1 BAB I WISATA BOGA A. Teks Tanggapan Deskriptif Kometensi Inti Kompetensi Dasar Memahami pengetahuan (faktual, konseptual, dan prosedural) berdasarkan rasa ingin tahunya tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya, terkait fenomena dan kejadian tampak mata. 3.1 Memahami teks hasil observasi, tanggapan deskriptif, dan eksposisi dalam bentuk informasi atau berita secara lesan dan tulis. 4.1 Menelaah dan menyunting teks hasil observasi, tanggapan deskriptif, dan eksposisi dalam bentuk informasi atau berita secara lisan dan tulis. I. KEGIATAN 1 : Tuladha Teks Tanggapan Deskriptif SEGA BORAN Lamongan duwe wisata boga sing mak nyus!, jarene pandhemen kuliner.Sasuwene iki saperangan wong ana sing mung kenal soto lan tahu campur minangka panganan khas Lamongan. Sakjane ana maneh kuliner khas Lamongan, yaiku sega boran. Menyang lamongan kurang afdhol yen durung ngincipi masakan khas Lamongan iki.Masakan prasaja sing unik lan ngangeni iki bisa gawe kelangenan, apa maneh kanggone pandhemen sambel. Anggone mangan sega boran biasane lesehan ing pinggir dalan, ing trotoar pinggire alun-alun, lan uga ing pasar-pasar ing kutha Lamongan. Bisa dipangan langsung kanthi bungkus pincuk kertas minyak lan godhong gedhang, utawa dibungkus digawa mulih. Sega boran bisa digoleki sawayah-wayah, prasasat 24 jam ana. Sega boran, saka jenenge wae wis cetha yen panganan iki didol sarana segane diwadhahi boran. Boran wadhah sega iki digawe saka pring sing diirati banjur dienam kaya dene tompo lan tumbu, ning ing pojok-pojoke diwenehi sikilan. Dene lawuhe sega boran yaiku bumbu abang Indikator: 3.1.1 Menjelaskan struktur teks tanggapan deskriptif secara lisan dan tulis. 3.1.2 Menentukan ciri bahasa teks tanggapan deskriptif secara lisan dan tulis. 3.1.3 Menyimpulkan isi tanggapan teks deskriptif secara lesan dan tulis.
2 kaya jangan bali kang isine; tempe, tahu, iwak pitik, iwak bandeng, kutuk, sili, urang lan uga endhog pitik. Lawuh tambahane yaiku rempeyek, urap – urap utawa krawu, sambel kemangi, endhog asin, endhog dadar, othak – othak, gimbal pohong lan empok sing digawe saka glepung trigu sing diwenehi ragi lan bumbu banjur dibentuk bunder terus digoreng. Yen dipangan rasane gurih, rada kecut lan empuk. Siji maneh lawuh tambahane, utamane kanggo bocah sing ora doyan pedhes yaiku pletuk. Pletuk biasane digawe saka kacang tanah sing diwenehi bumbu lan dialusake. Tugas 1 Mbangun konteks. Supaya luwih paham lan gamblang bab wisata boga, ayo mangsuli pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1. Apa sing kok weruhi bab panganan sing ana ing Jawa Timur ? .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 2. Coba aranana panganan sing kok weruhi ing daerah saliyane lamongan! .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 3. Sakliyane tahu campur lan soto lamongan, panganan apa maneh sing akeh lan klebu ciri khas Lamongan? .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 4. Mbokmenawa ing desamu, utawa awakmu tau mrangguli sawenehing panganan sing durung sepira dikenali, coba critakna ! .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. Tugas 2 NgenaliIsi Teks Tanggapan Deskriptif Tuladha teks tanggapan deskriptif ing dhuwur bisa kaperang dadi rong perangan. Coba jingglengana teks ing ngisor iki! 1. Lamongan duwe wisata boga sing mak nyus!, jarene pandhemen kuliner. Sasuwene iki saperangan wong ana sing mung kenal soto lan tahu campur minangka panganan khas Lamongan. Sakjane ana maneh kuliner khas Lamongan, yaiku sega boran. Menyang lamongan kurang afdhol yen durung ngincipi masakan khas Lamongan iki.Masakan prasaja sing unik lan ngangeni iki bisa gawe kelangenan, apa maneh kanggone pandhemen sambel. Anggone mangan sega boran biasane lesehan ing pinggir dalan, ing trotoar pinggire alunalun, lan uga ing pasar-pasar ing kutha Lamongan. Bisa dipangan langsung kanthi bungkus
3 pincuk kertas minyak lan godhong gedhang, utawa dibungkus digawa mulih. Sega boran bisa digoleki sawayah-wayah, prasasat 24 jam ana. 2. Sega boran, saka jenenge wae wis cetha yen panganan iki didol sarana segane diwadhahi boran. Boran wadhah sega iki digawe saka pring sing diirati banjur dienam kaya dene tompo lan tumbu, ning ing pojok-pojoke diwenehi sikilan. Dene lawuhe sega boran yaiku bumbu abang kaya jangan bali kang isine; tempe, tahu, iwak pitik, iwak bandeng, kutuk, sili, urang lan uga endhog pitik. Lawuh tambahane yaiku rempeyek, urap – urap utawa krawu, sambel kemangi, endhog asin, endhog dadar, othak – othak, gimbal pohong lan empok sing digawe saka glepung trigu sing diwenehi ragi lan bumbu banjur dibentuk bunder terus digoreng. Yen dipangan rasane gurih, rada kecut lan empuk.Siji maneh lawuh tambahane, utamane kanggo bocah sing ora doyan pedhes yaiku pletuk. Pletuk biasane digawe saka kacang tanah sing diwenehi bumbu lan dialusake. Sawise maca teks kasebut saiki wangsulana pitakon iki! 1. Jumbuh karo wacan “Sega Boran”, ukara iki terusna! Sega boran kalebu ............ .................................................................................................. 2. Bakul sega boran anggone nggelar dagangane ing ngendi wae? .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 3. Ing wanci apabisa tuku sega boran? .............................................................................................................................................. 4. Sega boran mangane ajang apa ? .............................................................................................................................................. 5. Jeneng sega boran iku dijupuk saka ngendi? .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 6. Lawuhe sega boran iku apa wae ? .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 7. Empok iku apa ? .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 8. Pletuk iku apa? .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. 9. Coba critakna maneh isine wacan ing dhuwur nganggo basamu dhewe ing ngarep kelas!
