इतिहास आणि नाशा

शासन निर्णय क्रमाकं : अभ्यास-२११६/(प्र.क्र.४३/१६) एसडी-४ दिनाकं २५.४.२०१६ अन्वये स्थापन करण्यात आलले ्या
समन्वय समितीच्या दि. ३.३.२०१७ रोजीच्या बैठकीमध्ये हे पाठ्यपसु ्तक निर्धारित करण्यास मान्यता दणे ्यात आली आह.े

B{Vhmg
d

ZmJ[aH$emñÌ

इयत्ता सातवी

महाराष्रट् राज्य पाठ्यपुस्तक निर्तिम ी व अभ्यासक्रम संशोधन मडं ळ, पणु े.

� fJ-112.Lf>l-iq()i:.1 DIKSHA App � 91�3«-lctil-i:41
9��I l£1Sdlq:(lc1 Q. R. Code� ��c.c1 91�3fdcn cf�
� �fle'l�I Q. R. Code� � 91dl'8�ft@ �
�ui1q.:i1f11d1 39�cfa �mar fll�� � �.

प्रथमावतृ ्ती : २०१७ © महाराष्रट् राज्य पाठ्यपुस्तक निर्ितम ी व अभ्यासक्रम संशोधन मडं ळ, पणु े ४११ ००४.

nwZ‘©wÐU : ’o$~«wdmar 2020 महाराष्र्ट राज्य पाठ्यपसु ्तक निर्तमि ी व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळाकडे या पुस्तकाचे सर्व हक्क
राहतील. या पसु ्तकातील कोणताही भाग सचं ालक, महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्तमि ी व
अभ्यासक्रम सशं ोधन मडं ळ यांच्या लेखी परवानगीशिवाय उदध‌् ृत करता येणार नाही.

मुख्य समन्वयक निमतं ्रित
श्रीमती प्राची रविदं ्र साठे डॉ.सोमनाथ रोडे, डॉ.गणशे राऊत

इतिहास विषय समिती मखु पषृ ्ठ व सजावट
डॉ. सदानदं मोरे, अध्यक्ष श्री. देवदत्त प्रकाश बलकवडे
श्री. मोहन शटे ,े सदस्य
श्री. पाडं रु गं बलकवड,े सदस्य {H$ëë¶m§Mr N>m¶m{MÌo
डॉ. अभिराम दीक्षित, सदस्य lr. àdrU ^mogbo
श्री. बापूसाहेब शिदं े, सदस्य नकाशाकार
श्री. बाळकृष्ण चाेपड,े सदस्य
श्री. प्रशातं सरूडकर, सदस्य श्री. रविकिरण जाधव
श्री. मोगल जाधव, सदस्य-सचिव
अक्षरजळु णी
नागरिकशास्त्र विषय समिती मुद्रा विभाग, पाठ्यपसु ्तक मंडळ, पुणे
डॉ. श्रीकातं पराजं प,े अध्यक्ष
प्रा. साधना कलु कर्णी, सदस्य कागद
डॉ. मोहन काशीकर, सदस्य ७० जी.एस.एम. क्रिमवोव्ह
श्री. वैजनाथ काळ,े सदस्य
श्री. मोगल जाधव, सदस्य-सचिव मुद्रणादेश

इतिहास व नागरिकशास्त्र अभ्यास गट मदु ्रक

श्री. राहुल प्रभू डॉ. रावसाहेब शळे के संयोजक
श्री. सजं य वझरेकर श्री. मरीबा चदं नशिवे श्री. मोगल जाधव
श्री. सभु ाष राठोड श्री. संतोष शिदं े विशेषाधिकारी, इतिहास व नागरिकशास्त्र
सौ. सनु ीता दळवी डॉ. सतीश चापले सौ. वर्षा सरोदे
डॉ. शिवानी लिमये श्री. विशाल कुलकर्णी विषय साहाय्यक, इतिहास व नागरिकशास्त्र
श्री. भाऊसाहेब उमाटे श्री. शेखर पाटील पाठ्यपसु ्तक मंडळ, पणु े.
डॉ. नागनाथ यवे ले श्री. संजय मेहता
श्री. सदानदं डोंगरे श्री. रामदास ठाकर निर्ितम ी
श्री. रवींद्र पाटील डॉ. अजित आपटे श्री. सच्चितानंद आफळ,े
श्री. विक्रम अडसळू डॉ. मोहन खडसे मुख्य निर्तिम ी अधिकारी
साै. रूपाली गिरकर सौ. शिवकन्या कदरे कर
डॉ. मिनाक्षी उपाध्याय श्री. गौतम डागं े श्री. प्रभाकर परब,
सौ. काचं न कते कर डॉ. व्यंकटशे खरात निर्िमती अधिकारी
सौ. शिवकन्या पटवे श्री. रविदं ्र जिंदे श्री. शशांक कणिकदळ,े
डॉ. अनिल सिंगारे डॉ. प्रभाकर लोंढे सहाय्यक निर्ितम ी अधिकारी

प्रकाशक
श्री. विवके उत्तम गोसावी, नियंत्रक
पाठ्यपसु ्तक निर्तिम ी मडं ळ, प्रभादवे ी, मुंबई-२५.









अनुक्रमणिका

मध्ययगु ीन भारताचा इतिहास

क्र. पाठाचे नाव पृष्ठ क्र.

१. इतिहासाची साधन.े .......................... १
२. शिवपरू कव् ालीन भारत........................ ५
३. धार्िकम समन्वय............................. ११
४. शिवपरू वक् ालीन महाराष्.टर्..................... १४
५. स्वराज्यस्थापना.............................. १९
६. मघु लाशं ी सघं र.्ष ............................. २४

७. स्वराज्याचा कारभार......................... २९
८. आदर्श राज्यकर्ता............................ ३३
९. मराठ्यांचा स्वातंत्र्यसगं ्राम..................... ३७

१०. मराठ्यांच्या सत्तेचा विस्तार.................. ४४
११. राष्र्रट क्षक मराठ.े ............................. ४७
१२. साम्राज्याची वाटचाल........................ ५३
१३. महाराष्ट्रातील समाजजीवन................... ५७

S.O.I. Note : The following foot notes are applicable : (1) © Government of India, Copyright : 2017. (2) The responsibility for the
correctness of internal details rests with the publisher. (3) The territorial waters of India extend into the sea to a distance of twelve
nautical miles measured from the appropriate base line. (4) The administrative headquarters of Chandigarh, Haryana and Punjab are at
Chandigarh. (5) The interstate boundaries amongst Arunachal Pradesh, Assam and Meghalaya shown on this map are as interpreted from
the “North-Eastern Areas (Reorganisation) Act. 1971,” but have yet to be verified. (6) The external boundaries and coastlines of India
agree with the Record/Master Copy certified by Survey of India. (7) The state boundaries between Uttarakhand & Uttar Pradesh, Bihar &
Jharkhand and Chattisgarh & Madhya Pradesh have not been verified by the Governments concerned. (8) The spellings of names in this
map, have been taken from various sources.

अध्ययन निष्पत्ती

सचु वलले ी शकै ्षणिक प्रक्रिया अध्ययन निष्पत्ती

अध्ययनार्थ्ायस जोडीने / गटामध्ये / वैयक्तिकरीत्या अध्ययनार्थी
अध्ययनाच्या सधं ी देणे व त्यास पुढील गोष्टींसाठी प्रवतृ ्त 07.73H.01 इतिहासाची विविध साधने ओळखतात
करण.े आणि त्याचं ा या काळातील इतिहासाच्या
पुनर्ेखल नासाठी उपयोग स्पष्ट करतात.
• पसु ्तके व स्थानिक परिसरातील उपलब्ध ऐतिहासिक 07.73H.02 इतिहासातील विविध कालखंडांचा
साधने, उदा., हस्तलिखिते/नकाशे / स्पष्टीकरण/े अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त साधनांची
चित्ेर/ऐतिहासिक वास्तू/चित्रपट / चरित्रपर नाटके/ उदाहरणे देतात.
दरू दरन्श वरील मालिका, लोककला /नाटके ओळखणे व
त्यंचा ा त्या कालखंडातील इतिहास समजून घणे ्यासाठी 07.73H.03 मराठे व मघु ल सघं र्ष चिकित्सकपणे
अभ्यासतात.
अन्वयार्थ लावणे.
07.73H.04 शिवराज्याभिषेकामागील कारणे स्पष्ट
• त्या काळातील घराण्यांच्या/राजवशं ांच्या उदयाशी करतात.

परिचित होणे व त्या कालखंडातील महत्त्वाच्या घटनांचा 07.73H.05 मध्ययगु ातील एका ठिकाणच्या ठळक
मागोवा कालरषे ेच्या मदतीने घणे .े ऐतिहासिक घडामोडींचा संबंध दसु ऱ्या
ठिकाणच्या घडामोडींशी लावतात.
• दिलेल्या कालखंडातील ठळक ऐतिहासिक घटना / 07.73H.06 मध्ययगु ातील सामाजिक, राजकीय व
व्यक्तिमत्त्वाचे नाट्यीकरण/सादरीकरण करण.े उदा. 07.73H.07 आर्थिक बदलांचे विश्लेषण करतात.
सम्राट अकबर, छत्रपती शिवाजी महाराज, पहिला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लष्करी
बाजीराव, महाराणी ताराबाई इत्यादी. नियंत्रणासाठी वापरलले े प्रशासकीय मार्ग

• मध्ययुगीन कालखंडात समाजात झालले ्या बदलांवर मत व व्हूय रचनेचे विश्लेषण करतात.
व्यक्त करणे व वर्तमानकालीन समाजाशी तुलना करण.े 07.73H.08 मंदिरांचे स्थापत्य, समाधी/थडगे, मशीद
यांतील शलै ी व तंत्रचंा ्या विकासाचे
• प्रकल्प : घराणी / राज्ेय / प्रशासकीय सधु ारणा / 07.73H.09 सोदाहरण स्पष्टीकरण करतात.
विशिष्ट कालखंडातील स्थापत्यातील वशै िष्ट्.ये उदा. संतांच्याशिकवणकु ींतीलसाम्यओळखतात.
भोसले, शिंदे, होळकर इत्यादींवर प्रकल्प करण.े
07.73H.10 भक्ती चळवळ व सफू ी पंथातील कविता,
• संतांचे अभंग, भजन,े कीर्तने, कव्वाली या माध्यमांतून 07.73H.11 अभगं यांतून सध्याच्या सामाजिक
त्यचंा ्या विचारांची माहिती करून घेण,े जवळपासच्या स्थितीवरील निष्कर्ष काढतात.
परिसरातील दर्गा, गरु ुद्वारा, मंदिर जे भक्ती चळवळ/ पानिपतच्या लढाईची कारणमीमांसा
सफू ी पंथाशी सबं ंधित आहते , त्याचं ी माहिती मिळवणे व करतात.
विविध धर्मंाच्या तत्त्ववां र चर्चा करणे.
07.73H.12 मराठी सत्ता अखिल भारतीय पातळीवर
प्रबळ सत्ता म्हणून उदयाला आली हे
• शिवपूर्वकालीन भारत, शिवपूर्वकालीन महाराष््,टर तत्कालीन ऐतिहासिक घटनांच्या मदतीने
स्वातंत्र्यसगं ्राम, पेशवेकाळ व मराठी सत्तेचा विस्तार स्पष्ट करतात.
याविषयी माहिती घेण.े

