REPRINT_Mikrobiota COVID - Cukrowska_e-reprint

www.standardy.pl/pediatria ISSN: 2080-5438

Nr 3  tom 18  2021 pediatria

pod patronatem

CENTRUM ZDROWIA DZIECKA

Reprint
Mikrobiota jelitowa i odporność u dzieci
– czego nauczył nas COVID-19

Bożena Cukrowska

Jeśli z różnych przyczyn mama decyduje się na karmienie mieszane
lub nie może kontynuować karmienia piersią ważne jest, by

zarekomendować odpowiednie mleko zgodnie z potrzebami dziecka:

Czy matka karmi mieszanie TAK Czy dziecko cierpi na
lub nie może karmić piersią? DOLEGLIWOŚCI TRAWIENNE?

NIE TAK NIE

Propaguj i wspieraj Zastosuj Algorytm postępowania w ZCPP*: Zarekomenduj
karmienie piersią mleko bliskie
Jeśli dziecko Jeśli dziecko ma Jeśli dziecko ma mleku matki
jako najlepszy ULEWA KOLKI/I LUB NIETOLERANCJĘ
sposób karmienia ZAPARCIA Bebilon 1 / Bebilon 2
LAKTOZY
Jeśli podczas karmienia Kompletna
piersią dziecko ULEWA kompozycja bliska

Wprowadzenie interwencji żywieniowej na 3-4 miesiące mleku matki
z możliwością bezpiecznego jej przedłużenia Bebilon Profutura 1/
Bebilon Profutura 2
Zarekomenduj Zarekomenduj Zarekomenduj Zarekomenduj
zagęszczanie preparat preparat typu produkt
mleka kobiecego typu AR
Comfort bez laktozy

Bebilon Nutriton Bebilon AR Bebilon Comfort 1/ Bebilon Bez Laktozy
Bebilon Comfort 2

Czy WSPÓŁWYSTĘPUJE ULEWANIE? Nasza najbardziej
zaawansowana
formuła
Bebilon BIO 1/
Bebilon BIO 2

+ WYBRANY Kompletna kompozycja
PRODUKT składników o jakości
+ Bebilon Nutriton bio

W przypadku USTĄPIENIA DOLEGLIWOŚCI powrót do mleka standardowego

W przypadku ryzyka alergii warto zastosować Bebilon PROSYNEO HA Bebilon PROSYNEO™ HA 1

* W przypadku podejrzenia alergii na białka mleka krowiego zaleca się diagnostykę w kierunku alergii.

Ważne informacje: Karmienie piersią jest najwłaściwszym i najtańszym sposobem żywienia niemowląt oraz jest rekomendowane dla małych dzieci wraz z urozmaiconą dietą. Mleko matki zawiera składniki
odżywcze niezbędne do prawidłowego rozwoju dziecka oraz chroni je przed chorobami i infekcjami. Karmienie piersią daje najlepsze efekty, gdy matka prawidłowo odżywia się w ciąży i w czasie laktacji oraz
gdy nie ma miejsca nieuzasadnione dokarmianie dziecka. Przed podjęciem decyzji o zmianie sposobu karmienia matka powinna zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty.

Bebilon Comfort 1 to żywność specjalnego przeznaczenia medycznego do postępowania dietetycznego w przypadku kolek i/lub zaparć. Bebilon AR, Bebilon Nutriton to żywność specjalnego przeznaczenia
medycznego do postępowania dietetycznego w przypadku ulewań. Do stosowania pod nadzorem lekarza. Bebilon Bez laktozy to mleko początkowe.

Kompletna kompozycja Bebilon zgodna z przepisami prawa.

Nutricia Polska Sp. z o.o., ul. Bobrowiecka 8, 00-728 Warszawa Materiał przeznaczony dla osób posiadających kwalifikacje w dziedzinie medycyny, żywienia lub farmacji.

OLIGOSACHARYDY scGOS/lcFOS (9:1) I HMO:
3’GL, 2’FL ZAWARTE W MLEKU BEBILON
NAŚLADUJĄ FUNKCJE
OLIGOSACHARYDÓW MLEKA MATKI1-7

OscLGPIGORNOZSAE/SJlBALcAFECOPHDISAAENRJ(9YE:D1)Y

scGOS/lcFOS (9:1) scGOS/lcFOS (9:1)
POSTBIOTYKI POSTBIOTYKI
HMO: 3’GL
HMO: 3’GL
HMO: 2’FL

WPŁYW NA SKŁAD, ŚRODOWISKO I AKTYWNOŚĆ MIKROBIOTY

SKŁAD mikrobioty ŚRODOWISKO mikrobioty

• Poprawa ogólnego składu mikrobioty1,2. • Niższe pH, zapewniające korzystne warunki
• Zwiększone poziomy Bifidobacterium1. do wzrostu pożytecznych bakterii1,2,3.
• Zmniejszone występowanie Clostridium difficile1.

AKTYWNOŚĆ mikrobioty

• Wzrost poziomu sIgA1,2.
• Zwiększone poziomy krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych SCFA1,2.
• Profil metabolitów w kale zbliżony do obserwowanego u niemowląt karmionych piersią1,3.

HMO: 3’GL • wykazuje aktywność
przeciwzapalną oraz
wzmacnia barierę jelit4,5

HMO: 2’FL • wpływa na dojrzewanie
komórek dendrytycznych6

• w połączeniu
z scGOS/lcFOS (9:1)
wywiera lepszy efekt
na kształtowanie
mikrobioty7

1. Tims S. Rodriguez-Herrera A., et al. A partly fermented infant formula with prebiotics scGOS/lcFOS modulates the gut microbiota functioning towards a more breastfed-like microbiota. JPGN. 2018;66(2):1-1177:
N-O-013:884. 2. Tims S., et al. Gut microbiota composition modulation by partly fermented infant formulae supplemented with prebiotics scGOS/lcFOS. JPGN. 2018;66(2):1-1177: N-eP-029:950. 3. Knol J, et al. J
Pediatr Gastroenterol Nutr 2005; 40:36–42. 4. Varasteh et al. Human milk oligosaccharide 3’-galactosyllactose can protect the intestinal barrier to challenges. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition: May
15, 2019 - Volume 68 - Issue - p 1–1243, N-P-016. 5. Newburg DS, Ko JS, Leone S, Nanthakumar NN. Human Milk Oligosaccharides and Synthetic Galactosyloligosaccharides Contain 3’-, 4-, and 6’-Galactosyllactose and
Attenuate Inflammation in Human T84, NCM-460, and H4 Cells and Intestinal Tissue Ex Vivo. J Nutr. 2016; 146(2):358–67. 6. Overbeek S. et al. Human milk oligosaccharide 2´-fucosyllactose more efficiently modulates
immunogenicity during maturation of human dendritic cells in the presence of scGOS/lcFOS Prebiotics. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition: May 15, 2019 - Volume 68 - Issue - p 1–1243,N-O-008.
7. Goh et al. Combination of short chain galacto-oligosaccharides and long chain fructo-oligosaccharides (scGOS/lcFOS 9:1) with 2’-fucosyllactose (2’-FL) positively impact the infant gut microbiota composition and
metabolic activity in a simulator of the human intestinal microbial ecosystem (SHIME®). Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition: May 15, 2019 - Volume 68 - Issue - p 1–1243. N-P-114.

Ważne informacje: Karmienie piersią jest najwłaściwszym i najtańszym sposobem żywienia niemowląt oraz jest rekomendowane dla małych dzieci wraz z urozmaiconą dietą. Mleko
matki jest unikalne i niepowtarzalne. W ok. 87% składa się z wody, a jego stałe składniki to kolejno: laktoza, tłuszcz, oligosacharydy, białko, witaminy i składniki mineralne, nukleotydy
i inne unikalne składniki, w tym m.in. przeciwciała, hormony czy enzymy.

Nutricia Polska Sp. z o.o., ul. Bobrowiecka 8, 00-728 Warszawa Materiał przeznaczony dla osób posiadających kwalifikacje w dziedzinie medycyny, żywienia lub farmacji.

1606832822156

OLIGOSACHARYDY MLEKA KOBIECEGO (HMO):

• są wyjątkowym i funkcjonalnym składnikiem mleka kobiecego,

• stanowią trzeci najliczniejszy składnik stały całej kompozycji mleka.

Oligosacharydy zidentyfikowane
w mleku matki to m.in. 3’GL i 2’FL:

Galaktoza β Galaktoza β1-4

β Glukoza Glukoza

3’GL Galaktoza 2’FL α1-2 Fukoza

✓ 3’-GALAKTOZYLOlaktoza ✓ 2’-FUKOZYLOlaktoza
✓ Oligosacharyd ✓ Oligosacharyd

zidentyfikowany w mleku matki zidentyfikowany w mleku matki

He Y, Liu S, Leone S, Newburg DS. Human colostrum oligosaccharides modulate major Coppa GV, Pierani P, Zampini L, Carloni I, Carlucci A, Gabrielli O. Oligosaccharides in human
immunologic pathways of immature human intestine. Mucosal Immunol. 2014; 7(6):1326-39. milk during different phases of lactation. Acta paediatrica. 1999; 88(430):89-94.