4 Tugas 3 Ngenali Struktur Teks Tanggapan Deskriptif Sawise maca teks asesirah “Sega Boran” mesthine awakmu bisa mangerteni perangane teks tanggapan deskriptif. Struktur teks tanggapan deskriptif saora-orane ana loro yaiku; identifikasi lan deskripsi bagian. Gatekna bagan ing ngisor iki! Sawise maca teks “Sega Boran” garapen lan rampungna ukara ngisor iki ! Sega Boran 1. Identifikasi: a. Lamongan duwe panganan khas werna – werna maceme b. ........................................................................................................................................ c. ........................................................................................................................................ d. ........................................................................................................................................ e. ........................................................................................................................................ f. 2. Deskripsi bagian: a. Sega boran iku segane diwadhahi boran b. Lawuhe sambel kaya bali kang isine ............................................................................. c. ........................................................................................................................................ d. ........................................................................................................................................ e. ........................................................................................................................................ f. ........................................................................................................................................ Struktur teks tanggapan deskriptif “Sega Boran” 2. Deskripsi bagian 1. Identifikasi
5 Tugas 4 Nerangake Titikan/ Ciri-cirine Teks Tanggapan Deskriptif Miturut panemune kelompokmu, coba saiki terangna nganggo basamu dhewe titikan/ ciri-cirine teks tanggapan deskriptif! .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. .............................................................................................................................................. Sawise maca teks lan nggarap tugas-tugas ing dhuwur, coba saiki terangna kepriye sturktur teks wacan “Sega Boran” ing dhuwur nganggo basamu dhewe! II. KEGIATAN 2 : Wacan ing ngisor iki mujudake critaku marang Amir, kanca lawasku nalika aku ing daleme Pakdhe Somat. Sawise mbentuk kelompok, coba jingglengana! Tahu Campur Ora kaya biasane aku ditimbali Pakdhe Somat ngrembug bab panganan.Panjenengane sajak renapenggalihe sawise maos tulisan ing sawenehing web ing internet. Ing kono disebutake yen panganan khas Lamongan sing diarani tahu campur iku kondhang nganti ing sakjabane tlatah Lamongan. Ngendikane Pakdhe Somat tahu campur Lamongan bisa ditemoni Ing kutha gedhe kaya dene Surabaya. Ing antarane bisa ditemoni ing Jl. Kalasan, Jl. Pacar Keling, Jl. Kedung Tarukan/ Dharmahusada, lan ing Jl. Kendangsari uga ana. INDIKATOR : 4.1.1 Menelaah Teks tanggapan diskriptif secara lisan dan tulis 4.1.2 Menyunting teks tanggapan diskriptif secara lisan dan tulis 4.1.3 Membaca hasil suntingan teks tanggapan diskriptif
6 Aku durung tau weruh panganan tahu campur Lamongan sing ana ing Surabaya mula aku banjur nyuwun pirsa pakdhe. Wih!, Mantep! rasane...Pakdhe Somat wis pirsa rasane, mangkane bisa ngendika mangkono. Pakdhe Somat ganti mundhutpirsa apa aku tau mangan tahu campur Lamongan mau. Aku matur yen ing Lamongan aku wis tau mangan nanging wis lali merga wis suwe.Malah werna-wernane apa wae aku ya wis ora eling kanthi cetha. Sawisengunjuk wedang kopi Pakdhe Somat dhawuh yen panganan tahu campur Lamongan iku kalebu panganan sing nganggo duduh utawa kuah. Olehe mangan mesthi wae nalikane duduhe isih panas, saora-orane anget. Yen wis adhem mesthi rasane ora enak tur njendhel amarga sejene ana irisan daging sapine, kalebu balung-balung sapi sing enom, sing mesthi ana gajihe utawa lemake. Duduh sing wis dibumboni iku ditambahi petis urang sing ndadekake rasane tambah khas lan enak. Minangka sumber karbohidrat, ing kono ana prekedel utawa gimbal pohong sing diiris-iris lan lonthong kanggo gantine sega. Jenenge wae tahu campur, genah ana tahune. Tahune arupa tahu goreng sing diiris-iris uga. Karo nyedhakake dhaharane pakdhe, aku banjur kelingan lan terus matur nambahi katrangane pakdhe mau yen tahu campur Lamongan iku uga ana mie kuninge, taoge utawa kecambah godhog, lan selada kriting sing diiris-iris. Loro maneh lawuhe sing mesthi ana, yaiku krupuk lan uga sambel, kanggone sing doyan pedhes. Tugas 5 Nelaah Teks Tanggapan Deskriptif Sawise njingglengi wacan “Tahu Campur” ing dhuwur, coba diskusia karo kancamu sakelompok, golekana struktur teks-e lan wenehana alasan kena apa kok mangkono! ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... .........................................................................................................................................................