१. इतिहासाची साधने

भारताच्या प्राचीन कालखडं ाचा अभ्यास आपण भौतिक साधने : स्मारके इमारती
मागील वर्षी केला आहे. यावर्षी आपण मध्ययुगीन लणे ी
कालखंडाचा अभ्यास करणार आहोत. भारतीय किल्ेल भौतिक
इतिहासातील मध्ययुगाचा कालावधी हा ढोबळमानाने साधने
इसवी सनाच्या नवव्या शतकापासून ते अठराव्या ताम्रपट
शतकाअखेरपर्ंयतचा मानला जातो. या पाठात आपण
मध्ययगु ीन इतिहासाच्या साधनाचं ा अभ्यास करणार नाणी शिलालेख
आहोत.
वरील वस्तू आणि वास्तू किंवा त्यांचे अवशेष
भतू काळात घडलले ्या घटनाचं ी कालक्रमानसु ार, यांना इतिहासाची ‘भौतिक साधने’ असे म्हणतात.
शास्त्रशदु ्ध आणि पद्धतशीर दिलेली माहिती म्हणजे
इतिहास होय. भौतिक साधनांमध्ये किल्ल्यांचे महत्त्वपरू ्ण स्थान
असत.े किल्ल्यांचे काही महत्त्वाचे प्रकार म्हणजे
माहीत आहे का तमु ्हांला? गिरिदरु ्ग, वनदरु ्ग, जलदरु ्ग, भुईकोट हे होत. तसचे
इतिहास हा शब्द ‘इति+ह+आस’्‌ असा स्मारकामं ध्ेय समाधी, कबर, वीरगळ तर इमारतींमध्ेय
तयार झालले ा आहे. या शब्दाचा अरथ् ‘असे राजवाडे, मतं ्रिनिवास, राणीवसा, सामान्य जनतचे ी घरे
घडल’े असा आहे. यांचा समावेश होतो. यावरून आपल्याला त्या
कालखडं ाचा बोध होतो. वास्तुकलचे ी प्रगती समजत.े
व्यक्ती, समाज, स्थळ आणि काळ हे चार त्या काळातील आर्थिक स्थिती, कलेचा दर्जा,
घटक इतिहासाच्या दृष्टीने अत्ंयत महत्त्वाचे आहेत. बाधं कामाची शैली, लोकाचं े राहणीमान इत्यादींची
इतिहास हा विश्‍वसनीय पुराव्यांवर आधारित असावा माहिती मिळते.
लागतो. या पुराव्यांनाच इतिहासाची साधने असे
म्हणतात. सांगा पाहू !
नाणी इतिहास कसा सागं तात?
या साधनांचे भौतिक साधन,े लिखित साधने
आणि मौखिक साधने असे वर्गीकरण करून आपण जाणून घेऊया.
त्यांची माहिती घेऊ. तसेच, इतिहासाच्या साधनाचं े
मूल्यमापनही करू. प्राचीन काळापासनू कवडी, दमडी, धेला,
प,ै पैसा, आणा, रुपया ही नाणी प्रचलित होती.
ज्या ऐतिहासिक घटनचे ा अभ्यास करायचा नाण्यांवरून काही म्हणी, वाक्प्रचार प्रचलित
असतो तिच्याशी सबं धं ित अशा अनके बाबींचा झाले आहते . उदा.,
विचार करावा लागतो. त्यासाठी ऐतिहासिक साधनांचा
आधार घ्यावा लागतो. ही साधने तपासनू घणे े गरजेचे * एक फुटकी कवडी दणे ार नाही.
असत.े त्यांचा अस्सलपणा तपासावा लागतो. या * चमडी जाए पर दमडी न जाए!
साधनाचं ा तारतम्याने व चिकित्सकपणे वापर करणे * प-ै पै चा हिशोब ठेवणे.
आवश्यक असत.े * सोलह आणे सच ।

1





बोलते व्हा. त्यांनी स्वतः पाहिलेली आह,े यालाही महत्त्व असते.
लखे नातील अतिशयोक्ती, प्रतिमा, प्रतीक,े अलंकार
ऐतिहासिक साधनांच्या जतनाचे उपाय सुचवा. याचं ाही विचार करावा लागतो. इतर समकालीन
ऐतिहासिक साधनांचे मलू ्यमापन : ही सर्व साधनांशी ती माहिती पडताळून पाहावी लागते.
आपल्याला मिळालले ी माहिती एकांगी, विसंगत
साधन े वापरण्यापूर्वी काही काळजी घेणे आवश्यक किवं ा अतिरजं ित असण्याची शक्यता नाकारता येत
असत.े त्यांची विश्वसनीयता तपासावी लागते. नाही, त्यामुळे त्यांचा वापर करताना तारतम्य ठेवावे
यांतील अस्सल साधने कोणती आणि बनावट कोणती लागत.े सदैव चिकित्सा करूनच या साधनाचं ा वापर
ते शोधावे लागत.े अंतर्गत प्रमाणके पाहून त्यांचा करण्याची दक्षता घणे े गरजचे े असत.े इतिहासलेखनात
दर्जा ठरवता यते ो. लेखकांचा खरखे ोटपे णा, त्यांचे लेखकाचा निःपक्षपातीपणा आणि तटस्थता फार
व्यक्तिगत हितसबं धं , काळ, राजकीय दबाव यांचाही महत्त्वाची असत.े
अभ्यास करावा लागतो. ही माहिती ऐकीव आहे की

स्वाध्याय

१. खालील चौकोनात दडलेली ऐतिहासिक साधनाचं ी ५. ऐतिहासिक साधनांचे मूल्यमापन करणे आवश्यक असते
नावे शोधून लिहा. का ? तुमचे मत सागं ा.

ता दं त क था र्च ६. तुमचे मत लिहा.
री म्र चि त्ेर रि च (१) शिलालखे हा इतिहासलखे नाचा विश्वसनीय
ख क प डे लो ख पुरावा मानला जातो.
ब ज्ञा श्लो ट क लि (२) मौखिक साधनांच्या आधारे लोकजीवनाच े विविध
आ पो वा डे गी ते पलै ू समजतात.
शि ला ले ख ते र
उपक्रम
२. लिहिते व्हा. कोणत्याही जवळच्या वस्तुसगं ्रहालयास भटे द्या.
(१) स्मारकामं ध्ये कोणकोणत्या बाबींचा समावशे तमु ्ही अभ्यासत असलले ्या कालखडं ातील इतिहासाच्या
होतो ? साधनाचं ी माहिती मिळवा व त्यांची नोंद उपक्रमवहीत
(२) तवारिख म्हणजे काय ? करा.
(३) इतिहासलखे नात लेखकांचे काेणते पैलू महत्त्वाचे
असतात ?

३. गटातील वेगळा शब्द शोधनू लिहा.
(१) भौतिक साधने, लिखित साधने, अलिखित
साधने, मौखिक साधने
(२) स्मारक,े नाणी, लेणी, कथा
(३) भरू ्जपत्र,े मंदिर,े ग्रंथ, चित्ेर
(४) ओव्या, तवारिखा, कहाण्या, मिथके

४. संकल्पना स्पष्ट करा.
(१) भौतिक साधने
(२) लिखित साधने
(३) मौखिक साधने

4

२. शिवपूरकव् ालीन भारत

या पाठात आपण शिवपरू ्वकाळातील भारतातील यादवाचं ा काळ हा मराठी भाषा आणि साहित्य
विविध राजसत्तांचा अभ्यास करणार आहोत. या काळात याचं ा सवु र्णकाळच मानावा लागतो. याच काळात
भारतामध्ेय विविध राजसत्ता अस्तित्वात होत्या. महाराष्ट्रात महानभु ाव आणि वारकरी या संप्रदायांचा
उदय झाला.
आठव्या शतकातील ‘पाल’ हे बंगालमधील एक
प्रसिद्ध राजघराणे होय. मध्य भारतात गुर्जर-प्रतिहार वायव्येकडील आक्रमणे
सत्तेने आंध्र, कलिगं , विदर्भ, पश्चिम काठेवाड,
कनोज, गुजरातपर्ंतय सत्तेचा विस्तार केला. महाराष्रट् ात राष््टरकटू , यादव अशा स्थानिक
घराण्यांची सत्ता असली तरी उत्तरते मात्र वायव्ेयकडून
उत्तर भारतातील राजपूत घराण्यांमध्ेय गाहडवाल आलेल्या आक्रमकांनी तेथील स्थानिक सत्तांना
घराणे, परमार घराणे ही घराणी महत्त्वाची होत. जिकं ून आपला अमं ल बसवला.
राजपतु ांपैकी चौहान घराण्यातील पथृ ्वीराज चौहान हा
पराक्रमी राजा होता. तराई यथे ील पहिल्या यदु ्धात दरम्यानच्या काळात मध्यपरू ्वते अरब सत्तेचा
पथृ ्वीराज चौहान याने महु म्मद घोरीचा पराभव कले ा. उदय झाला होता. साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी
मात्र तराईच्या दसु ऱ्या युद्धात मुहम्मद घोरीने पथृ ्वीराज अरब सत्ताधीश भारताकडे वळल.े आठव्या
चौहान याचा पराभव केला. शतकामध्ेय मुहम्मद बिन कासिम या अरबी सने ानीने
सिधं प्रांतावर स्वारी केली. तथे ील दाहीर राजाचा
तमिळनाडतू ील चोळ घराण्यातील राजराज प्रतिकार मोडनू काढून त्याने सिधं प्रांत जिकं ला. या
पहिला आणि राजदंे ्र पहिला हे राजे महत्त्वाचे होत.े स्वारीमळु े अरबांचा भारताशी राजकीय संबंध प्रथमच
चोळांनी आरमाराच्या जोरावर मालदीव बेटे, श्रीलंका आला. यापढु ील काळात मध्य आशियातील तुर,क्
जिंकून घते ले. कर्नाटकातील होयसळ घराण्यातील अफगाण, मघु ल हे लोक भारतात आले आणि
विष्णुवर्धन या राजाने सपं ूर्ण कर्नाटक जिंकला. त्यांनी भारतात आपली सत्ता स्थापन कले ी.

महाराष्रट् ातील राष्टरक् टू घराण्यातील गोविदं इसवी सनाच्या अकराव्या शतकात भारतावर
तिसरा याच्या कारकिर्दीत राष्ट्रकटू सत्ता कनोजपासनू तुर्कांची आक्रमणे होऊ लागली. ते आपल्या सत्तेचा
रामशे ्‍वरपर्ंयत पसरली. पुढे कषृ ्ण तिसरा याने विस्तार करत भारताच्या वायव्य सरहद्दीपर्ंतय आले.
अलाहाबादपर्यंतचा प्रदेश जिंकनू घेतला. गझनीचा सुलतान महमूद याने भारतावर अनेक
स्वाऱ्या कले ्या. या स्वाऱ्यांत त्याने मथरु ा, वृंदावन,
शिलाहाराचं ी तीन घराणी पश्चिम महाराष््टरात कनोज, सोमनाथ यथे ील संपन्न मदं िरे लुटून तेथील
उदयास आली. पहिले घराणे उत्तर कोकणात ठाणे प्रचंड संपत्ती आपल्याबरोबर नले ी. बख्त्यार खल्जी
व रायगड, दसु रे घराणे दक्षिण कोकणात तर तिसरे याने जगप्रसिद्ध नालंदा विद्यापीठातील समृद्ध
घराणे कोल्हापूर, सातारा, सागं ली व बेळगाव ग्रंथालय जाळून टाकले.
जिल्ह्यांच्या काही भागावं र राज्य करत होत.े
उत्तरेतील सुलतानशाही
शिवपरू ्वकाळातील शवे टची वभै वशाली राजवट
म्हणजे महाराष्र्ट ातील यादवांची राजवट. यादव इसवी सन ११७५ आणि ११७८ मध्ेय
घराण्यातील भिल्लम पाचवा याची राजधानी अफगाणिस्तानातील घूर यथे ील सुलतान मुहम्मद
औरगं ाबादजवळील देवगिरी येथे होती. त्याने कषृ ्णा घोरी याने भारतावर आक्रमणे केली. भारतातील
नदीच्या पलीकडे सत्ताविस्तार केला. जिकं ून घेतलले ्या प्रदशे ाचा कारभार पाहण्यासाठी
त्याने कतु बु ुद्दीन ऐबक याची नमे णूक कले ी. पढु े

5





महाराणा प्रताप : लढा महत्त्वाचा आह.े दरु ्गावतीने पतीच्या मतृ ्नूय तं र
उदयसिहं ाच्या मतृ ्नयू तं र अकबराविरुद्ध लढताना प्राणार्पण कले ,े परतं ु शरणागती
महाराणा प्रताप हे पत्करली नाही.
मवे ाडच्या गादीवर आल.े
मवे ाडच्या अस्तित्वासाठी अकबर हा एक सुजाण आणि जागरूक शासक
होता. त्याचे धार्मिक धोरण उदार व सहिष्णू होत.े
त्यांनी सघं रष् चालू ठवे ला. तो सर्व धर्मांतील प्रजेला सारखी वागणकू दते अस.े
महाराणा प्रताप यानं ी सर्व धर्मांतील उदात्त तत्त्वांचा समन्वय करून
अखरे पर्तंय आपले अकबराने ‘दीन-इ-इलाही’ हा धर्म स्थापन केला,
स्वाततं्र्य टिकवण्यासाठी मात्र त्याने दीन-इ-इलाही स्वीकारण्याची सक्ती
राणा प्रताप अकबराबरोबर सघं रष् कोणावरही केली नाही.

