อจท.วิชาภูมิศาสตร์ ม.4-6 หน่วยที่ 1

รายวิชาพ้นื ฐาน

กลุ่มสาระการเรียนรู้ สงั คมศึกษาฯ

วชิ า ภูมิศาสตร์ ม.4-6

หน่วยการเรียนรู้ที่ 1

เครื่องมือทางภูมศิ าสตร์
และภูมศิ าสตร์สารสนเทศศาสตร์

เคร่ืองมือสำคญั ทำงภูมิศำสตร์

ภูมิสำรสนเทศศำสตร์



เครื่ องมือทำงภูมิศำสตร์ คือ วัสดุอุปกรณ์ในรู ปแบบต่ำงๆ ท่ีนำมำใช้เป็ นส่ื อ
เพ่ือกำรศึกษำ กำรสำรวจ กำรเก็บขอ้ มูล กำรบนั ทึก กำรวเิ ครำะห์ขอ้ มูล ตลอดจนใชเ้ ป็ น
สื่อในกำรเผยแพร่ขอ้ มลู ทำงภูมศิ ำสตร์

• เคร่ืองมือที่ทาหน้าทีเ่ ป็ นส่ือความรู้ เช่น รูปถ่ำยทำงอำกำศ
ลูกโลกจำลอง ภูมปิ ระเทศจำลอง รูปถ่ำย บำรอมิเตอร์
ทำงอำกำศ ภำพจำกดำวเทียม เป็นตน้

• เคร่ืองมือท่ีทาหน้าท่ีเป็ นส่ือเกบ็ รวบรวม
ข้อมูลทางภูมิศาสตร์ เช่น เขม็ ทิศ
เคร่ืองมือวดั ระยะทำงในแผนท่ี
เทอร์โมมเิ ตอร์ จีพเี อส เป็นตน้

จีพีเอส



แผนที่ เป็ นเครื่องมือท่ีสร้ำงข้ึนเพื่อแสดงลกั ษณะของพ้ืนผิวโลก และส่ิงที่ปรำกฏบน
พ้นื ผวิ โลกบนวสั ดุแบนรำบดว้ ยกำรยอ่ ขนำดใหเ้ ล็กลงโดยใชม้ ำตรำส่วน และใชส้ ัญลกั ษณ์
แทนสิ่งต่ำงๆ ที่มอี ยจู่ ริงบนผวิ โลก

• แผนทภี่ ูมิประเทศ แสดงขอ้ มลู • แผนท่เี ฉพาะเร่ือง แสดงขอ้ มลู หลกั เฉพำะ
รำยละเอียดของผวิ โลกท่ีเกี่ยวกบั เรื่องใดเร่ืองหน่ึง เช่น แผนท่ีประชำกร

ภูมิลกั ษณ์แบบต่ำงๆ ที่เกิดข้นึ เองตำม แผนท่ีป่ ำไม้ แผนที่ท่องเท่ียว เป็นตน้
ธรรมชำติ

แผนที่แสดงภูมิประเทศบนเกำะสุมำตรำ แผนท่ีแสดงเขตชีวภำพภมู ิศำสตร์ของโลก





• ใชแ้ สดงเส้นทำงคมนำคมในกำรเดินทำง
• ใชใ้ นกำรส่งเสริมกำรท่องเที่ยว
• ใชใ้ นกำรรำยงำนปรำกฏกำรณ์ธรรมชำติ
• ใชเ้ ป็นขอ้ มลู ในกำรวำงแผนสร้ำงระบบสำธำรณูปโภค

แผนท่ีแสดงเส้นทำงเดินพำยไุ ตฝ้ ่นุ
ไห่เยยี นในทะเลจีนใต้

• ใชเ้ ป็นขอ้ มลู พ้ืนฐำนในกำรพฒั นำเศรษฐกิจและสังคม
• ใชใ้ นกิจกำรทหำร

• ใชใ้ นดำ้ นควำมสัมพนั ธ์ระหวำ่ งประเทศใชศ้ ึกษำวจิ ยั เกี่ยวกบั พ้นื ท่ี
• ใชศ้ ึกษำวจิ ยั เก่ียวกบั พ้นื ท่ี



