กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department พ�พ�ธภัณฑดิน Soil Museum ถนนพหลโยธิน เขตจตุจักร กรุงเทพมหานคร ๑๐๙๐๐ สายดวน ๑๗๖๐ www.ldd.go.th กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ Land Development Department กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department ถนนพหลโยธิน เขตจตุจักร กรุงเทพมหานคร ๑๐๙๐๐ สายดวน ๑๗๖๐ www.ldd.go.th
๑ ๒ พ�พ�ธภัณฑดิน “ดินทำงานเทากับมีปุย ถาดินไมปลูกอะไร อยูเฉยๆดินไมทำงาน ถาอยากใหดินดีใสถั่ว ตรงปลายรากมีปม ก็เปนปุยไนโตรเจน ไปทำใหปุยทำงาน รากทำงาน ทำใหดินดีข�้น นี่คือ…การพัฒนาที่ดิน” พระราชดำรัสพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว รัชกาลที่ ๙ กับทรัพยากรดิน วันที่ ๖ ตุลาคม พ�ทธศักราช ๒๕๔๔ ณ โรงเร�ยนบานเขาเตา อำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีร�ขันธ พ�พ�ธภัณฑดินแหงนี้ กรมพัฒนาที่ดินไดจัดสรางข�้นเนื่องในวาระครบรอบ พระชนมายุ ๘๐ พรรษาของพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัวฯ โดยมีวัตถุประสงคเพ�่อให เปนสถานที่สำหรับศึกษาเร�ยนรูเกี่ยวกับทรัพยากรดิน การสำรวจจำแนกดินสภาพปญหา และการจัดการดินของประเทศไทยเพ�่อการใชประโยชนอยางยั่งยืน เปดอยางเปนทางการ เมื่อวันที่ ๒๓ พฤษภาคม ๒๕๔๙ โดยทางกรมพัฒนาที่ดินไดรับพระมหากรุณาธิคุณ จากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจาฯ กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร� เสด็จพระราชดำเนินทรงเปด พรอมทั้งลงพระนามาภิไธยบนแผนดินเหนียวไวเปนที่ระลึก Soil Museum พ�พ�ธภัณฑดิน Soil Museum กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department
๓ ๔ พ�พ�ธภัณฑดิน Soil Museum แผนผังภายในพ�พ�ธภัณฑดิน กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department ๑ ๑ ๒ ๖ ๓ ๔ ๗ ๘ ๙ ๑๐ ๑๑ ๑๒ ๑๓ ๑๔ ๒๕ ๒๕ ๒๔ ๑๘ ๑๖ ๑๕ ๑๙ ๒๐ ๒๒ ๒๓ ๒๑ ๑๗ ๕ ทางเขา ทางเขา Entrance Entrance ๑ ประวัติความเปนมาของกรมพัฒนาที่ดิน และแผนดินเหนียวพระนามาภิไธย สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร�ี ๒ ทรัพยากรดินของประเทศไทย ๓ เคร�่องมือและอุปกรณในการสำรวจดิน ๔ แผนที่ดินของประเทศไทย ๕ ตัวอยางของหินที่เปนแหลงของวัตถุตนกำเนิดดิน ๖ ตัวอยางหนาตัดดินจำลองของดินที่พบในภาคใต ๗ ตัวอยางหนาตัดดินจำลองของดินที่พบในภาคกลาง ๘ ตัวอยางหนาตัดดินจำลองของดินที่พบในภาคเหนือ ๙ ดินที่มีปญหาตอการเกษตรในประเทศไทย ๑๐ ตัวอยางหนาตัดดินจำลอง แบงตามกลุมชุดดิน ๖๒ กลุม ๑๑ ตัวอยางหนาตัดดินจำลองของดินที่พบ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๑๒ ตัวอยางดินดี ดินเลว ๑๓ นิทรรศการเฉลิมพระเกียรติแมอยากใหเธออยูกับดิน ๑๔ นิทรรศการโครงการพระราชดำร�ฯเกี่ยวกับ การแกไขปญหาดินเสื่อมโทรม ๑๕ อุโมงคดินเร�่องการจัดการดิน ๔ ภาค ๑๖ ปญหาดินเค็ม และ ดินเปร�้ยว ๑๗ สัณฐานว�ทยาของดินบางประการ ๑๘ โครงการพระราชดำร�ฯเกี่ยวกับการแกไขปญหาดิน ๑๙ การชะลางพังทลายของดิน และตัวอยางตนหญาแฝก ๒๐ สิ�งมีชีว�ตในดินและอินทร�ยวัตถุในดิน ๒๑ นิทรรศการวันดินโลก ๒๒ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร�กับการศึกษาและการใชประโยชนขอมูลดิน พรอมสูตรปุยพระราชทาน ๒๓ พระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัวฯ รัชกาลที่ ๙ กับงานพัฒนาที่ดิน ๒๔ โรงภาพยนตรจอพานอรามาจัดฉายภาพยนตรเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว ๒๕ นิทรรศการ ๖ ศูนยศึกษาการพัฒนาที่ดินอันเนื่องมาจากพระราชดำร�ฯ
๕ ๖ พ�พ�ธภัณฑดิน การสนพระราชหฤทัยในเร�่องดินของพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว รัชกาลที่ ๙ ที่พระองค ทรงมีมาตั้งแตทรงพระเยาวจวบจนถึงปจจ�บันพระองคก็ยังคงใหความสำคัญกับการแกไขปญหาดิน ตางๆ ทุกพ�้นที่ทั่วประเทศทรงตระหนักถึงความรุนแรง และอันตรายจากความเสื่อมโทรมของดิน ทั้งจากสาเหตุทางธรรมชาติ และปญหาที่เกิดจากการกระทำอันรูเทาไมถึงการณของประชาชนจ�ง ทรงพระราชทานพระราชดำร�ในการปองกันแกไขและฟ��นฟ�ทรัพยากรดินไวนานัปการ ซึ่งทุกโครงการ ลวนเปนโครงการพระราชดำร�ที่นำประโยชนสุขมาสูเกษตรกรและความอุดมสมบูรณของดินทั่วประเทศ เชน การใชประโยชนจากหญาแฝกเพ�่อการอนุรักษดินและน้ำ การพัฒนาที่ดินบนพ�้นที่สูงเพ�่อสนับสนุน ใหชาวเขามีความเปนอยูที่ดีข�้น การจัดการดินเปร�้ยวจัดโดยการแกลงดิน รวมถึงการถนอมรักษาดิน ใหมีการใชประโยชนอยางยั่งยืน การจัดการทรัพยากรดินในพ�้นที่นา หร�อการแบงพ�้นที่ตามแนวทาง ทฤษฎีใหมเพ�่อใหเกษตรกรสามารถเลี้ยงตนเองไดตลอดจนพระราชดำร�ในการตั้งศูนยศึกษาการพัฒนา ใหเปนพ�พ�ธภัณฑธรรมชาติที่มีชีว�ต เพ�่อการถายทอดเทคโนโลยีดานการพัฒนาสูเกษตรกร Soil Museum จอมปราชญแหงการพัฒนาที่ดิน รางวัลนักว�ทยาศาสตรดินเพ�่อมนุษยธรรมและวันดินโลก กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department จากการที่สมาชิกสหภาพว�ทยาศาสตรทางดิน นานาชาติทั่วโลก ประจักษถึงว�สัยทัศนและพระราชกรณียกิจ ของพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว รัชกาลที่ ๙ ในการบร�หาร จัดการดินอยางยั่งยืน การแกไขปญหาดินดานตางๆ เชน การนำหญาแฝกมาปลูกเพ�่ออนุรักษดินและน้ำ และปองกัน การพังทลายของหนาดิน