7 Tugas 6 Mahami Basa Ngoko Lugu lan Basa Ngoko Alus Tabel ing ngisor iki mujudake katrangan tembung-tembung sing ana ing wacan “Tahu Campur” ing dhuwur: No. Tembung Krama Inggil (tembung kanggo nginggilake/ ndhuwurake/ ngluhurake wong tuwa/ wong sing dikurmati) Tembung Krama Andhap (tembung kanggo ngurmati wong tuwa/ wong sing dikurmati kanthi cara ngandhapake/ ngendhekake awake dhewe/ sing ngomong) Tembung Ngoko (tembung kanggo nuduhake/ ‘menunjukkan’ raket/ ‘keakraban’) 1. ditimbali diceluk 2. panjenengane dheweke 3. rena seneng 4. penggalihe atine 5. maos maca 6. ngendikane kandhane 7. nyuwun pirsa takon 8. pirsa weruh 9. ngendika kandha 10. mundhut pirsa takon 11. Matur kandha 12. ngunjuk ngombe 13. dhawuh kandha 14. dhaharane panganane Wacan “Sega Boran” ing KEGIATAN 1 nggunakake basa ngoko lugu amarga tembungtembunge/ kata-katane nganggo tembung-tembung/ kata-kata ngoko kabeh. Wacan “Tahu Campur” ing KEGIATAN 2 nggunakake basa ngoko alus amarga tembungtembunge/ kata-katane nganggo tembung-tembung/ kata-kata ngoko karo tembung-tembung krama inggil utawa krama andhap. Tembung krama inggil iku kanggo wong tuwa/ wong sing diajeni/dikurmati. (coba jingglengana maneh wacan “Tahu Campur” ing dhuwur!) Tembung krama andhap iku kanggo wong enom/ wong sing ngajeni/ ngurmati. (coba jingglengana maneh wacan “Tahu Campur” ing dhuwur!) Wacan “Tahu Campur” ing dhuwur minangka omongane penulis marang Amir, kanca akrabe penulis. Dene sing diomongake iku wong tuwa yaiku pakdhene penulis. Adhedasar katrangankatrangan mau, coba tembung-tembung ing tabel ngisor iki‘pelaku’ utawa paragane sapa, isinen tabel ing ngisor iki kanthi menehi cawang (v) !
8 No. Tembung ing wacan Sing ngomong Sing dijak omong Sing diomongake Wong enom Wong enom Wong tuwa (sing dikurmati) Penulis Amir Pakdhe Somat 1. ditimbali (sing nimbali sapa) v 2. panjenengane (paragane sapa) 3. rena (sing rena sapa) 4. penggalihe (penggalihe sapa) 5. maos (sing maos sapa) 6. ngendikane (sing ngendika sapa) 7. nyuwun pirsa (sing nyuwun pirsa sapa) 8. pirsa (sing pirsa sapa) 9. ngendika (sing ngendika sapa) 10. mundhut pirsa (sing mundhut pirsa sapa) 11. matur (sing matur sapa) 12. ngunjuk (sing ngunjuk sapa) 13. dhawuh (sing dhawuh sapa) 14. dhaharane (dhaharane sapa) Tugas 7 Nyebutake Jinising Tembung ing Wacan Wacanen maneh teks “Tahu Campur” ing dhuwur mau. Ing kono bisa ditemokake tembung aran, tembung sesulih purusa, tembung kriya, lan tembung kahanan. 1. Tembung aran (kata benda) tuladhane: apem, wingka, kranjang kertas, lsp. 2. Tembung sesulih purusa (kata ganti orang) tuladhane: aku, dheweke, lsp. 3. Tembung kriya (kata kerja) tuladhane: ngiris, masak lsp.
9 4. Tembung kahanan (kata sifat) tuladhane: asin, pedhes, legi, lsp. Papan nggarap: 1. Tembung aran: ............................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... .. ............................................................................................................................................... . 2. Tembung sesulih purusa: ............................................................................................................................................... . ............................................................................................................................................... . ............................................................................................................................................... . 3. Tembung Kriya ............................................................................................................................................... . ............................................................................................................................................... . ............................................................................................................................................... . 4. Tembung Kahanan ............................................................................................................................................... . ............................................................................................................................................... . ............................................................................................................................................... . Coba saiki wenehana dudutan/ simpulan, tembung krama inggil lan tembung krama andhap iku mesthi jinis tembunge apa wae! ........................................................................................................................................................... ...........................................................................................................................................................
10 Tugas 8 Ngetrapake Basa Ngoko Lugu lan Basa Ngoko Alus Sawise mahami basa ngoko lugu lan basa ngoko alus, coba wacan “Tahu Campur” ing dhuwur wacanen ing ngarep kelas nanging paraga Pakdhe Somat diganti kancamu dhewe! Tugas 9 Nyunting Teks Tanggapan Deskriptif Nyunting teks yaiku nyiapake naskah siap terbit. Dene non teknik lan teknik nyunting teks mau bisa nggunakake katrangan-katrangan ing ngisor iki. Non Teknik: 1. Naskah pawartane bisaa jumbuh karo aturan-aturan jurnalistik, paling ora faktual/ cocog karo kanyatan lan narik kawigaten/ ‘menarik’. 2. Nggatekake apa panemune penulis luwih dipentingake. 3. Njaga aja nganti ana sing ‘kontras’ ing sajroning sanaskah. 4. Tulisan naskah kudu ngemot sopan santun. Teknik: 1. Nggabungake tembung-tembung utawa ukara-ukara sing nunggal teges. 2. Nyusun ukara-ukara supaya cocog karo struktur teks tanggapan deskriptif. 3. Nggoleki kesalahan tulis 4. Nggoleki kesalahan tandha wacan. 5. Nggoleki kesalahan panganggone huruf gedhe lan huruf cilik. Ing ngisor iki ana gambar panganan khas Lamongan uga. Sawise gawe kelompok coba saben anggota kelompok gawea ukara/ kalimat sakakeh-akehe adhedhasar gambar kasebut! Ukaraukara iku mau kumpulna banjur suntingen supaya dadi teks tanggapan deskriptif kanthi struktur teks tanggapan deskriptif kang bener!
11 Papan kanggo nulis teks tanggapan deskriptif sing wis siap terbit: ........................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................... Naskah sing wis dadi diijolake karo kelompok liya supaya diedit maneh lan pungkasane bisa ngasilake naskah teks tanggapan deskriptiif sing luwih apik. Yen wis rampung banjur diwaca ing ngarep kelas lan sabanjure dikumpulake, dibiji guru.
