaklda taqdim etilishi ularni nafaqat saqlash, balki ilmiy almashinuv, tarjima, interaktiv tahlil va komparativ tadqiqotlar uchun yangi ufqlar ochadi. Bu esa, o‘z navbatida, turkologiya fanining raqamli paradigmasini shakllantirishga xizmat qiladi.XulosaTurkiy matnlarning elektron bazasini yaratish – bu nafaqat matnshunoslik sohasida, balki butun turkologiya fani doirasida ilmiy integratsiya va ma’lumotlar muomalasini jadallashtirishning eng muhim omillaridan biridir. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va avtomatik tahlil dasturlarining jadal rivojlanishi turkiy yozma manbalarni yangi ilmiy o‘lchovlar orqali o‘rganish imkoniyatini ochib berdi.Elektron bazalarning yaratilishi turkiy xalqlar adabiy merosini saqlash, tadqiq etish va targ‘ib qilish jarayonida uzviy ilmiy tizimni shakllantirishni ta’minlaydi. Ayniqsa, qadimiy matnlarni raqamlashtirish ularning yo‘qolish xavfini kamaytiradi, dublikatsiya va rekonstruksiya ishlarini osonlashtiradi hamda lingvistik tahlil jarayonlarini avtomatlashtiradi. Shu orqali nafaqat tarixiy, balki zamonaviy adabiy manbalar ham raqamli shaklda saqlanib, yangi avlod tadqiqotchilari uchun ochiq manba sifatida taqdim etiladi.Elektron bazalarning o‘rni, ayniqsa, raqamli iqtibos tizimlari (DOI, ORCID, CrossRef) bilan integratsiyada yanada kuchayadi. Bu tizimlar matnlarning xalqaro sitatalar maydonida tanilishi,ilmiy natijalarning aniqligi va ishonchliligini oshiradi. Shu sababli turkiy matnlar bazasini yaratishda xalqaro standartlarga – TEI (Text Encoding Initiative), Unicode, XML va Dublin Core metama’lumot tizimlariga asoslanish maqsadga muvofiqdir.O‘zbekiston sharoitida bunday bazaning shakllanishi ilmiy merosni globallashuv sharoitida himoya qilish, turkiy xalqlar o‘rtasida ilmiy hamkorlikni mustahkamlash va turkologiya fanini raqamli platformalarga integratsiya qilish uchun zarurdir. Xususan, “Raqamli meros” loyihasi doirasida olib borilayotgan raqamlashtirish ishlarini mashina o‘qiydigan (machine-readable)formatlarda kengaytirish, ularga ilmiy annotatsiyalar, izohlar va interaktiv lug‘atlarni biriktirish orqali ularning ilmiy qiymatini yanada oshirish mumkin.Kelajak istiqbollari shundan iboratki, turkiy matnlar elektron bazasi: xalqaro ochiq ilmiy platformalar (masalan, Zenodo, OpenAIRE, ResearchGate) bilan integratsiyalashgan holda;avtomatik tarjima va fonetik tahlil tizimlari bilan bog‘langan holda;
363hamda “Digital Turkology” yo‘nalishida yangi ilmiy maktabni shakllantirgan holda faoliyat yuritadi.Bunday yondashuv orqali turkiy xalqlar madaniy va ilmiy merosining yagona raqamli modeli yaratiladi. Bu model, o‘z navbatida, ilmiy tahlil, komparativ adabiyotshunoslik, leksikografiya va semantik tadqiqotlar uchun mustahkam zamin yaratadi.Demak, turkiy matnlar elektron bazasini yaratish – bu o‘tmish merosini saqlash bilan birga,kelajak ilmiy taraqqiyoti uchun raqamli poydevor qo‘yishdir. Bunday tashabbuslar milliy ilmni xalqaro miqyosda tanitish, ilmiy almashinuvni kuchaytirish va turkologiya fanini XXI asr talablariga mos holga keltirishga xizmat qiladi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Abdullayeva, N. O‘zbek qo‘lyozma manbalarini raqamlashtirishning nazariy asoslari. – Toshkent: Fan, 2021. 