ฆ.การเก็บเมล็ดพันธุ์

การเก็บเมลด็ พันธ์ไุ ว้ใชใ้ นครวั เรือนอย่างงา่ ย 51

3.4 วธิ ีการเกบ็
1) ท�ำ การเกบ็ เกยี่ วฝกั ทแี่ กเ่ ตม็
ที่ สีฝักเปลย่ี นเปน็ สนี �ำ้ ตาลออ่ น นำ�มาผ่งึ ลมให้
แหง้ 3 – 4 วัน
2) แกะเมล็ดออกจากฝักและ
น�ำ ไปผง่ึ แดด 1 - 2 วนั จนเมลด็ แหง้ จากน้ัน
น�ำ มาผึ่งในร่มให้เย็น
3) นำ�เมล็ดไปคลุกกับข้ีเถ้า
ป้องกันโรคแมลงทำ�ลายและเก็บไว้ในภาชนะ
อับลม (แนะน�ำ ใหเ้ ปน็ ถงุ กระดาษ)
4) เขียนชื่อ/วันเดือนปีที่เก็บ
แล้วพับใส่ในถุงพลาสติกเก็บไว้ในตู้เย็นเพื่อ
รักษาอัตราการงอก และลดการหายใจของ
เมลด็ พนั ธใ์ุ ห้น้อยท่ีสดุ
3.5 วิธีสังเกตเมล็ดสมบูรณ์
ของพืช เมล็ดมีสีเสมอกัน ไม่แตกหัก ไม่มี
รอ่ งรอยแมลงเขา้ ไปท�ำ ลาย มนี �ำ้ หนกั พอเหมาะ

41.ถบั่วพบู

4.1 ลกั ษณะของผล/ฝัก (สด) ฝกั สมบรู ณไ์ ม่คดงอ สเี ขยี วสด
4.2 อายพุ นั ธ์ุ อายุ 170 วัน
4.3 ลักษณะการแกข่ องฝัก/ผล : สขี องฝักจะเปลีย่ นเป็นสนี �ำ้ ตาล

52 การเกบ็ เมลด็ พันธุไ์ วใ้ ช้ในครัวเรอื นอยา่ งงา่ ย

การเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ในครัวเรือนอย่างงา่ ย 53

4.4 วิธีการเก็บ
1) ทำ�การเก็บเกย่ี วฝกั ทแ่ี กเ่ ต็ม
ท่ี สฝี ักเปลยี่ นเป็นสีน้ำ�ตาล นำ�มาผ่งึ ลมใหแ้ ห้ง
3 - 4 วนั
2) แกะเมลด็ ออกจากฝกั น�ำ ไป
ผึง่ แดดอกี รอบประมาณ 1 - 2 วนั จนเมล็ดแห้ง
น�ำ ไปเกบ็ ไวใ้ นภาชนะอับลม (แนะนำ�ให้เปน็ ถงุ
กระดาษ) เช็คความแห้งของเมล็ดก่อนเก็บเข้า
ภาชนะเกบ็
3) เขียนช่ือ/วันเดือนปีท่ีเก็บ
แล้วพับใส่ในถุงพลาสติกเก็บไว้ในตู้เย็นเพ่ือ
รกั ษาอตั ราการงอกและลดการหายใจของเมลด็
พันธ์ุให้น้อยที่สุด จะสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้
ใช้ไดน้ านสองปขี นึ้ ไป
4.5 วธิ สี งั เกตเมลด็ สมบรู ณข์ องพชื
เมลด็ มสี เี สมอกนั ตามแตล่ ะพนั ธุ์
ไม่แตกหัก ไม่มีร่องรอยแมลงเข้าไปทำ�ลาย
มีนำ�้ หนักพอเหมาะ

51..ผบักวบชี

5.1 พันธุ์ผักชี ใบของผักชีมีลักษณะคล้ายทรงกลม ขอบมีรอยหยัก
ต้นใหญ่ กลิน่ หอมเล็กนอ้ ย
5.2 อายพุ นั ธุ์ ตน้ ผักชจี ะมดี อกบาน ตดิ ผลลกั ษณะค่อนขา้ งกลม เม่ือ
อายไุ ด้ 53 วัน และเมล็ด จะแกเ่ ต็มท่ี เมือ่ อายุ 90 - 100 วัน