कले ा. पराक्रम, धरै ्य, स्वाभिमान, त्याग इत्यादी औरगं जबे : शाहजहान बादशाहाच्या पतु ्रांमधील
गणु ामं ळु े ते इतिहासात अजरामर झाल.े औरगं जबे हा सत्तास्पर्तेध यशस्वी होऊन वडिलानं ा

चांदबिबी : इ.स.१५९५ मध्ये मघु लांनी स्थानबद्ध करून
अहमदनगर या निजामशाहीच्या राजधानीवर हल्ला इ.स.१६५८ मध्ये बादशाह
कले ा. मघु ल सैन्याने अहमदनगरच्या किल्ल्याला झाला. शाहजहानचा थोरला
वेढा दिला. अहमदनगरच्या मलु गा दारा शकु ोह धार्मिक
हुसने निजामशाहची कर्तबगार सहिष्णुतबे द्दल प्रसिद्ध
मुलगी चांदबिबी हिने अत्यंत होता. त्याने पन्नासहून
धैर्याने तो किल्ला लढवला. अधिक ससं ्ृतक उपनिषदाचं ा
या वळे ी निजामशाहीतील फारसी भाषते अनवु ाद
सरदारांमध्ये दहु ी निर्माण कले ा.
झाली. या दहु ीतनू चांदबिबीस
ठार मारले गले े. पुढे मुघलानं ी औरगं जेब औरंगजबे बादशाह
झाला त्या वळे ी मुघल साम्राज्य हे उत्तरसे
चादं बिबी अहमदनगरचा किल्ला जिकं ून काश्मीरपासून दक्षिणसे अहमदनगरपर्ंतय आणि
घेतला. मात्र निजामशाहीचे संपूर्ण राज्य मघु लाचं ्या पश्‍चिमेस काबलू पासून पूर्वेला बंगालपर्तयं पसरलेले
ताब्यात आले नाही. होत.े औरगं जबे ाने आपल्या कारकिर्दीत पूर्वेकडील
आसाम, दक्षिणते ील विजापरू ची आदिलशाही व
राणी दरु ्वाग ती : विदर्भाचा पूर्व भाग, त्याच्या गोवळकोंड्याची कुतुबशाही नष्ट करून त्यांचे प्रदशे
उत्तरचे ा मध्यप्रदशे ाचा भाग, आजच्या छत्तीसगडचा साम्राज्याला जोडले.
पश्चिम भाग, आधं ्र प्रदशे ाचा उत्तर भाग आणि
ओडिशाचा पश्चिम भाग हा स्लथू मानाने गोंडवनाचा आहोमाशं ी सघं रष् : इसवी सनाच्या तेराव्या
विस्तार होय. चदं ले शतकात शान जमातीचे लोक ब्रह्मपुत्रा नदीच्या
राजपतु ाचं ्या घराण्यात खोऱ्यात स्थायिक झाले. तेथे त्यांनी आपले राज्य
जन्मलले ी दरु ्गावती लग्नानतं र स्थापन केले. स्थानिक लोक या लोकांना आहोम
गोंडवनची राणी झाली. असे म्हणत.
तिने उत्तम रीतीने
राज्यकारभार कले ा. औरगं जेबाच्या काळात आहोमांचा मुघलाशं ी
दीर्घकाळ सघं रष् झाला. मघु लांनी आहोमाचं ्या प्रदशे ावर
मध्ययगु ीन इतिहासामध्ये आक्रमण केल.े गदाधरसिहं याच्या नते ृत्वाखाली
गोंडवनची राणी दरु ्गावती आहोम संघटित झाल.े लाच्छित बडफूकन या सने ानीने
हिने मघु लावं िरुद्ध दिलले ा मघु लांविरुद्ध तीव्र संघर्ष कले ा. आहोमांनी
राणी दरु ्ागवती

8

मघु लावं िरुद्धच्या संघर्ातष गनिमी युद्धततं ्राचा अवलंब राजपुतांशी संघर्ष : अकबराने आपल्या
केला. मघु लानं ा अासाममध्ये आपली सत्ता दृढ करणे सलोख्याच्या धोरणाने राजपतु ांचे सहकार्य मिळवले
अशक्य झाल.े होते. मात्र औरंगजबे ाला राजपतु ांचे सहकार्य मिळवता
आले नाही. मारवाडचा राणा जसवतं सिंग याच्या
शिखाशं ी संघर्ष : मतृ ्यूनतं र त्याचे राज्य औरगं जेबाने मुघल साम्राज्यास
शिखांचे नववे गुरू जोडून घेतल.े दुर्गादास राठोड याने जसवतं सिंगाचा
गरु ुतेघबहाद्दर यानं ी अल्पवयीन मलु गा अजितसिंह याला मारवाडच्या
औरगं जबे ाच्या असहिष्ूण गादीवर बसवले. दरु ्गादास राठोडने मघु लांविरुद्ध
धार्मिक धोरणाविरुद्ध तीव्र मोठा संघरष् कले ा. दुर्गादासाचा हा प्रतिकार मोडनू
नापसतं ी दर्शवली. काढण्यासाठी औरंगजेबाने राजपुत्र अकबर याला
औरंगजेबाने त्यांना कैद मारवाडमध्ेय पाठवल.े राजपुत्र अकबर हा स्वतः
करून १६७५ मध्ये त्यांचा राजपुतांना जाऊन मिळाला आणि त्याने
गुरुगोविदं सिंग औरंगजेबाविरुद्ध बंड पकु ारल.े या बंडात
महाराष््टरातील मराठ्यांचीही मदत घणे ्याचा प्रयत्न
शिरच्ेदछ कले ा. त्यांच्यानतं र गरु ुगोविंदसिगं हे शिखांचे झाला. दरु ्गादास राठोड याने मारवाडच्या अस्तित्वासाठी
गुरू झाल.े मघु लावं िरुद्धचा हा सघं रष् चालू ठेवला.

गरु ुगोविंदसिगं ानं ी आपल्या अनयु ायानं ा सघं टित मराठ्यांशी संघर्ष : महाराष््टरात शिवाजी
करून त्यांच्यातील लढाऊ वृत्तीला प्रोत्साहन दिले. महाराजाचं ्या नेततृ ्वाखाली स्वराज्याची स्थापना
लढाऊ शीख तरुणांचे एक दल उभे कले .े त्यास झाली. त्यांना स्वराज्य स्थापन करण्याच्या या
‘खालसा दल’ असे म्हणतात. आनंदपरू हे त्यांचे प्रयत्नामध्ये इतर शत्रूंबरोबरच मुघलाशं ीही सघं रष्
प्रमखु कंेद्र होत.े औरंगजबे ाने शिखावं िरुद्ध सैन्य करावा लागला. त्यांच्या मृत्यूनतं र संपूर्ण दक्षिण
पाठवले. त्याच्या फौजांनी आनदं पूरवर हल्ला चढवला. भारत जिंकून घणे ्याच्या हेतूने औरगं जेब दख्खनमध्ेय
त्या वेळी शिखानं ी प्रखर झुजं दिली, परतं ु त्यांना यश आला. परंतु मराठ्यांनी औरगं जेबाशी तीव्र सघं र्ष
आले नाही. यानतं र गुरुगोविंदसिगं दक्षिणते आल.े कले ा. आपल्या स्वातंत्र्याचे रक्षण कले े. या सर्व
इ.स.१७०८ मध्ये नांदडे मकु ्कामी त्यांच्यावर हल्ला सघं र्षाची माहिती आपण पढु े घेणार आहोत.
झाला. पुढे त्यातच त्यांचे निधन झाल.े

स्वाध्याय

१. नावे सांगा. (३) अकबर, हुमायून, शरे शाह, औरंगजबे
(१) गोंडवनची राणी -
(२) उदयसिंहाचा पतु ्र - ३. थोडक्यात उत्तरे लिहा.
(३) मुघल सत्तेचा संस्थापक - (१) विजयनगर व बहमनी ही दोन राज्ेय का उदयास
(४) बहमनी राज्याचा पहिला सलु तान - आली ?
(५) गरु ुगोविदं सिंग यांनी स्थापन केलले े दल - (२) महमदू गावानने कोणत्या सधु ारणा केल्या ?
(३) मुघलानं ा आसाममध्ये आपली सत्ता दृढ करणे
२. गटात न बसणारा पर्याय निवडा. का अशक्य झाले ?
(१) सलु तान महु म्मद, कतु बु ुद्दीन ऐबक, महु म्मद
घोरी, बाबर ४. तमु च्या शब्दांत थोडक्यात माहिती लिहा.
(२) आदिलशाही, निजामशाही, सलु तानशाही, (१) कषृ ्णदेवराय
बरिदशाही (२) चादं बिबी
(३) राणी दुर्गावती

9

५. सकारण लिहा.
(१) बहमनी राज्याची पाच शकले झाली.
(२) राणासगं ाच्या सैन्याचा पराभव झाला.
(३) राणा प्रताप इतिहासात अजरामर झाल.े
(४) औरंगजेबाने गरु ू गरु ुतघे बहाद्दर यांना कैद कले .े
(५) राजपुतांनी मुघलावं िरुद्ध सघं रष् केला.

६. कालरेषा पूर्ण करा. इ.स. ........ इ.स.१५०९ इ.स. .......
इ.स.१३३६

विजयनगर राज्याची बहमनी राज्याची .................. मघु ल सत्तेची
स्थापना स्थापना स्थापना

७. इटं रनटे च्या साहाय्याने तमु ्हांला आवडणाऱ्या कोणत्याही उपक्रम
एका व्यक्तीची माहिती मिळवा व खालील चौकटीत पाठांत आलेल्या व्यक्तींविषयीची अधिक माहिती संदर्भ
लिहा. पसु ्तक,े इंटरनेट, वतृ ्तपत्र इत्यादींच्या साहाय्याने
मला हे माहीत आहे मिळवा. उपक्रमवहीत चित्र-माहितीचे कोलाज तयार
करा व इतिहास कक्षात त्याचे प्रदर्शन भरवा.