Oligosacharydy scGOS/lcFOS (9:1) i 2’FL, 3’GL jeszcze
pełniej naśladują pulę oligosacharydów mleka matki

HMO >200 Stosunek oligosacharydów
krótko- i długołańcuchowych:
oligosacharydy różnych struktur1
mleka matki 9:1

2’FL ILOŚĆ STRUKTUR NAŚLADOWANIE
STOSUNKU (9:1)
3’GL 1 struktura identyczna
NIE
scGOS/lcFOS jak w mleku matki
(9:1) NIE
1 struktura identyczna
TAK
jak w mleku matki

ok. 100 struktur naśladujących

kompleksowość i różnorodność HMO1-4

scGOS/lcFOS, >100 struktur TAK
2’FL i 3’GL
naśladujących kompleksowość

i różnorodność HMO

1. Boehm G, Fanaro S, Jelinek J, Stahl B, Marini A. Prebiotic concept for infant nutrition. Acta paediatrica. 2003; 91(441):64-7. 2. Finke B, Stahl B, Pritschet M, Facius D, Wolfgang J, Boehm G. Preparative continuous annular
chromatography (P-CAC) enables the large-scale fractionation of fructans. Journal of agricultural and food chemistry. 2002; 50(17):4743-8. 3. van Leeuwen SS, Kuipers BJ, Dijkhuizen L, Kamerling JP. Comparative
structural characterization of 7 commercial galacto-oligosaccharide (GOS) products. Carbohydrate research. 2016; 425:48-58. 4. Stahl B, Linos A, Karas M, Hillenkamp F, Steup M. Analysis of fructans from higher plants
by matrix-assisted laser desorption/ionization mass spectrometry. Anal Biochem 1997; 246(2):195-204.

HMO: 3’GL to oligosacharyd o strukturze identycznej jak w mleku matki, pochodzący z naszego unikalnego procesu. HMO: 2’FL to oligosacharyd o strukturze identycznej jak w mleku matki dodany jako składnik
recepturowy. Oligosacharydy GOS/FOS (9:1) odwzorowują kompozycję oligosacharydów mleka matki.

Ważne informacje: Karmienie piersią jest najwłaściwszym i najtańszym sposobem żywienia niemowląt oraz jest rekomendowane dla małych dzieci wraz z urozmaiconą dietą. Mleko matki jest unikalne i niepowtarzalne.
W ok. 87% składa się z wody, a jego stałe składniki to kolejno: laktoza, tłuszcz, oligosacharydy, białko, witaminy i składniki mineralne, nukleotydy i inne unikalne składniki, w tym m.in. przeciwciała, hormony czy enzymy.

Nutricia Polska Sp. z o.o., ul. Bobrowiecka 8, 00-728 Warszawa Materiał przeznaczony dla osób posiadających kwalifikacje w dziedzinie medycyny, żywienia lub farmacji.

1607089850331

Mikrobiota jelitowa i odporność u dzieci
– czego nauczył nas COVID-19

Gut microbiota and immunity in children – what COVID-19 has taught us

Bożena Cukrowska

Pracownia Immunologii, Zakład Patologii, Instytut„Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”, Warszawa

STRESZCZENIE
COVID-19 (ang. coronavirus disease 2019) to wirusowa choroba zakaźna wywoływana przez SARS-CoV-2 (ang. severe acute respiratory syndrome coronavi-
rus 2). Główne symptomy zakażenia są związane z układem oddechowym, ale u chorych pojawiają się również objawy ze strony przewodu pokarmowego,
z nasiloną dysbiozą jelitową. Wielu badaczy podkreśla, że zmiany składu i aktywności funkcjonalnej mikrobiomu jelitowego wpływają na ciężkość przebie-
gu COVID-19.
W artykule przedstawiono najnowsze koncepcje dotyczące znaczenia mikrobioty jelitowej w patogenezie infekcji wirusowych, ze szczególnym uwzględ-
nieniem zakażenia SARS-CoV-2. Opisano ponadto proces rozwoju mikrobiomu jelitowego u dzieci matek z COVID-19 oraz wpływ żywienia na modulację
składu mikrobioty.
Standardy Medyczne/Pediatria  2021  T. 18  DOI:10.17444/SMP2021.18.07  xxx-xxx
SŁOWA KLUCZOWE:  MIKROBIOM  DYSBIOZA JELITOWA  SARS-COV-2  ŻYWIENIE NIEMOWLĄT  PROGRAMOWANIE MIKROBIOTYCZNE

ABSTRACT
COVID-19 is an infectious disease caused by the SARS-CoV-2 virus. The main symptoms of infection are related to the respiratory system, but patients also
have gastrointestinal symptoms with severe intestinal dysbiosis. Many researchers emphasize that changes in the composition and functional activity of
the gut microbiome affect the course of COVID-19 severity. The paper presents the latest concepts concerning the importance of the intestinal microbi-
ota in the pathogenesis of viral infections, with particular emphasis on SARS-CoV-2 infection. The process of gut microbiome development in children of
COVID-19 mothers was also described, as well as the influence of nutrition on the modulation of the microbiota composition.
Standardy Medyczne/Pediatria  2021  T. 18  DOI:10.17444/SMP2021.18.07  xxx-xxx
KEY WORDS:  MICROBIOME  INTESTINAL DYSBIOSIS  SARS-COV-2  INFANT DIET  MICROBIAL PROGRAMMING

Co wiadomo GŁÓWNE TEZY

■■ Mikrobiota jelitowa wspomaga odporność oraz ■■ Mikrobiota jelitowa i układ immunologiczny związany
programuje prawidłowe funkcjonowanie układu z przewodem pokarmowym odgrywają ważną rolę w pa-
immunologicznego. togenezie COVID-19.

■■ COVID-19 to choroba wirusowa wywoływana ■■ Dysbioza jelitowa może odpowiadać za zwiększoną zapa-
przez SARS-CoV-2, na którą zapadają głównie do- dalność na COVID-19 oraz cięższy przebieg choroby.
rośli. U dzieci jej przebieg jest łagodniejszy.
■■ Żywienie niemowląt odgrywa istotną rolę w kształtowaniu
■■ Główne symptomy COVID-19 są związane są mikrobioty jelitowej i programowaniu mikrobiotycznym,
z układem oddechowym, ale mogą wystąpić rów- wpływając na ich stan zdrowia.
nież objawy ze strony przewodu pokarmowego;
biegunka to czasami jedyny objaw COVID-19, ną ponad 2,9 mln zgonów u prawie 137 mln zaka-
zwłaszcza u dzieci. żonych na całym świecie (dane z 12 kwietnia 2021 r.;
https://coronavirus.jhu.edu/map.html). Główne objawy
Wstęp COVID-19 (ang. coronavirus disease 2019) – choroby
spowodowanej przez SARS-CoV-2 – opisywane w pierw-
Ponad rok po pojawieniu się pierwszych doniesień szych miesiącach pandemii to gorączka, suchy kaszel,
o nowym koronawirusie w chińskiej prowincji Hu- bóle mięśni, osłabienie i postępująca niewydolność od-
bei zakażenie wywoływane przez SARS-CoV-2 (ang. se- dechowa, a także utrata węchu i smaku1-3. W toku
vere acute respiratory syndrome coronavirus 2) do-
prowadziło do pandemii, która stała się przyczy-

STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18 5

pandemii wiedza dotycząca patogenezy SARS-CoV-2 może z jednej strony odpowiadać za zwiększoną za-
i COVID-19 ewoluowała, pokazując bardziej zróżnico- padalność na COVID-19, z drugiej – poprzez oś je-
wany obraz choroby, związany nie tylko z układem od- lita – płuca wpływa na cięższy przebieg choroby16.
dechowym. Zaobserwowano, że wysoki odsetek chorych Wiadomo również, że zakażenie SARS-CoV-2 może
(od 20-50%) ma objawy z przewodu pokarmowego, ta- mieć wpływ na rozwój mikrobiomu u niemowląt ma-
kie jak biegunka, nudności, wymioty, bóle brzucha4-8. tek z COVID-1917. Zakażenie ciężarnej wiąże się ze
Symptomy te często występowały przed objawami ze zwiększonym ryzykiem porodu przedwczesnego oraz
strony układu oddechowego9,10. cięcia cesarskiego, co skutkuje dysbiozą od momen-
Zgodnie z aktualną wiedzą, SARS-CoV-2 przenosi się tu urodzenia18. Pierwszych 1000 dni życia dziecka
przede wszystkim drogą kropelkową. Ostatnio opubli- to czas, gdy mikrobiota jelitowa programuje funk-
kowane wyniki badań pokazują, że wirus ten ulega re- cjonowanie wielu organów i układów, w tym ukła-
plikacji w przewodzie pokarmowym, co sugeruje ryzyko du immunologicznego, nie można zatem wykluczyć,
transmisji również drogą oralno-fekalną1,10,11. Jedno- że dysbioza jelitowa okresu niemowlęcego będzie
cześnie pojawiły się doniesienia o zaburzeniach składu miała negatywne skutki zdrowotne w przyszłości19.
mikrobioty jelitowej u chorych na COVID-1912. Obec- Celem artykułu jest przedstawienie najnowszych
nie trwają badania kliniczne z randomizacją dotyczą- koncepcji dotyczących znaczenia mikrobioty jeli-
ce skuteczności modulacji mikrobiomu probiotykami towej w patogenezie infekcji wirusowych, ze szcze-
w leczeniu COVID-1913. Prowadzone są ponadto pró- gólnym uwzględnieniem zakażenia SARS-CoV-2.
by transplantacji mikrobiomu jelitowego od osób zdro- Opisano ponadto przebieg zakażenia tym wirusem
wych, mające na celu przywrócenie zrównoważonego u dzieci oraz wpływ czynników środowiskowych
składu mikrobioty jelitowej u chorych na COVID-1914. i żywienia na kształtowanie mikrobiomu jelitowego
Po ponad roku od pierwszego zakażenia SARS- u pacjentów pediatrycznych.
CoV-2 wiadomo, że mikrobiota jelitowa i układ im-
munologiczny związany z przewodem pokarmowym Mikrobiota jelitowa – główny organ
(układ GALT) odgrywają ważną rolę w patogenezie odpowiadający za odporność
COVID-1915. Dysbioza jelitowa definiowana jako za-
burzenia składu i aktywności mikrobioty jelitowej Jelita o powierzchni prawie 200 m2 to główne miej-
sce namnażania i transmisji patogenów, w tym wi-

RYCINA 1. Mikrobiota jelitowa a aktywacja mechanizmów wzmacniających odporność
6 STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18

rusów. Mikroorganizmy zasiedlające jelita two- Treg27, 29. Układ GALT to główne źródło limfocytów
rzą naturalny „biofilm”, który chroni błonę śluzo- Treg. Komórki Treg regulują równowagę pomiędzy
wą jelit przed wnikaniem szkodliwych drobnoustro- odpowiedzią prozapalną (Th1) i proalergiczną (Th2).
jów (Rycina 1). Mikrobiota jelitowa z jednej strony Zaburzenia mikrobioty wpływają na nieprawidłowe
wykazuje silny bezpośredni efekt antagonistyczny działanie Treg, aktywując z jednej strony nadmier-
w stosunku do licznych patogenów, z drugiej – akty- ną odpowiedź limfocytów Th2, co może skutkować
wuje przeciwinfekcyjną odporność układu GALT20. rozwojem alergii30. Z drugiej strony nieprawidłowe
Bakterie mikrobioty jelitowej produkują substan- działania Treg spowodowane dysbiozą mogą indu-
cje przeciwdrobnoustrojowe, takie jak peptydy AMP kować kaskadę silnej pro-zapalnej odpowiedzi im-
(ang. antimicrobial peptides), bakteriocyny, reute- munologicznej, czyli tzw. burzę cytokinową – zjawi-
ryny oraz liczne metabolity (zwane również post- sko opisywane u pacjentów z ciężkim przebiegiem
biotykami) negatywnie wpływające na namnaża- COVID-1931.
nie się patogenów21. Na przykład bakterie z rodzaju
Bifidobacterium i Lactobacillus są głównym źródłem COVID-19 u dzieci
kwasu mlekowego obniżającego pH jelit, co utrud-
nia zasiedlanie mikroorganizmów patogennych. Mi- W porównaniu z dorosłymi, u pacjentów pedia-
krobiota wzmacnia również funkcje bariery nabłon- trycznych, szczególnie < 10. roku życia, prze-
kowej – miejsca przenikania patogenów do organi- bieg COVID-19 jest łagodniejszy, często bezobja-
zmu – wpływając na tworzenie połączeń międzyna- wowy32,33. Spośród 10 opisanych przez Xu i wsp.
błonkowych [np. połączeń ścisłych TJ (ang. tight dzieci z COVID-19 żadne nie miało wyraźnych ob-
junction)], szybsze namnażanie i dojrzewanie ente- jawów klinicznych ani zmian w płucach opisywa-
rocytów, co przyczynia się do zwiększonej integral- nych u większości dorosłych12. Łagodny przebieg
ności bariery nabłonkowej22-24. W procesie kształ- COVID-19 u dzieci dotyczył przede wszystkim zaka-
towania nabłonkowej bariery jelitowej krótkołań- żeń w trakcie tzw. pierwszej fali pandemii34. Wciąż
cuchowe kwasy tłuszczowe (ang. short chain fatty brak jest publikacji pokazujących, jak wykrycie no-
acids, SCFA), takie jak kwas masłowy, kwas octo- wych mutacji wirusa, w tym wariantu brytyjskiego
wy, będące metabolitami mikrobioty jelitowej, mają SARS-CoV-2, wpływa na obraz kliniczny COVID-19
szczególne znaczenie24. Poprzez aktywację produk- u dzieci, chociaż obserwacje kliniczne wskazują
cji śluzu mikrobiota zmniejsza zdolności adhezyjne na zmianę przebiegu zakażenia nowymi warianta-
drobnoustrojów do nabłonków25. Oprócz opisanych mi, która dotyczy również dzieci.
powyżej wrodzonych mechanizmów przeciwinfekcyj- Pomimo łagodniejszego niż u dorosłych przebiegu
nych mikrobiota indukuje efektorowe komórki im- COVID-19 u dzieci mogą być one narażone na powi-
munologiczne układu GALT26,27. Przede wszystkim kłania po przebytym zakażeniu SARS-CoV-2 w po-
aktywuje limfocyty B do produkcji wydzielniczych staci wieloukładowego zespołu zapalnego, tzw. PIMS
(sekrecyjnych) immunoglobulin (Ig) w klasie A. sI- (ang. pediatric inflammatory multisystem syndrome
gA to przeciwciała stanowiące pierwszą linię obrony temporally associated with SARS-CoV-2)35,36. Ryzy-
wobec szerokiego wachlarza patogenów. Mikrobio- ko rozwoju PIMS dotyczy głównie dzieci > 5. r.ż.,
ta pobudza również makrofagi, cytotoksyczne lim- najczęściej w wieku szkolnym. Może się rozwinąć
focyty CD8+ oraz limfocyty NK (ang. natural killer) po 2-4 tygodniach zarówno u pacjentów z zakaże-
odpowiedzialne za bezpośrednie niszczenie wirusów niem objawowym, jak i bezobjawowym. U prawie
i produkcję interferonów – głównych cytokin prze- wszystkich dzieci pojawia się gorączka trwająca ok.
ciwwirusowych26,28. Komórki efektorowe aktywowa- 5 dni oraz (u prawie 90%) silne bóle brzucha, wy-
ne przez mikrobiotę jelitową obecne są w jelicie, ale mioty i biegunka. U ok. 80% dochodzi do zaburzeń
migrują również do krwiobiegu, skąd dostają się układu krążenia (tachykardii, obniżonego ciśnienia
do różnych narządów, w tym płuc27,29. Drobnoczą- tętniczego, zapalenia mięśnia sercowego). Dodatko-
steczkowe metabolity mikrobioty (postbiotyki) z ła- wo obserwuje się wysypkę – plamistą, rumieniową,
twością przechodzą przez barierę jelitową i wpływa- zlewającą się, bez świądu. Opisanym objawom mo-
ją na funkcjonowanie innych narządów i układów23. gą towarzyszyć zapalenie spojówek (u ok. 50% dzie-
Mikrobiota jelitowa tworzy zatem sieć interakcji wie- ci), osłabienie, silne bóle głowy, kończyn, często szyi
lonarządowych, nazywanych osiami. W przypadku oraz symptomy ze strony układu oddechowego (np.
zakażenia SARS-CoV-2 szczególne znaczenie ma oś kaszel), nerwowego (apatia, nadmierna senność,
mikrobiota – jelita – płuca16. rozdrażnienie, niedowłady) oraz zaburzenia krzepli-
wości. W surowicy krwi są znacznie podwyższone
Mikrobiota jelitowa a homeostaza Th1/Th2 markery zapalne [białko C-reaktywne (ang. C-reacti-
ve protein, CRP), interleukina (IL)-6, ferrytyna] z czę-
Mikrobiota jelitowa jest również odpowiedzialna stą limfopenią i trombocytopenią oraz wzrostem
za prawidłowe funkcjonowanie limfocytów CD4+ D-dimerów i produktów degradacji fibryny.

STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18 7

Nie jest do końca znana przyczyna poinfekcyjnego przebiegu COVID-19 mogą być związane z dysbio-
PIMS. Zakłada się, że rozwija się on u dzieci, u któ- zą jelitową37,38.
rych SARS-CoV-2 indukuje silną reakcję zapalną Wciąż brak jest odpowiedzi na pytanie, czy obser-
z aktywacją produkcji interferonu, IL-6, bez wpływu wowana u dorosłych z COVID-19 dysbioza jelitowa
na inny prozapalny czynnik – TNF-alfa36. Jak dotąd jest następstwem zakażenia, czy też pierwotna dys-
nie badano u dzieci z PIMS mikrobiomu jelitowego, bioza predysponuje do zakażenia SARS-CoV-2. Ob-
zatem nie wiadomo, czy występuje u nich dysbioza serwacja grup zwiększonego ryzyka COVID-19 skła-
jelitowa, która mogłaby indukować nieprawidłową nia do stwierdzenia, że obecność utrwalonej dysbio-
odpowiedź immunologiczną w odpowiedzi na infek- zy przed kontaktem z wirusem wpływa na większe
cję wirusową. Taki związek sugerują natomiast ba- ryzyko infekcji i cięższy przebieg COVID-1938. Szcze-
dania u dorosłych zakażonych SARS-CoV-2. gólnie narażone na ciężki przebieg są osoby starsze,
otyłe, chorujące na cukrzycę. To grupy pacjentów,
Dysbioza jelitowa u dorosłych a COVID-19 u których zaburzenia składu mikrobiomu są opisy-
wane od dawna (Tabela 1)39-41, a obecna u nich dys-
Zuo i wsp. już na początku pandemii wykaza- bioza jest odpowiedzialna za indukcję ogólnoustro-
li, że u dorosłych zakażonych SARS-CoV-2, w po- jowego procesu zapalnego związanego z nieprawi-
równaniu z grupą kontrolną osób zdrowych, stwier- dłową funkcją Treg41.
dza się wzrost patogenów oportunistycznych oraz
spadek liczby niepatogennych bakterii komensal- Rozwój mikrobiomu jelitowego
nych (Faecalibacterium prausnitzii, Lachnospirace- a SARS-CoV-2

ae, Eubacterium rectale, Ruminococcus obeum, Do- Mikrobiom kształtuje się już w życiu płodowym, ale
rea formicigenerans)9. Wyjściowa liczebność Copro- jego dynamiczny rozwój zaczyna się tuż po urodze-
bacillus, Clostridium ramosum i Clostridium hathe- niu i trwa średnio do 2.-3. r.ż.19, 42. Pierwszych 1000
wayi związana była z ciężkością COVID-19 (im wię- dni życia dziecka to czas, kiedy mikrobiom zaczy-
cej było tych bakterii w jelicie, tym cięższy był prze- na programować funkcjonowanie organizmu w dal-
bieg choroby). W najnowszym badaniu opubliko- szym życiu. W tym też okresie mamy do czynienia
wanym w kwietniu 2021 r. obserwowano u doro- z tzw. oknem możliwości skutecznego modulowania
słych z COVID-19 spadek Faecalibacterium prau- mikrobiomu jelitowego. Dieta matki, jej stan zdro-
snitzii, Eubacterium rectale oraz bifidobakterii, któ- wia oraz przyjmowane leki wpływają na kształtowa-
ry korelował z podwyższonymi stężeniami IL-6, CRP nie ekosystemu jelitowego już w życiu płodowym43.
i dehydrogenazy mleczanowej w krwi37. Wykazane Bakterie zasiedlające przewód pokarmowy i drogi
w opisanych badaniach powiązania między składem rodne matki to mikroorganizmy stwierdzane w jeli-
mikrobioty jelitowej, stanem chorych i markerami tach noworodków w pierwszych godzinach po poro-
zapalnymi sugerują, że nasilenie objawów i ciężkość dzie siłami natury. Następnym etapem, który opty-
malnie kształtuje mikrobiom, jest karmienie dziec-
Tabela 1. Cechy dysbiozy jelitowej obserwowanej ka piersią. U tych niemowląt już w 1. tygodniu życia
w grupach zwiększonego ryzyka zakażenia SARS- pojawiają się bifidobakterie, które dominują aż do
CoV-2 i ciężkiego przebiegu COVID-1938-40 momentu rozszerzenia diety i wprowadzenia pokar-
mów stałych44. Jednym z najczęściej izolowanych
GRUPA RYZYKA ZMIANY MIKROBIOMU gatunków z jelit niemowląt żywionych mlekiem ko-
Otyłość ↓Bacteroides sp. biecym jest Bifidobacterium breve45.
Cukrzyca typu 2 ↓Akkermansia muciniphila Harmonijny rozwój mikrobiomu w pierwszych mie-
↓Fecalibacterium prausnitzii siącach po urodzeniu może zostać zaburzony przez
Wiek – osoby starsze ↓Bacteroidetes/Firmicutes wiele czynników43. Skład mikrobiomu zależy od
↓Bifidobacterium czynników środowiskowych, takich jak rodzaj po-
↓Bacteroides rodu, dieta niemowlęcia, infekcje, antybiotykotera-
↓Faecalibacterium pia46,47. Optymalny skład mikrobiomu jest warunko-
↓Akkermansia wany dobrym stanem zdrowia matki, porodem na-
↓Roseburia turalnym oraz karmieniem piersią.
↑Ruminococcus Rodzi się zatem pytanie, czy SARS-CoV-2 i COVID-19
↑Blautia mają znaczenie w kształtowaniu mikrobiomu jelito-
↑Fusobacterium wego u niemowląt? Wydaje się, że tak, i wpływ ten
↓Bifidobacterium może już mieć początek w trakcie życia płodowego.
↑bioróżnorodności Bacteroidetes Opublikowane w marcu 2021 r. badania oceniające
↓Clostridium (klaster XIVa) przebieg COVID-19 u ciężarnych pokazują, że za-
↑Clostridium (klaster IV) każenie SARS-CoV-2 w czasie ciąży zwiększa ryzy-
↑Ruminococcus

