ความเป็นมา ชาวบ้านทุ่งแต้ ตำบลทุ่งแต้ อำเภอเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร ส่วนใหญ่นิยมรับประทานข้าวเหนียว เป็นอาหาร กระบวนการที่ทำข้าวเหนียวให้สุกนั้นจะใช้ วิธีการนึ่ง โดยชาวบ้านทุ่งแต้จะใช้มวยในการนึ่งข้าว เดิมจะใช้หวดซึ่งทำมาจากไม้ไผ่เหมือนกัน แต่หวด เป็นภาชนะที่มีความแข็งแรงทนทานน้อย ดังนั้นชาวบ้าน จึงหันมาใช้มวยในการนึ่งข้าวที่มีความแข็งแรงทนทาน การทำมวยนึ่งข้าวที่บ้านทุ่งแต้เป็นอาชีพ ที่ถ่ายทอดสืบต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่นและทำเป็นงาน หัตถกรรมพื้นบ้านแทบทุกครัวเรือน ประวัติความเป็นมา ของการทำมวยนึ่งข้าวไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าใคร เป็นคนแรกที่ทำขึ้น มีเพียงแต่คำบอกเล่าต่อ ๆ กันมาว่า ประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๐ - ๒๕๐๐ ผู้ที่นำมวยนึ่งข้าว มาเผยแพร่ให้ชาวบ้านทุ่งแต้นั้น คือ นายสวัสดิ์ วันทาดี ซึ่งเป็นคนบ้านนาดีน้อย ตำบลนาสะไมย์ อำเภอเมืองยโสธร อยู่ห่างจากบ้านทุ่งแต้ไปทางทิศตะวันออกเพียง ๓-๔ กิโลเมตร ซึ่งได้แต่งงานกับ นางยุ่น กุบแก้ว เป็นคนบ้านทุ่งแต้ หลังจากได้ถ่ายทอดความรู้เรื่อง มวยนึ่งข้าวให้ชาวบ้านทุ่งแต้ จนทำกันได้แพร่หลาย ทั้งหมู่บ้าน นายสวัสดิ์ วันทาดี ก็เสียชีวิตลง แต่ชาวบ้านทุ่งแต้ ถือว่าเป็นบุคคลที่มีความสำคัญและมีบุญคุณต่อชุมชน เป็นอย่างยิ่ง ชาวบ้านทุ่งแต้จึงจดจำชื่อ นายสวัสดิ์ วันทาดี และเล่าขานสืบต่อกันมาตลอด ๑
นายสวัสดิ์ วันทาดี ได้รับการถ่ายทอดการทำมวยนึ่งข้าวจากพระสงฆ์รูปหนึ่ง เดิมทีการทำมวยนึ่งข้าว เป็นการทำเพื่อใช้ในครัวเรือนของตนเอง ทำเป็นของฝากญาติพี่น้อง เท่านั้น ต่อมาเพื่อนบ้านเห็นว่ามวยนึ่งข้าว มีอายุการใช้งานมากกว่าหวดนึ่งข้าว จึงเริ่มมีการ ซื้อขายภายในหมู่บ้านและได้รับความนิยม มีผู้ที่สนใจฝึกหรือเรียนรู้วิธีการทำมวยนึ่งข้าวมากขึ้น จึงทำให้การซื้อขายขยายวงกว้างออกไปเรื่อย ๆ และชาวบ้านทุ่งแต้มีการสั่งสมประสบการณ์ ที่ผ่านกระบวนการเรียนรู้ลองผิด ลองถูก พัฒนา และถ่ายทอดสืบต่อกันมา ตั้งแต่กระบวนการ คัดเลือกไม้ไผ่จนถึงกระบวนการจัดเก็บมวยนึ่งข้าว เพื่อพัฒนาให้มวยนึ่งข้าวของบ้านทุ่งแต้ มีเอกลักษณ์ที่โดดเด่น สวยงาม แข็งแรง และคงทน ๒ น า ย ส วั ส ดิ์ วั น ท า ดี ผู้ที่นำมวยนึ่งข้าวมาเผยแพร่ ให้ชาวบ้านทุ่งแต้ตำบลทุ่งแต้ อำเภอเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร จนทำกันได้แพร่หลายทั้งหมู่บ้าน ความเป็นมา