2. Abdullayev, D. Arab grafikasidagi matnlarni OCR tizimida tanish muammolari. – Toshkent: Axborot texnologiyalari instituti nashriyoti, 2023. 3. Abdullayev, R. Optical Recognition Problems in Arabic-script Turkic Manuscripts. // Central Asian Philology Review. – Tashkent, 2023. – №1. – P. 90–97.4. Aliyev, E. Turk dunyosi qo‘lyozmalari elektron katalogi: muammo va yechimlar. – Anqara: Türk Dil Kurumu, 2021.5. Aliyev, N. Turkiy narodlar adabiy merosining elektron arxivi. – Boku: Elm, 2021. 6. Alptekin, Ş. Kültürel Mirasın Dijital Korunması: Osmanlı ve Türk El Yazmaları Örneği. – Ankara: Bilkent University Press, 2017. 7. Bozkurt, F. Digital Philology and the TEI Model in Turkic Texts. // Journal of Turkology Studies. – Ankara, 2018. – Vol. 12. 8. Bozkurt, F. Dijital Beşeri Bilimler ve Türkoloji Araştırmalarında Yeni Yaklaşımlar. – İstanbul: Dergah Yayınları, 2018. 9. Demir, O. Türk Dili Veri Tabanı Projesi: Amaç, Yöntem, Sonuçlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2020. 10. Ivanova, N. V. Digital Turkology and Linguistic Corpora in Russia. – Moscow: Russian Academy of Sciences Press, 2021. 11. Karimov, B.A. Elektron nashrlar va raqamli sitatalar tizimi. – Toshkent: Fan, 2020. 12. Karimov, R. Turkiy yozma yodgorliklarning raqamli tahlili va ularning tilshunoslikdagi o‘rni. // O‘zbekiston filologiya jurnali. – 2022. – №3.13. Karimov, Sh. Turkiy qo‘lyozmalar va ularni raqamlashtirish masalalari. // Ilmiy meros jurnali. – Toshkent, 2022. – №2. 14. Karimova, N. Metama’lumot tizimlari va madaniy meros obyektlarini raqamlashtirish. – Toshkent: Innovatsiya, 2022. 15. Qodirov, Sh. Turkiy matnlar korpusi: nazariy asoslar va amaliyot. – Samarqand: SamDU, 2020. 16. Rasulov, F. O‘zbekiston raqamli madaniy merosi: holat va istiqbollar. “Ilm va innovatsiya” jurnali, № 2, 2023. 17. Sadiqov, A. Til ontologiyasi va matn tarmoqlari modeli. – Toshkent: Innovatsiya, 2021. 18. Sodiqov, A. (2022). Raqamli filologiya va ilmiy almashinuvning yangi bosqichlari. – Toshkent: Innovatsiya, 2022. 19. Sodiqov, I. Turkiy tillar korpus lingvistikasi va axborot texnologiyalari integratsiyasi. // Filologiya va axborot texnologiyalari, №2. – Samarqand, 2022. 20. Turan, A. Digital Humanities and the Future of Turkic Studies. // Journal of Turkish Linguistic Studies. – Vol. 5, No. 2. – 2020.21. Usmonov, B. Elektron matnshunoslik nazariyasi va amaliyoti. – Samarqand: SamDU, 2019. 22. Usmonov, R. Raqamli filologiya va zamonaviy manbashunoslik masalalari. – Toshkent: Fan, 2019.23. Usmonov, Sh. Markaziy Osiyo turkiy yozma manbalari va ularni raqamlashtirish muammolari. // Sharqshunoslik va manbashunoslik ilmiy to‘plami. – Toshkent: IFA, 2019. 24. Yildiz, M. Dijital Beşeri Bilimler ve Türkoloji Arşivleri. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 2021. 25. Yıldız, M. Türk Dili Ulusal Derlemi ve Korpus Linguistik Uygulamaları. – Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.