12 BAB II TATA BASA,TATA WICARA A. Teks tanggapan deskriptif Kometensi Inti Kompetensi Dasar 3. Memahami pengetahuan (faktual, konseptual, dan prosedural) berdasarkan rasa ingin tahunya tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya, terkait fenomena dan kejadian tampak mata. 3.2 Memahami struktur teks, dan unsur kebahasaan dari teks lisan dan tulis ntuk menceritakan pengalaman pribadi, profil tokoh, kegiatan atau peristiwa. 4. Mencoba, mengolah, dan menyaji dalam ranah konkret ( menggunakan, mengurai, merangkai,memodifikasi, dan membuat ) dan ranah abstrak ( menulis, membaca, menghitung, menggambar, dan mengarang ) sesuai dengan yang dipelajari di sekolah dan sumber lain yang sama dalam sudut pandang/teori. 4.2 Menceritakan pengalaman pribadi , profil tokoh, kegiatan atau peristiwa dengan menggunakan tata krama INDIKATOR : 3.2.1 Menjelaskan struktur teks profil tokoh. 3.2.2 Mengidentifikasikan unsur kebahasaan teks profil tokoh. 3.2.3 Menyimpulkan isi teks profil tokoh. 4.2.1 Menuliskan teks profil tokoh dengan menggunakan bahasa yang sesuai kaidah 4.2.2 Membaca teks profil tokoh yang telah ditulis 4.2.3 Menceritakan profil tokoh dengan menggunakan tata krama. Wacanan wonten ngandhap menika sampeyan waca kanthi tliti lan permati ! Sampeyan cathet utawi sampeyan sukani tandha tumrap tembung – tembung utawi ukara ingkang wigati lan dereng/kirang sampeyan mangertosi! Febry Rendra Febriani Putri Muslimah Indonesia saka Lamongan Selawase iki kontes kecantikan luwih nengenake kasulistyaning lair senajan syaratsyarat liyane kayadene kelantipan, wawasan,lan ilmu pengetahuan uga dadi syarat kang baku supaya bisa ngrebut makuthaning ratu kasulistyan.Nanging bebarengan karo majuning syiar Islam lan saya akehe wanita Indonesia sing nganggo jilbab banjur ana sing ada – ada gawe kontes utawa pemilihan Putri Muslimah Indonesia sing mentas dianakake dening salah siji sawijining stasiun televisi swasta ing Jakarta lan sawijining panitia ing Surabaya. Putri muslimah Indonesia ora mung mbiji kasulistyane wanita wae nanging kang luwih ditengenake ayuning batin lan akhlak sarta kawruh agama islam kang becik.
13 Feby Rendra Febriani , biasa diceluk Feby kang umure 18 tahun iku, manggon ing perumahan Deket, lamongan. Lair saka ibu Yanik P Asmarani lan ramane, Rendra Irwanto sing wis kapundhut, saiki sekolah ing SMA Negeri 2 Lamongan , lan Alumni SMP N 1 Lamongan. Sadurunge melu ajang kontes Putri Muslimah Indonesia, Feby minangka Yuk Lamongan 2012, banjur finalis pemilihan putri Raka – Raki Jawa Timur. Pengalamane mau bisa kanggo sangu melu ajang pemilihan Putri Muslimah Indonesia lan bisa kasil senajan RUNNER UP.Dening para penonton Feby kapilih minangka Putri Muslimah Indonesia Favorit.” Aku ora ngira babar pisan yen bakal kapilih dadi Putri Muslimah Favorit lan Runner Up I,’ mangkono kandhane Feby nalika bali nyempatake menyang pasareane Sunan Giri ing Gresik. Miturut Feby. Nganggo jilbab ora ngurangi kebebasan kanggone remaja putri nindakake apa wae, malah katon luwes lan ayune merga tansah eling marang statuse minangka muslimah,mula Feby ngajab supaya saben taun ajeg dianakake pemilihan Puteri Muslimah, ing tingkat Propinsi lan Nasional, saengga bisa njurung para remaja putri padha nganggo jilbab. A. NEGESI TEMBUNG ING WACAN ( MENGAMATI ) Sawise maca wacan “Febry Rendra Febriani Putri Muslimah Indonesia saka Lamongan” tulisen tembung – tembung kang wigati lan golekana tegese kanthi diskusi karo kelompokmu! 1. kasustyaning = ........................................................... 2. kalantipan = ........................................................... 3. ......................... = ........................................................... 4. .......................... = ............................................................ 5 ............................ = ........................................................... 6. .......................... = ........................................................... 7. .......................... = .......................................................... 8. ........................... = ............................................................ 9. ............................ = ........................................................... 10. ......................... = ..........................................................
14 B. MANGSULI PITAKONAN WACAN ( MENANYAKAN ) Pitakonan ing ngisor iki wangsulana kanthi cara diskusi karo kelompokmu ! 1. Sering kita meruhi ing tayangan televisi, bab anane kontes – kontes saemper karo kontes Pemilihan Putri Muslimah Indhonesia. Coba kontes apa wae iku ? ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... 2. Ing antarane maceme kontes sing kok sebutake ing nomer siji mau, jinis kontes apa sing paling kok senengi? ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... 3. Apa sebebe ? Sebab......................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... 4. Wacan ing ndhuwur kadadeyan saka pirang pada? ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... .................................................................................................................................. 5. Pada endi kang nerangake bab – bab kang dibiji saka kontes Putri Muslimah Indonesia ? ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... .................................................................................................................................. 6. Coba tulisna unine pada kang dimaksud ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... .................................................................................................................................. 7. Struktur teks tokoh “Febri Rendra Febriani “ kedadeyan saka : a. Majune syiar Islam lan saya akehe wanita Indonesia kang nganggo jilbab, salah sijine stasiun televisi banjur ada – ada ngaanakake lomba kontes Putri Muslimah Indonesia.
