Area Based Approach to Development ดร. สีลาภรณ์ บัวสาย ประธานวิทยสถานธัชภูมิเพื่อการพัฒนาพื้นที่ 1
หลักการทรงงาน และปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง คำ น ึ งถง ึ ภ ู ม ิ ส ั งคม ระเบิดจำกข้ำงใน ปล ู กจ ิ ตสำ น ึ ก เน ้ นให ้ พง ึ่ต ั วเองได ้ กำรมีส่วนร่วม แก้ปัญหำจำกจุดเล็ก ไม่ติดต ำรำ มุ่งประโยชน์คนส่วนใหญ่ ควำมพอประมำณ ควำมมีเหตุผล กำรม ี ภ ู ม ิ ค ุ ้ มก ั น คุณธรรม ควำมรอบร ู ้ 2
การพัฒนาจะต้องเป็นไปตามภูมิประเทศทางภูมิศาสตร์ และภูมิ ประเทศทางสังคมศาสตร์ในสังคมวิทยา คือนิสัยใจคอของคนเรา จะไปบังคับให้คนอื่นคิดอย่างอื่นไม่ได้......... ถ้าเราเข้าไปดูว่าเขา ต้องการอะไรจริงๆ แล้วก็อธิบายให้เขาเข้าใจหลักการของการ พัฒนานี้ก็จะเกิดประโยชน์อย่างยิ่ง พระราชด ารัสในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร 3
ปัญหามีความแตกต่างหลากหลายตามบริบทเฉพาะของแต่ละพื้นที่ คนที่นั่นเป็นอย่างไร สภาพแวดล้อมนิเวศที่นั่นเป็นอย่างไร เป็นตัวก าหนด Solution 4
ท ำ ไ ม ไ ม่ท ร ง ส่ัง แต่ทรงใช้วิธีท ำให้ดู 5
Outside-in / Macro Perspective เป้าหมายการพัฒนาประเทศ การปรับพฤติกรรม การออม-บริโภค การท าวิสาหกิจชุมชน การจัดสวัสดิการชุมชน ความมั่นคงในที่ดิน และแหล่งอาหาร ทางเลือกอาชีพ ใน-นอก ภาคเกษตร นโยบายรัฐ กระแสโลกาภิวัตน์ การออม สุขภาวะ ความมั่นคงทางอาหาร Strategic economic activities 6 เป้าหมายการพัฒนาจังหวัด ระบบ ฐานราก
Inside-out / Micro Perspective การเรียนรู้ เปลี่ยน mindset การปรับพฤติกรรม การออม-บริโภค การท าวิสาหกิจชุมชน การจัดสวัสดิการชุมชน ความมั่นคงในที่ดิน และแหล่งอาหาร ทางเลือกอาชีพ ใน-นอก ภาคเกษตร 7 เริ่มจากคน • ระเบิดจากภายใน • ปลูกจิตส านึก • เน้นให้พึ่งตนเองได้ • การมีส่วนร่วม
แนวคิดเพื่อการท างานพัฒนาพื้นที่ 8 ภูมิสังคม แก้ปัญหาจากจุดเล็ก การมีส่วนร่วม ความรอบรู้ ความมีเหตุผล ระเบิดจากภายใน
ABC for Development การแก้ปัญหาความยากจนด้วยบัญชี ครัวเรือน การแก้ปัญหาความขัดแย้งเกี่ยวกับการ จัดการน ้า มหาวิทยาลัยเพื่อพัฒนาพื้นที่ การจัดการทุนทางวัฒนธรรม 9 Creating impact with research แก้ทั้งปัญหาเชิงระบบและเชิง พฤติกรรมของคนไปพร้อมๆกัน
การวิจัยเพื่อการพัฒนาความเข้มแข็งของระบบเศรษฐกิจสังคม ของจังหวัด จากฐานภายในอย่างยั่งยืน โดยการพัฒนา ของจังหวัด ให้มี ที่จ าเป็น โดยใช้ เป็นเครื่องมือ 10
