บทความองค์ความรู้ “ ลักษณะ ส าคัญของพัดยศ ” จัดท าโดย นายณรงค์ เวฬุวนารักษ์ พนักงานขับรถ ๖ ล้อ กลุ่มพิธีการศพที่ได้รับพระราชทาน ส านักงานวัฒนธรรมจังหวัดยโสธร
ลักษณะ ส าคัญของพัดยศ พัดยศแต่ละชนิดมีลักษณะส าคัญแสดงความแตกต่าง ซึ่งเป็นเครื่องบอก ชั้นยศ และคุณสมบัติพิเศษของพระสงฆ์ ที่ได้รับพระราชทานด้วย ดังนี้ ๑. ยอดพัด พัดยศประจ าพระองค์สมเด็จพระมหาสมณเจ้า สมเด็จ พระสังฆราชเจ้า และสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายกซึ่งแต่ละ พระองค์ที่ได้รับพระราชทานพัดยศ มีสมณศักดิ์สูงต่ าแตกต่างกัน โดยจะ สังเกตได้ที่ยอดพัดที่ท าด้วยงาแกะเป็นรูปฉัตร ๗ ชั้น ๕ ชั้น ๓ ชั้นหรือแกะ เป็นรูปพระมหามงกุฎ ส่วนยอดพัดของสมเด็จพระราชาคณะลงมา ถึง พระราชาคณะชั้นสามัญ จะแกะเป็นรูปบัวซ้อนเหมือนกันหมด ๒. ใจกลางพัด หรือพื้นพัด หรือตัวพัด เป็นจุดส าคัญอีกจุดหนึ่งของพัดยศ ที่จะแสดงคุณสมบัติเฉพาะของผู้ที่ได้รับ พระราชทาน คือ ถ้าเป็นพัดยศของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า สมเด็จพระสังฆราชเจ้าจะปักรูปและลวดลายเฉพาะไว้เพื่อ เป็นการเฉลิมพระ เกียรติ เช่น รูปพระมหามงกุฎ รูปฉัตร หรือรูปพระราชลัญจกรประจ ารัชกาลส่วนของสมเด็จพระราชา คณะลงมาถึงพระราชาคณะชั้นราช จะปักเป็นรูปใบเทศ ๓. ด้ามพัด โดยทั่วไป ด้ามพัดของพระราชาคณะท าด้วยงา มีข้อแตกต่างกันตรงคอพัด (ส่วนเชื่อมต่อ ของตัวพัดกับด้าม พัด) คือ ถ้าเป็นของสมเด็จพระสังฆราชลงมาถึงพระราชาคณะชั้นเทพ คอพัดจะแกะเป็นรูปเทพนม ส้นพัด (ส่วนด้าน ล่างสุดของด้ามพัด ส าหรับตั้งกับพื้น) แกะเป็นรูปบัวกลุ่มเหมือนกันหมด และด้ามพัดที่เป็นงาก็ยังแตกต่างกัน พัดยศ สมเด็จพระสังฆราชขึ้นไป มักจะเป็นด้ามงาทั้งแท่ง แต่พัดยศตั้งแต่สมเด็จพระราชาคณะลงมา จะเป็นด้ามงาต่อ เรียบเรียงโดย : นายณรงค์ เวฬุวนารักษ์พนักงานขับรถ ๖ ล้อ ที่มา : สารานุกรมไทยส าหรับเยาวชนฯ / เล่มที่ ๓๒ / เรื่องที่ ๑ ตาลปัตร พัดยศ และสมณศักดิ์ / ลักษณะส าคัญของ พัดยศ