8 STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18

ko cięższego przebiegu zakażenia, co skutkuje ko- nie dziecka. Dobór mieszanki w tym przypadku ma
niecznością hospitalizacji17. W porównaniu z cię- duże znaczenie.
żarnymi bez zakażenia obserwuje się wzrost przy-
jęć kobiet z COVID-19 na oddział intensywnej te- Mieszanki wspomagające rozwój
rapii (OIT), częstsze występowanie cukrzycy ciężar- mikrobiomu jelitowego
nych, stanu przedrzucawkowego oraz podwyższo-
nych wskaźników zapalenia w surowicy krwi, ta- Producenci mieszanek dla niemowląt coraz czę-
kich jak CRP17,18. Opisane sytuacje oraz dysbioza ściej wzbogacają swoje produkty w czynniki obec-
jelitowa matki powstała w następstwie zakażenia ne w mleku kobiecym, które wspomagają kształto-
SARS-CoV-2 mogą zatem negatywnie kształtować wanie mikrobiomu jelitowego i rozwój odporności55.
ekosystem jelitowy dziecka. Niektóre wstępne da- Główne składniki mleka kobiecego indukujące pra-
ne sugerują, że zakażenie wirusem uszkadza łoży- widłowy rozwój mikrobioty jelitowej to:
sko, co może skutkować porodem przedwczesnym. ■■ oligosacharydy mleka kobiecego o właściwo-
Według ostatnio opublikowanych danych, u ciężar-
nych z COVID-19 istnieje 3-krotnie wyższe ryzy- ściach prebiotycznych, stanowiące substrat dla
ko porodu przedwczesnego w porównaniu z kobie- bifidobakterii56;
tami niezakażonymi48, a rozwój mikrobiomu wcze- ■■ bakterie probiotyczne, w tym z rodzaju
śniaków jest zaburzony. Obserwuje się u nich ob- Bifidobacterium, zasiedlające jelita niemowląt57;
niżoną bioróżnorodność, spadek bifidobakterii po- ■■ postbiotyki stanowiące metabolity bakteryjne po-
mimo karmienia piersią oraz opóźnione zasiedlanie wstałe w wyniku procesów fermentacyjnych58.
Bacteroidetes49. Ze względu na zawartość oligosacharydów prebio-
Badania potwierdzają, że COVID-19 ma również tycznych oraz bakterii probiotycznych mleko kobie-
wpływ na rodzaj porodu. Na początku pandemii ce nazywane jest naturalnym synbiotykiem.
w wielu krajach u kobiet zakażonych zalecano po- Badania z randomizacją i grupą kontrolną potwier-
ród przez cięcie cesarskie. Obecnie rekomenduje się dzają, że mieszanki synbiotyczne (zawierające oli-
cięcie jedynie ze wskazań lekarskich, przy czym za- gosacharydy prebiotyczne i probiotyczne szczepy
każenie SARS-CoV-2 takim wskazaniem nie jest50. obecne w mleku matki, np. Bifidobacterium breve)
Badania pokazują jednak, że u kobiet z COVID-19 mają korzystny wpływ na rozwój mikrobioty jelito-
częściej dochodzi do porodów przez cięcie cesarskie wej, modulując mikrobiom i jego aktywność funk-
niż u kobiet niezakażonych, co oczywiście negatyw- cjonalną w kierunku profilu obserwowanego u nie-
nie wpływa na rozwój mikrobiomu jelitowego17,48,51. mowląt karmionych piersią (wzrost bifidobakterii,
U noworodków z cięć cesarskich obserwuje się dys- obniżenie pH, wzrost SCFA) (Tabela 2)59-62.
biozę jelitową już w pierwszych dniach życia, do- Na szczególną uwagę zasługuje badanie Chua i wsp.,
minują u nich mikroorganizmy kolonizujące skórę którzy oceniali, jaki wpływ na dysbiozę spowodowa-
matki, a nie jej drogi rodne52. Obserwowano rów- ną cięciem cesarskim będą miały mieszanki synbio-
nież zmniejszenie liczby Escherichia coli oraz Bacte- tyczne z dodatkiem galaktooligosacharydów/fruk-
roides, natomiast częściej izolowano Clostridium dif- tooligosacharydów (GOS/FOS) i Bifidobacterium
ficile. U 3-dniowych noworodków z cięć cesarskich breve M-16V60. Porównywano efekty mieszanki syn-
pomimo karmienia piersią nadal nie obserwowano biotycznej z mieszanką wzbogaconą tylko w GOS/
obecności bifidobakterii. FOS oraz mieszanką bez żadnych dodatków. Gru-
Podsumowując, stan zdrowia ciężarnych z COVID-19, pę kontrolną stanowiły niemowlęta z optymalnym
wcześniactwo oraz cięcia cesarskie narażają nie- składem mikrobiomu, czyli urodzone siłami natury
mowlęta matek zarażonych SARS-CoV-2 na dysbio- i karmione piersią. Spośród wszystkich mieszanek
zę jelitową, która na początku pandemii była dodat- mieszanka synbiotyczna najlepiej niwelowała dys-
kowo pogłębiana izolacją noworodka i zakazem kar- biozę spowodowaną cięciem cesarskim. U niemow-
mienia dzieci mlekiem zarażonej matki. Obawiano ląt karmionych mlekiem synbiotycznym już od 3.
się, że mleko kobiet zakażonych SARS-CoV-2 mo- dnia obserwowano wzrost bifidobakterii, utrzymu-
że być źródłem infekcji. Kontrowersje dotyczące kar- jący się przez 16 tygodni (tyle trwał czas obserwa-
mienia piersią związane z wykryciem materiału ge- cji). Liczba bifidobakterii przez cały okres obserwa-
netycznego SARS-CoV-2 w mleku kobiecym zostały cji osiągała wartości podobne do tych, które stwier-
jednak wyjaśnione53. Okazało się, że wirus nie ule- dzano u dzieci urodzonych drogą naturalną i kar-
ga replikacji i COVID-19 nie stanowi przeciwwska- mionych piersią.
zania do karmienia piersią, pod warunkiem zacho- Ostatnie doniesienia pokazują również liczne korzy-
wania rygoru sanitarnego (maseczka, mycie rąk, de- ści z zastosowania formuł zawierających postbio-
zynfekcja i wietrzenie pomieszczenia)54. Jednak cięż- tyki58. Mieszanki te powstają w procesie fermenta-
ki przebieg COVID-19 czasami uniemożliwia karmie- cji wywołanej przez bakterie fizjologicznie występu-
jące w mleku kobiecym – Bifidobacterium breve C50
i Streptococcus thermophilus 065. W wyniku fermen-

STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18 9

Tabela 2. Wpływ mieszanek synbiotycznych na mikrobiotę jelitową dzieci zdrowych

SKŁAD MIESZANKI GRUPA BADANA GRUPA KONTRO- EFEKT PIŚMIENNICTWO
LNA

scGOS/lcFOS + Bifidobacterium Zdrowe niemowlęta Zdrowe niemowlę- ↑Bifidobacterium Phavichitr i wsp.
breve M-16V ta karmione piersią ↓Clostridium difficile 202159
↓pH
↑kwas mlekowy
↑kwas octowy

lcGOS/scFOS + Bifidobacterium Zdrowe niemowlęta Zdrowe niemow- ↑ Bifidobacterium od 3. doby Chua i wsp. 201760
breve M-16V z cięć cesarskich lęta urodzone na- życia
turalnie i karmione ↓Enterobacteriacae
piersią ↓pH
↑SFCA (kwas octowy)

lcGOS/scFOS + Bifidobacterium Dzieci w wieku Dzieci w wieku ↑Bifidobacterium Kosuwon i wsp.
breve M-16V 1-3 lat 1-3 lat ↓pH 201861

Oligosacharydy izolowane Zdrowe niemowlęta Zdrowe niemowlę- ↑Bifidobacterium Someoni i wsp.
z mleka krowiego + ta karmione piersią ↓pH 201662
Bifidobacterium lactis CNCM I-3446

W tabeli zawarto oryginalne prace randomizowane z grupą kontrolną znajdujące się w bazie PubMed
scGOS/lcFOS = krótkołańcuchowe galaktooligosacharydy + długołańcuchowe fruktooligosacharydy w stosunku 9:1, w stężeniu 0,8 mg/100 ml

tacji powstają liczne postbiotyki, w tym 3’ galakto- wiedź Th1/Th2. U niemowląt dominuje proalergicz-
zylolaktoza (3’GL) – unikalny oligosacharyd natu- ny profil cytokinowy Th2 i brak aktywacji limfocy-
ralnie obecny w mleku kobiecym, głównie w siarze, tów Th1 może skutkować rozwojem alergii70. Nie jest
ale również w mleku dojrzałym63. Wykazano, że pa- wykluczone, że u dzieci starszych nadmierna akty-
rametry stolca niemowląt karmionych mieszanka- wacja prozapalnego profilu cytokinowego Th1 może
mi fermentowanymi są takie jak u niemowląt kar- nawet po bezobjawowym przebiegu COVID-19 ak-
mionych mlekiem kobiecym64-66. U tych dzieci obser- tywować uogólniony proces zapalny, doprowadza-
wuje się wzrost bifidobakterii, spadek pH w jelitach jąc do PIMS.
i lepszy profil metabolitów bakteryjnych, a u wcze- Obecnie wiadomo, że pandemia COVID-19 wpływa
śniaków – wzrost sekrecyjnych IgA oraz spadek kal- na wzrost śmiertelności oraz występowanie licznych
protektyny – markera stanu zapalnego jelit67. Udo- powikłań po zakażeniu. Wciąż otwarte pozostają pyta-
wodniono również, że dzieci żywione mieszanka- nia dotyczące długofalowych skutków pandemii. Nie
mi fermentowanymi indukują lepszą, w porówna- wiadomo, czy COVID-19 wpłynie na wzrost występo-
niu z dziećmi żywionymi mieszankami niefermen- wania niezakaźnych chorób przewlekłych, w tym aler-
towanymi, odpowiedź immunologiczną po szczepie- gii i chorób autoimmunizacyjnych wywołanych przez
niu przeciwko polio (u dzieci karmionych mieszan- wczesną dysbiozę, oraz na ile modulacja mikrobiomu
kami fermentowanymi stwierdzano znamienny sta- w okresie niemowlęcym poprzez odpowiednie żywie-
tystycznie wzrost przeciwciał skierowanych przeciw- nie może zmniejszyć negatywne skutki dysbiozy bę-
ko polio)68. U dzieci karmionych mieszankami fer- dące następstwem infekcji lub innych czynników.
mentowanymi obserwowano zmniejszenie ciężkości
przebiegu biegunek ostrych – mniejszą liczbę przy- prof. dr hab. n. med. Bożena Cukrowska
padków odwodnienia, rzadsze stosowanie doust-
nych roztworów nawadniających i mniej konsulta- Pracownia Immunologii, Zakład Patomorfologii
cji lekarskich69. Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”
04-730 Warszawa, al. Dzieci Polskich 20
Mikrobiom jelitowy dziecka a stan zdrowia
[email protected]
Harmonijnie rozwijająca się mikrobiota jelitowa
wpływa na wzmacnianie odporności oraz progra- PIŚMIENNICTWO
muje niedojrzały układ immunologiczny dziecka
w kierunku tolerancji immunologicznej19. Dysbio- 1 Zhu N, Zhang D, Wang W i wsp. A novel coronavirus from patients with
za z jednej strony powoduje większą skłonność nie-
mowląt do infekcji, z drugiej zaś negatywnie wpły- pneumonia in China, 2019. N Engl J Med 2020;382:727-733.
wa na rozwój mechanizmów regulujących odpo-
2 Huang C, Wang Y, Li X i wsp. Clinical features of patients infected with 2019

novel coronavirus in Wuhan, China. Lancet 2020;395:497-506.