15 ( lelandhesan/latar belakang ) b. ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ ( Titikan / ciri – ciri/kriteria ) c. ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................. ( Identitas tokoh ) d. ............................................................................................................................................... ................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. ( Identitas ) e. .............................................................................................................................................. ................................................................................................................................................ ( Pendapat / panemu ) 6. Wacan ing ndhuwur migunakake basa ngoko lugu lan ngoko alus utawa ngoko andhap. Coba temokno endi ukara kang migunakake ngoko andhap lan banjur tulisen ! ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... 7. Sapa asmane Ibu lan ramane Febri Rendra Febrianti ? ...........................................................................................................................................................
16 8. Ing ngendi Febri R.F. anggone ngangsu kawruh nalika isih SMP ? ........................................................................................................................................................... 9. Saka wangsulamu soal nomer 5 ing dhuwur mau, owahana dadi basa krama. Garapen kanthi andum pagaweyan karo kanca – kanca sakelompokmu. Yen wis garapan mau gabungna dadi siji lan saben anggota kelompok kudu nyathet kabeh garapan. a. Majengipun syiar Islam lan saya kathahipun wanita Indonesia ingkang ngangge jilbab, salah setunggaling stasiun televisi lajeng ada – ada a lomba kontes Putri Muslimah Indonesia. b. ............................................................................................................................................... c. …………………………………………………………………………………………….. d. …………………………………………………………………………………………….. e. …………………………………………………………………………………………….. 10. Critakna ing ngarep kelas sacara giliran estafet, asile kerja kelompokmu mau ! C. NGGOLEK TULADHA TOKOH / PROFIL ( MENGUMPULKAN INFORMASI ) Febri Rendra Febrianti ana ing wacan ndhuwur kalebu “profil “. Coba goleka tuladha liya pawongan kang bisa diarani tokoh utawa pantes sinebut profil, saka media – media sing ana. Bisa saka TV, ma jalah, internet lan liya – liyane. Sabanjure isenana titik – titik ing ngisor iki cundhuk karo prentahe ! 1. Tulisen teks crita sing wis kok temokne ! ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ...........................................................................................................................................................
17 ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ............................................................................... 2. Diskusia karo kancamu sakelompok. Temokna struktur teks- e ? ( saemper karo nomer 5 ing ndhuwur) ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ( .....................................................) ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................... ( .................................................. .... ) ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ( .......................................................) ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................ 3. Saka wacan sing wis koktulis ing paragraf siji lan loro, coba gawea ukara kang kadadeyan saka Jejer, Wasesa, Lesan ( JWL : tuladhane “ Febri R.F. melu lomba Putri Muslimah Indonesia ) a. ..................................................................................................................................... b. .................................................................................................................................... 4. Saka wacan sing wis koktulis ing paragraf telu lan papat, coba gawea ukara kang kadadeyan Jejer, Wasesa, Katrangan ( JWK : tuladhane “ Febri R.F. melu lomba ing Jakarta ) a. ..................................................................................................................................
18 b. ......................................................................................................................................... 5. Saka wacan sing wis kok tulis mau, coba gawea pitakonan bab isine wacan, 3 pitakonan lan jawaben pisan. Kanggo nggarap iki diskusia andum gawe karo kelompokmu ! a. Pitakonan : ............................................................................................................................ Jawaban : ........................................................................................................................... b. Pitakonan: ........................................................................................................................... Jawaban : ............................................................................................................................ c. Pitakonan : .......................................................................................................................... Jawaban : ........................................................................................................................... 6. Sawijining “tokoh” iku ana kang asifat tokoh lokal ( kabupaten), tokoh regional ( propinsi ), tokoh Nasional ( negara), lan tokoh internasional ( dunia ). Saka katrangan kasebut, tokoh sing kok temokake kegolong sing endi ? ................................................................................................................................................. 7. “Tokoh” sakliyane dibedakake adhedhasar wilayah, uga digolongake adhedhasar bidang keahliane. Umpamane tokoh bidang ekonomi, sosial, budaya, seni, keagamaan, kenegaraan, pangan, sandhang Lingkungan, pendikan, lan sakpanunggalene. Saka katrangan iki, tokoh/profil sing kok temokake mau kegolong tokoh bidang apa ? .................................................................................................................................................. D. DISKUSI KELAS ( Mengasosiasikan ) 1. Asil garapan kelompokmu ( C ) ijolna karo asil garapane kelompok liya. 2. Bandingna garapankelompokmu lan kelompok liya, banjur wangsulana pitakonan iki. NO. URAIAN BAHASAN ASILE KELOMPOKMU ASILE KELOMPOK LIYA 01 Struktur teks profil tokoh .................................................... .................................................. .................................................. .................................................. .................................................. ................................................. .................................................... .................................................. .................................................. .................................................. .................................................. .................................................
19 02 Jinise basa teks profil tokoh ( unggah – ungguh ) .................................................... .................................................. .................................................. .................................................. .................................................. .................................................... .................................................. .................................................. .................................................. .................................................. 03 “Ketokohan “ / jinese tokoh ( wilayah, bidang ) .................................................. ................................................... .................................................. .................................................. ................................................... .................................................. 04 Dudutan / kesimpulan .................................................... .................................................. .................................................. .................................................. .................................................. .................................................... .................................................. .................................................. .................................................. .................................................. E. MBIWARAKAKE ( MENGOMUNIKASIKAN ) 1. Tulisen teks diskripsi profil tokoh sing oleh saka media. ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... 2. Wacanen asil tulisanmu ! 3. Owahana dadi basa krama lan banjur Critakna ! ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ...........................................................................................................................................................