การจัดการดินเปร�้ยว การจัดการ ดินเสื่อมโทรม และ การปรับปรุงบำรุงดิน คณะผูบร�หารสหภาพ ว�ทยาศาสตรทางดินนานาชาติ (International Union of Soil Science: IUSS) ไดเขาเฝาถวายรางวัล “The Humanitarian Soil Scientist” หร�อ “นักว�ทยาศาสตรดินเพ�่อมนุษยธรรม” เปนพระองคแรกของโลก เมื่อวันที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๕๕ เพ�่อเปน การสดุดีพระเกียรติคุณของพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว รัชกาลที่ ๙ ที่ใหความสำคัญแกการบร�หารจัดการทรัพยากรดิน จนเปนที่ประจักษตอ สาธารณชนทั้งในประเทศและนานาประเทศ และผูบร�หารสหภาพว�ทยาศาสตรทางดินนานาชาติ ไดกราบบังคมทูลขอพระบรมราชานุญาตใหวันที่ ๕ ธันวาคมของทุกปเปนวันดินโลก “อันที่จร�งเธอก็ชื่อ ภูมิพล ก็แปลวา กำลังของแผนดิน แมอยากใหเธออยูกับดิน เมื่อฟ�งคำพ�ดนี้แลวก็กลับมาคิด ซึ่งแมก็คงจะสอนเรา และมีจ�ดมุงหมายวา อยากใหเราติดดิน และอยากใหทำงานใหแกประชาชน” พระราชปรารภในพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัวรัชกาลที่ ๙
๗ ๘ พ�พ�ธภัณฑดิน สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร�ี ทรงสนพระทัยในการศึกษางานสำรวจ จำแนกดิน การใชประโยชนที่ดิน การอนุรักษดินและน้ำ และการปรับปรุงบำรุงดินอยางจร�งจังและสามารถนำความรูที่ไดไปพัฒนาใชในการแกปญหา ของพ�้นที่เพ�่อประโยชนแกเหลาพสกนิกรใหมีความเปนอยูและคุณภาพชีว�ตที่ดีข�้นทำให ทรัพยากรธรรมชาติและสิ�งแวดลอมของชาติไดรับการอนุรักษและมีการใชประโยชนอยางเหมาะสม ประเทศไทยตั้งอยูเหนือเสนศูนยสูตร ระหวางละติจ�ดที่ ๕-๒๐ องศาเหนือ และลองจ�จ�ด ที่ ๙๗-๑๐๕ องศาตะวันออก อยูในเขตสภาพภูมิอากาศแบบรอนชื้น มีสภาพทางภูมิศาสตร ที่หลากหลาย ภาคเหนือมีพ�้นที่สวนใหญเปนเทือกเขาสูงสลับกับที่ราบระหวางเขา และมีที่ราบ บร�เวณร�มแมน้ำสายใหญ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือสภาพภูมิประเทศเปนที่ราบสูงขนาดใหญ ประกอบดวยพ�้นที่ลุมสลับกับที่ดอน ภาคกลางมีลักษณะเปนที่ราบลุมของแมน้ำเจาพระยา ทาจ�น แมกลอง และลำน้ำสาขา มีพ�้นที่สูง ภูเขา และเนินเขาอยูบางตามขอบดานทิศตะวันตก และตะวันออก ภาคใตมีลักษณะเปนแผนดินที่ยื่นลงไปในทะเล ตอนกลางของภาคเปนเทือกเขา สูงทอดตัวในแนวยาวเหนือ-ใต ทำใหเกิดพ�้นที่ชายฝงทะเลเปนแนวยาว และเกิดพ�้นที่ลาดเอียง จากตอนกลางของภาคไปสูชายฝงทะเลทั้งสองดาน ดินที่พบในภูมิภาคตางๆ ของประเทศไทย อาจมีลักษณะที่เหมือนหร�อแตกตางกัน ทั้งนี้ ข�้นอยูกับปจจัยแวดลอมที่ใหกำเนิดดิน ประกอบดวย ภูมิอากาศ สิ�งมีชีว�ต ความสูงต่ำของ ภูมิประเทศ วัตถุตนกำเนิด และระยะเวลาหร�อพัฒนาการของดิน