किल्ेल दवे गिरी

10

३. धार्मिक समन्वय

भाषा आणि धर्म याचं ी विविधता हे भारतीय सहभागी झाले होते. ईश्‍वरप्रेम, माणसु की, भतू दया,
समाजाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. या करुणा इत्यादी मूल्यांची शिकवण त्यांनी दिली.
वैशिष्ट्याची दखल घेऊन भारतीय संविधानाने दक्षिण भारतात रामानुज आणि इतर आचार्यांनी भक्ती
सर्वधर्मसमभावाचे तत्त्व स्वीकारले आहे. मध्ययुगीन चळवळीचा पाया भक्कम केला. ईश्वर सर्वांसाठी
भारतातील समाजजीवनामध्हेय ी या तत्त्वाच्या आधारे आहे, ईश्‍वर भेदभाव करत नाही, असे त्यांनी
धार्मिक समन्वयाचे प्रयत्न झाले होते. या प्रयत्नांपैकी सागं ितल.े उत्तर भारतातही रामानजु ाचं ्या
भक्ती चळवळ, शीख धर्म आणि सफु ी पंथ याचं े शिकवणकु ीचा मोठा प्रभाव पडला.
आपल्या समाजात एक वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान आह.े
भारताच्या निरनिराळ्या प्रदशे ांमध्ये या विविध उत्तर भारतात संत
विचारधारा निर्माण झाल्या. त्यांनी ईश्‍वरभक्तीबरोबरच रामानंद यानं ी भक्तीचे महत्त्व
धार्मिक आणि सांप्रदायिक समन्वयावर भर दिला. सांगितल.े सतं कबीर हे
यासबं ंधीची माहिती आपण या पाठात घणे ार आहोत. भक्ती चळवळीतील एक
विख्यात सतं होत. त्यांनी
भारतीय धर्मजीवनात प्रारंभी कर्मकांड आणि तीरक्थ ्षेत्रे, व्रत,े मरू ्तिपूजा
ब्रह्मज्ञान यांच्यावर विशषे भर होता. मध्ययुगात हे यानं ा महत्त्व दिले नाही.
दोन्ही मार्ग मागे पडनू भक्तिमार्गास महत्त्व आले. सत्यालाच ईश्‍वर मानले.
या मार्गात अधिकारभदे ांचे फाजील महत्त्व नसल्याने सर्व मानव एक आहते ,
धार्मिक समन्वयाला आणखी चालना मिळाली. सतं कबीर
भारतातील वेगवेगळ्या प्रांतांमध्ये स्थानिक
परिस्थितीला अनुसरून भक्तिपंथाचे वगे वगे ळे अशी शिकवण दिली. जातिभदे , पथं भेद, धर्मभदे
आविष्कार आढळून यते ात. या पथं ाने संस्कृत मानले नाहीत. त्यांना हिदं ू-मसु ्लिमाचं े ऐक्य साधायचे
भाषेएवे जी सर्वसामान्यांच्या भाषाचं ा अवलबं कले ा. होत.े त्यांनी हिंदू आणि मसु ्लिम अशा दोन्ही
त्यामळु े अशा प्रादशे िक भाषांच्या विकासासाठी या धर्मांतील कट्टर लोकांना कडक शब्दांत फटकारले.
धार्मिक चळवळींचा हातभार लागला.
बंगालमध्ये चैतन्य महाप्रभू यांनी कृष्णभक्तीचे
भक्ती चळवळ : भक्ती चळवळीचा उगम महत्त्व सांगितल.े त्यांच्या उपदशे ामळु े लोक जातीची
दक्षिण भारतात झाल्याचे मानण्यात येते. या भागात आणि पंथांची बंधने ओलाडं नू भक्ती चळवळीत
नायनार आणि अळवार या भक्ती चळवळी उदयास सहभागी झाल.े चैतन्य महाप्रभचंू ्या प्रभावाने शंकरदेव
आल्या. नायनार हे शिवभक्‍त तर अळवार हे यांनी आसाममध्ेय कषृ ्णभक्तीचा प्रसार केला.
विष्णुभक्‍त होत.े शिव आणि विष्णू एकच आहेत, गुजरातमध्ेय संत नरसी महे ता हे प्रसिद्ध वषै ्णव संत
असे माननू त्यांच्यामध्ये समन्वय करण्याचे प्रयत्नही होऊन गेले. ते निस्सीम कृष्णभक्त होत.े त्यांनी
झाल.े अर्धा भाग विष्णूचा आणि अर्धा भाग शिवाचा समतेचा सदं शे दिला. त्यांना गुजराती भाषेचे आद्य
दाखवून ‘हरिहर’ या स्वरूपातील मरू ्तीही मोठ्या कवी मानतात.
प्रमाणात निर्माण करण्यात आल्या. या भक्ती
चळवळींमध्ेय समाजाच्या सर्व स्तरांमधील लोक संत मीराबाईंनी कृष्णभक्तीचा महिमा सांगितला.
त्या मवे ाडच्या राजघराण्यातील होत्या. राजघराण्यातील
सुखाचं ा त्याग करून त्या कषृ ्णभक्तीत तल्लीन
झाल्या. राजस्थानी व गुजराती भाषामं ध्ेय त्यांनी

11

भक्तिरचना केल्या. त्यांची भक्तिगीते भक्ती, सहिष्णुता भ्रमंती करत मराठीतनू
व मानवता यांचा सदं शे देणारी आहेत. सतं रोहिदास उपदशे कले ा.
हे एक महान सतं होते. त्यांनी समतचे ा व मानवतचे ा ससं ्कृतऐवजी मराठी
सदं शे दिला. संत सेना हे एक प्रभावी सतं होऊन भाषले ा प्राधान्य दिल.े
गले .े हिदं ी साहित्यातील महाकवी सूरदास यांनी त्यामळु े मराठी भाषचे ा
‘सूरसागर’ हे काव्य लिहिले. कषृ ्णभक्ती हा त्यांच्या विकास झाला. मराठी
काव्याचा विषय आह.े मुस्लिम संत रसखान यांनी भाषमे ध्ये विपलु
लिहिलले ी कषृ ्णभक्तीची गीते रसाळ आहते . सतं ग्रंथनिर्मिती झाली.
तलु सीदासाचं ्या ‘रामचरितमानस’ या ग्रंथात चक्रधरस्वामी
या पथं ाचा प्रसार महाराष््रट ात प्रामखु ्याने विदर्भ
रामभक्तीचा संुदर आविष्कार झालले ा आढळतो. आणि मराठवाडा या भागांत झाला. विदर्भातील

कर्नाटकात महात्‍मा बसवशे ्‍वरांनी लिंगायत ॠद्‌धिपूर हे या पंथाचे महत्त्वाचे स्थान होय. तसचे
विचारधारचे ा प्रसार केला. त्यांनी जातिभेदाला विरोध हा पथं पजं ाब, अफगाणिस्तान अशा दूरवरच्या
कले ा. श्रमप्रतिष्ठेचे महत्त्व सांगितले. त्यांचे ‘कायकवे प्रदशे ापर्ंयत पोहचला होता.
कैलास’ हे प्रसिद्ध वचन
आहे. त्याचा अर्थ श्रम माहीत आहे का तमु ्हांला?
हाच कैलास होय, असा महानुभाव पंथाच्या अनुयायानं ी कले ेल्या
आहे. आपल्या काही प्रमुख रचना पढु ीलप्रमाणे : म्हाइंभट
चळवळीमध्ये स्त्रियांनाही यानं ी सपं ादित केलले ा चक्रधरांच्या लीळांचे
सहभागी करून घेतल.े वर्णन करणारा ‘लीळाचरित्र’ हा ग्रंथ, आद्य
‘अनभु वमटं प’ या मराठी कवयित्री महदंबा याचं े ‘धवळ’े ,
सभागृहामध्ये होणाऱ्या कशे ोबास यांनी संपादित कले ले े ‘सूत्रपाठ
महात्‍मा बसवेश्वर धर्मचर्चेत सर्व जातींचे स्त्री- आणि दृष्टान्तपाठ’, दामोदर पडं ितांचे
परु ुष सहभागी होऊ लागले. त्यांनी आपली शिकवण ‘वच्छाहरण’, भास्करभट्ट बोरीकर यांचा
कन्नड या लोकभाषेमध्ये वचनसाहित्याच्या माध्यमातनू ‘शिशपु ालवध’, नरंदे ्रांचे ‘रुक्मिणीस्वयंवर’.
दिली. त्यांच्या कार्याचा समाजावर मोठा परिणाम
झाला. महात्‍मा बसवेश्वराचं ्या अनुयायांनी मराठी
भाषेतही रचना कले ्या आहेत. त्यांपकै ी मन्मथ स्वामी माहीत आहे का तुम्हांला?
यानं ी लिहिलेला ‘परमरहस्य’ हा ग्रंथ प्रसिद्ध आह.े महाराष््टरात सतं एकनाथांनी लिहिलले ा
कर्नाटकमध्ये पंप, पुरदं रदास इत्यादी थोर सतं होऊन हिदं ू व मुसलमान यांच्यातील सवं ाद धार्मिक
गेले. त्यांनी कन्नड भाषेत अनेक भक्तिकवने रचली. समन्वयाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. संत शेख
महमं द यांचे ‘शेख महमं द अविंध । त्याचे
महानभु ाव पथं : तरे ाव्या शतकात चक्रधरस्वामींनी हृदयी गोविंद ।।’ हे प्रसिद्ध वचन या
महाराष्रट् ात ‘महानभु ाव’ पथं प्रवर्तित केला. हा समन्वयाचे एक उदाहरण होय.
कृष्णभक्तीचा उपदशे करणारा पथं आहे. श्रीगोविदं प्रभू
हे चक्रधर स्वामींचे गरु ू होते. चक्रधराचं ्या शिष्यांमध्ये गरु ुनानक : गरु ुनानक हे शीख धर्माचे संस्थापक
सर्व जाती-जमातींमधील स्त्री-परु ुषाचं ा समावशे आणि पहिले गुरू होत. धार्मिक समन्वयाचा एक
होता. ते समतेचे परु स्कर्ते होत.े त्यांनी महाराष्ट्रभर मोठा प्रयत्न म्हणनू त्यांच्या कार्याचा उल्लेख करावा

12

लागेल. त्यांनी हिदं ू आणि मसु ्लिम या दोन्ही धर्मांच्या सर्व शीख गुरुगोविंदसिगं ाचं ्या आज्ेञप्रमाणे
विविध तीर्थक्षेत्रांना भेटी दिल्या. ते मक्कले ाही गले े ‘गरु ुग्रंथसाहिब’ या धर्मग्रंथालाच गुरू मानू लागले.
होते. भक्तिभावना सगळीकडे सारखीच आहे, ही
गोष्ट त्यांच्या लक्षात आली. सर्वांशी सारखपे णाने सफु ी पथं : सफु ी हा इस्लाममधील एक पंथ
वागावे, अशी त्यांची होय. परमशे ्वर प्रेममय आहे. प्रेम व भक्ती या
शिकवण होती. हिदं ू मार्गांनीच परमशे ्वरापर्यंत पोहचता येते. अशी सफु ी
आणि मुस्लिम याचं े साधंूची श्रद्धा होती. सर्व प्राणिमात्रांवर प्रेम करावे,
ऐक्य साधाव,े यासाठी परमशे ्वराचे चिंतन कराव,े साधेपणाने राहाव,े अशी
त्यांनी उपदशे कले ा. त्यांची शिकवण होती. ख्वाजा मोइनुद्दीन चिस्ती,
शुद्ध आचरणावर भर शेख निझामुद्दीन अवलिया हे थोर सफु ी सतं होत.
दिला. सुफी सतं ांच्या उपदशे ामुळे हिंदू-मसु लमान समाजात
ऐक्य निर्माण झाल.े भारतीय संगीतात सफु ी संगीत
गुरुनानकांच्या परंपरेने मोलाची भर घातली आहे.
उपदेशाने अनेक लोक
गरु ुनानक सतं ांनी सांगितलेला भक्तिमार्ग सर्वसामान्यांना
आचरण्यास सोपा होता. सर्व स्त्री-पुरुषांना भक्ती
प्रभावित झाल.े त्यांच्या शिष्यांची संख्या दिवसदंे िवस चळवळीमध्ये प्रवशे होता. संतांनी आपले विचार
वाढत गले ी. गरु ुनानकाचं ्या अनुयायानं ा शिष्य म्हणजे लोकभाषते नू मांडले. सर्वसामान्य लोकानं ा ते अधिक
‘शीख’ असे म्हणतात. ‘गुरुग्रंथसाहिब’ हा शिखांचा जवळचे वाटल.े भारतीय संस्तृक ीची जी जडणघडण
पवित्र ग्रंथ आहे. या ग्रंथामध्ये स्वतः गरु ुनानक, सतं झाली आहे, तिच्यामध्ये भक्तिमार्गाचा फार मोठा
नामदेव, संत कबीर इत्यादी सतं ांच्या रचनांचा वाटा आहे.
समावशे आहे.