54 การเกบ็ เมลด็ พนั ธุ์ไว้ใชใ้ นครวั เรือนอย่างงา่ ย

การเก็บเมล็ดพนั ธุ์ไวใ้ ชใ้ นครัวเรอื นอย่างงา่ ย 55

5.3 ลักษณะการแก่ของฝัก/ผล
ผกั ชีตน้ สงู ประมาณ 8 - 15 นิว้ ลำ�ตน้ สเี ขียวอม
น�ำ้ ตาล มดี อกบาน ติดผลลักษณะค่อนข้างกลม
ขนาดผลประมาณ 3 - 5 มลิ ลเิ มตร ตรงปลายผล
จะแยกออกเปน็ 2 แฉก มเี มลด็ อยูภ่ ายใน เมล็ด
แก่จดั จะมสี เี หลอื งอมน้ำ�ตาล
5.4 วิธกี ารเก็บ
1) ตัดต้นผักชีที่มีเมล็ดท่ีแก่
เต็มที่ มาตากแดดจนตน้ แห้งเปน็ สีน�ำ้ ตาล
2) น�ำ ตน้ ผกั ชที แ่ี หง้ แลว้ มาตแี ละ
นวดเพื่อเอาเมลด็ ออกมา
3) คดั แยกเมลด็ พันธุ์ โดยเลอื ก
ฝุ่นผง เมล็ดท่ลี บี และสง่ิ แปลกปลอมออกไปให้
หมดนำ�เมล็ดที่ได้มาตากให้แห้ง และเก็บเมล็ด
พนั ธุ์ใสข่ วดทป่ี ิดสนิท เกบ็ ไว้ในที่แห้ง
4) เขียนชื่อ/วนั เดอื นปที เี่ กบ็ ติด
ทดี่ า้ นนอกของขวด เกบ็ ไวใ้ นทแี่ หง้ ไมค่ วรเกบ็ ไว้
นาน 1 - 2 ปี เพราะเมลด็ จะเร่ิมเสื่อม และเมอ่ื
น�ำ ไปปลูกจะไมง่ อก
5.5 วธิ สี งั เกตเมลด็ สมบรู ณข์ องพชื
ผลลกั ษณะคอ่ นข้างกลม ขนาด
ผลประมาณ 3 - 5 มลิ ลิเมตร ตรงปลายผลจะ
แยกออกเปน็ 2 แฉก มีเมล็ดอยภู่ ายใน 2 เมล็ด
และสีของเมลด็ มสี เี หลืองอมน�้ำ ตาล

61.ผ.บักวบบงุ้

6.1 พันธุ์ผักบุ้ง ลาต้นต้ังตรง ลำ�ต้นมีสีเขียว มีข้อและปล้องข้างใน
กลวง
6.2 อายพุ นั ธุ์ ผกั บงุ้ จะแกแ่ ละแหง้ มสี นี �ำ้ ตาล และเรมิ่ เกบ็ เมลด็ พนั ธ์ุ
ผกั บ้งุ หลงั จากปลูกได้ ประมาณ 4 - 5 เดือน

56 การเก็บเมล็ดพันธ์ุไว้ใช้ในครัวเรอื นอยา่ งงา่ ย

การเกบ็ เมลด็ พนั ธุ์ไวใ้ ชใ้ นครวั เรอื นอยา่ งง่าย 57

6.3 ลกั ษณะการแก่ของฝัก/ผล
ต้นผกั บุ้งจะแกแ่ ละแห้ง ล�ำ ต้นมีสนี ำ�้ ตาล
6.4 วิธกี ารเกบ็
1) กรณีปลูกในน้ำ� หรือท่ีลุ่ม
ใหน้ �ำ น�ำ้ ออกจากแปลง รอใหด้ นิ แหง้ ดกี อ่ นจงึ คอ่ ย
ด�ำ เนนิ การโดยใช้มีดถากเป็นแถว หรือใช้มือดึง
เถาผักบุ้งออกมา
2) นำ�ผักบุ้งมาตากให้แห้ง นำ�
ไปสีหรอื นวด เพื่อใหไ้ ดเ้ มลด็ ผักบุ้งออกมา
3) คดั แยกเมลด็ พนั ธ์ุ โดยเลอื ก
ฝนุ่ ผง เมลด็ ทลี่ บี และสงิ่ แปลกปลอมออกไปให้
หมด เกบ็ ใสข่ วดทีป่ ิดสนิท เกบ็ ไว้ในทแ่ี หง้ และ
รม่ อากาศถ่ายเทไดส้ ะดวก
4) เขียนชื่อ/วันเดือนปีที่เก็บ
แลว้ ปดิ ทด่ี า้ นนอกของขวด เกบ็ ไวใ้ นทแี่ หง้ และ
ร่ม อากาศถา่ ยเทได้สะดวก ไมค่ วรเกบ็ ไว้นาน
เกนิ 1 - 2 ปี เพราะเมล็ดจะเรม่ิ เส่อื ม และเมอื่
นำ�ไปปลกู จะไม่งอก
6.5 วธิ สี งั เกตเมลด็ สมบรู ณข์ องพชื
เมลด็ ผกั บงุ้ มรี ปู รา่ งสามเหลย่ี ม
ฐานมน เปลือกห้มุ เมลด็ มีสนี �้ำ ตาลแก่