10 STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18

3 Wang D, Hu B, Hu C i wsp. Clinical characteristics of 138 hospitalized patients DO ZAPAMIĘTANIA
with 2019 novel coronavirus-infected pneumonia in Wuhan, China. JAMA
2020;323:1061-1069. ■■ Zakażenie SARS-CoV-2 powoduje zaburzenie składu
mikrobioty jelitowej i funkcjonowania osi jelitowych, w tym
4 Pan LM, Yang M, Sun P i wsp. Clinical characteristics of COVID-19 patients osi mikrobiom – jelita – płuca, co może skutkować cięższym
with digestive symptoms in Hubei, China: a descriptive, cross-sectional, mul- przebiegiem zakażenia i powikłaniami.
ticenter study. Am J Gastroenterol 2020;115:766-773.
■■ Zakażenie SARS-CoV-2 u kobiet w ciąży zwiększa ryzyko
5 Redd WD, Zhou C, Hathorn KE i wsp. Prevalence and characteristics of ga- porodu przedwczesnego oraz cięcia cesarskiego, co może
strointestinal symptoms in patients with SARS-CoV-2 infection in the United negatywnie wpływać na rozwój mikrobiomu jelitowego
States: a multicenter cohort study. Gastroenterology 2020;159:765-767. u dziecka i programowanie mikrobiotyczne.

6 Lin L, Jiang X, Zhang Z i wsp. Gastrointestinal symptoms of 95 cases with ■■ Pokarm kobiecy stanowi optymalną dietę dla niemowląt,
SARS-CoV-2 infection. Gut 2020;69:997-1001. która korzystnie wpływa na rozwój mikrobiomu i odpor-
ność dziecka.
7 D’Amico F, Baumgart DC, Danese S i wsp. Diarrhea during COVID-19 infec-
tion: pathogenesis, epidemiology, prevention and management. Clin Gastro- ■■ W przypadku braku możliwości karmienia piersią należy
enterol Hepatol 2020;18:1663-1672. stosować mieszanki wzbogacane w składniki modulujące
mikrobiotę jelitową w kierunku profilu obecnego u dzieci
8 Song Y, Liu P, Shi XL i wsp. SARS-CoV-2 induced diarrhea as onset symptom in karmionych mlekiem kobiecym.
patient with COVID-19. Gut 2020;69:1143-1144.
25 Tytgat HL, Douillard FP, Reunanen J i wsp. Lactobacillus rhamnosus GG Outcom-
9 Xiao F, Tang M, Zheng X i wsp. Evidence for gastrointestinal infection of SARS- petes Enterococcus faecium via Mucus-Binding Pili: Evidence for a Novel and
CoV-2. Gastroenterology 2020;158:1831-1833. Heterospecific Probiotic Mechanism. Appl Environ Microbiol 2016;82:5756-5762.

10 Liang H i wsp. Characteristics of pediatric SARS-CoV-2 infection and potential 26 Belkaid Y, Hand TW. Role of the microbiota in immunity and inflammation.
evidence for persistent fecal viral shedding. Nat Med 2020;26:502-505. Cell 2014;157:121-141.

11 Gu J, Han B, Wang J. COVID-19: gastrointestinal manifestations and potential 27 Tlaskalová-Hogenová H, Stepánková R, Hudcovic T i wsp. Commensal bac-
fecal–oral transmission. Gastroenterology 2020;158:1518-1519. teria (normal microflora), mucosal immunity and chronic inflammatory and
autoimmune diseases. Immunol Lett 2004;93:97-108.
12 Zuo T, Zhang F, Grace CYL i wsp. Alterations in gut microbiota of patients with
COVID-19 during time of hospitalization. Gastroenterology 2020;159:944-955. 28 Bouwer AL, Saunderson SC, Dunn AC i wsp Rapid interferon-gamma release
from natural killer cells induced by a streptococcal commensal. J Interferon
13 Hu J, Zhang L, Lin W i wsp. Review article: Probiotics, prebiotics and die- Cytokine Res 2013;33:459-466.
tary approaches during COVID-19 pandemic. Trends Food Sci Technol
2021;108:187-196. 29 Chiu L, Bazin T, Truchetet M-E i wsp. Protective microbiota: from localized to
long-reaching co-immunity. Front Immunol 2017;8:1678.
14 Liu F, Ye S, Zhu X i wsp. Gastrointestinal disturbance and effect of fecal mi-
crobiota transplantation in discharged COVID-19 patients. J Med Case Rep 30 Akdis CA, Akdis M. Mechanisms of immune tolerance to allergens: role of IL-
2021;15:60. 10 and Tregs. J Clin Invest 2014;124:4678-4680.

15 Yeoh YK, Zuo T, Lui GC i wsp. Gut microbiota composition reflects disease 31 Hu B, Huang S, Yin L. The cytokine storm and COVID-19. J Med Virol
severity and dysfunctional immune responses in patients with COVID-19. 2021;93:250-256.
Gut 2021;70:698-706.
32 Rathore V, Galhotra A, Pal R i wsp. COVID-19 Pandemic and Children: A Re-
16 de Oliveira GLV, Oliveira CNS, Pinzan CF i wsp. Microbiota Modulation of the view. J Pediatr Pharmacol Ther 2020;25:574-585.
Gut-Lung Axis in COVID-19. Front Immunol 2021;12:635471.
33 Fischer A. Resistance of children to Covid-19. How? Mucosal Immunol
17 Oltean I, Tran J, Lawrence S i wsp. Impact of SARS-CoV-2 on the clinical outco- 2020;13:563-565.
mes and placental pathology of pregnant women and their infants: A syste-
matic review. Heliyon 2021;7:e06393. 34 Bogiatzopoulou A, Mayberry H, Hawcutt DB i wsp. COVID-19 in child-
ren: what did we learn from the first wave? Paediatr Child Health (Oxford)
18 Subbaraman N. Pregnancy and COVID: what the data say. Nature 2020;30:438-443.
2021;591:193-195.
35 Hoste L, Van Paemel R, Haerynck F. Multisystem inflammatory syndrome in
19 Cukrowska B. Microbial and nutritional programming - the importance of the children Clinical Characteristics of 58 Children With a Pediatric Inflammatory
microbiome and early exposure to potential food allergens in the develop- Multisystem Syndrome Temporally Associated With SARS-CoV-2. Eur J Pediatr
ment of allergies. Nutrients 2018;10:e1541. 2021;18:1-16.

20 Buffie ChG, Pamer EG. Microbiota-mediated colonization resistance against 36 Whittaker E, Bamford A, Kenny J i wsp. PIMS-TS Study Group and EUCLIDS
intestinal pathogens. Nat Rev Immunol 2013;13:790-801. and PERFORM Consortia. JAMA 2020;324:259-269.

21 Spinler JK, Taweechotipatr M, Rognerud CL i wsp. Human-derived probiotic 37 Yeoh YK, Zuo T, Lui GC i wsp. Gut microbiota composition reflects disease
Lactobacillus reutrei demonstrate antimicrobial activites targeting diverse severity and dysfunctional immune responses in patients with COVID-19.
enteric bacterial pathogens. Anaerobe 2008;14:166-171. Gut 2021;70:698-706.

22 Kozakova H, Schwarzer M, Tuckova L i wsp. Colonization of germ-free mice 38 Chhibber-Goel J, Gopinathan S, Sharma A. Interplay between severities of
with a mixture of three lactobacillus strains enhances the integrity of gut mu- COVID-19 and the gut microbiome: implications of bacterial co-infections?
cosa and ameliorates allergic sensitization. Cell Mol Immunol 2016;13:251-262. Gut Pathog 2021;13:14.

23 Mayorgas A, Dotti I, Salas A. Microbial Metabolites, Postbiotics, and Intestinal 39 Chen X, Devaraj S. Gut Microbiome in Obesity, Metabolic Syndrome, and Dia-
Epithelial Function. Mol Nutr Food Res 2021;65:e2000188. betes. Curr Diab Rep 2018;18:129.

24 Canani RB, Di Costanzo M, Leone L i wsp. Potential beneficial effects of
butyrate in intestinal and extraintestinal diseases. World J Gastroenterol
2011;17:1519.

STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18 11

40 Jeffery IB, Lynch DB, O’Toole PW. Composition and temporal stability of the 57 Fernández L, Langa S, Martín V i wsp. The microbiota of human milk in heal-
gut microbiota in older persons. ISME J 2016;10:170-182. thy women. Cell Mol Biol (Noisy-le-grand) 2013;59:31-42.