20 ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... KAWRUH PARAMASASTRA 1. PERANGANE UKARA Ukara iku wedharing gagasan kang kalairake sarana basa utawa tetembungan. Saka andharan iki perangane ukara kadadeyan saka : a. JEJER = mujudake perangane ukara sing pokok. ( Pokok kalimat / subjeck ) b. WASESA = mujudake perangane ukara kang nerangake kegiatan/kahanane Jejer c. LESAN = mujudake perangane ukara kang dadi tujuan / sasarane jejer / wasesa d. KATRANGAN = mujudake perangane ukara kang dadi katrangane ukara. Tetembungan bisa kasebut ukara sampurana saora – orane duwe Jejer la n wasesa. Sanajan dawa barisan tetembungan mau yen durung bisa ngenggoni fungsi Jejer lan wasesa ora bisa kasebut ukara sampurna. Tuladha : a. Febri Rendra F. lomba putri muslimah indonesia. ( J W L ) b. Febri Rendra F. lomba ing Jakarta ( J W K ) c. Febri Rendra F. Trenyuh ( J W ) 2. TATA KRAMA / UNGGAH – UNGGUH BASA Tatakrama / Unggah – ungguh basa mono mujudake undha – usuke basa kang gunane kangge aweh pakurmatan marang sok sapaa wae sing diajak guneman. Undha – usuke basa kadadeyan saka : Ngoko lan Krama. Ngoko ana ngoko andhap /alus, lan ngoko lugu. Krama ana Krama lugu lan Krama inggil / alus Ana kalodhangan iki ayo sinau sethithik bab Krama lugu. Krama lugu ana uga kang ngarani krama madya. Titikane basa krama lugu : - Tembung – tembune krama lugu kabeh. - Ater – ater ( awalan ) di- = dipun, dak - = kula, kok- = sampeyan - Panambang : -e = ipun, - ne = nipun, - ake = aken
21 - Digunakake dening ; Wong dewasa karo wong dewasa sing wis akrab ing lingkungan pasar, pertanian, perikanan ; - Tuladha : a) Para petani ing Lamongan tumut remen putri muslimah Lamongan saged dados pemenang minangka juara faforit. b) Pemenangipun lomba putri muslimah Indonesia mboten namung sulistya mawon, nanging ugi lantip lan jembar kawruhipun. - Tuladha tetembungan krama lugu: NGOKO KRAMA LUGU KRAMA INGGIL KATRANGA N Aku kula Dalem,kawula Kowe sampeyan panjenengan Dheweke, dhewekan Piyambakipun,piyambak an Panjenenganipu n, piyambakan Iki,iku,ika,kae,ku wi Niki,niku,nika,nika,niku Menika,punika Sing,kang, ingkang ingkang Wis,aja,sakwise Sampun,sampun, sasampunipun Sampun,sampun , sasampunipun Durung,sakdurung e Dereng, sakderengipun Dereng, sakderengipun Lan,karo, Kalih kaliyan Wae,bae mawon kemawon SANDHANGAN SWARA Ana ing tulisan Jawa ana kang diarani sandhangan swara. Sandhangan iki gunane kanggo menehi uni marang aksara Jawa legena. Wujude Sandhangan Swara kaya ing ngisor iki ! NO LATIN JAWA TULADHA 01 I / wulu 02 U / suku
22 03 E / taling 04 “e” / pepet 05 O / taling tarung Ukara iki tulisen nganggo aksara Jawa ! Susi saiki lagi muter – muter tuku : tengiri, tahu, tholo, katene di bali.
23 BAB III KABUDAYAN A. Teks Cerita wayang : Wacan ing ngisor iki wacanen kang titi! Gugure Bisma Sang Senopati Agung Perang Baratayuda wis ngancik dina kang kaping lima. Wadyabala Pandhawa wis sapirang-pirang kang dadi kurban, klebu Prabu Salya lan Raden Drestajumena. Kanggo nerusake perang, Prabu Sujudana disengkuyung para rayine kayata Dursasana, Durmagati, Dursilawati lan liyan-liyane, misuda Resi Bisma pinangka Senopati. Kahanan mau ndadekake gorehe para Pandhawa, sebab saliyane Resi Bisma kuwi sekti mandra guna, uga sesepuh para Pandhawa. Mula saka iku Pandhawa banjur nyuwun iguh pratikel marang Prabu Kresna kanggo ngadhepi Senopatine Kurawa. “ Arjuna, adhiku wong bagus, ana cara sing bisa kanggo ngrantasi reruwet iki, yen tha sliramu lila.” Ngono pangandikane Prabu Kresna marang Arjuna, nalika para Pandhawa, yaiku Puntadewa, Bima, Arjuna, Nakula, Sadewa lan Prabu Kresna nganakake pirembugan. “ Nuwun Inggih Kakang Prabu, mangga enggal ngendika kula nglilakaken jiwa raga kula” Arjuna sumaur. “Yen ngono dhi, saiki kantinen ingkang garwa Dewi Wara Srikandhi, marak sowan mrene” Arjuna gage nyusul Dewi Wara Srikandhi ing papan pelereman ing sapinggiring tegal Kurusetra. Nalika Sang Arjuna rawuh, Dewi Wara Srikandhi isih ngarih-arih ingkang mbakyu yaiku Dewi Drupadi ya garwane Raden Puntadewa sing nangis amarga wis ditinggal seda ingkang rama Prabu Salya uga Kangmase ya Raden Drestajumena. “ Yayi, Garwaku Dewi Wara Srikandhi, sliramu diutus Kangmas Prabu Kresna saiki uga sowan ing ngarsane” , ngono Arjuna anggone ngendika karo ingkang garwa. Tanpa suwala Dewi Srikandhi ndherekake ingkang garwa. Sawise tekan ngarep Prabu Kresna lan para kadang Pandhawa. Prabu kresna banjur ngendikan “ He, Wara Srikandhi, dinane iki wadyabala Pandhawa butuh senopati kanggo ngadhepi Resi Bisma, ora ana liya sing bisa nandhingi kajaba amung sliramu, apa kira-kira sliramu sanggup ngayahi jejibah iki?” “ Nuwun Kakang Prabu, kula ingkang boten sarujuk menawi adhi Wara Srikandhi kedah jumeneng senopatinipun Pandhawa, aluwung kula piyambak ingkang majeng dados senopati” Arjuna gage nyaut pangandikane Prabu Kresna.