7.1กะ.บเพวรบา

7.1 เลือกพันธ์ุผักกะเพรา มีกล่ินหอม ใบเดี่ยวทรงรี ปลายแหลม
หรอื มน แผน่ ใบมขี นโดยเฉพาะยอดกะเพราขาว มใี บและล�ำ ตน้ สเี ขยี ว และกะเพรา
แดง มีใบและลาต้นสแี ดงอมเขียว
7.2 อายพุ นั ธ์ุ กะเพราสามารถเกบ็ เกยี่ วได้เม่ืออายปุ ระมาณ 30 - 35 วนั
หลงั ปลกู และจะเริ่มออกดอก ปลอ่ ยให้ดอกแก่จดั เป็นสนี ำ�้ ตาลเข้ม จงึ เกบ็ เกีย่ ว
ออกมาเอาเมลด็ พนั ธุไ์ ด้

58 การเกบ็ เมล็ดพนั ธ์ุไว้ใช้ในครวั เรอื นอยา่ งง่าย

การเก็บเมลด็ พนั ธ์ไุ วใ้ ช้ในครัวเรอื นอยา่ งงา่ ย 59

7.3 ลักษณะการแก่ของฝัก/ผล
ล�ำ ต้นเปน็ สีเขยี วอมน้ำ�ตาล ดอกเปน็ สนี ้ำ�ตาลเข้ม
7.4 วิธกี ารเก็บ
1) เก็บเมล็ดกะเพราจากต้น
กะเพราทแี่ กจ่ ดั ดอกเปน็ สนี �้ำ ตาลเขม้ น�ำ มาสลดั
หรอื เคาะเอาเมล็ดออก จะเห็นเมล็ดสีด�ำ เล็ก ๆ
2) คดั แยกเมลด็ พนั ธุ์ โดยเลอื ก
ฝนุ่ ผงและส่ิงแปลกปลอมออกไปใหห้ มด เก็บใน
ถงุ ซบิ พลาสตกิ ทป่ี ดิ สนทิ
3) เขียนช่ือ/วันเดือนปีที่เก็บ
แล้วพบั ใส่ในถุงพลาสติก เก็บไว้ในท่ีแห้งและร่ม
อากาศถ่ายเทได้สะดวกไม่ควรเก็บไว้นานเกิน
1 - 2 ปี เพราะเมลด็ จะเร่ิมเสอ่ื ม และเม่อื น�ำ ไป
ปลูกจะไมง่ อก
7.5 วธิ สี งั เกตเมลด็ สมบรู ณข์ องพชื
เมล็ดสีดำ� ก่อนนำ�ไปเพาะปลูก
นำ�เมลด็ มาแช่น�ำ้ เมล็ดสมบูรณ์ดี จะจมน�้ำ

4.2 กลุ่มเมลด็ เปยี ก

หลักการเก็บเมลด็ พนั ธุ์ (กล่มุ เมล็ดเปยี ก)
หลักการเก็บเมล็ดพันธุ์พืชแบบเปียก ต้องใช้นำ้�ในการแยกเมล็ด
เปน็ พืชทีเ่ มล็ดยงั เปยี กเมอื่ แก่ เช่น มะเขือเทศ พริก แตงกวา แตงโม แตงไทย
มะระ บวบงู มะเขือยาว มะเขอื เปราะ เป็นตน้ ในการน�ำ เมลด็ ออกจากฝกั /ผล
ของพืชในกลุ่มน้ี สามารถดำ�เนินการโดยการผ่า เช่น แตงกวา มะระ บวบงู
แล้วขูดเมลด็ แยกออก ในมะเขือเปราะ มะเขือยาว พริก มะเขอื เทศ อาจจะใช้
วิธี สบั บด บ้ีใหแ้ ตก แลว้ จึงนำ�มาล้างออก ในแตงกวาหรือมะเขือเทศซ่ึงเมล็ด