364MATN, HAJVIY MATN VA UNING USLUBIY XUSUSIYATLARIUsmonov Aslam Karshiboyevich A.Qodiriy nomli Jizzax DPUOʻzbek tilini oʻqitish metodikasi kafedrasi dotsenti,f.f.f.d. (PhD)AnnotatsiyaUshbu maqolada hajviy matn tarkibidagi ayrim soʻzlar kulgi yuzaga keltirishi haqida soʻz yuritilgan. Tilshunoslikda “Matn” tushunchasiga boʻlgan turli xil qarashlar va yondashuvlarni aks ettiruvchi oʻnlab taʼriflar mavjud. Bu qarashlarning barchasi matnning u yoki bu xususiyatlaring qamrab olgan. Kalit soʻzlar: matn, hajviy matn, til birliklari, pragmatika, maʼno, munosabat, soʻzlar, yondashuv.AbstractThis article discusses the ability of certain words in humorous text to cause laughter. In linguistics, there are dozens of definitions that reflect different views and approaches to the concept of “Text”. All of these views cover one or another feature of the text.Key words: text, comic text, language units, pragmatics, meaning, attitude, words, approach.Matn tushunchasiga boʻlgan turli xil qarashlar va yondashuvlarni aks ettiruvchi oʻnlab taʼriflar mavjud. Avvalo, lugʻatlarda keltirilgan taʼriflarni koʻrib chiqamiz. 1955-yilda Moskvada nashr etilgan “Словар иностранных слов”da “tekst” soʻzi quyidagicha taʼriflanadi: Tekst (lotincha “textum”– mato, toʻqish, birlashtirish)– asosiy xususiyatlari aloqadorlik va yaxlitlik boʻlgan til birliklarining oʻzaro birikishi, mantiqiy ketma-ketligi.[1: 680]; “Tilshunoslik terminlarining izohli lugʻati”da “matn” atamasiga “yonma-yon harflar, yozuv orqali aks ettirilgan nutq, umuman, nutq parchasi, tekst” sifatida taʼrif beriladi. [2:61]. Matnning bu xususiyatlarini hisobga olib, baʼzi tekshiruvchilar uni lingvistikaning mustaqil bir sohasi sifatida (tekst grammatikasi, tekst lingvistikasi kabi nomlar bilan) ajratishni zarur deb biladilar. Baʼzilar esa uni tekst sintaksisi deb atab (soʻz birikmasi sintaksisi, sodda gap sintaksisi kabi), gap sintaksisining davomi sifatida qarab, bu bilan sintaksis terminining mazmunini kengaytirishni, asosiy sintaktik birlik sifatida gapdan koʻra katta sintaktik butunlik deb qarash kerakligini taʼkidlaydilar: bunda sintaksisning yuqori chegarasi qoʻshma gap sintaksisi emas, balki tekst sintaksisi boʻladi. Tekshiruvchilarning koʻpchiligi bu sohani birinchi qarash boʻyicha yoritmoqdalar. Koʻrinib turganiday, A.Gʻulomov oʻzbek tili faktlaridan kelib chiqqan va dunyo tilshunosligidagi turli qarashlarni inobatga olgan holda matnning tabiati va mohiyatini aniq koʻrsatib bergan.Matn (tekst)ga lingvistik tadqiqot obyekti sifatida qaraluvchi nutqning eng yirik birligi – bir mikromavzuni yoritish uchun xizmat qiladigan nisbiy mustaqil gaplar guruhi ( gaplar birikmasi – yigʻindisi ) maʼnosini anglatadi.[3:8]“Oʻzbek tilining izohli lugʻati”da “matn” atamasi quyidagicha izohlanadi: Matn atamasi (arabcha) “еlka”, nutqning yozuvdagi ifodasi – (tekst); yozuvda yoki bosma holda shakllantirilgan mualliflik asari yoki hujjat.