24 BAB IV KASUSASTRAN A. Tembang Dolanan Kometensi Inti Kompetensi Dasar 3. Memahami pengetahuan (faktual, konseptual, dan prosedural) berdasarkan rasa ingin tahunya tentang ilmu pengetahuan, teknologi, seni, budaya, terkait fenomena dan kejadian tampak mata. 3.4 Memahami struktur teks, unsur kebahasaan, dan pesan moral lagu tembang macapat dan kreasi secara lisan dan tulis. 4. Mencoba, mengolah, dan menyaji dalam ranah konkret ( menggunakan, mengurai, merangkai,memodifikasi, dan membuat ) dan ranah abstrak ( menulis, membaca, menghitung, menggambar, dan mengarang ) sesuai dengan yang dipelajari di sekolah dan sumber lain yang sama dalam sudut pandang/teori. 4.4 melagukan dan mengungkapkan pesan tembang macapat dan lagu kreasi INDIKATOR : 3.4.1 Mengidentifikasi struktur teks lagu kreasi 3.4.2 Mengklasifikasi unsur kebahasaan teks lagu kreasi 3.4.3 Menyimpulkan pesan moran lagu kreasi 4.4.1 Membaca notasi lagu kreasi 4.4.2 Melagukan tembang lagu kreasi A. MACA LAGU KREASI ; TEMBANG DOLANAN ( MENGAMATI ) Gatekna tembang dolanan sapada iki, wacanen / tembangna kanthi nyuwuna bimbingan gurumu ! BUTA –BUTA GALAK ( Slendro pathet manyura ) . / . 6 6 6 / 2 . 2 3 / 5 3 6 5 / 3 Bu ta ga - lak po lah - mu lunjak lun- jak . 3 / 6 6 3 6 / 5 5 3 6 / 5 5 3 3 / 2 Mla - ku cingkrak cingkrak nyandhak kun - ca nu – li tan - jak . . 2 / 1 3 2 1 / 2 . 6 2 / 3 3 6 5 / 3 Nga - deg ba li ma - neh ru – pa - mu ting ce – lo - neh
25 . . 3 / 6 6 3 6 / 5 5 3 6 / 5 5 3 3 / 2 Ku - wi bu – ron a - pa daksengguh bu – ron kang a - neh . . . / . 6 6 1 / 2 2 2 3 / 6 5 6 1 / 2 Hla wong ko - we we we sing marah marah - i . . . / . 6 6 1 / 2 2 2 3 / 6 5 6 1 / 2 Hla wong ko - we we we sing marah marah - i . . 5 / 6 1 5 6 / 3 . . 3 / 5 6 5 3 / 2 Ga - we-mu sok ngo - no ga - we -mu sok ngo - no . 2 2 / 2 2 6 1 / 2 . . 2 / 2 . 2 . / 2 A - yo pa – dha ba - li prog prog prog prog / . 2 2 2 / 2 . 2 2 / 2 3 6 1 / 2 Ga – lo ka - e ma ta - ne plerok ple - rok 2 . / 2 . 2 . / 2 . 2 2 / 2 3 6 1 / 2 Rok rok rok rok ku-lit - e ambengke - rok 2 . / 2 . 2 . / 2 Rok rok rok rok . 6 / 1 . 2 6 5 3 / 5 6 2 5 / 3 . 1 2 1 / 6 Ya ku lit e am - beng - ke - rok ( Pethikan Padhalangan HBS Solo ) Struktur tembang dolanan sapada ing ndhuwur kadadeyan saka : 1. Titi laras, yen istilah basa Indonesi a notasi. Tembang Buta – Buta Galak ing ndhuwur larase Slendro. Titi laras Slendro : 1 2 3 5 6 1 Ji ro lu ma nem ji, Titi laras Pelog : 1 2 3 4 5 6 7 Ji ro lu pat ma nem pi 2. Cakepan, yen istilah basa Indonesia syair . Cakepane tembang Buta – Buta Galak :
26 Buta galak polahmu lunjak – lunjak Mlaku cikrak – cikrak nyandhak kunca nuli tanjak .......................................................................................................... .......................................................................................................... ......................................................................................................... ........................................................................................................... .......................................................................................................... .......................................................................................................... ......................................................................................................... .......................................................................................................... ........................................................................................................ ......................................................................................................... 3. Yen dijingglengi syair tembang Buta – Buta Galak iku akeh tetembungan kang basane / swarane padha. Kayata : galak karo lunjak Cikrak karo tanjak Swara –ak ana galak lan lunjak, sarta –ak ana cikrak lan tanjak, iku diarani purwakanthi guru swara. Coba golekana purwakanthi guru swara liyane sing ana teks tembang Buta – Buta Galak mau ! ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... ........................................................................................................................................................... B. WANGSULANA PITAKONAN ING NGISOR IKI ! ( Menanya ) 1. Dideleng saka blegere ( struktur fisik ), tembang dolanan “Buta – Buta Galak” ing ndhuwur arupa : ............................................ lan ......................................... 2. Tembang “ Buta – Buta Galak “ ing ndhuwur mau larase ................................. 3. Cakepan tembang “Buta – Buta Galak ing ndhuwur kedadeyan saka ...........gatra ( larik )
27 4. Coba tulisna titilaras kang dienggo ing tembang “Buta – Buta Galak “ .................................................................................................................................................. 5. Pesan moral / amanat kang bisa ditangkep saka tembang sapada ing ndhuwur yaiku : ................................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................................ 6. Polahe buta galak kepriye? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 7. Rupane buta galak kepriye ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 8. Sing cingkrak – cingkrak iku apane ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 9. Ing cakepane tembang buta – buta galak mau apa ana tembung entar( kata bermakna kias )? Yen ana Coba tulisen lan golekana tegese ! .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 10. Titilaras iki coba wacanen , lan banjur tulisen pamacane ! 5 5 6 1 / 5 5 6 1 / 5 5 2 2 / 5 5 3 . / .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... C. NGGOLEK TULADHA TEMBANG KREASI / DOLANAN ( MENGUMPULKAN INFORMASI ) Tembang “ Buta – Buta Galak “ iku klebu tembang jawa kreasi perangan tembang dolanan. Tembang jawa kreasi liyane ana tembang Campursari, Langgam. Tembang Jawa sakliyane tembang kreasi, uga duwe tembang liyane kang digolongake tembang tradisional, yaiku ; Tembang Macapat, Tembang Gedhe lan Tembang Tengahan. Yen ing tembang kreasi ora ana paugeran kang baku , ing tembang tradisional iki diatur dening paugeran tartamtu sing jenenge ;