गुरुनानकानतं र शिखाचं े नऊ गरु ू झाल.े
गरु ुगोविंदसिंग हे शिखाचं े दहावे गरु ू होत. त्यांच्यानतं र

स्वाध्याय (२) महात्‍मा बसवेश्वरांच्या कार्याचा समाजावर
झालेला परिणाम.
१. परस्परसंबधं शोधनू लिहा.
(१) महात्‍मा बसवशे ्वर : कर्नाटक, सतं मीराबाई : ..... ४. खालील चौकटीत लपलेली संताचं ी नावे शोधा.
(२) रामानंद : उत्तर भारत, चैतन्य महाप्रभू : .....
(३) चक्रधर : .......... , शंकरदवे : ............ गु रु गो विं द सिं ग स स
रू रा मा नं न सू र दा स
२. खालील तक्ता परू ्ण करा. ना से त सं र ल र ही पं
न च स सा त द बी रो प
प्रसारक ग्थंर क म ग म रं अ क स आ
(१) भक्ती चळवळ ------- ------- ब र स पु अ प्र थ म रू
(२) महानभु ाव पंथ ------- ------- म न्म थ स्वा मी रा बा ई स
(३) शीख धर्म ------- -------
उपक्रम
३. लिहिते व्हा. सफु ी सगं ीत परपं रेतील एखादे भजन मिळवनू सासं ्ृतक िक
(१) संत कबीर हे भक्ती चळवळीतील विख्यात संत
म्हणनू उदयास आल.े कार्यक्रमात सादर करा.

13

४. शिवपरू ्वकालीन महाराष््टर

सतराव्या शतकाच्या सरु ुवातीस महाराष्रट् ातील गावाचा प्रमखु अस.े लोकानं ी गावातील जास्तीत
बहुताशं प्रदेश अहमदनगरचा निजामशाह आणि जास्त जमीन लागवडीखाली आणावी, यासाठी तो
विजापूरचा आदिलशाह यांच्या ताब्यात होता. प्रयत्न करी. गावामध्ेय तटं ाबखडे ा होत असे, तवे ्हा
मघु लाचं ा खानदशे ामध्ये शिरकाव झालेला होता. शातं ता निर्माण करण्याचे काम पाटील करत असे.
दक्षिणमे ध्ये आपला सत्ताविस्तार घडवनू आणणे हे त्याच्या कामात कलु कर्णी मदत करत. जमा झालले ्या
त्यांचे उद‌् दिष्ट होत.े कोकणच्या किनारपट्टीवर महसुलाची नोंद करणे हे काम कलु कर्णी करत अस.े
आफ्रिकेतून आलले ्या सिद्दी लोकांच्या वस्त्या गावामध्ेय निरनिराळे कारागीर असत. त्यांच्याकडे
होत्या. याच काळात यरु ोपातनू आलले ्या पोर्तुगीज, व्यवसायासबं धं ीचे हक्क वशं परंपरेने चालत आलले े
इगं ्रज, फ्चरंे व डच इत्यादी सत्तांमधील सागरी स्पर्धा असत. गावात कारागीर जी सेवा दते असत,
आणि संघर्ष तीव्र होत होता. त्यांच्यात व्यापारासाठी त्याबद्दल शते कऱ्यांकडनू त्यांना शेतीतील उत्पन्नाचा
बाजारपेठा काबीज करण्याची चढाओढ लागली काही वाटा मिळे. त्यास बलतु ं असे म्हणत.
होती. पश्चिम किनारपट्टीवरील गोव्यात आणि
वसईत पोर्तुगिजानं ी अगोदरच राज्य स्थापन कले े कसबा : कसबा हे एक मोठे खेडगे ावच अस.े
होत;े तर इंग्रज, डच, फ्चंेर यांनी व्यापारी कपं न्यांच्या सामान्यतः ते परगण्याचे मुख्य ठिकाण असे.
माध्यमातं नू वखारींच्या रूपात चंचुप्रवेश कले ा होता. उदा., इंदापरू परगण्याचे मखु ्य ठिकाण इंदापरू कसबा,
या सर्व सत्ता एकमके ानं ा आजमावत व स्वतःला वाई परगण्याचे मखु ्य ठिकाण वाई कसबा. गावाप्रमाणचे
सुरक्षित ठवे त. तसचे जमेल तवे ढे वर्चस्व करण्याच्या कसब्यामध्ये मखु ्य व्यवसाय शेतीचा असे. तेथे सतु ार,
बेतात होत्या. या संघर्षामळु े महाराष््टरात अस्थिरता व लोहार इत्यादी कुशल कारागीरही असत. कसब्याला
असरु क्षितता निर्माण झाली होती. यरु ोपातील या जोडूनच बाजारपेठ असे. शटे े व महाजन हे पेठचे े
वेगवगे ळ्या लोकानं ा त्यांच्या शिरस्त्राणावरून वतनदार कारभारी असत. प्रत्येक गावात पठे होतीच
‘टोपकर’ म्हणत. असे नाही. मात्र गावात पठे वसवण्याचे काम शेट-े
महाजनाचं े असे. त्यासाठी त्यांना सरकारातनू जमीन
शिवपरू ्वकाळातील लोकवस्ती, प्रजा आणि आणि गावकऱ्यांकडनू काही हक्क मिळत. पठे चे े
राज्यकर्ते याचं ्यामधील दुवा म्हणनू कार्य करणारे हिशोब ठवे ण्याचे काम महाजन पाहत असे.
अधिकारी, बाजारपठे ा, कारागीर वगैरेंचे स्वरूप
समजण्यासाठी गाव (मौजा), कसबा आणि परगणा माहीत आहे का तमु ्हांला?
या भौगोलिक स्थानाचं ी ओळख होणे आवश्यक वीरमाता जिजाबाईंच्या आज्नेञ ुसार
आहे. अनेक गावांचा परगणा होत असे. सामान्यतः पणु ्याजवळील पाषाण यथे े एक पेठ वसवली
परगण्याच्या मुख्य ठिकाणाला कसबा म्हणत असत. गले ी. तिला ‘जिजापूर’ असे म्हणतात. मालपरु ा,
कसब्यापके ्षा लहान असलेल्या गावाला मौजा म्हणत खले परु ा, परसपरु ा, विठापरु ा या देखील मालोजी,
असत. आपण आता गाव, कसबा आणि परगणा खेलोजी, परसोजी आणि विठोजी याचं ्या नावे
याचं ी क्रमशः सकं ्षिप्त ओळख करून घऊे . औरंगाबाद येथे वसवलले ्या नव्या पठे ा आहेत.
‘खडे ’ला जोडनू असलेले ‘शिवापरू ’ ही शिवाजी
गाव (मौजा) : बहुतेक लोक गावामध्येच महाराजांच्या नावे वसवलेली पेठ होती.
राहत. गावाला मौजा असेही म्हणत. पाटील हा

14









५. स्वराज्यस्थापना

सतराव्या शतकाच्या परू ्वार्धात महाराष््टरामध्ये माहीत आहे का तमु ्हांला?
छत्रपती शिवाजी महाराज हे युगप्रवर्तक व्यक्तिमत्त्व जहागीर - जहागीर म्हणजे एखाद्या
उदयास आल.े त्यांनी यथे ील अन्यायी राजसत्तांना प्रदेशाचा वसलू उपभोगण्याचा हक्क.
आव्हान दऊे न स्वराज्याची स्थापना कले ी. त्यांचा राज्यकर्त्यांच्या सवे ेमध्ये ज्यांना सरदारकी
जन्म शके १५५१, फाल्गुन वद्य ततृ ीयसे म्हणजेच मिळ,े त्यांना रोख रकमचे ्या स्वरूपात वेतन
१९ फेब्वरु ारी, १६३० रोजी पणु े जिल्ह्यातील न देता वते नाच्या रकमइे तके उत्पन्न महसलु ातनू
जुन्नरजवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांनी मिळेल एवढा प्रदशे नमे नू दिला जात अस.े
कले ले ्या स्वराज्यस्थापनेची माहिती आपण या पाठात त्याला ‘जहागीर’ म्हणत.
करून घेणार आहोत.
शहाजीराजे पराक्रमी, धैर्यशील, बुद्‌धिमान आणि
शहाजीराजे : श्षरे ्ठ राजनीतिज्ञ होत.े ते उत्तम धनरु ्धर होते. तसचे ,
शिवाजी महाराजाचं े तलवार, पट्टा आणि भाला चालवण्यात पटाईत होते.
वडील शहाजीराजे हे प्रजेवर ते अतिशय प्रेम करत असत. महाराष्ट,र्
कर्नाटक आणि तमिळनाडू येथील अनेक प्रदशे त्यांनी
दक्षिणते ील एक जिकं नू घेतले होत.े दक्षिण भारतात त्यांचा मोठा दरारा
मातब्बर सरदार होता. शिवराय आणि जिजाबाई बगं ळूरू यथे े असताना
त्यांनी शिवरायांना राजा बनण्यासाठी योग्य असे उत्तम
होत.े मघु लांनी शिक्षण दणे ्याची व्यवस्था केली होती. परकीय
निजामशाही जिंकनू लोकाचं ्या सत्ता उलथवनू स्वराज्य स्थापन कराव,े
ही त्यांची स्वतःची तीव्र आकांक्षा होती. म्हणूनच
घणे ्यासाठी मोहीम त्यांना स्वराज्य संकल्पक म्हटले जात.े त्यांनी शिवराय
हाती घेतली. या आणि जिजाबाई यांना विश्वासू व कर्तबगार
सहकाऱ्यांनिशी बंगळूरूहून पुण्याला पाठवल.े
शहाजीराजे मोहिमेत विजापरू च्या
वीरमाता जिजाबाई : जिजाबाई बुलढाणा
आदिलशाहाने मघु लांशी सहकार्य केले. मुघलाचं ा जिल्ह्यातील सिदं खेडराजा येथील मातब्बर सरदार
लखजु ीराजे जाधव याचं ्या कन्या होत. त्यांना
दक्षिणेत प्रवशे होऊ नये, ही शहाजीराजांची भावना लहानपणीच विविध विद्यांबरोबर लष्करी शिक्षणही
होती. म्हणून त्यांनी मुघलांना प्रखर विरोध करून मिळाले होत.े शहाजी महाराजांचे स्वराज्य स्थापन
करण्याचे स्वप्न साकार व्हावे, म्हणनू त्या त्यांना
निजामशाही वाचवण्याचा प्रयत्न केला; परतं ु मघु ल प्रोत्साहन देऊन साहाय्य करत असत. त्या कर्तबगार
व आदिलशाही याचं ्या सामर्थ्यापुढे त्यांचा निभाव आणि द्रष्ट्या राजनीतिज्ञ होत्या. स्वराज्यस्थापना
करण्याच्या कार्यात त्यांनी शिवरायांना सातत्याने
लागला नाही. इ.स.१६३६ मध्ेय निजामशाहीचा मार्गदर्शन कले े. प्रसंगी प्रजेचे प्रश्‍न सोडवण्यासाठी
पाडाव होऊन ती नष्ट झाली.