60 การเก็บเมล็ดพนั ธ์ุไว้ใชใ้ นครวั เรือนอย่างงา่ ย

การเก็บเมลด็ พนั ธุ์ไวใ้ ช้ในครวั เรือนอย่างง่าย 61

ถกู หมุ้ ดว้ ยเมอื ก อาจจะเพม่ิ ขน้ั ตอนโดยการบม่ ให้
จผะลนเป�ำ ลไปยี่ คนวส�ำ่ มี โดากยขใหน้ึ ข้ ปว้ั รผะลมอายณดู่ า5้ น-ล7า่ วงนัในใมนะแเตขงอื กเทวศา
นำ�มาปล่อยทิ้งไว้ให้ผลเปล่ียนสีจนน่ิม แล้วจึง
นำ�ไปแยกเมล็ดออก จากนน้ั น�ำ ไปหมักไว้ โดยใส่
ถังพลาสติก (ไม่ควรใช้ถังโลหะในการหมักเมล็ด
เพราะในนำ้�ซ่งึ ออกจากผล มีสภาพเป็นกรดออ่ น
จะทำ�ปฏิกิริยากับโลหะทาให้เกิดสีดาในเมล็ด)
หรอื ถงุ พลาสตกิ และไมต่ อ้ งเตมิ น�ำ้ ลงไปหมกั ทงิ้ ไว้
1 - 2 วนั แลว้ จงึ น�ำ มาลา้ ง วธิ กี ารดงั กลา่ วจะท�ำ ให้
เมอื กทหี่ อ่ หมุ้ เมลด็ อยอู่ อ่ นตวั และหลดุ ไดง้ า่ ย เมอ่ื
น�ำ มาล้างด้วยน้ำ�ในพืชอ่ืนเช่น พรกิ มะเขอื มะระ
ไม่จำ�เป็นต้องหมัก เพราะมักพบปัญหาว่าเมล็ด
เริ่มงอกขณะทำ�การหมัก นั่นคือให้ล้างเมล็ดให้
เสรจ็ ทนั ทีเมอื่ นำ�เมล็ดออกจากผลแล้ว



ตวั อยา่ (งกกลุ่มารเมเลกด็ บ็ เปเมียกล)็ดพนั ธุ์

1.แตงกวา

1.1 ลักษณะของผลลติ สด (ผล/ฝกั ) ควรเลอื กผลแตงกวาทส่ี ุกคา
ต้นหรือเจริญเติบโตเต็มที่ เพื่อให้ได้เมล็ดพันธ์ุที่สมบูรณ์แข็งแรงและมีอัตราการ
งอก การเจริญเตบิ โตสงู
1.2 อายุพนั ธ์ุ ผลแตงกวาสามารถเก็บเก่ียวได้เม่อื มอี ายุ ประมาณ 40 วนั
1.3 ลักษณะการแก่ของผล/ฝัก ผลแตงกวาที่สุกแก่จัด และเปลือก
ผลเปลี่ยนเป็นสเี หลอื ง

64 การเกบ็ เมล็ดพนั ธไ์ุ ว้ใชใ้ นครัวเรือนอย่างง่าย

การเกบ็ เมล็ดพันธไุ์ ว้ใชใ้ นครวั เรอื นอย่างงา่ ย 65

1.4 วธิ ีการเกบ็
1) นำ�ผลแตงกวาที่สุกแก่จัด
และเปลือกผลเปลี่ยนเป็นสีเหลืองแล้วมาผ่าผล
ออก และใช้ช้อนตักไส้แตงกวาที่เป็นเมล็ดอยู่
ตรงกลางผล
2) 1ใสค่ใืนนถ(โุงดพยลไามส่ตตอ้ ิกงใหสรน่ ือ้ำ�ใผสส่ถมัง
พลาสติก หมักท้ิงไว้
ลงไป) เพอ่ื ใหเ้ มอื กหมุ้ เมลด็ แตงกวาหลดุ ออกจาก
เมลด็ ได้ง่ายขนึ้
ขทย้ังห�ำ้ ใม หดเ้ มจอื ากกหนมุ้ ้ันเ3มล)ล ้าด็งนแนตำ้�ำ�สงเมกะลวอา็ดาหดทลเ่ีผพดุ ่า่ืออนอชกก่วายจรใาหหกม้เเมมักืลอมด็กา
ลื่น ๆ หลุดออกจากเมล็ดใหห้ มด และลา้ งเมล็ด
แตงกวาจนเมล็ดสะอาดดี
4) นำ�เมล็ดมาตากแดด โดยนำ�
เมลด็ วางบนผา้ ตาขา่ ยไนลอ่ น (หา้ มตากเมลด็ บน
ลานซีเมนต์หรือบนสังกะสีโดยตรง เพราะเมล็ด
กจละาตงาคยืนไเดพ้)อ่ื แปล้อะงกคนัวรไมเกใ่ ห็บเ้ เมมลลด็ ็ดพเขัน้าธท์เุ ปี่รีย่มกในน�้ำตคอา้ นง
5) ทำ�การตากเมล็ดวิธีน้ีประมาณ
2 - 3 วัน จนเมลด็ พันธ์แุ หง้
6) นำ�เมล็ดมาฝัดในกระจาดเพื่อ
คัดเมล็ดลีบออก แล้วบรรจุใส่ถุงพลาสติกหรือ
กระสอบท่ีสะอาดเกบ็ ไว้ใช้ท�ำ พนั ธต์ุ ่อไป
7) เขียนช่อื /วันเดอื นปีทเ่ี ก็บ แล้ว
พับใส่ในถุงพลาสติก เก็บไว้ในที่แห้งและร่ม
อากาศถ่ายเทได้สะดวกไม่ควรเก็บไว้นานเกิน ภาพ : ฟาง สาวบา้ นนา วิธเี ก็บเมลด็ พนั ธแุ์ ตงกวา
1 - 2 ปี เพราะเมลด็ จะเรมิ่ เสือ่ ม และเมื่อนาไป ไว้ปลกู ได้นานเปน็ ปงี ่ายๆ ใครก็ทำ�ได้
สบื คน้ จาก https://www.youtube.com/watch?