41 Hearps AC, Martin GE, Angelovich TA i wsp. Aging is associated with chronic 58 Wegh CAM, Geerlings SY, Knol J i wsp. Postbiotics and Their Potential Ap-
innate immune activation and dysregulation of monocyte phenotype and plications in Early Life Nutrition and Beyond. Int J Mol Sci 2019;20;20:4673.
function. Aging Cell 2012;11:867-875.
59 Phavichitr N, Wang S, Chomto S i wsp. Impact of synbiotics on gut microbio-
42 Wopereis H, Oozeer R, Knipping K i wsp. The first thousand days – intestinal ta during early life: a randomized, double-blind study. Sci Rep 2021;11:3534.
microbiology of early life: establishing a symbiosis. Pediatr Allergy Immunol
2014;25:428-438. 60 Chua MC, Ben-Amor K, Lay C i wsp. Effect of Synbiotic on the Gut Microbiota
of Cesarean Delivered Infants: A Randomized, Double-blind, Multicenter Stu-
43 Chong CYL, Bloomfield FH, O’Sullivan JM. Factors affecting gastrointestinal dy. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2017;65:102-106.
microbiome development in neonates. Nutrients 2018;28;10.
61 Kosuwon P, Lao-Araya M, Uthaisangsook S i wsp. A synbiotic mixture of scGOS/
44 Solís G, de Los Reyes-Gavilan CG, Fernández N i wsp. Establishment and lcFOS and Bifidobacterium breve M-16V increases faecal Bifidobacterium in
development of lactic acid bacteria and bifidobacteria microbiota in breast- healthy young children. Benef Microbes 2018;15;9:541-552.
-milk and the infant gut. Anaerobe 2010;16:307-310.
62 Simeoni U, Berger B, Junick J i wsp. Gut microbiota analysis reveals a marked
45 Turroni F, Peano C, Pass DA i wsp. Diversity of bifidobacteria within the infant shift to bifidobacteria by a starter infant formula containing a synbiotic of
gut microbiota. PLoS One 2012;7:e36957. bovine milk-derived oligosaccharides and Bifidobacterium animalis subsp.
lactis CNCM I-3446. Environ Microbiol 2016;18:2185-2195.
46 Biasucci G, Benenati B, Morelli L i wsp. Cesarean delivery may affect the early
biodiversity of intestinal bacteria. J Nutr 2008;138:1796-1800. 63 Thurl S, Munzert M, Henker J i wsp. Variation of human milk oligosac-
charides in relation to milk groups and lactational periods. Br J Nutr
47 Vangay P, Ward T, Gerber JS i wsp. Antibiotics, pediatric dysbiosis, and dise- 2010;104:1261-1271.
ase. Cell Host Microbe 2015;13,17:553-564.
64 Rodriguez-Herrera A, Mulder K, Bouritius H i wsp. Gastrointestinal Tolerance,
48 Mullins E, Hudak ML, Banerjee J i wsp. Pregnancy and neonatal outcomes Growth and Safety of a Partly Fermented Formula with Specific Prebiotics
of COVID‐19: coreporting of common outcomes from PAN‐COVID and AAP‐ in Healthy Infants: A Double-Blind, Randomized, Controlled Trial. Nutrients
SONPM registries. Ultrasound Obstet Gynecol 2021;57:573-581. 2019;11:1530.

49 Tirone C, Pezza L, Paladini A i wsp. Gut and Lung Microbiota in Preterm In- 65 Roggero P, Liotto N, Pozzi C i wsp. Analysis of immune, microbiota and meta-
fants: Immunological Modulation and Implication in Neonatal Outcomes. bolome maturation in infants in a clinical trial of Lactobacillus paracasei CBA
Front Immunol 2019; https://doi.org/10.3389/ L74-fermented formula. Nat Commun 2020;11:2703.

50 Lauterbach R, Helwich E. Postępowanie z noworodkiem przy podejrzeniu/ 66 Béghin L, Tims S, Roelofs M i wsp. Fermented infant formula (with
potwierdzeniu zakażenia SARS-CoV-2 u matki oraz przy rozpoznaniu zaka- Bifidobacterium breve C50 and Streptococcus thermophilus O65) with pre-
żenia SARS-CoV-2 u noworodka. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Neonato- biotic oligosaccharides is safe and modulates the gut microbiota towards a
logicznego oraz Krajowego Nadzoru w Dziedzinie Neonatologii. Stand Med microbiota closer to that of breastfed infants. Clin Nutr 2021;40:778-787.
Pediatr 2020;17:753-757.
67 Mullie C, Yazourh A, Thibault H i wsp. Increased poliovirus-specific intestinal
51 Cai J, Tang M, Gao Y i wsp. Cesarean Section or Vaginal Delivery to Pre- antibody response coincides with promotion of Bifidobacterium longum-
vent Possible Vertical Transmission From a Pregnant Mother Confirmed -infantis and Bifidobacterium breve in infants: a randomized, double-blind,
With COVID-19 to a Neonate: A Systematic Review. Front Med (Lausanne) placebo-controlled trial. Pediatr Res 2004;56: 791-795.
2021;17;8:634949.
68 Campeotto F, Suau A, Kapel N i wsp. A fermented formula in pre-term infants:
52 Dominguez-Bello MG, Costello EK, Contreras M i wsp. Delivery mode shapes clinical tolerance, gut microbiota, down-regulation of faecal calprotectin and
the acquisition and structure of the initial microbiota across multiple body up-regulation of faecal secretory IgA. Br J Nutr 2011;28;105:1843-1851.
habitats in newborns. Proc Natl Acad Sci USA 2010;107:11971-11975.
69 Thibault H, Aubert-Jacquin C, Goulet O. Effects of long-term consumption of
53 Hand IL, Noble L. Covid-19 and breastfeeding: what’s the risk? J Perinatol a fermented infant formula (with Bifidobacterium breve c50 and Streptococ-
2020;40:1459-1461. cus thermophilus 065) on acute diarrhea in healthy infants. J Pediatr Gastro-
enterol Nutr 2004;39:147-152.
54 Calil VMLT, Krebs VLJ, Carvalho WB. Guidance on breastfeeding during the
Covid-19 pandemic. Rev Assoc Med Bras 2020;66:541-546. 70 Cukrowska B, Bierła JB, Zakrzewska M i wsp. The Relationship between the
Infant Gut Microbiota and Allergy. The Role of Bifidobacterium breve and
55 Cukrowska, B. Nowe kompozycje oligosacharydów o właściwościach pre- Prebiotic Oligosaccharides in the Activation of Anti-Allergic Mechanisms in
biotycznych - doniesienia z 52 sympozjum ESPGHAN. Stand Med Pediatr Early Life. Nutrients 2020;12:946.
2020;17:9-13.

56 Wiciński M, Sawicka E, Gębalski J i wsp. Human Milk Oligosaccharides: He-
alth Benefits, Potential Applications in Infant Formulas, and Pharmacology.
Nutrients 2020;12:266.

12 STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA  2021  T. 18

JAK PRZYWRÓCIĆ
RÓWNOWAGĘ MIKROBIOTY
JELITOWEJ, ABY WSPIERAĆ

ROZWÓJ UKŁADU
ODPORNOŚCIOWEGO?

Poznaj potrójne działanie
BEBILON PROSYNEO HA

BEBILON PROSYNEO HA
O POTRÓJNYM DZIAŁANIU

dla niemowląt, których
układ odpornościowy jest

narażony na wyzwania.
Dowiedz się więcej na stronie www.akademiabebilon.pl

WCZESNY OKRES ŻYCIA TO KRYTYCZNE OKNO DLA
ROZWOJU MIKROBIOTY, KTÓRA WSPIERA UKŁAD
ODPORNOŚCIOWY1-4

Skład mikrobioty jelitowej u ZDROWYCH NIEMOWLĄT
KARMIONYCH PIERSIĄ jest zdominowany przez
bakterie z rodzaju Bifidobacterium5,6

Bifidobacterium spp.
Atopobium spp.
Bacteroides spp.
Lactobacillus
Clostridium & Eubacterium spp.
Escherichia coli
Pozostałe gatunki

Więcej pożytecznych Ilustracja koncepcji prawidłowego
gatunków bakterii5,6 rozwoju mikrobioty

Czynniki środowiskowe mogą przyczyniać się do wzrostu ryzyka rozwoju alergii:7-10

CIĘCIE ANTYBIOTYKO- ZANIECZYSZCZENIE WYWIAD RODZINNY
CESARSKIE11,12 TERAPIA13,14 ŚRODOWISKA15–18 W KIERUNKU ALERGII19–24

Czynniki te mogą prowadzić do nieprawidłowego rozwoju mikrobioty jelitowej1
DYSBIOZA mikrobioty jelitowej zwiększa ryzyko występowania alergii1,7-10

PORÓD DROGĄ CIĘCIA CESARSKIEGO WIĄŻE SIĘ Z DYSBIOZĄ
MIKROBIOTY I WIĘKSZYM RYZYKIEM WYSTĄPIENIA ALERGII11, 25

CIĘCIE DYSBIOZA RYZYKO
CESARSKIE ALERGII

Podwojenie SKŁAD MIKROBIOMU JELITOWEGO U NOWORODKÓW Cięcie
liczby cesarskich URODZONYCH PRZEZ CESARSKIE CIĘCIE (ilustracja koncepcji) cesarskie
zwiększa ryzyko
cięć w Polsce Więcej potencjalnie szkodliwych gatunków bakterii26–28 alergii11 nawet o
(np. Clostridium i Eubacterium spp., Escherichia coli)
od 2000 r.52 Mniej pożytecznych gatunków3–5 (tj. Bifidobacterium) 30%

Kobiece mleko to złoty standard w żywieniu niemowląt29–35, jednak jeśli karmienie piersią
nie jest możliwe, BEBILON PROSYNEO HA O POTRÓJNYM DZIAŁANIU wspiera równowagę

mikrobioty jelitowej, przez co wpływa na rozwój układu odpornościowego.