คน ทรัพยากร การผลิต ทุน ตลาด/ผู้บริโภค เทคโนโลยี กท.เกษตร ฯลฯ น ้า ที่ดิน ชลประทาน กรมที่ดิน กท.ทส. เงินทุน ธกส. กทบ. ชุมชนพอเพียง ฯลฯ ช่องทางขาย พาณิชย์ ธุรกิจเอกชน ฯลฯ การเรียนรู้ สหกรณ์ พช. พอช. กศน. อาชีวศึกษา ฯลฯ Commoditybased Areabased Function-based agencies ตัวตั้ง ตัวตั้ง 11
วิถีของการใช้พลังของความแตกต่างให้เกิดประโยชน์ วิถีแห่งการสร้างสรรค์ของใหม่ที่มีมูลค่าเพิ่มสูง วิถีคิดที่ก้าวข้ามความขัดแย้ง-แบ่งขั้ว วิถีทางไปสู่การแก้ปัญหาที่ซับซ้อน วิถีแห่งการรวมพลังสร้างสรรค์ ❖กำรเห็นคุณค่ำของควำมแตกต่ำง ❖กำรสร้ำงควำมไว้วำงใจกันและกัน ❖กำรม ี พน ื ้ ทปี่ฏ ิ บ ั ตก ิ ำรร ่ วมก ั น ❖กำรเห็นเป้ำหมำยร่วม ❖กำรให้จังหวะสัญญำณ 12
ข้อมูล กลไก กระบวน การ สร้างการระเบิดการเรียนรู้จาก ภายใน ความร่วมมือเชิงพื้นที่ การจัดการเรียนรู้ การจัดการความสัมพันธ์ 13
ข้อมูล กระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน การใช้งบประมาณตอบสนอง ตรงปัญหาของประชาชน พัฒนาระบบบริหารจัดการ เชิงพื้นที่ วัฒนธรรมการใช้ข้อมูล ความรู้เพื่อการตัดสินใจ การเปลี่ยนความสัมพันธ์ ของกลไกจัดการพื้นที่ 14
15 กรณีศึกษา การสร้างความเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ด้วยเครื่องมือ ABC
16 กรณ ี ท ี่ 1 : บัญชีครัวเรือนแก้จน ส ู ่โครงกำรบำ บ ั ดท ุ กขบ ์ ำ ร ุ งส ุ ขแบบ ABC ของกระทรวงมหำดไทย
การเรียนรู้ปัญหา สาเหตุของปัญหา ของตนเอง การร่วมเรียนรู้/เข้าใจ ปัญหาของชาวบ้าน ข้อเสนอ/แผนเพื่อแก้ปัญหา • ท าเอง • ท าร่วมกับ อปท. • ขอให้หน่วยราชการช่วย อปท. หน่วยราชการ ชุมชน ข้อมูลครัวเรือน การจัดสรรงบประมาณ สนับสนุนตามแผน เวทีวิเคราะห์ข้อมูล กระบวนการ เก็บข้อมูล ระบบ GIS จังหวัด Design ของการบูรณาการจังหวัดเพื่อแก้ปัญหาความยากจน 17
ภาค/จังหวัด การบันทึก บัญชี ครัวเรือน (ครัวเรือน) การใช้ข้อมูล เพื่อท าแผน ชุมชน (หมู่บา ้ น) งบประมาณสมทบ (ล้านบาท) อปท. หน่วยงาน ในจังหวัด อยูด่ ี ม ี สุข SML ภาคเหนือ (5จังหวัด) 9160 324 108.86 309.25 103.18 23.19 ภาคอีสาน (6จังหวัด) 64429 1551 372.23 16.08 36.83 55.15 ภาคกลาง (4จังหวัด) 30799 554 Na 7.42 338.00 6.35 ภาคใต้ (6จังหวัด) 9895 1467 25.77 3.03 213.58 23.1 รวม 114,283 4,968 506.87 335.79 691.59 107.79 ผลการด าเนินงานระยะที่ 1 ใน 21 จังหวัด : 8,108 หมู่บ้าน 786 ต าบล 18
ต าบลเข้มแข็งด้วยข้อมูล มิติความเข้มแข็ง ✓ความร่วมมือกับภาคี ✓ การจัดท าข้อมูลและใช้ข้อมูล ✓ กลไก แกนน า ✓แผนและข้อเสนอ ✓ เวทีเรียนรู้อาชีพหลัก ✓ เวทีเรียนรู้การจัดการท้องถิ่น ✓ เวทีเรียนรู้ประชาธิปไตยท้องถิ่น ภำค จ ำนวนต ำบล เข้มแข็ง เหนือ 14 อีสาน 41 กลาง 31 ใต้ 38 รวม 124 19