ปลูกจะไมง่ อก

ภาพ : ศูนย์ขยายพันธพุ์ ชื ที่ 6 จงั หวดั พิษณโุ ลก

2.ฟักเขียว

2.1 เลือกลักษณะของผลลิตสด (ผล/ฝัก) ควรเลือกผลฟักเขยี วที่
สุกคาตน้ หรอื เจริญเติบโตเตม็ ที่ เพอ่ื ให้ได้เมลด็ พันธุ์ที่สมบรู ณแ์ ข็งแรงและมอี ตั รา
การงอก การเจรญิ เตบิ โตสูง
2.2 อายพุ นั ธ์ุ ฟักเขียวสามารถเก็บเกี่ยวได้เม่ือมอี ายุ 75 วนั ถ้าเป็น
พนั ธผุ์ ลใหญจ่ ะเกบ็ เกย่ี วไดช้ า้ อาจตอ้ งใชเ้ วลานานถงึ 120 วนั โดยใหส้ งั เกตดกู าร
สรา้ งไขท่ีผิวของผล

66 การเกบ็ เมลด็ พนั ธไุ์ ว้ใช้ในครวั เรอื นอยา่ งง่าย

การเกบ็ เมลด็ พันธ์ุไว้ใช้ในครวั เรอื นอยา่ งงา่ ย 67

2.3 ลกั ษณะการแก่ของผล/ฝัก
ผลแก่ผิวนอกสีนวลเป็นแป้ง
สขี าวเคลือบอยู่ เปลอื กแข็งมสี เี ขียว
2.4 วธิ ีการเก็บ
1) นำ�ฟักที่สมบูรณ์ แก่เต็มที่
มาผ่าเป็นแวน่ ๆ ท�ำ ให้เมล็ดฟกั ไม่เสยี หาย
2) ใชช้ อ้ นควกั สว่ นทเี่ ปน็ เมลด็
ฟักออก
3) ใส่ภาชนะท่ีมีฝาปิด (กัน
แมลง และสตั ว์พาหะ) หมักไว้ 1 วนั
4) นำ�เมล็ดฟักมาขยำ� ล้างน้ำ�
สะอาด ถูให้เมือกหลุดจากเมล็ด และเทนำ้�และ
เมลด็ ที่ลอยทง้ิ จนเมล็ดสะอาด
5) น�ำ เมลด็ ฟกั มาเทน�ำ้ ใหท้ ว่ ม
ใสน่ �้ำ ยาล้างจาน และขย�ำ ลา้ งเมลด็ ฟัก
6) นำ � ก ร ะ ช อ น ม า ก ร อ ง
ล้างฟองออกใหห้ มด
7) น�ำ เมลด็ มากระจายบนผา้ ตา
ข่ายไนล่อน ตากเมลด็ ในทีแ่ ดด ประมาณ 2 - 3
วัน จากน้ันผึ่งเมล็ดในที่อากาศถ่ายเทจนเมล็ด
พันธ์ุแห้งสนทิ บรรจใุ สถ่ ุงพลาสติกหรอื กระสอบ
ทสี่ ะอาดเก็บไว้ใชท้ �ำ พนั ธต์ุ อ่ ไป
8) เขียนช่ือ/วันเดือนปีท่ีเก็บ
แลว้ พับใสใ่ นถุงพลาสติก เก็บไว้ในที่แห้งและรม่
อากาศถ่ายเทได้สะดวกไม่ควรเก็บไว้นานเกิน ภาพ : วสั พล ดีรบรมั ย์ พื้นบ้าน 7
1 - 2 ปี เพราะเมลด็ จะเรมิ่ เส่ือม และเมื่อน�ำ ไป การเกบ็ เมล็ดพันธุ์ฟกั แฟง สบื ค้นจาก
ปลกู จะไมง่ อก https://www.youtube.com/watch?
vwgxshq8A-r8