28 a. Guru gatra = cacahe / jumlahe gatra ( larik ) saben sapada ( sabait ) b. Guru wilangan = cacahe wanda ( kecap / suku kata ) saben gatra c. Guru lagu = dhong – dhinge swara ing saben pungkasane gatra 1. Goleka tuladha tembang kreasi liyane ing media cetak utawa media elektronik karo kelompokmu! Upayakna ana titilarase. Banjur tulisen ing ngisor kene : ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. 2. Saka teks tembang kreasi sing wis koktulis mau, golekana tembung – tembung sing duwe teges entar ( makna kias ) uga sing duwe teges lugu ( makna lugas ) NO. TEMBUNG WANTAH TEMBUNG ENTAR Tembung entar tegese 01 02 03
29 04 05 3. Titi laras saka tembang kreasi saka kelompokmu klebu titilaras apa? ..................................................................................................................................... Apa alasane ? ...................................................................................................................................... 4. Cakepane tembang kreasi kelompokmu ana pirang gatra ? ...................................................................................................................................... 5. Amanat utawa piwulang apa kang bisa dijupuk saka tembang kreasi saka kelompokmu ? ............................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... .............................................................................................................................................. D. DISKUSI KELAS ( MENGASOSIASIKAN ) Asile diskusi kelompokmu, ijolna karo kelompok liya. Bandingna asil diskusi kempokmu karo asile diskusi kelompok liya sing kok ijoli, lan isenana data ngisor iki ! NO ASPEK ASIL KERJA KELOMPOK ASIL KERJA KELOMPOK LIYA 01 Irah - irahan .............................................. ................................................. 02 Jinise titi laras ................................................ ................................................ 03 Cacah gatra ................................................ ................................................ 04 Tembung entar ................................................. ................................................ 05 Tembung wantah/lugu ................................................. ................................................. ................................................. .................................................
30 E. MBIWARAKAKE ( MENGKOMUNIKASIKAN ) 1. Wacanen titil laras saka tembang kreasi asil diskusi kelompok mu ! 2. Tembangna tembang kreasi asil diskusi kelompokmu kanthi migatekake “wirama, wirasa, dan miraga ! ( irama, penghayatan, ekspresi ) 3. Kanggo kelompok sing durung tampil, coba gatekna penampilane, lan bijinen kanthi cara ngiseni data ing ngisor iki ! KELOMPOK SING DI AMATI/DITANGGAPI : ............................................................. NO ASPEK TANGGAPAN APIK BANGET ( 5 ) APIK ( 4 ) RADA APIK ( 3 ) ALA ( 2 ) ALA BANGET ( 1 ) 01 Pamacane Titi laras ................... ................. .................. .................. .................. 02 Nglagokake Tembang a. wirama b. wirasa c. wiraga .................... .................... ................... ................ ................ ................ .................. ................. ................. ................. ................ ................ ................. ................. ................ Jumlah .................. ................ ................. ................ ................ Saka jumlah bisa didudut : Biji 20 - 25 = A ( apik banget ) 15 - 19 = B (apik ) 10 - 14 = C (cukup) < 10 = D ( kurang )
31 KAWRUH A. TEMBUNG ENTAR Tembung Entar iku tembung kang nduweni teges ora sawantahe / ora salugune/ ora sakbenere. Yen ing basa Indonesia makna kias/ kiasan. Tuladha Tembung Entar : 1. abang kupinge = nesu 2. adol bagus / ayu = pamer bagus / ayu 3. adol kringet = nyambut gawe kasar 4. alus tembunge = tembunge kepenak dirungokake 5. bening atine = sumeh / grapyak ........................................... lsp (coba goleka tuladha liyane saka Sapala , Pepak utawa media liyane ) B. KRAMA ALUS / KRAMA INGGIL Krama alus utawa krama inggil, mujudake tataran undha – usuke basa jawa sing paling dhuwur. Titikan saka basa krama alus / inggil : - Tembung – tembunge krama inggil / alus - Awake dhewe bocah migunakake krama lugu - Kang migunakake : a. ) anak marang wong tuwa b.) murid marang guru c. ) wong enom marang wong tuwa d.) rewang / pembantu marang majikan e.) wong dewasa kro wong dewasa sing durung akrab ing kalangan piyayi ( bangsawan ) Tuladha : a. Bapak / ibu kula nyuwun pamit badhe bidhal sekolah, mugi kersa panjenengan paring restu dhumateng kula. b. Pak / Bu guru kepareng kula nyuwun pirsa soal nomer sekawan menika kadospundi? c. Pakdhe simbah gerah menapa kok ngantos penjenengan dherekaken dating rumah sakit ? d. Ndara , bumbon wonten pawon sampun telas, menawi tindak peken nuwun sewu panjenengan mundhut nggih.
32 e. Nuwun sewu mbak, panjengan menika sinten, lajeng menapa wonten ingkang dipun kersakaken ? C. SANDHANGAN PANYIGEG WANDA Ing patemon sakdurunge, sampeyan wis nyinaoni bab sandhangan swara, ana kalodhangan iki ayo padha nyinau bab sandhangan panyiege wanda utawa sandhangan paten. Gatekna katrangan ing ngisor iki kanthi tliti lan premati ! NO LATIN JAWA TULADHA 01 Ceak / sigeg “ng” 02 Layar / sigeg “r” 03 Wignyan/ sigeg “h” 04 Pangkon / sigeg kaya aksara sing dipangku 05 Nga lelet /gantine wanda “le “ 06 Pa ceret / gantine wanda “re”
33