ลูกโลกจำลอง เป็ นหุ่นจำลองของโลก เพื่อใช้แสดงแทนสัณฐำนของโลกซ่ึงมี
ลักษณะกลม สำมำรถแสดงกำรหมุนรอบตัวของโลก เพ่ือประกอบกำรอธิบำย
กำรเกิดกลำงวนั -กลำงคืนไดเ้ ป็นอยำ่ งดี

• ลกั ษณะผวิ โลก แบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ ส่วนท่ีเป็นพ้ืนน้ำและส่วนท่ีเป็นแผน่ ดิน
• ส่วนทีส่ มมตขิ นึ้ ไดแ้ ก่ เส้นเมริเดียนและเส้นขนำน

• ใชศ้ ึกษำขอ้ มลู ท่ีต้งั รูปร่ำง ขนำด และลกั ษณะทำงกำยภำพของประเทศ ทวปี ทะเล
และมหำสมทุ รต่ำงๆ

• ใชศ้ ึกษำเส้นเมริเดียน และเส้นขนำน
• ใชศ้ ึกษำกำรหมุนของโลกและกำรโคจรของโลกรอบดวงอำทิตย์



รูปถ่ำยทำงอำกำศ เป็ นรูปท่ีไดจ้ ำกกำรถ่ำยทำงอำกำศ โดยใช้กลอ้ งถ่ำยรูปติดไวก้ บั
อำกำศยำน เช่น เคร่ืองบิน บอลลูน เป็นตน้ รูปถ่ำยทำงอำกำศจะใหข้ อ้ มูลค่อนขำ้ งละเอียด
ควรศึกษำควบคู่กบั แผนท่ี เพื่อใหเ้ ขำ้ ใจง่ำยข้ึน

• รูปถ่ายทางอากาศแนวดิ่ง เป็ นรูปท่ีถ่ำย • รูปถ่ายทางอากาศแนวเฉียง เป็ นรูปถ่ำยที่
ในแนวต้งั ฉำกกบั ผวิ โลกและไม่เห็นแนว เกิดจำกกำรกำหนดแกนของกล้องใน
ขอบฟ้ำ ลกั ษณะเฉียง

• ควำมแตกต่ำงของควำมเขม้ ของสี เช่น ป่ ำไมแ้ น่นทึบจะมีสีเขม้ กวำ่ ป่ ำถูกทำลำย
• ขนำดและรูปร่ำง เช่น สนำมฟุตบอลมลี กั ษณะเป็นสี่เหล่ียมผนื ผำ้ ขนำดใหญ่
• เน้ือภำพและรูปแบบ เช่น ป่ ำไมธ้ รรมชำติจะมีควำมสูงต่ำไม่สมำ่ เสมอเหมือนป่ ำปลูก
• ควำมสูงและเงำ เช่น ตน้ ไมส้ ูงหรือตึกสูงเมอ่ื ถ่ำยในช่วงเชำ้ หรือบ่ำยจะมีเงำ ทำใหแ้ ปล

ควำมหมำยไดด้ ี

• ตำแหน่งและควำมสัมพนั ธ์ เช่น เรือในแมน่ ้ำ รถยนตบ์ นถนน
• ขอ้ มูลประกอบ เช่น แผนที่กำรใชท้ ่ีดิน แผนที่ป่ ำไม้
• กำรตรวจสอบขอ้ มลู โดยกำรตรวจสอบขอ้ มลู ภำคสนำมจะช่วยใหแ้ ปลควำมหมำยถูกตอ้ ง

มำกข้ึน

กรุงพนมเปญ ประเทศกมั พชู ำ

• ใชส้ ำรวจและทำแผนที่ภูมิประเทศ
• ใชใ้ นกิจกำรทำงทหำรและควำมมนั่ คงของประเทศ
• ใชส้ ำรวจและติดตำมกำรเปลี่ยนแปลงทรัพยำกรธรรมชำติและสิ่งแวดลอ้ ม
• ใชส้ ำรวจและติดตำมกำรเปลี่ยนแปลงพ้นื ท่ีกำรใชท้ ี่ดิน
• ใชใ้ นกำรวำงผงั เมือง และกำรสำรวจแหล่งโบรำณคดี
• ใชใ้ นกำรสำรวจและติดตำมดำ้ นยทุ ธศำสตร์