3.แตงไทย

3.1 ลกั ษณะของผลลติ สด (ผล/ฝกั ) ควรเลอื กผลแตงไทยทส่ี กุ คาตน้
หรอื เจรญิ เติบโตเต็มที่ คือ ปล่อยใหแ้ ตงไทยหลุดจากขั้วเอง เพ่อื ใหไ้ ดเ้ มล็ดพนั ธทุ์ ี่
สมบรู ณแ์ ข็งแรงและมีอตั ราการงอก การเจริญเตบิ โตสูง
3.2 อายพุ ันธุ์ แตงไทยสามารถเก็บเกย่ี วได้เมอ่ื มีอายปุ ระมาณ 60 - 75 วนั
3.3 ลักษณะการแก่ของผล/ฝัก ผลแก่เปลือกเปล่ียนเป็นสีเหลือง
ผิวเรยี บเป็นมัน เนอ้ื ในผล สีเหลืองออ่ นอมเขียว กลน่ิ หอม มเี มล็ดรปู แบนรี

68 การเก็บเมล็ดพันธุ์ไวใ้ ชใ้ นครวั เรือนอย่างงา่ ย

การเกบ็ เมลด็ พนั ธุ์ไว้ใชใ้ นครัวเรอื นอยา่ งงา่ ย 69

3.4 วิธีการเกบ็
1) นำ�ผลแตงไทยที่สุกแก่จัด
และเปลือกผลเปลี่ยนเป็นสีเหลืองแล้วมาผ่าผล
ออกและใช้ช้อนตักเมล็ดออกจากผลให้หมดใส่
ภาชนะ
2) ทำ�การขย้ำ�เมล็ดแตงไทย
ให้หลุดออกจากกัน และเทเมล็ดแตงไทยลงใน
ภาชนะสาหรบั หมกั (ถว้ ย ชาม กระปกุ พลาสตกิ )
หมกั ท้งิ ไว้ 1 คืน
3) นำ�เมล็ดที่ผ่านการหมักมา
แยกเอาแต่เมล็ดแตงไทยที่จมนำ้� ล้างนำ้�สะอาด
เพอื่ ชว่ ยใหเ้ มอ่ื กลนื่ ๆ หลดุ ออกจากเมลด็ ใ่ หห้ มด
และล้างเมลด็ แตงไทยจนเมล็ดสะอาดดี
4) นำ�เมล็ดมากระจายบนผ้า
ตาข่ายไนลอ่ น
5) ชว่ งแรกท�ำ การตากเมลด็ ใน
ทแี่ ดด ประมาณ 2 - 3 วัน จากนั้นผ่งึ เมล็ดในท่ี
อากาศถ่ายเทจนเมลด็ พนั ธุ์แห้งสนิท
6) นำ�เมล็ดมาฝัดในกระจาด
เพื่อคัดเมล็ดลีบออก แล้วบรรจุใส่ถุงพลาสติก
หรือกระสอบทสี่ ะอาดเก็บไว้ใช้ท�ำ พนั ธตุ์ ่อไป
7) เขียนช่ือ/วันเดือนปีที่เก็บ
แล้วพบั ใสใ่ นถงุ พลาสติก เก็บไว้ในทีแ่ หง้ และรม่
อากาศถ่ายเทได้สะดวก ไม่ควรเก็บไว้นานเกิน ภาพ : เลดี้บา้ นนา
1 - 2 ปี เพราะเมลด็ จะเริ่มเสอ่ื ม และเมื่อนำ�ไป https://www.youtube.com/watch?
e9h2ExpF-fs

ปลูกจะไมง่ อก

4.พริก

4.1 เลือกพนั ธพ์ุ ริก ลาตน้ แข็งแรง ให้ผลดก และผลพริกขนาดใหญ่
สมบรู ณ์เต็มที่ และทนทานตอ่ โรคและแมลง
4.2 อายพุ นั ธ์ุ เมอ่ื พรกิ อายุ 130 วนั พรกิ จะเรมิ่ ออกดอก และเมอื่ อายุ
150-160 วัน กส็ ามารถเก็บเมลด็ พริกได้
4.3 ลักษณะการแก่ของฝัก/ผล เก็บผลท่ีแก่สีแดงจัด เก็บเก่ียวผล
ท้งั ขวั้ บม่ ในท่รี ่ม 3 – 5 วนั