SYNEO TMNASZE G PROSYNEO O POTRÓJNYM DZIAŁANIU
ZENBIrEeve
OS/FOS 1 PREBIOTYCZNE OLIGOSACHARYDY scGOS/lcFOS (9:1)
• Pokarm dla pożytecznych bakterii
OPATENBTiOfidWobAaNcEterPiuOmŁĄC • Błonnik prebiotyczny dobrze przebadany u niemowląt36
• Klinicznie udowodniono, że naśladuje on immunomodulacyjne i bifidogenne
PREBIOTYK PROBIOTK działanie mleka kobiecego37
• Stosowanie prebiotyków znalazło potwierdzenie w Wytycznych Zapobiegania
KONTROLOWANA Chorobom Alergicznym opublikowanych przez Światową Organizację Alergii (WAO)38
EKSPOZYCJA
NA BIAŁKO 2 SZCZEP PROBIOTYCZNY BIFIDOBACTERIUM BREVE M-16V
• Pożyteczne bakterie
• Występują naturalnie w kobiecym mleku46-47
• Klinicznie udowodnione działanie immunomodulacyjne48-49
• Wykazuje działanie synergiczne z scGOS/IcFOS na mikrobiotę jelitową50

3 KONTROLOWANA EKSPOZYCJA NA BIAŁKA
• Łatwostrawne, częściowo zhydrolizowane białko39–41
• Obniżona alergenność42
• Wsparcie rozwoju immunotolerancji43-45

SYNEOTM PRZYWRACA RÓWNOWAGĘ MIKROBIOTY
U NOWORODKÓW URODZONYCH DROGĄ CESARSKIEGO CIĘCIA51

SYNEO™ poprzez modulację mikrobioty, zbliża jej skład do Odsetek niemowląt z atopowym zapaleniem skórySYNEO™ poprzez modulację mikrobioty zmniejsza
tego, który występuje u zdrowych niemowląt karmionych ryzyko wystąpienia skórnych objawów alergii51*
piersią, urodzonych naturalnie51
30
9
MNIEJ
Szacowana średnia całkowita liczba genów bakterii p=0.0001 p=0.009 O 72%
z roddzaju Bifidobacterium (log10 kopii/g stolca)
8 P=0.037
p<0.0001
20
7

6 Cesarskie cięcie, 10
5 z SYNEO™
4 Cesarskie cięcie,
3 bez SYNEO™
Poród naturalny
Dni 3-5
0

Grupa Grupa otrzymująca
kontrolna synbiotyk SYNEO™
Tydzień 2 Tydzień 4

Dane uzyskane w toku analizy post–hoc

Rozważ zarekomendowanie Bebilon Prosyneo HA w przypadku pacjentów urodzonych przez cesarskie cięcie.

* W oparciu o dane o zdarzeniach niepożądanych. ALLG/BBL/17/12/2020
Referencje: 1. West CE, et al. J Allergy Clin Immunol. 2015;135(1):3–13. 2. Walker WA, et al. Pediatr Res. 2015;77(1):220–228. 3. Vighi G, et al. Clin Exp Immunol. 2008;153(SUPPL.
1): 3–6. 4. Martin R, et al. Benef Microbes. 2010;1(4):367–382. 5. Harmsen HJ, et al. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2000;30(1):61–67. 6. Scholtens PAMJ, et al. J. Annu Rev Food Sci
Technol. 2012;3(1):425–447. 7. Wopereis H, et al. Pediatr Allergy Immunol. 2014;25(5):428–438. 8.Prescott SL. J, Allergy Clin Immunol,2013; 131 (1):23.. 9. Molloy J, et al. Int J Environ
Res Public Health. 2013;10(12):7235–7256. 10. Lee YY, et al. J Paediatr Child Health. 2017;53(12):1152–1158. 11. Neu J, et al. Clin Perinatol. 2011;38(2):321–331. 12. Papathoma E, et al.
Pediatr Allergy Immunol 2016;27(4):419–24. 13. Ahmadizar F, et al. Pediatr Allergy Immunol. 2017;28(5):430–437. 14. Mitre E, et al. JAMA Pediatr. 2018. 15. Patel MM, et al. Environ
Res. 2011;111(8):1222–1229. 16. Ryan PH, et al. J Allergy Clin Immunol. 2005;116(2):279–284. 17. Ryan PH et al. Am J Respir Crit Care Med. 2009;180(11):1068–1075. 18. Salim S, et al. Gut
Microbes. 2013;215–219 5:2. 19. Muraro et al. 2014. EAACI Food Allergy and Anaphylaxis Guidelines. Allergy 2014;69:590–601. 20. Kjellman N. Acta Pædiatrica. 1977;66(4):465–471.
21. Hansen LG, et al. Pediatr Allergy Immunol. 1993;4(1):34–40. 22. Bergmann RL, et al. Am J Rhinol. 1997;11(6):491. 23. Arshad SH, et al. Chest. 2005;127(2):502–508. 24. Koplin J,
et al. Int J Environ Res Public Health. 2013;10(11):5364–5377. 25. Lancet, October 2018 Vol 392. 26. Canani RB, et al. ISME J. 2016;10(3):742–750. 27. Thompson-Chagoyan OC, et al.
Pediatr Allergy Immunol. 2010;21(2p2):e394–e400. 28. Candy DCA, et al. Pediatr Res. 2018;83(3):677–686. 29. WHO. Infant and young child feeding. 2003. 30. Walker A. J Pediatr,
2010;156:S3–S7. 31. Michaelsen, KF. Gesundheitswesen, 2008;70(Suppl 1):S20–21. 32. Jeurink PV, et al. Crit Rev Food Sci Nutr, 2018. 33. Walker WA, et al. Pediatr Res, 2015;77
(1–2):220–8. 34. Bergmann H, et al. British J Nutr, 2014;112:1119–28. 35. Hunt KM, et al. PLoS One, 2011;6(6):e21313. 36. Shamir R, et al. Wiley 2015 Milton, Brisbane, Australia, ed 1. 37. Moro G,
et al. J Pediatr Gastroenterol Nutr, 2002;34:291–5. 38. Cuello-Garcia et al. World Allergy Organization Journal (2016) 9:10. 39. Billeaud et al. Eur J Clin Nutr. 1990;44(8):577–83. 40. Tolia et
al. JPGN. 1992;15(3):297–301. 41. Mihatsch et al. Acta Paediatr. 2001;90(2):196–8. 42. Van Esch B. PAI, 2010;21:e 780–e786. 43. Boyle R et al. Allergy, 2016;71:701–710. 44. Van Esch B. PAI,
2011:22;820–826. 45. Van Esch B. PhamaNutrition, 2017:5;1–74. 46. Martín R, et al. Appl Environ Microbiol, 2009;75(4):965–9. 47. Soto, et al. J Pediatr Gastroenterol Nutr, 2014;59(1):78–88.
48. Van der Aa LB, et al. Clin Exp Allergy, 2010;40:795–804. 49. Van Der Aa LB, et al. Allergy 2011;66(2):170–177. 50. Schouten B, et al. J Nutr, 2009;139:1398–403. 51. Chua M, et al. JPGN,
2017;65:102–6. 52. Ginekol Pol. 2012, 83, 604-608.
Ważne informacje: Karmienie piersią jest najwłaściwszym i najtańszym sposobem żywienia niemowląt oraz jest rekomendowane dla małych dzieci wraz z urozmaiconą dietą. Mleko
matki zawiera składniki odżywcze niezbędne do prawidłowego rozwoju dziecka oraz chroni je przed chorobami i infekcjami. Karmienie piersią daje najlepsze efekty, gdy matka
prawidłowo odżywia się w ciąży i w czasie laktacji oraz gdy nie ma miejsca nieuzasadnione dokarmianie dziecka. Przed podjęciem decyzji o zmianie sposobu karmienia matka
powinna zasięgnąć porady lekarza.

Bebilon Prosyneo HA 1 to produkt do stosowania w ryzyku alergii. Bebilon Prosyneo HA 2, a nastepnie Bebilon Prosyneo HA 3 to kontynuacja karmienia produktem Bebilon Prosyneo HA 1.

Dodatkowych informacji udzieli Państwu Serwis Konsumencki NUTRICIA Polska Sp. z o.o., ul. Marka z Jemielnicy 1, 45-952 Opole. Infolinia 801 16 5555* (*opłata tylko za 1 impuls)

Nutricia Polska Sp. z o.o., ul. Bobrowiecka 8, 00-728 Warszawa Materiał przeznaczony dla osób posiadających kwalifikacje z zakresu medycyny, farmacji i żywienia.