จุดเด่น ๑ ความแข็งแรงทนทาน มวยนึ่งข้าวบ้านทุ่งแต้ จะใช้ไม้ไผ่สีสุกเพราะเป็นไผ่ที่มีเนื้อไม้ละเอียด เหนียว ทนทานดี ส่วนใหญ่เป็นมวยแบบ ๓ ชั้น มีการเย็บ และใส่ขอบมวยด้วยวัสดุที่แข็งแรงทนทาน รวมทั้งมีการ รมควันเพื่อป้องแมลง สร้างความแข็งแรงคงทน และทำให้ มวยนึ่งข้าวมีสีน้ำตาลเข้มเพิ่มความสวยงามยิ่งขึ้น ๒ ความสวยงาม การทำมวยนึ่งข้าวจะนำไม้ไผ่ มาผ่าเป็นริ้วแล้วจักเป็นเส้นตอก ต่อด้วยการขูดผิวให้เรียบ แล้วจึงนำมาก่อเป็นลวดลายที่สวยงามและผิวเรียบ โดยส่วนใหญ่ลวดลายที่ใช้ในการก่อจะใช้ลายสอง และลายสาม หรืออาจมีการตกแต่งลวดลายอื่น ๆ หรือใช้ไม้ ไผ่ที่สีแตกต่างกัน เพื่อความสวยงามยิ่งขึ้น ๓ การผลิตมวยนึ่งข้าวมีปริมาณตามความ ต้องการของท้องตลาด ด้วยบ้านทุ่งแต้ มีการทำมวยนึ่งข้าว เกือบทุกหลังคาเรือน จึงทำให้มีปริมาณมากพอตามความ ต้องการของท้องตลาด ๓
"มวยนึ่งข้าว " สานด้วยไม้ไผ่ ๒ - ๓ ชั้น ด้านบนกว้างกว่าด้านล่าง มีขอบไม้ไผ่ หรือหวายโดยรอบเพื่อทำให้แข็งแรง มีแผ่นลิ้นสานด้วยไม่ไผ่ลายขัดรองก้นมวย ไอน้ำสามารถ ลอดผ่านขึ้นมา ทำให้ข้าวเหนียวสุกได้โดยทั่วถึง ทนทานกว่าหวดนึ่งข้าว "หวดนึ่งข้าว" สานด้วยไม้ไผ่ ๑ ชั้น ขึ้นรูปจากด้านล่างไปด้านบน แล้วเก็บขอบ ให้ดูเรียบร้อย ความคงทนน้อย ใช้ไปนาน ๆ ขอบด้านบนจะชำรุดหรือขาด ส่วนก้นหวด มักจะทะลุได้ง่ายและข้าวติดหวดได้ง่าย ๔ ความแตกต่าง มวยนึ่งข้าวกับหวดนึ่งข้าว
ปัจจุบันมวยนึ่งข้าวที่ทำขึ้นในบ้านทุ่งแต้ เป็นผลิตภัณฑ์ทางวัฒนธรรมที่สร้างรายได้ สร้างชื่อเสียงให้ชาวทุ่งแต้และจังหวัดยโสธร เป็นอย่างมาก มีการจำหน่ายทั้งในและต่างประเทศ นอกจากนี้มีการพัฒนารูปแบบมวยนึ่งข้าว ให้เหมาะสมกับการใช้งานได้หลากหลายประเภท อาทิ โคมไฟ กระถางดอกไม้แจกัน ที่เก็บของ ชุดชงกาแฟ ของชำร่วย ซึ่งรูปแบบหรือลวดลาย สามารถออกแบบ ตามความต้องการหรือความ เหมาะสมของการใช้งานของลูกค้าได้ ๕ การพัฒนาต่อยอด
ราคาจำหน่ายมวยนึ่งข้าวนั้น เริ่มตั้งแต่ราคา ๔๕ - ๑๒๐ บาท โดยบ้านทุ่งแต้ จะมีผู้รับซื้อมวยนึ่งข้าวรายใหญ่ในหมู่บ้าน คือ ร้านไผ่ลอดกอ ของนายบุญรักษ์ ศักดิ์ศรี ที่จำหน่ายมวยนึ่งข้าวไปทั่วประเทศและต่างประเทศ ตั้งอยู่ที่ บ้านเลขที่ ๑๑ หมู่ ๑ บ้านทุ่งแต้ ตำบลทุ่งแต้ อำเภอเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร สามารถติดต่อสอบถามได้ที่ หมายเลขโทรศัพท์ ๐๘๑ ๓๙๓๐ ๕๙๕ ๖ การจำหน่าย
ผู้ให้ข้อมูล นางสุวารี พาพะหม ประธานศูนย์วัฒนธรรมเฉลิมราชตำบลทุ่งแต้โทร ๐๘๐ ๐๗๔๑ ๑๘๙ นางน้อย สีทา นายบุญรักษ์ ศักดิ์ศรี กำนันตำบลทุ่งแต้ โทร ๐๘๑ ๓๙๓๐ ๕๙๕ ที่อยู่ บ้านทุ่งแต้ หมู่ ๑ ตำบลทุ่งแต้ อำเภอเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร พิกัดละติจูด/ลองติจูด 15.895829597708028,104.18343679188091 แหล่งอ้างอิง ผู้จัดทำ นายธวัชชัย จำหมาย นักวิชาการวัฒนธรรมปฏิบัติการ โทร ๐๙๙ ๒๕๑๔ ๒๙๓ ที่อยู่ สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดยโสธร ศาลากลางจังหวัดยโสธร ชั้น ๕ ถนนแจ้งสนิท อำเภอเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร วันที่เก็บข้อมูล ๒๒ มีนาคม ๒๕๖๖ ๗