70 การเก็บเมลด็ พันธ์ไุ วใ้ ชใ้ นครวั เรือนอยา่ งง่าย

การเกบ็ เมล็ดพนั ธุ์ไว้ใช้ในครัวเรอื นอย่างงา่ ย 71

4.4 วิธกี ารเก็บ
1) เม่อื พริกอายุ 160 วนั ก็เริม่
ทยอยเก็บผลสุกได้ โดยเก็บเฉพาะเมล็ดท่ีเป็น
สีแดง หากพริกไม่สุกเม็ดพริกยังออกสีส้มหรือ
มสี เี ขยี วปนจะต้องบม่ ไว้ 2 - 3 วันให้แดงทวั่ ผล
2) นำ�มาแกะเมล็ดออก โดย
ใชม้ ดี กรดี ผลพรกิ สดเขยี่ เฉพาะเมลด็ พรกิ ออกมา
และนำ�มาลา้ งทำ�ความสะอาดเมล็ด
3) นำ�เมล็ดมากระจายบนผ้า
ตาข่ายไนล่อนและนำ�ไปผ่ึงลม 2 – 3 วัน จน
เมลด็ แห้ง และบรรจุใส่ถุงพลาสติกท่สี ะอาดเกบ็
ไวใ้ ช้ท�ำ พนั ธตุ์ ่อไป
4) เขียนช่ือ/วันเดือนปีท่ีเก็บ
แล้วพบั ใส่ในถุงพลาสตกิ เก็บไวใ้ นท่ีแหง้ และรม่
อากาศถ่ายเทได้สะดวกไม่ควรเก็บไว้นานเกิน
1 - 2 ปี เพราะเมลด็ จะเริ่มเส่อื ม และเมื่อนำ�ไป
ปลกู จะไมง่ อก
4.5 วิธีสงั เกตเมล็ดสมบูรณข์ องพืช
เมล็ดที่จมนำ้�จะเป็นเมล็ดท่ีดี
สว่ นเมล็ดทลี่ อยนำ�้ เป็นเมล็ดทไ่ี มด่ ใี ห้เททง้ิ ไป

5.ฟกั ทอง

5.1 เลอื กพันธ์ุฟกั ทอง ลักษณะของพนั ธุ์จะมเี ปลอื กสีเขยี วคล้า ร่อง
ผลเป็นพูสมา่ เสมอ
5.2 อายพุ นั ธุ์ ผลจะแก่และเรม่ิ เก็บเมล็ดพนั ธุเ์ ม่อื อายุ 110-120 วัน
5.3 ลักษณะการแก่ของฝัก/ผล ผลฟักทองแก่จัดเต็มท่ี เมล็ดในมี
ความแข็ง

72 การเก็บเมล็ดพนั ธุไ์ ว้ใช้ในครัวเรอื นอย่างง่าย

การเกบ็ เมลด็ พันธไุ์ ว้ใชใ้ นครัวเรอื นอยา่ งง่าย 73

5.4 วธิ กี ารเก็บ
1) เกบ็ ผลจากตน้ แลว้ บม่ ผลใน
รม่ ประมาณ 12 - 15 วัน เพอื่ ให้เมลด็ สมบูรณ์
อยา่ งเต็มท่ี
2) จากนั้นผ่าผลคว้านเมล็ด
ออกมาล้างเมือกและเศษไส้ฟักทองให้สะอาด
นำ�เมล็ดท่ีสะอาดไปผึ่งแดด 1 วัน ให้เมล็ดแห้ง
จากนั้นก็จะเปล่ียนมาเป็นผ่ึงลมแทนการผึ่งแดด
ในที่ๆ มอี ากาศถ่ายเทประมาณ 2 - 3 วัน สังเกต
เปลอื กหุ้มเมลด็ แห้งดกี ็เก็บใสถ่ ุง กล่องพลาสติก
3) เขี ย น ชื่ อ / วั น เ ดื อ น ปี ที่
เก็บ แลว้ พับใส่ในถุงพลาสตกิ เกบ็ ไว้ในตู้เยน็ ซ่งึ
สามารถเก็บรักษาไดน้ าน
5.5 วธิ สี งั เกตเมลด็ สมบรู ณข์ องพชื
เมล็ดเต่ง ทรงหยดนำ้� ไมมี
รอยบุ๋ม มีความแข็ง

6.มะละกอ

6.1 เลอื กพนั ธุม์ ะละกอ เลอื กมะละกอผลใหญ่ สมบรู ณ์ ไมม่ โี รคและ
แมลงศตั รูทาลายหรือติดมา
6.2 อายุพนั ธุ์ ผลจะแกแ่ ละเร่ิมเก็บเมล็ดพนั ธ์เุ มอ่ื อายุ 7 - 8 เดือน
และจะให้ผลแกท่ ยอยกันไป
6.3 ลักษณะการแก่ของฝัก/ผล ผลมะระกอแก่จัดเต็มท่ี ผลจะมี
สสี ม้