• ว่าด้วย ความสามารถในการจัดการหนี้สินของเกษตรกร รวม กลุ่มเกษตรกร รับจ้ำง ค้ำขำย รับรำชกำร รวม ทุกอำชีพ Mean 36,212 20,390 42,902 33,906 35,429 จ ำนวน 632 53 50 47 782 มูลหนี้ที่ลดได้ (ล้ำนบำท) 22.89 1.08 2.15 1.59 27.71 ความสามารถในการช าระหนี้ บาท/ปี แบ่งตามกลุ่มอาชีพ จากข้อมูล 782 ตัวอย่างใน 16จังหวัด ข้อค้นพบ 20
• ว่าด้วยกระบวนการสร้างครอบครัวอบอุ่น • ว่าด้วยกระบวนการเปลี่ยนแปลงในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และการสร้างประชาธิปไตยฐานราก • ว่าด้วยกระบวนการบูรณาการทรัพยากรในจังหวัดเพื่อแก้ปัญหาร่วมกัน • ว่าด้วยการสร้างกลไกการพัฒนาจังหวัดแบบมีส่วนร่วม เพื่อรองรับการสร้างธรรมาภิบาลจังหวัด 21
ปัจจัย แนวคิด 1. ข้อมูล การสร้างให้ข้อมูลมีความหมาย 2. กลไก ความร่วมมือ-ความแตกต่างคือพลัง 3. กระบวนการ ปฏิบัติการร่วมกันโดยใช้ความรู้ 22
กรณีศึกษำ 2 : กำรแก ้ปั ญหำควำมข ั ดแย ้ งล ุ ่ มนำ ้ ปำกพน ั ง ช่วงปี 2548-2552 ระหว่างการก่อสร้าง ประตร ู ะบายนา ้ อท ุ กว ิ ภาชประส ิ ทธ ิ ์ ยัง ไม่แล้วเสร็จดี เริ่มมีการเปิดใช้งาน บางส่วน มีความขัดแย้งระหว่างคนที่ใช้ น ้าร่วมกัน ถึง 8 กลุ่มตามฐานอาชีพ 23 ชาวประมงพื้นบ้าน ชาวนากุ้ง ชุมชนป่ าจาก ชาวนาข้าว ชาวสวนผลไม้ กลุ่มป่ าพรุ กลุ่มไร่นาสวนผสม และกลุ่มชุมชน ในเขตเมือง
ข้อมูลที่ครบถ้วนรอบด้ำน : • ข้อมูลจำกคนทุกกลุ่ม • ข้อมูลที่มีมิติเวลำ • ข้อมูลที่บูรณำกำรศำสตร์ ชุดโครงกำรวิจัย 1. กลุ่มงำนวิจัยด้ำนทรัพยำกร 2. กลุ่มงำนวิจัยประวัติศำสตร์เศรษฐกิจสังคมของคนลุ่มน ้ำปำกพนัง 3. กลุ่มงำนวิจัยกำรปรับตัวด้ำนอำชีพ
เวทีเรียนรู้ร่วมกันผ่านงานวิจัย การรับฟังปัญหาทุก ฝ่ ายอย่างเป็นกลาง การศึกษาข้อมูล แบบมีส่วนร่วม เพื่อสร้างการ ยอมรับ กระบวนกำรส ำคัญ
เมื่อราวปี 2534-2537 เกิดภาวะแล้งจัดติดต่อกัน 3 ปี น ้าเค็มรุกตัวเข้าไป ในแผ่นดินไกลเกือบ 100 กม. ท าลายพื้นที่นาข้าวที่อุดมสมบูรณ์ที่สุดของ ภาคใต้ ชาวบ้านได้ถวายฎีกาขอความช่วยเหลือ จึงได้มีพระราชด าริให้ สร้างเขื่อนขึ้นเพื่อแก้ปัญหา อย่างไรก็ตาม กรมชลประทานตีโจทย์นี้ว่าเป็นการจัดหาน ้าเพื่อท าการ เกษตร จึงมีการแบ่งโซนน ้าจืดน ้าเค็ม ท าให้เขตน ้ากร่อยหายไป เกิดผล กระทบอย่างรุนแรงต่อระบบนิเวศน ้ากร่อยที่เคยอุดมสมบูรณ์ และกระทบ ต่อชีวิตผู้คนทั้งหมดที่อาศัยน ้ากร่อย-น ้าไหล