รวมถึงกระบวนการตางๆ ที่เกิดข�้นในระหวางที่ดินมีพัฒนาการ ซึ่งมีความมากนอยตางกันไปในแตละแหง Soil Museum พระอัจฉร�ยภาพของสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร� ทรัพยากรดินของประเทศไทย กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department “ตนไมทุกชนิดตองการอาหารเพ�่อการเจร�ญเติบโต พ�ดงายๆ เราตองใสปุยไรนา สวนของเรา พ�ชผลจ�งจะดีงาม เดี๋ยวนี้ปุยที่ซื้อตามทองตลาดแพงเหลือเกิน เรามาทำปุยหมักใชเองดีกวา” พระราชดำรัสสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร� สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมาร�ีไดพระราชทานว�ธีการทำปุยหมักเปน องคความรูใหกับพ�่นองเกษตรกรชาวไทยทั้งประเทศเพ�่อชวย ใหเกษตรกรสามารถผลิตปุยหมักไดในระยะเวลาอันสั้น ประหยัด สะดวก งาย ตรงกับความตองการของเกษตรกร และไดพระราชทานพระราชานุญาตนำสูตรปุยดังกลาวไป ขยายผลเพ�่อเปนทางเลือกใหแกเกษตรกรไดปรับใชในการทำ การเกษตรแบบพ�่งพาตนเองในวงกวางตอไป
๙ ๑๐ พ�พ�ธภัณฑดิน การศึกษาสำรวจดินในประเทศไทยนั้น เร��มมาตั้งแตป พ.ศ. ๒๔๗๘ โดยใชระบบการสำรวจ และจำแนกดินตามแบบของกระทรวงเกษตรสหรัฐอเมร�กา (ระบบ USDA ๑๙๓๘) เปนหลักมีการศึกษา และจัดทำแผนที่ทั่วประเทศฉบับแรก ในขนาดมาตราสวน ๑:๒,๕๐๐,๐๐๐ เมื่อป พ.ศ.๒๕๐๓ ตอมาจ�งไดมีการสำรวจดินในระดับจังหวัด จนกระทั่ง ป พ.ศ. ๒๕๐๖ ไดมีการจัดตั้งกรมพัฒนาที่ดิน ข�้น นับแตนั้นมางานสำรวจจำแนกดินของประเทศไทยก็ไดรับการพัฒนามาอยางตอเนื่อง งานสำรวจจำแนกดินนั้น มีกระบวนการทำงานทั้งภายในและภายนอกสถานที่ เร��มจาก การศึกษาขอมูลเบื้องตน การตรวจสอบลักษณะและสมบัติของดินในภาคสนาม การทำคำบรรยาย หนาตัดดิน การจัดทำแผนที่ตนรางแสดงขอบเขตชนิดของดิน การตรวจสอบความถูกตอง ของแผนที่ดิน จนถึงการจัดพ�มพแผนที่ และรายงานการสำรวจดินในลำดับสุดทาย Soil Museum การสำรวจจำแนกดิน กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department ในประเทศไทยชุดดินตางๆ ที่มีอยูเปนจำนวนมาก นั้นทำใหเกิดปญหาในการแจกแจงชนิดของดิน สำหรับเกษตรกรและบุคคลทั่วไปที่ไมคุนเคย กรมพัฒนาที่ดินจ�งไดทำการจัดหมวดหมูดิน ข�้นใหม โดยรวบรวมเอาชุดดินที่มีลักษณะ สมบัติ และศักยภาพของดินในดานที่มีผลตอการเจร�ญ เติบโต และใหผลผลิตของพ�ชที่ปลูกที่คลายคลึงกัน มาไวในกลุมเดียวกัน เร�ยกวา กลุมชุดดิน ซึ่งมี อยูดวยกันทั้งหมด ๖๒ กลุมชุดดิน หากเราสังเกตหนาตัดดินตัวอยางในระยะใกลๆ จะเห็น วามีความแตกตางกันทั้งในเร�่องของสี เนื้อดิน โครงสราง หร�อการพบวัสดุตางๆ ในดิน และอื่นๆ ความตางเหลานี้ เปนผลมาจากปจจัยและกระบวนการเกิดดินที่แตกตางกัน ซึ่งสงผลตอลักษณะดิน ชนิดของพ�ชพรรณธรรมชาติ ที่ข�้นปกคลุม รวมถึงความเหมาะสมในการใชประโยชน ที่ดินที่แตกตางกันไปดวย การตรวจสอบลักษณะสีดินเนื้อดินโครงสรางของดิน รองรอยแตกระแหง เศษชิ�นสวนของหิน หร�อลักษณะอื่นๆ ที่ปรากฏอยูในดินทั้งที่มองเห็นและสัมผัสได จะทำให เราสามารถประเมินสมบัติของดินบางประการได เชน การระบายน้ำ สภาพแวดลอมในการเกิดดินพัฒนาการ ของดิน หร�อความอุดมสมบูรณของดิน ดินมีลักษณะเปนวัสดุพรุนที่มีทั้งอากาศ น้ำ และสารอาหารตางๆอยูมากมายจ�งเปนแหลง ที่เอื้ออำนวยตอการดำรงชีพและเปนถิ�นที่อยูอาศัยของสิ�งมีชีว�ตหลายชนิดทั้งพ�ชและสัตว รวมถึงพวกจ�ลินทร�ยดินที่มีขนาดเล็กมากจนมองดวยตาเปลาไมเห็น บทบาทที่สำคัญของ สิ�งมีชีว�ตในดิน คือ การยอยสลายสารอินทร�ยตางๆจนกลายเปนอินทร�ยวัตถุในดิน นอกจากนี้ กิจกรรมตางๆ ในการดำรงชีพของสิ�งมีชีว�ตเหลานี้ยังมีผลตอสมบัติตางๆ ของดินอีกดวย
๑๑ ๑๒ พ�พ�ธภัณฑดิน การจัดการดินที่มีปญหาทางการเกษตรเปนการจัดการดินที่มีสมบัติทางกายภาพ และเคมีไมเหมาะสมหร�อเหมาะสมนอยสำหรับการเพาะปลูก ทำใหพ�ชไมสามารถเจร�ญเติบโต และใหผลผลิตไดตามปกติ สวนใหญเปนดินที่เกิดข�้นเองตามธรรมชาติ ไดแก ดินเค็ม ดินเปร�้ยวจัด ดินทรายจัด ดินปนกรวด และดินตื้น นอกจากนี้ยังรวมถึงพ�้นที่ที่มีความลาดชันสูง ซึ่งหากมี การใชประโยชนทางการเกษตรอยางไมระมัดระวัง จะกอใหเกิดผลกระทบตอระบบนิเวศและ สภาพแวดลอมอยางรุนแรง ในการใชพ�้นที่เหลานี้จ�งจำเปนตองมีการจัดการเพ�่อปรับปรุง สภาพของดินใหเหมาะสมกอนการปลูกพ�ชตามว�ธีการปกติเสียกอน “หญาแฝก” เปนพ�ชชนิดหนึ่งที่พระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัวฯ รัชกาลที่ ๙ ไดพระราชทาน พระราชดำร� ใหศึกษาและนำมาใชประโยชนในการอนุรักษดินและน้ำ ตลอดจนใชประโยชน ดานอื่นๆ ตั้งแตป ๒๕๓๔ เปนตนมา ในปจจ�บันมีผลงานศึกษาว�จัยเกี่ยวกับหญาแฝกมากกวา ๑๐๐ เร�่องมีการดำเนินงาน เพ�่อใชประโยชนดานตางๆ คือ ปลูกตามพ�้นที่ปลูกปาใหม พ�้นที่สองขางทาง พ�้นที่ขอบสระ และอางเก็บน้ำ เพ�่อไมใหดินพังลงในแหลงน้ำพ�้นที่การเกษตรลักษณะตางๆ รวมพ�้นที่ดำเนินการ ไปแลวกวาหนึ่งแสนไร พ�้นที่ดินในประเทศไทยที่ตั้งอยูในบร�เวณที่มีความลาดชัน เชนพ�้นที่เชิงเขาอยูในสภาพเสื่อมโทรมเนื่องมาจากการชะลาง พังทลายของดิน ทำใหเกิดการสูญเสียธาตุอาหารในดิน และความอุดมสมบูรณของดิน พระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว รัชกาลที่ ๙ ทรงมีพระราชดำร�ในการที่จะปองกันการเสื่อมโทรม และการพังทลายของดินนั้นโดยใชว�ถีธรรมชาติ คือ การใช หญาแฝกมาชวยในการยึดดินไมใหเกิดการพังทลายและ สูญเสียธาตุอาหารในดิน Soil Museum การจัดการดิน แฝกสรางดิน กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department