ภำพถ่ำยทำงอำกำศแสดง
กำรบกุ รุกพ้นื ท่ีป่ ำในจงั หวดั พงั งำ



ภำพจำกดำวเทียม เป็ นภำพท่ีไดจ้ ำกเคร่ืองถ่ำยภำพท่ีติดต้ังไวก้ ับดำวเทียม ซ่ึงสำมำรถ
จำแนกควำมแตกต่ำงของสิ่งต่ำงๆ ที่ปรำกฏบนผวิ โลก โดยอำศยั กำรสะทอ้ นรังสีควำมร้อนของ
สิ่งต่ำงๆ บนผวิ โลก ซ่ึงขอ้ มลู จำกดำวเทียมจะถูกส่งมำยงั สถำนีบนพ้นื โลกในรูปของตวั เลข แลว้
จึงใชค้ อมพวิ เตอร์ในกำรแปลงค่ำตวั เลขเป็นภำพ

ภาพจากดาวเทียม MTSAT-1R

• ดำวเทียมอุตุนิยมวทิ ยำ ใชบ้ นั ทึกขอ้ มลู ดำ้ นอุตุนิยมวทิ ยำ ดำวเทียม GOES
ดำวเทียม THEOS
• ดำวเทียมสมทุ รศำสตร์ ใชบ้ นั ทึกขอ้ มูลดำ้ นสมทุ รศำสตร์
• ดำวเทียมสำรวจแผน่ ดิน ใชบ้ นั ทึกขอ้ มูลของผวิ โลก
• ดำวเทียมสื่อสำร ใชเ้ พอื่ กำรติดต่อส่ือสำรและคมนำคม
• ดำวเทียมเพอ่ื กำหนดตำแหน่งบนพ้ืนโลก ใชส้ ำรวจ

หำตำแหน่งวตั ถุบนพ้นื โลก

• ดำวเทียมเพอ่ื กิจกำรทหำร ใชใ้ นกิจกำรทหำร เช่น กำรศึกษำ
แนวพรมแดน

ดำวเทียมไทยคม 4

• กรณีท่ีพมิ พ์ข้อมูลเป็ นภาพพมิ พ์ • กรณีท่เี ป็ นข้อมูลตวั เลข

แปลควำมหมำยแบบเดียวกบั กำรแปล ขอ้ มูลจะถูกแปลงเป็นภำพผำ่ น
ควำมหมำยรูปถ่ำยทำงอำกำศ โดยกำร โปรแกรมคอมพิวเตอร์ และจึงกำหนด
สังเกตจำกควำมเขม้ ของสี ขนำดและ ขอ้ มูลตำมวตั ถุประสงคก์ ำรใชต้ ่อไป
รูปร่ำง ควำมสูงและเงำของวตั ถุ เป็นตน้

• ใชใ้ นดำ้ นกำรจดั กำร
ทรัพยำกรสิ่งแวดลอ้ ม

• ใชใ้ นดำ้ นกำรทำแผนที่
• ใชใ้ นดำ้ นอุตุนิยมวิทยำ

ภำพจำกดำวเทียมแสดงกำรเคล่ือนตวั ของพำยไุ ตฝ้ ่นุ ไห่เยยี น



ภูมิสารสนเทศศาสตร์ (Geoinformation) คือ ศำสตร์สำรสนเทศที่เน้น
กำรบูรณำกำรเทคโนโลยีทำงดำ้ นกำรสำรวจ กำรทำแผนที่ และกำรวิเครำะห์
ขอ้ มลู เชิงพ้นื ท่ีเขำ้ ดว้ ยกนั เพอื่ ศึกษำเก่ียวกบั พ้นื ที่บนโลก ซ่ึงประกอบดว้ ย ระบบ
สำรสนเทศภูมิศำสตร์ (GIS) กำรรับรู้จำกระยะไกล (RS) และระบบกำหนด
ตำแหน่งบนพ้ืนโลก (GPS)