เขื่อนนี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อแก้ปัญหาความไม่สมดุลของธรรมชาติ เผื่อว่ายามใดที่ธรรมชาติวิปริต เขื่อนจะได้ท าหน้าที่บรรเทาผล กระทบ ดังนั้น ในยามธรรมชาติปกติเขื่อนก็ควรจะเปิดเพื่อรักษา ความสมดุลของระบบนิเวศตามธรรมชาติ
31 ผลลัพธ์ ผอ. โครงการลุ่มน ้าปากพนังน าเสนอต่อกรม ชลประทานเพื่อขอปรับวัตถุประสงค์การเปิดปิด ประตูระบายน ้า โดยปรับให้ประเด็นการรักษา สมดุลของระบบนิเวศเป็นความส าคัญล าดับแรก ผลกระทบ ความขัดแย้งในเรื่องการเปิดปิดประตูระบายน ้ายุติลงถาวร คงเหลือแต่ประเด็นการพัฒนาอาชีพของคนแต่ละกลุ่มต่อไป
32
กำรแก้ปัญหำควำมขัดแย้งต้องหำเหตุให้พบ “ธรรมทั้งหลำยเกิตแต่เหตุ ถ้ำจะดับต้องดับที่เหตุ” พุทธวัจนะ
เครื่องมือจัดการ 1. เป้ าหมายร ่ วม 2. ความจร ิ ง/ความรู้ที่ครบถ้วนรอบด้าน 3. กลไกจัดการ 4. เวท ี ถกเถ ี ยงแลกเปล ี ่ ยนเร ี ยนร ้ ท ู ี ่ ต ่อเนื่อง เพ ื ่ อคล ี ่ คลายท ่ าท ี ความขด ั แย ้ ง
เงื่อนไขการแก้ปัญหา : • สถำนกำรณ์ควำมขัดแย้งที่ยังไม่เลยขอบเขต ของกำรใช้เหตุผล/ไม่มี “ธง” ของข้อสรุปล่วงหน้ำ • กลไกที่มีอ ำนำจตัดสินใจแก้ปัญหำในระดับปฏิบัติ • สถำนะควำมเป็นกลำงของผู้จัดกำรที่ได้รับกำร ยอมรับจำกทุกฝ่ำย
การจัดการความสัมพันธ์ การจัดการความรู้และการเรียนรู้ การเปลี่ยนแปลงสังคม คือ การเปลี่ยนความสัมพันธ์ และเปลี่ยนการรับรู้เรียนรู้ ที่ท าให้คนเปลี่ยนการ ตด ั ส ิ นใจและพฤต ิ กรรม เป็ นการง ่ ายกว ่ าถ ้ าจะเปล ี่ยน ท ิ ศทางของส ิ่งใดกต ็ าม ขณะที่มันก าลังเคลื่อนที่หรือ เคลื่อนไหว
37 เครื่องมือท างาน ABC
38 ➢ หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) ➢ วิทยสถานธัชภูมิเพื่อการพัฒนาพื้นที่ ➢ มหาวิทยาลัยพัฒนาพื้นที่ กว่า 50 สถาบัน การแก้ปัญหาความยากจน แบบเบ็ดเสร็จแม่นย า การพัฒนาเศรษฐกิจชุมชน (Local economy) การพัฒนาเมือง การจัดการทุนวัฒนธรรม ชุมชนนวัตกรรม การเสริมพลังองค์กร ปกครองส่วนท้องถิ่น
ข้อมูล กลไก กระบวน การ สร้างการระเบิดการเรียนรู้จาก ภายใน ความร่วมมือเชิงพื้นที่ การจัดการเรียนรู้ การจัดการความสัมพันธ์ 39
1. Impact Pathway Analysis Answering the WHY question • Backward Design • Design Thinking • Log Frame 40
การสร้างผังเหตุ -ผล วิเคราะห์ความเชื่อมโยง ปัจจัย 1 • เหตุ 1 • เหตุ 2 ปัจจัย 2 • เหตุ 3 • เหตุ 4 ปัจจัย 3 • เหตุ 5 • เหตุ 6 41 ผล