[4:557]Matn muammolari bilan jiddiy shugʻullangan oʻzbek tilshunoslaridan yana biri M.Hakimov hisoblanadi. U asosiy maqsadi “ilmiy matn va uning birliklari orasidagi mazmuniy munosabatlarni ifoda etuvchi bogʻlovchilar, ularning oʻziga xos xususiyatlari va oʻziga xos vazifalarini aniqlashga yoʻnaltirilgan ishlarga hissa qoʻshish, ilmiy matnda muallifning xususiy munosabati hamda uning turlarini belgilash” dan iborat boʻlgan nomzodlik dissertatsiyasida oʻzbek ilmiy matnining sintagmatik va pragmatik xususiyatlarini boy faktik materiallar asosida batafsil tadqiq etgan.[5:168]
365Matn muammolari bilan muntazam shugʻullanib kelayotgan A.Mamajonov va M.Abdupattoyevlar ham matn tarkibidagi bogʻlanishlilikka grammatik va mazmuniy umumiylikka koʻra uzvlarni birikuviga alohida urgʻu beradilar: “matn sintaksisning tekshiruv obyekti. Sintaktik hodisa sifatida matn maxsus leksik-grammatik va umumiy mazmun talabi bilan birikkan birdan ortiq mustaqil gap turlarining yigʻindisidan iborat. Matn oʻziga xos murakkab sintaktik strukturaga ega boʻlgan nutqning yirik ifodasidir”[6:4;25], – degan fikrlarini bildirib oʻtadilar.Ana shu mulohazalardan kelib chiqib, tilshunos olim M.Yoʻldoshevning quyidagi fikrlariga eʼtibor qaratishni lozim topdik. Olim: “matnni gaplar ketma-ketligining bogʻlanishlilik asosida ogʻzaki yoki yozma shaklda yuzaga keladigan struktur mazmuniy va kommunikativ yaxlitligi tarzidagi butunlik sifatida til sintaktik sathining oliy darajadagi birligi sifatida talqin etish maqsadga muvofiq”[7:159], –degan fikrni ilgari suradi va matn haqidagi haqli gʻoyani isbotlab bergan edi.“Yumor” (hajv) termini asli lotincha “suyuqlik” maʼnosini anglatuvchi “umor” soʻzidan kelib chiqqan va tibbiyot termini sifatida qoʻllangan. Bu termin bizgacha yеtib kelgan, ammo oʻzining asl maʼnosini mutlaq yoʻqotgan. Chaironing taʼkidlashicha, hozirgi kunda u “panadagi termin” boʻlib “komediya”, “kulgi”, “kulgili” kabi tushunchalarni qamrab oladi. Fikrimizcha, Chairo taʼkidlagan “kulgi”, “komediya”, “kulgili” tushunchalari insonlarning ogʻzaki va yozma nutqidagi matnlarda aks etadi va bunday matnlar hajviy matnlar deb ataladi. Yigit aytar: Jonon, sevar yorim boʻl,Ardoqlab boshimda olib yuraman.Jonon aytar: Durust, gapingiz maʼqul,Erimdan maslahat soʻrab koʻraman. (Erkin Vohidov)Hajviya, hajviy matn va ularning oʻziga xos xususiyatlari hamda hajviy matnlar yuzasidan xorij va Oʻzbekistonlik bir qancha olimlar ilmiy izlanishlarni amalga oshirishgan. Jumladan, xorijda V.Raskin, A.Salvadore, J.Suzanna, S. Di Maio, A.Dimitris, F. Xristian, A.Ross, L.Broder va boshqalar hajviya mexanizmlari, hajviya nazariyalari, hajviy matnlarni tarjima qilish muammolari va strategiyalari borasida ilmiy tadqiqot ishlarini olib borganlar. Xususan, Viktor Raskinning tadqiqoti hajviyaning mohiyati, hajviyaning akti deb atalgan