ระบบสำรสนเทศภมู ิศำสตร์

(Geographic Information System) เป็ น
ระบบที่สำมำรถเกบ็ รวบรวม และบนั ทึก
ขอ้ มลู ทำงภมู ิศำสตร์ ดว้ ยระบบคอมพวิ เตอร์
เพอ่ื กำรนำเขำ้ จดั เก็บ ปรับปรุง แกไ้ ขขอ้ มลู
ใหท้ นั สมยั และแสดงผลลพั ธ์ในรูปแบบ
ตำ่ งๆ เช่น แผนท่ี ภำพสำมมิติ สถิติตำรำง
สำมำรถพิมพอ์ อกมำไดเ้ ป็ นเอกสำรเพอ่ื
เผยแพร่ขอ้ มูลได้

บุคลากร ซอฟต์แวร์
ฮาร์ดแวร์ ข้อมูล

กระบวนการวเิ คราะห์

• ใชใ้ นดำ้ นกำรดำเนินชีวติ ประจำวนั

• ใชใ้ นดำ้ นกำรจดั กำรทรัพยำกรธรรมชำติ
และสิ่งแวดลอ้ ม

• ใชใ้ นดำ้ นกำรจดั กำรภยั ธรรมชำติ

• ใชใ้ นดำ้ นกำรจดั กำรดำ้ นเศรษฐกิจและสังคม



กำรรับรู้จำกระยะไกล (Remote Sensing) หมำยถึง ระบบสำรวจบนั ทึกขอ้ มูลเกี่ยวกับ
พ้ืนผวิ โลกดว้ ยเคร่ืองรับรู้ (Sensors) ซ่ึงติดไปกบั ยำนดำวเทียมหรือเคร่ืองบนิ ซ่ึงขอ้ มูลที่บนั ทึก
ไดจ้ ะเรียกวำ่ “รูปถ่ำยทำงอำกำศ” และ “ภำพจำกดำวเทียม”

ขอ้ มลู : http://www.social.nu.ac.th

• ระบบกำรทำงำนของรูปถ่ำยทำงอำกำศ

• ระบบกำรทำงำนของภำพจำกดำวเทียม

ระบบการทางานของภาพจาก
ดาวเทยี ม

กำรบนั ทึกขอ้ มูล กำรบนั ทึกขอ้ มูล
แบบพำสซีฟ แบบแอกทีฟ

บนั ทึกขอ้ มูลจำกคล่ืนแสง ไมส่ ำมำรถบนั ทึก บนั ทึกขอ้ มลู โดยใช้
ในเวลำกลำงวนั และคล่ืน
ควำมร้อนจำกดวงอำทิตย์ ขอ้ มูลในพ้ืนท่ีที่มีเมฆ พลงั งำนที่ผลิตข้ึนเองและ
ในเวลำกลำงคืน ปกคลุมได้ ส่งสัญญำณไปยงั พ้นื โลก
แลว้ รับสัญญำณที่สะทอ้ น

กลบั มำยงั เครื่องรับ





ระบบกาหนดตาแหน่งบนพ้นื โลก (Global Positioning System : GPS) หมายถึง
เทคโนโลยที ่ีใชก้ าหนดตาแหน่งบนพ้นื โลก โดยอาศยั ดาวเทียม สถานีควบคุมภาคพ้ืนดิน
และเครื่องรับจีพเี อส

เครื่องรับสญั ญาณจีพีเอส
ใชใ้ นการเดินทางไปยงั จุดหมาย

การทางานของระบบกาหนดตาแหน่งบนพ้ืนโลก ตอ้ งอาศยั สัญญาณจากดาวเทียมซ่ึงโคจร
อยรู่ อบโลกประมาณ 24 ดวง โดยมสี ถานีควบคุมภาคพ้นื ดินทาหนา้ ท่ีคอยตรวจสอบการโคจร
ของดาวเทียมแต่ละดวง