Covid-19 outbreak in Thailand Public health measures Domestic lockdown Poverty Lowering domestic consumptions Freezing economic activities Protection against violence, exploitation and abuse International trade disruption Tourism crash Covid-19 outbreak globally International lockdown Nutrition Education Social protection Industries dependent on foreign consumptions & export Public health measures Health Household income losses GDP Soft loan Macro economic impact Cash transfer Financial measures Current account Budget balance Unemployment Business disruption Tax deferral Subsidies to firms Prudential regulations Immediate economic impact 42 Service disruption Socio-economic impact assessment of COVID-19 : Thailand Job/working hours losses
2. Stakeholders Analysis Answering the WHO questions : Who contributes what? ใครเป็น actor ส าคัญในด้านไหนส าหรับการเปลี่ยนแปลงที่ต้องการสร้างให้เกิดขึ้น เป้าหมาย ส่วนกลาง ส่วน ภูมิภาค ส่วนท้องถิ่น ภาคธุรกิจ ภาค วิชาการ ภาคประชา สังคม
3. Gap Analysis ทำ ไมเขำจง ึไม ่ ทำ ส ิ ่ งทค ี ่ วรทำ เขำขำดอะไร
Gap types & consequences Type Consequences Solution I ขาดความรู้ความเข้าใจ ไม่ให้ความส าคัญ ข้อมูลที่ชี้ความส าคัญ มูลค่า ผลกระทบ ไม่รู้วิธีท า/วิธีการ ความรู้เชิงเทคนิค
Gap types & consequences Type Consequences Solution II ม ี เงอ ื ่ นไขทเ ี ่ ป็ นอ ุ ปสรรค • กฎระเบียบ ไม่กล้าท า เกรงผิด ระเบียบ ข้อมูลความรู้เพื่อการออก กฎระเบียบใหม่ • งบประมาณ ไม่สามารถท าได้ ระดมทรัพยากรหนุนจากภาคส่วน อื่นที่มีศักยภาพ • กลไกจัดการ rigid ไม่สามารถจัดการให้ เกิดผลลัพธ์ที่ต้องการได้ ออกแบบกลไกจัดการแบบ quadruple helix
Gap types & consequences Type Consequences Solution III ขาดความมั่นใจ ขาด แรงจูงใจ ไม่กล้าท า ไม่อยากท า สร้างแรงบันดาลใจ & จินตนาการ เพื่อนร่วมทาง/คนช่วยเติมเต็ม ออกแบบพื้นที่ทดลองท าโดยไม่ ต้องกลัวล้มเหลว
กำรสร้ำงกำรมีส่วนร่วมของ ภำคีในพื้นที่ กำรสร้ำงเป้ำหมำยร่วมและ ตัวชี้วัดรูปธรรม ด้วยข้อมูล กำรท ำแผนงำนโครงกำร แบบมีส่วนร่วม ข้อมูล กลไก กระบวน กำร
5. กำรสร ้ ำงกระบวนกำรเร ี ยนร ู ้ ร ่ วมก ั นตลอดโครงกำร (Learning loop) การเปลี่ยน mindset ท่าที ของคนเกิดจากการเรียนรู้และการมีปฏิสัมพันธ์ กับคนอื่นและข้อมูลใหม่ น าสู่การเปลี่ยนพฤติกรรมและการตัดสินใจ การเรียนรู้จึงเป็นหัวใจของกระบวนการสร้างการเปลี่ยนแปลง และความยั่งยืน หมุนวงจร PDCA 49
50 ภูมิสังคม แก้ปัญหาจากจุดเล็ก การมีส่วนร่วม ความรอบรู้ ความมีเหตุผล ระเบิดจากภายใน