निजामशाहीचे अस्तित्व संपुष्टात आल्यानतं र
शहाजीराजे विजापूरच्या आदिलशाहीचे सरदार झाल.े

शहाजीराजांकडील भीमा व नीरा या नद्यांमधील पुण,े
सपु े, इंदापूर व चाकण हे परगणे हा त्यांच्या मूळ

जहागिरीचा मलु खू आदिलशाहाने त्यांच्याकडेच
ठवे ला. आदिलशाहाकडनू त्यांना कर्नाटकात बंगळूरू

व त्याच्या आसपासचा प्रदेश जहागीर म्हणून मिळाला.

19

निवाडे दणे ्याचे कामही कान्होजी जेधे, बाजीप्रभू दशे पाडं ,े दादाजी नरसप्रभू
त्या करत असत. त्या दशे पांडे ही त्यांतील काही नावे होत. या सहकाऱ्यांच्या
शिवरायांना उत्तम बळावर त्यांनी स्वराज्याच्या स्थापनचे े कार्य हाती
शिक्षण देण्याच्या घेतल.े
बाबतीत सदवै जागरूक
होत्या. त्यांनी त्यांच्यावर करून पहा.
शील, सत्यप्रियता, जिवा महाला, तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू
वाकच‌् ातुर्य, दक्षता, देशपाडं े या शिवरायांच्या सहकाऱ्यांविषयी अधिक
धैर्य, निर्भयता, माहिती मिळवा.
वीरमाता जिजाबाई
राजमदु ्रा
शस्त्रप्रयोग, विजयाकांक्षा, स्वराज्यस्वप्न इत्यादींचे
संस्कार केल.े राजमुद्रा : स्वराज्यस्थापनेमागील शिवाजी
महाराजांचे ध्येय त्यांच्या राजमुद्रेवरून स्पष्ट होते. या
शिवरायाचं े सहकारी : शिवाजी महाराजांनी राजमुद्रेवर पुढील संस्कृत ओळी कोरलले ्या आहते .
स्वराज्यस्थापनेची सुरुवात मावळ भागात कले ी.
मावळ म्हणजे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याचा पश्‍चिम व प्रतिपच्ंचद्रलेखवे वर्िषध ्णुर्विश्ववंदिता ।।
नैॠत्य दिशांचा भाग होय. मावळचा प्रदशे डोंगराळ, शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ।।
दऱ्याखोऱ्यांचा व दरु ्गम. मावळच्या या भौगोलिक अर्थ : ‘‘शहाजीचा पतु ्र शिवाजी याची (शकु ्ल पक्षातील)
परिस्थितीचा उपयोग महाराजांनी स्वराज्यस्थापनते प्रतिपदेच्या चदं ्रकाेरीप्रमाणे वाढत जाणारी आणि जिला
मोठ्या कौशल्याने केला. त्यांनी लोकांच्या मनात सर्व विश्वाने वंदन कले े आहे - अशी ही मदु ्रा (प्रजेच्या)
विश्वासाची व आपलेपणाची भावना निर्माण कले ी. कल्याणासाठी अधिराज्य गाजवते (शोभून दिसते).’’
स्वराज्यस्थापनचे ्या या कार्यात त्यांना चांगले सवगं डी मदु्रेवरील या वचनाचा अरथ् अनके दृष्टींनी
व सहकारी मिळाल.े येसाजी ककं , बाजी पासलकर, महत्त्वाचा आहे. महाराजानं ी या वचनातून
बापजू ी मुदग्‌ ल, नऱ्हेकर देशपांडे बधं ,ू कावजी वडिलांविषयीची कतृ ज्ञता, स्वराज्य अखडं पणे
कोंढाळकर, जिवा महाला, तानाजी मालसु र,े विस्तारत जाईल हा विश्‍वास, मुद्रेला म्हणजे पर्यायाने
स्वराज्याला सर्वांचा आदर प्राप्त होत असल्याचा
लक्षात ठवे ा.

बारा मावळ : (१) पवणमावळ
(२) हिरडस मावळ (३) गजंु णमावळ
(४) पौड खोरे (५) मुठे खोरे (६) मसु े
खोरे (७) कानद खोरे (८) वेळवंड खोरे
(९) रोहीड खोरे (१०) अंदर मावळ
(११) नाणे मावळ (१२) कोरबारसे मावळ.

शिवाजी महाराजांच्या पुणे जहागिरीतील
सह्याद्रीच्या कुशीत असलले ा प्रदशे म्हणजचे
मावळ खोरे होय. यानं ा ‘बारा मावळ’
असहे ी म्हणतात.

20







६. मघु लाशं ी सघं रष्

आतापर्यंत शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीशी ओढवनू घते ली. औरगं जेबाने त्यास बगं ालच्या
यशस्वी संघर्ष केलले ा होता; परंतु स्वराज्याचा सभु ्यावर पाठवले. शायिस्ताखानवरील या यशस्वी
विस्तार करताना मुघलाशं ीही संघर्ष अटळ होता. हल्ल्याचा परिणाम लोकावं रही झाला. शिवाजी
स्वराज्याचा विस्तार होऊ लागताच स्वराज्यावर महाराजाचं ्या कर्तृत्वावरील प्रजचे ा विश्‍वास अधिकच
मघु लाचं े संकट आल.े महाराजानं ी याही सकं टावर वदृ ्‌धिंगत झाला.
मात कले ी. मघु लाकं डनू आपले किल्ले आणि प्रदेश
परत मिळवले. स्वतःस राज्याभिषके करवनू घेतला. सांगा पाहू !
दक्षिणेकडील मोहीम हाती घेतली. या सर्व घटनांची सुरत या शहराला भेट द्यायची आह,े तर
माहिती आपण या पाठात घेणार आहोत. आपण कसे जाल ते नकाशाच्या साहाय्याने
दाखवा.
शायिस्ताखानाची स्वारी : फबे ्रुवारी १६६० शिवाजी महाराज सरु तेला कसे पोहचले
मध्ये शायिस्ताखान अहमदनगरहून निघून पुणे प्रांतात असतील याची कल्पना करा.
आला. त्याने आसपासच्या प्रदेशात लहान लहान
सनै ्याच्या तकु ड्या पाठवून स्वराज्यातील प्रदेशाची सरु तेवर स्वारी : शायिस्ताखानाने तीन वर्षांच्या
जबर हानी कले ी. चाकणच्या किल्ल्याला वढे ा काळात स्वराज्याचा बराच प्रदेश उद्ध्वस्त केला
दिला. चाकणच्या किल्ल्याचा किल्लेदार फिरगं ोजी होता. त्याची भरपाई करणे आवश्यक होते. त्यासाठी
नरसाळा याने त्याच्या सनै ्याचा तीव्र प्रतिकार केला. महाराजांनी मुघलानं ा धडा शिकवण्याची एक योजना
परतं ु शेवटी त्याने चाकणचा किल्ला जिंकून घेतला. आखली. मुघलाचं ्या ताब्यातील सरु त हे एक मोठे
व्यापारी केदं ्र व बंदर होते. तथे े इगं ्रज, डच व फ्ेंचर
शिवाजी महाराजांचे बालपण जेथे गेले त्या याचं ्या वखारी होत्या. हे शहर बादशाहाला सर्वांत
पुण्यातील लाल महालात शायिस्ताखान तळ ठोकून जास्त महसूल देत होत.े तसचे ते आर्थिकदृष्ट्या
बसला. तथे नू आसपासच्या मलु खाची त्याने लूट संपन्न होते म्हणून त्यांनी सुरतवे र स्वारी केली.
चालूच ठेवली. दोन वर्षे झाली, तरी तो पुण्यातील सरु तेचा सभु दे ार इनायतखान महाराजाचं ्या स्वारीचा
मुक्काम सोडण्याचा विचार करत नव्हता. त्याचा प्रतिकार करू शकला नाही. सामान्य प्रजसे त्रास न
परिणाम प्रजेच्या नीतिधैर्यावर होणे स्वाभाविक होत.े देता त्यांनी सुरतेमधनू विपुल संपत्ती मिळवली.
अशा परिस्थितीत महाराजांनी एक धाडसी बते त्यांची ही मोहीम यशस्वी झाली. यामळु े औरगं जबे
आखला. बादशाहाच्या प्रतिष्ठेस धक्का बसला.

शिवाजी महाराजांनी स्वतःच्या नेततृ ्वाखाली जयसिंगाची स्वारी : शिवाजी महाराजाचं ्या
लाल महालावर गुप्तपणे छापा घालण्याची धाडसी वाढत्या हालचालींचा बंदोबस्त करण्यासाठी
योजना आखली. त्यानसु ार ५ एप्रिल १६६३ रोजी औरगं जेबाने मिर्झाराजा जयसिंग हा आपला अनभु वी
महाराजानं ी रात्रीच्या वळे ी निवडक सैन्यासह लाल आणि मातब्बर राजपूत सरदार पाठवला. तो पुण्यामध्ये
महालावर छापा घातला. या छाप्यात शायिस्ताखानाची आला. त्याने महाराजांच्या विरोधात सर्व शक्ती
बोटे तटु ली. त्याची मानहानी झाली. त्याने पुणे सघं टित करण्यासाठी आपले प्रयत्न सरु ू कले े.
सोडले आणि आपला मुक्काम औरगं ाबादला गोव्याचे व वसईचे पोर्तुगीज, वगें रु ्ल्याचे डच, सुरतेचे
हलवला. या प्रकारामळु े त्याने औरंगजेबाची नाराजी

24







केला. पढु े महाराजांनी कर्नाटकातील बंगळरू ू, शिवाजी महाराजाचं ्या या दक्षिण दिग्विजयानतं र
होसकोटे, तसेच सध्याच्या तमिळनाडमू धील जिजं ी, थोड्याच अवधीत ३ एप्रिल १६८० रोजी त्यांचे
वले ्लोर इत्यादी किल्ले आणि आदिलशाहीचा इतर रायगडावर निधन झाले. वयाच्या पन्नाशीतील त्यांच्या
काही प्रदेश जिकं नू घते ला. त्यांच्या फौजेने तेथील निधनाने स्वराज्याची अपरिमित हानी झाली. एका
प्रजले ा कोणताही त्रास दिला नाही. जिंकलले ्या महान युगाचा अस्त झाला.
प्रदेशाचा कारभार पाहण्यासाठी मखु ्य कारभारी म्हणनू
रघुनाथ नारायण हणमतं े याची नेमणूक कले ी. शिवाजी महाराजांची समाधी - रायगड

शिवाजी महाराजांचे सावत्र बधं ू व्यकं ोजी हे
सध्याच्या तमिळनाडमू ध्ये असलले ्या तंजावर यथे े
राज्य करत होत.े त्यांनाही आपल्या स्वराज्यकार्यात
सहभागी करून घणे ्याचा महाराजाचं ा प्रयत्न होता.
व्ंयकोजी राजे याचं ्या पश्चात तजं ावरच्या राजांनी
विद्या आणि कला यांची जोपासना कले ी. तेथील
‘सरस्वती महाल’ हे ग्रंथालय जगप्रसिद्ध आहे.