๑๓ ๑๔ พ�พ�ธภัณฑดิน Soil Museum กรมพัฒนาที่ดิน Land Development Department “การปลูกหญาแฝกรอบแนวขอบปาเพ�่อปองกันการชะลางพังทลายของหนาดิน เศษใบไมที่รวงหลนจะชวยทำใหดินมีการพัฒนาที่ดีข�้นเมื่อใบไมยอยสลาย สวนหญาแฝกที่ปลูกในระหวางไมยืนตนจะไมตาย แตจะชะงักการเติบโตระยะหนึ่งเมื่อมีการตัดไมออกแฝกก็จะเจร�ญไดอีกครั้ง ใหปลูกหญาแฝกในดินดานโดยระเบิดดินดานเปนหลุมแลวปลูกหญาแฝกลงในหลุม เพ�่อดันชั้นดินดานใหแตก สามารถดักตะกอนตลอดจนใบไมทำใหเกิดดินใหมข�้น” พระราชดำรัสพระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัวฯ รัชกาลที่ ๙ กับหญาแฝก วันที่ ๒๓ เมษายน พ�ทธศักราช ๒๕๔๐ ณ ศูนยศึกษาการพัฒนาเขาหินซอน อันเนื่องมาจากพระราชดำร� พ�พ�ธภัณฑดิน สามารถเยี่ยมชมพ�พ�ธภัณฑดินที่กระจายอยูทั่วประเทศไทยในภูมิภาคตางๆ รวม ๑๖ แหง ประกอบดวย พ�พ�ธภัณฑดิน กรุงเทพฯ สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๑ อำเภอธัญบุร� จังหวัดปทุมธานี สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๒ อำเภอศร�ราชา จังหวัดชลบุร� สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๓ อำเภอเมืองนครราชสีมา จังหวัดนครราชสีมา สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๔ อำเภอเมืองอุบลราชธานี จังหวัดอุบลราชธานี สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๕ อำเภอเมืองขอนแกน จังหวัดขอนแกน สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๖ อำเภอเมืองเชียงใหม จังหวัดเชียงใหม สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๗ อำเภอเมืองนาน จังหวัดนาน สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๘ อำเภอเมืองพ�ษณุโลก จังหวัดพ�ษณุโลก สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๙ อำเภอเมืองนครสวรรค จังหวัดนครสวรรค สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๑๐ อำเภอเมืองราชบุร� จังหวัดราชบุร� สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๑๒ อำเภอเมืองสงขลา จังหวัดสงขลา ศูนยศึกษาการพัฒนาเขาหินซอนอันเนื่องมาจากพระราชดำร� อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา ศูนยศึกษาการพัฒนาพ�กุลทองอันเนื่องมาจากพระราชดำร� อำเภอเมืองนราธิวาส จังหวัดนราธิวาส โครงการชั่งหัวมันตามพระราชดำร� อำเภอทายาง จังหวัดเพชรบุร� สถานีพัฒนาที่ดินสุราษฎรธานี สำนักงานพัฒนาที่ดิน เขต ๑๑ อำเภอกาญจนดิษฐ จังหวัดสุราษฎรธานี