komponentlari, hajviyani tadqiq qilishda foydalanilgan asosiy konsepsiyalar, “kulgi turlari” va hajviyaning oʻzini kategoriyalarga ajratish muammolari va hajviya nazariyalariga bagʻishlangan.Hajviy matnlar borasida tadqiqot olib borishda “hajv” tushunchasining mohiyatini ochib berish muhim ahamiyat kasb etadi. “Oʻzbek tilining izohli lugʻati”da hajvga quyidagicha taʼrif berilgan: “ayrim shaxs yoki ijtimoiy hayotdagi nuqsonlarni kulgi ostiga olib, masxaralab aytilgan (yozilgan) gap, jumla, bayt, asar”. Macmillan izohli lugʻatida “yumorning biror holat yoki tadbirni kulgili qilish sifati, kulgili aytilgan yoki qilingan narsa, biror narsaning kulgiligini bilish qobiliyati” kabi taʼriflarni uchratish mumkin. Oxford Advanced Learnerʼs Dictionary lugʻatida esa “yumor – biror narsadagi uni kulgili yoki qiziqarli qilib koʻrsatadigan sifat, kulgili narsalarga kulish qobiliyati” deya izoh beriladi. Taniqli shoir Erkin Vohidovga muxbir savol berdi:– Kelinoyi bilan salkam ellik yil yashayotgan ekansizlar, qanday qilib tanishgansizlar?– Men taqdirimni uzoq-uzoqlardan qidirib yuribman. Buni qarangki, oʻzimizning mahallada, oʻzimizni koʻchamizda, qoʻshni ekan! Shuni aytadilar-da “Falokat oyoq ostida” deb...Yuqoridagi fikrlar asosida “hajv” tushunchasining qadimiy kelib chiqishiga qaramay, u zamon bilan birga rivojlanib nafaqat kulgili, balki ijtimoiy tanqid vositasi sifatida shakllangani aytish mumkin. Hajviy matnlar nafaqat kulgi, balki chuqur maʼno va maqsadni oʻzida jamlagan holda, ogʻzaki va yozma adabiyotning muhim janri sifatida rivojlanib kelmoqda. Oʻzbek va xorij olimlarining tadqiqotlari ham shuni koʻrsatadiki, hajv nafaqat kulgili ifoda, balki murakkab lingvistik, psixologik va madaniy hodisa sifatida oʻrganilishi zarur. Shuning uchun ham hajviy matnlar tahlil qilinayotganda,
366ularning nafaqat kulgili, balki oʻtkir ijtimoiy xarakterga ega ekanligini hisobga olish muhimdir.Foydalanilgan adabiyotlar1. Словарь иностранных слов. Гос.издательство иностр.и нац.словарей, Москва, 1955,стр.6802. Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. –Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2002 й. 61-бет3. А.Мамажонов, М.Абдупаттоев, Матн назарияси. Фарғона-20164. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Давлат илмий нашриёти. Тошкент – 2006, 557- бет.5. Ҳакимов М.Ўзбек илмий матнининг синтагматик ва прагматик хусусиятлари: филол. фан.н-ди...дисс. –Тошкент, 1994. –168 б.6. Мамажонов А., Абдупаттоев М. Матн синтаксиси. – Фарғона: ФарДУ нашри, 2002. – Б. 4-25.7. Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси.-Тошкент, Фан, 2008. –Б.159.8. Йўлдошев У. Бадиий таржиманинг лингво-стилистик ва лингвокультурологик хусусиятлари. Самарқанд: – “Самарқанд давлат чет тиллар институти” нашриёти, 2022. – 170 бет.9. Suvonqulov B.M. Oʻzbek xalq latifalarining janr xususiyatlari. Filol.fan.nom....diss.avtoref. –T., 2008. –B.13.