दक्षिणेच्या मोहीमेत तमिळनाडूतील जिजं ीचा
किल्ला जिकं ून तो स्वराज्याला जोडण्याच्या शिवाजी
महाराजाचं ्या कतृ ीला पढु ील काळात निर्णायक महत्त्व
आल.े मघु ल बादशाह आरै ंगजबे स्वराज्य नष्ट
करण्यासाठी महाराष्र्ट ात ठाण मांडून बसल्यामळु े
तेव्हाचे छत्रपती राजाराम महाराज यांना सरु क्षिततसे ाठी
महाराष्ट्र सोडावा लागला. त्या वळे ी त्यांनी दक्षिणते ील
याच जिंजी किल्ल्यावर आश्रय घऊे न तेथून
स्वराज्याचा कारभार चालवला.

स्वाध्याय

१. खालील घटना कालानकु ्रमे लिहा. (२) आग्र्याहून सटु का
(१) शिवाजी महाराजांची दक्षिण मोहीम (३) शिवाजी महाराजाचं ी दक्षिणचे ी मोहीम
(२) लाल महालावर छापा (४) शिवरायानं ी राज्याभिषके ासाठी केलले ी तयारी
(३) आग्र्याहून सटु का ४. कारणे लिहा.
(४) राज्याभिषके (१) शिवरायांनी पुरदं रचा तह कले ा.
(५) पुरदं रचा तह (२) शिवाजी महाराजानं ी मघु लावं िरुद्ध आक्रमक
(६) शायिस्ताखानाची स्वारी
पवित्रा घेतला.
२. शोधा म्हणजे सापडेल. उपक्रम
(१) ससं ्ृकत शब्द असणारा कोश -
(२) त्र्यंबकगड जिंकनू घेणारा - (१) शाळेत साजरा करण्यात यणे ाऱ्या स्वाततं्र्यदिन/
(३) वणी-दिंडारे ी येथे पराभूत झालेला सरदार - प्रजासत्ताक दिनाच्या कारक्य ्रमासाठी तुम्ही
(४) इंग्रज, डच, फ्चेरं यांच्या वखारी असलले े कोणकोणती तयारी करता ? शिक्षकाचं ्या मदतीने
ठिकाण - त्याची यादी तयार करा.

३. तमु च्या शब्दांत लिहा. (२) तुमच्या परिसरातील ऐतिहासिक स्थळास भेट
(१) शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक दऊे न अहवाल लिहा.

28

७. स्वराज्याचा कारभार

शिवाजी महाराजानं ी स्वराज्याची स्थापना कले ी. हे प्रमुख महाराजांना जबाबदार होते.
स्वतःस राज्याभिषके करवनू घेतला. राज्याभिषके ानतं र शिवाजी महाराजानं ी गणु व कर्तृत्व पाहून
त्यांनी दक्षिण दिग्विजय कले ा. स्वराज्याचा विस्तार
झाला. या स्वराज्यात महाराष्रट् ातील नाशिक, पणु े, अष्टप्रधान मडं ळाची निवड कले ी. त्यांना इनाम,े
सातारा, सागं ली, कोल्हापरू , सिंधुदरु ्ग, रत्नागिरी, वतने किंवा जहागिरी दिल्या नाहीत; रोख पगार मात्र
रायगड व ठाणे या जिल्ह्यांमधील बराचसा प्रदशे भरपूर दिला.
अतं र्भूत होता. तसेच कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि
तमिळनाडू राज्यांतील काही भाग स्वराज्यात समाविष्ट शते ीविषयीचे धोरण : शेती हा खडे ्यातील
झाला होता. अशा रीतीने विस्तारत गले ले ्या मुख्य व्यवसाय होता. महाराज शेतीचे महत्त्व जाणत
स्वराज्याचा कारभार सरु ळीतपणे व्हावा, त्यामध्ये होत,े त्यामुळे त्यांनी शते कऱ्यांच्या हिताकडे लक्ष
लोकाचं े कल्याण साधले जाव,े यासाठी महाराजानं ी दिल.े त्यांनी अण्णाजी दत्तो या आपल्या कर्तबगार
स्वराज्याची घडी बसवली. याविषयीची माहिती व अनभु वी अधिकाऱ्यावर जमीन महसलु ाची व्यवस्था
आपण घणे ार आहोत. लावण्याची जबाबदारी सोपवली. ठरवनू दिलले ्या
रकमपे ेक्षा अधिक महसूल गोळा करू नये, अशी
अष्टप्रधान मडं ळ : महाराजांनी राज्याभिषके ाच्या ताकीद त्यांनी अधिकाऱ्यांना दिली. पडीक जमिनी
प्रसंगी अष्टप्रधान मंडळ नियुक्त कले े. लागवडीखाली आणण्यासाठी उत्तेजन दिल.े अतिवृष्टी
राज्यकारभाराच्या सोईसाठी त्याची आठ खात्यांमध्ये वा अवर्षण यामुळे पीक हातचे गेले किवं ा शत्रुसैन्याने
विभागणी कले ी. प्रत्ेयक खात्यासाठी एक प्रमुख गावाचा प्रदेश उद्ध्वस्त केला, तर अशा सर्व प्रसगं ी
नेमला. आठ खात्यांत आठ प्रमखु मिळनू ‘अष्टप्रधान गावकऱ्यांना शेतसारा व इतर कर यामं ध्ेय सटू देण्यात
मडं ळ’ बनल.े या प्रमखु ाचं ी नमे णूक करणे किंवा यावी, हा त्यांचा अादेश होता. तसचे अशा प्रसंगी
त्यांना त्यांच्या पदावरून दूर करण,े हा महाराजाचं ा शेतकऱ्यांना बलै जोड्या, नागं र आणि परे णीसाठी
अधिकार होता. आपापल्या खात्याच्या कारभारासाठी चागं ले बी-बियाणे परु वाव,े अशी त्यांची अधिकाऱ्यांना
आज्ञा होती.

शिवरायांचे अष्टप्रधान मंडळ

प्रधानाचे नाव पद काम
१. मोरो त्रिंबक पिगं ळे
प्रधान राज्यकारभार चालवणे आणि जिंकनू घते लेल्या
प्रदशे ाची व्यवस्था पाहणे.

२. रामचदं ्र नीलकंठ मुजुमदार अमात्य राज्याचा जमाखर्च पाहण.े

३. अण्णाजी दत्तो सचिव सरकारी आज्ञापत्रे तयार करण.े

४. दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस मंत्री पत्रव्यवहार साभं ाळण.े

५. हबं ीरराव मोहिते सेनापती सनै ्याची व्यवस्था ठवे णे व राज्यरक्षण करण.े

६. रामचदं ्र त्रिंबक डबीर सुमतं परराज्यांशी संबंध ठवे णे.

७. निराजी रावजी न्यायाधीश न्यायदान करण.े

८. मोरेश्वर पडं ितराव पडं ितराव धार्मिक व्यवहार पाहण.े

29





प्रजचे ्या हिताची काळजी : इतर राजापं ्रमाणे राज्यकारभार शिस्तबद्ध असला पाहिजे, प्रजचे ्या
शत्ूचर ्या ताब्यातील प्रदेश जिंकावेत आणि तथे े आपले हिताची सर्वांगीण काळजी घते ली पाहिजे आणि
वरचस् ्व निर्माण करावे, एवढी मर्यादित आकांक्षा जिकं लले ्या प्रदेशांचे रक्षण कले े पाहिजे, याचे भान
बाळगून महाराजांनी कार्य केले नाही. प्रजेला स्वततं ्र त्यांना होत.े महाराज कवे ळ सत्ताधीश नव्हत,े तर
बनवणे, हा त्यांचा मुख्य उद्ेदश होता. प्रजेला प्रजाहितदक्ष राज्यकर्ता होत,े हे त्यांच्या
स्वातंत्र्याचा खराखुरा आनदं मिळवायचा असेल, तर राज्यकारभारावरून स्पष्ट होते.

स्वाध्याय

१. ओळखा पाहू. ४. ओघतक्ता पूरण् करा.
(१) आठ खात्यांचे मडं ळ - लष्करी व्यवस्था
(२) बहिर्जी नाईक या खात्याचे प्रमुख होते -
(३) महाराजानं ी बांधलेला मालवणजवळील जलदरु ्ग - ------ घोडदळ
(४) किल्ल्यावर युद्धसाहित्याची व्यवस्था पाहणारा -
हवालदार ------ ------ ------
२. तमु च्या शब्दंता लिहा. उपक्रम
(१) शिवाजी महाराजांचे शेतीविषयक धोरण
(२) शिवराय एक प्रजाहितदक्ष राज्यकर्ते (१) तमु च्या परिसरात राहणाऱ्या भारतीय सने ादलात
काम कले ेल्या व्यक्तीची मुलाखत घ्या.
३. का ते सांगा.
(१) शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळ स्थापले. (२) तुमच्या गावातील बाजारपठे ेला भेट दऊे न
(२) शिवाजी महाराजांनी आरमार उभे कले .े परिसरात तयार होणाऱ्या वस्तू आणि
बाहेरगावावरून विक्रीसाठी आलले ्या वस्तू यांची
यादी करा.

किल्ेल सिंधुदरु ्ग

32

८. आदर्श राज्यकर्ता

स्वराज्यस्थापनपे रू ्वी महाराष्ट्रावर आदिलशाही, जात असताना त्याचं ा पाठलाग करणाऱ्या शत्रूची वाट
सिद्दी, पोर्गुत ीज आणि मघु ल या सत्ताचं े वर्चस्व रोखून धरणारा बाजीप्रभू दशे पाडं ,े पुरंदरचा किल्ला
होते. या सत्तवंा िरुद्ध शिवाजी महाराजांनी संघरष् लढवणारा मरु ारबाजी देशपांड,े सिंहगड जिंकण्यासाठी
कले ा. ते सर्व प्रकारच्या प्रतिकलू परिस्थितीस सामाेरे धारातीर्थी पडलेला तानाजी मालुसरे, महाराजांच्या
गेल.े त्यंना ी स्वतंत्र व सार्वभौम असे स्वराज्य स्थापन आग्ऱ्याहून सुटकेप्रसंगी मोठी जोखीम पत्करणारे
केल.े या स्वराज्याच्या कारभाराची व्यवस्था लावनू हिरोजी फर्ंदज आणि मदारी महे ेतर अशी अनके
दिली. स्वराज्याचे सुराज्य कले े. महाराजानं ी आपल्या उदाहरणे स्वराज्य उभारणीच्या कार्यात आढळतात.
करृतत् ्वाने नतू न सृष्टीच निर्माण कले ी. महाराज आपल्या सहकाऱ्यंचा ी काळजी घेत असत.
स्वराज्यस्थापनसे ाठीचा संघरष् करताना महाराज स्वतः उदाहरणार्थ, स्वराज्यस्थापनचे ्या कार्यात कान्होजी
अनेक मोठ्या धोक्यानं ा सामोरे गेल.े अफजलखान जेधे हे त्यंाच्याबरोबर आरंभापासून होत.े उतारवयी
भेटीचा प्रसंग, पन्हाळ्याचा वढे ा, शायिस्ताखानावरील ते आजारी पडले. त्या वळे ी महाराजांनी त्यनां ा
छापा, आग्ऱ्यातून करून घते लेली सुटका हे सर्व प्रसंग ‘औषधोपचारात कोणत्याही प्रकारची हयगय करू
मोठ्या जोखमीचे होते. त्यांनी या सर्व प्रसंगांवर यशस्वी नय’े असे सांगितले.
मात केली. त्यतां ून ते सुखरूपपणे बाहेर पडल.े
रयतेची काळजी : स्वराज्यस्थापनेच्या कार्यात
विचार करा. महाराजांचा शत्रूंशी संघरष् चाललेला होता. शत्रूंच्या
जीवाला जीव देणारे सहकारी असल्याने स्वाऱ्यमंा ुळे प्रजा त्रस्त होत अस.े अशा वळे ी रयतेची
शिवाजी महाराज स्वराज्य उभे करू शकल.े जास्तीत जास्त काळजी घणे ्याचा महाराजांचा प्रयत्न
मैत्रीचे महत्त्व सागं णाऱ्या विविध भाषांतील असे. शायिस्ताखानाच्या स्वारीच्या वेळी महाराजांनी
म्हणी, वाक्प्रचार शोधा. उदा., A friend in रोहिडखोऱ्याच्या दशे मुखास रयतसे ंबंधी आपले कर्तव्य
need is a friend indeed. पार पाडण्याविषयी ताकीद दिली. त्यानं ी त्या
देशमुखास गावोगाव हिंडून घाटाखाली जेथे सुरक्षित
संघटन चातरु ्य : स्वराज्यकार्यासाठी महाराजानं ी जागा असेल तेथे लोकांना नणे ्यास सांगितल.े या
आपल्या सभोवतालच्या लोकांना प्रेरित कले .े कार्यास ‘एका घडीचा दिरंग न करणे’ असे त्यास
त्यंाच्याकडे विलक्षण संघटनचातुर्य होते. त्या बजावल.े पुढे महाराजांनी त्याला पुढीलप्रमाणे सक्त
चातुर्याच्या जोरावर त्यंानी आपल्याभोवती शरू व ताकीद दिली, ‘जर रयतचे ी अशी काळजी घते ली
जीवास जीव देणारे लोक गोळा केल.े स्वराज्याच्या नाही तर मुघल सनै ्य यईे ल, लोकानं ा कदै करेल
कार्यात त्यांच्या या सहकाऱ्यनां ी अापल्या प्राणांची आणि त्याचे पाप तुमच्या माथी बसेल.’ आपल्या
पर्वा न करता आपले करवत् ्य पार पाडल.े अफजलखान सनै िकाकं डनू रयतले ा त्रास होऊ नय,े अशी काळजी
भेटीच्या प्रसंगी अत्यंत धोक्याच्या क्षणी बडा सय्यद महाराज घेत असत.
यास ठार करणारा जिवा महाला, पन्हाळगडचा वेढा
ओलाडं नू जाताना शिवाजी महाराजाचं ्या भूमिकेत लष्करविषयक धोरण : महाराजांच्या
वावरणारा शिवा काशिद, महाराज विशाळगडाकडे लष्कराची शिस्त कडक होती. सनै ्यास वेळच्या वेळी
वते न दिले जावे, याबाबत त्याचं ा कटाक्ष होता.
त्यांनी सैनिकांना वते न रोख रकमते देण्याची व्यवस्था

33





माहीत आहे का तमु ्हंला ा? आह.े विश्वकवी रवींद्रनाथ टागोर यानं ी महाराजावं र
महात्मा जोतीराव फुले यांनी छत्रपती शिवाजी एक दीरघ् कविता लिहिली आह.े महाराजाचं ्या
महाराजावं र सन १८६९ मध्ये एक पोवाडा कले ा. राज्यसाधनचे ्या प्रयत्नांकडे ते ‘थोर ध्येयसाधनचे े प्रयत्न’
त्याचा काही भाग येथे दिला आहे. म्हणनू पाहतात. सर जदनु ाथ सरकार यानं ी ‘शिवाजी
ॲण्ड हिज टाईम्स’ या ग्थरं ात छत्रपती शिवाजी
।। शिवाचा गजर जयनामाचा झेडं ा रोविला ।। महाराजाचं ्या कार्याचा गौरव कले ा आह.े प.ं जवाहरलाल
।। क्ेतष ्र्याचा मळे ा मावळ्याचा शिकार खळे ला ।। नहे रू यानं ी महाराजाबं द्दल असे म्हटले आहे की,
‘महाराज हे कवे ळ महाराष्र्टाचचे नव्हत,े तर ते साऱ्या
माते पायीं ठवे ी डोई गर्व नाहीं काडीचा । राष्र्टाचे होत.े .. त्यांचे आपल्या दशे ावर फार प्रेम होते
आशिर्वाद घईे आईचा ।। आणि मानवी सद्णुग ाचं े ते साक्षात प्रतीक होत.े ’
भारतातील सर्व भाषामं ध्ये महाराजाचं ी प्रेरणा आणि
आलाबला घेई आवडता होतो जिजीचा । आदर्श सागं णारे साहित्य निर्माण झालले े आह.े
पवाडा गातो शिवाजीचा ।।
शिवाजी महाराजांची ही स्वराज्यकार्याची
कुळवाडी - भषू ण पवाडा गातो भोसल्याचा । आणि त्याचे सरु ाज्यात रूपांतर करण्याची प्रेरणा भावी
छत्रपती शिवाजीचा ।।३।। पिढ्यांनाही आदर्श राहील. शिवाजी महाराज एक
थोर राष्पर्ट ुरुष होत.े
लोकमान्य टिळकानं ी शिवजयतं ी उत्सवाच्या
माध्यमातनू राष्रट्ीय जागतृ ी कले ी. शिवचरित्राची महती
सागं णारे पसु ्तक लाला लजपतराय यानं ी लिहिलले े
आह.े तमीळ काव्याचे पितामह सबु ्रमण्यम‌् भारती यानं ी
शिवाजी महाराज हे आपल्या सहकाऱ्यांना उद्देशनू
बोलत आहते , असा प्रसगं कल्पून काव्यरचना कले ी

स्वाध्याय

१. पाठात शोधनू लिहा. (३) शिवाजी महाराजांचे लष्करविषयक धोरण स्पष्ट
(१) शिवाजी महाराजाचं ्या आयषु ्यातील जोखमीचे करा.
प्रसगं कोणते होते ?
(२) शिवाजी महाराजांच्या आग्रा सुटकेप्रसंगी जोखीम ३. एका शब्दात लिहा.
पत्करणारे कोण ? (१) स्वराज्याच्या आरमारातील महत्त्वाचा अधिकारी -
(३) रोहिडखोऱ्याच्या देशमुखास शिवाजी महाराजांनी (२) शिवाजी महाराजांवर काव्य रचणारा तमीळ
कोणती ताकीद दिली ? कवी -
(४) शिवाजी महाराजांची कोणती प्रेरणा भावी (३) बुदं ेलखडं ात स्वतंत्र राज्य निर्माण करणारा -
पिढ्यांना आदर्श राहील ? (४) पोवाड्याद्वारे शिवाजी महाराजाचं ी महती
सागं णारे -
२. लिहिते व्हा.
(१) रयतेचे नुकसान होऊ नये म्हणनू शिवरायांनी उपक्रम
सनै िकानं ा कोणती ताकीद दिली ? (१) अडचणीच्या वळे ी मित्राला केलले ्या मदतीचे
(२) शिवाजी महाराजाचं े धार्मिक धोरण सहिष्णू होते, वर्गात कथन करा.
हे कोणत्या बाबीवरून दिसनू येत े ? (२) व्यक्तीच्या नावावरून असलेली गाव,े शहरे यांची
यादी तयार करा.

36

९. मराठ्यांचा स्वातंत्र्यसंग्राम

छत्रपती शिवाजी महाराजाचं ्या मृत्ूयनंतर जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला.
मराठ्यांनी छत्रपती संभाजी महाराज, छत्रपती राजाराम शिवाजी महाराजांनतं र ते छत्रपती झाले. त्या वेळी
महाराज आणि महाराणी ताराबाई याचं ्या नते तृ ्वाखाली मराठ्यांचा मुघलाशं ी सघं र्ष चालू होता. अशा स्थितीत
स्वराज्यरक्षणासाठी मघु लाशं ी प्रखर लढा दिला. या औरगं जेब बादशाहाचा मुलगा शाहजादा अकबर याने
सत्तावीस वर्षांच्या प्रदीर्घ लढ्याला ‘मराठ्यांचा पित्याविरुद्ध बडं केले. हे बंड बादशाहाने मोडून
स्वातंत्र्यसगं ्राम’ असे म्हणतात. इ.स.१६८२ मध्ये तर काढल.े मग अकबर दक्षिणेत संभाजी महाराजांच्या
खदु ्द औरंगजबे बादशाह दक्षिणेत चालून आला. तरी आश्रयाला आला. त्याचे पारिपत्य करण्यासाठी
दखे ील मघु लांबरोबरच्या या सगं ्रामात अनके बादशाह स्वतः इ.स.१६८२ मध्ये दक्षिणेत आला.
अडचणींवर मात करून मराठे विजयी झाले. हा त्याच्याबरोबर अफाट सैन्य आणि प्रभावी तोफखाना
स्वातंत्र्यसगं ्राम म्हणजे भारताच्या इतिहासातील एक होता. त्याने जंजिऱ्याच्या सिद्दीला मराठ्यांच्या
रोमहर्षक व तेजस्वी कालखंड आहे. आपण या विरुद्ध मोहीम हाती घणे ्यास सागं ितले. पोर्तुगिजांनाही
पाठात या स्वातंत्र्यसंग्रामाचा अभ्यास करणार आहोत. आपल्या बाजूला वळवनू घते ले. यामळु े संभाजी
महाराजांवर एकाच वळे ी अनेक शत्रूंना तोंड देण्याचा
यथे ील ‘मराठा’ हा शब्द ‘मराठी भाषा प्रसंग आला.
बोलणार’े वा ‘महाराष्र्ट ीय लोक’ या अर्थाचा
आह.े सभं ाजी महाराजांची कारकीर्द ही शिवाजी
महाराजाचं ्या नंतर झालेल्या मराठ्यांच्या
करून पहा. स्वाततं ्र्यसंग्रामाचे पहिले पर्व होय. महाराजानं ी
मी सभं ाजीराजे बोलतो.... भमू िकाभिनय करा. आपल्या कारकिर्दीतच त्यांना मुलकी राज्यकारभाराचे
व लष्करी मोहिमांचे उत्कृष्ट शिक्षण दिले होत.े
छत्रपती संभाजी महाराज वयाच्या चौदाव्या वर्षापासून ते राज्याचा कारभार व
सैन्याचे आधिपत्य यात लक्ष घालू लागले होत.े
छत्रपती संभाजी महाराज : सभं ाजी महाराज हे युवराज असतानाच त्यांनी मघु लांच्या व
छत्रपती शिवाजी महाराजाचं े ज्येष्ठ पुत्र होत. त्यांचा आदिलशाहाच्या अनेक प्रदशे ांवर स्वाऱ्या केल्या
होत्या. त्यांच्या यदु ्धकौशल्याचे वर्णन करताना त्या
वळे चा फ्चरें प्रवासी ॲबे कॅरे म्हणतो, ‘‘हा युवराज
लहान असला तरी धैर्यशील आणि आपल्या
पित्याच्या कीर्तीस साजले असाच शूरवीर आहे....’’

सभं ाजी महाराज छत्रपती झाल्यावर मराठ्यांचा
मघु लांशी सघं र्ष अधिकच तीव्र झाला. काबूलपासून
कन्याकुमारीपर्यंत मुघलांचा एकछत्री अंमल निर्माण
करण्याचा औरगं जेबाचा उद्देश होता. आपल्या प्रचंड
लष्करी व आर्थिक शक्तीने मराठ्यांचे राज्य साफ
बडु वून टाकायचे, असे त्याचे स्वप्न होत.े पण

37