74 การเกบ็ เมล็ดพนั ธุ์ไวใ้ ชใ้ นครัวเรอื นอย่างง่าย

การเก็บเมลด็ พนั ธุ์ไวใ้ ช้ในครวั เรอื นอยา่ งงา่ ย 75

6.4 วิธกี ารเกบ็
1) นำ�ผลมะละกอมาตัดแบ่ง
เป็น 3 ส่วน คอื สว่ นหัว สว่ นกลาง และสว่ นท้าย
2 ) นำ�เมล็ดจากเฉพาะส่วน
กลางของผล ให้ใช้ช้อนขูดออกเบา ๆ จนหมด
ลา้ งในน้�ำ สะอาด บีบส่วนทเ่ี ปน็ เมือกใส ๆ ออก
ล้างน้ำ�อีกหลายคร้ัง
3) นำ�เมล็ดมะละกอข้ึนผึ่งบน
ตะแกรงให้สะเด็ดน้ำ� แล้วเทลงบนกระดาษซับ
น�้ำ หรอื กระดาษหนงั สอื พมิ พ์ เกลย่ี เมลด็ กระจาย
ออก อย่าใหท้ ับกนั ผึ่งลมไว้อกี 3 - 4 วัน ให้แห้ง
สนทิ ดี
6.5 วธิ สี งั เกตเมลด็ สมบรู ณข์ องพชื
สังเกตว่าเมล็ดที่มีสีดำ�เท่านั้น
สว่ นเมล็ดสนี ำ้�ตาลคัดทิ้งไปง

7.มะเขอื เทศ

7.1 พันธ์ุมะเขือเทศ เลือกผลมะเขือเทศท่ีสุกแดง คัดเลือกจากต้นท่ี
สมบูรณป์ ราศจากโรคและแมลง
7.2 อายุพนั ธุ์ ผลจะแกแ่ ละเริ่มเกบ็ เมล็ดพันธ์เุ มอื่ อายุ 70 - 90 วนั
7.3 ลักษณะการแกข่ องฝัก/ผล ผลมะเขือเทศแกจ่ ดั เตม็ ท่ี ผลจะมีสี
ส้มหรอื สีแดง

76 การเกบ็ เมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ในครวั เรือนอย่างง่าย

การเกบ็ เมล็ดพนั ธไ์ุ วใ้ ชใ้ นครวั เรอื นอย่างง่าย 77

7.4 วิธีการเก็บ
1) นำ�ผลมะเขือเทศมาผ่าคร่ึง
เพอ่ื คดั แยกเมลด็ คดั แยกโดยใชช้ อ้ นตกั เมลด็ ออก
จากผล
2) หมักเมล็ดรวมกับวุ้นของ
เมล็ดที่แยกออกมาใส่ในโหลแก้ว ประมาณ 24
ช่ัวโมง ควรบรรจุเมล็ดเพียง 3 ใน 4 ส่วนของ
ภาชนะสำ�หรบั หมกั เพราะขณะหมกั จะเกิดแกส๊
3) นำ�เมล็ดที่ผ่านการหมักใส่
ลงในผา้ ขาวบางหรอื ถงุ ตาขา่ ย จากนน้ั ขยเ้ี พอ่ื ให้
วุ้นและเย่ือหุ้มหลุดออกจากเมล็ด นำ�เมล็ดท่ีได้
ไปล้างทำ�ความสะอาด โดยกวนน้ำ�เพ่ือให้เมล็ด
จมลง และช้ินส่วนของเยื่อวุ้นและเศษเปลือก
ลอยนำ�้ ขนึ้ มา แลว้ ค่อย ๆ เทส่วนทลี่ อยนำ�้ ออก
จนไดเ้ มลด็ ทสี่ ะอาด น�ำ เมลด็ ทลี่ า้ งสะอาดแลว้ ไป
ผง่ึ แดดบนตะแกรง 2 - 3 วัน จนเมลด็ แหง้ สนิท
4) ระหว่างการตากควรเกล่ยี เมล็ดทุก ๆ 2 ชัว่ โมงในวันแรก เพอ่ื
ใหเ้ มลด็ ไดร้ ับความรอ้ น อยา่ งสม่�ำ เสมอและป้องกนั เช้อื รา เม่ือเมล็ดแห้งดีแลว้ ให้
ทำ�ความสะอาด เอาฝุ่นผงหรอื ส่ิงเจอื ปนออกให้หมด คัดเมลด็ เลก็ ลีบ ออก บรรจุ
ในภาชนะท่ีปิดสนิท เชน่ ถุงซปิ ลอ๊ ก ถงุ กระดาษ หรอื ถงุ ฟรอยด์
5) เขียนชื่อ/วันเดือนปีท่ีเก็บ แล้วพับใส่ในถุงพลาสติก เก็บรักษา
เมล็ดพนั ธ์ไุ ว้ในตเู้ ย็น จะช่วยใหเ้ ก็บเมล็ดพนั ธไ์ุ ด้นาน 1 - 3 ปี
7.5 วธิ ีสังเกตเมลด็ สมบูรณข์ องพืช
สังเกตวา่ เมลด็ จากผลทสี่ กุ เตม็ เมลด็ จะมีเมือก

เอกสารอา้ งอิง

กรมสง่ เสริมการเกษตร. (2547). การเกบ็ รักษาเมล็ดพนั ธุ์พชื . สบื คน้ เมอ่ื
13 มกราคม 2564, จาก https://www.opsmoac.go.th/lam
phun-local_wisdom-files-391991791794
กรมวชิ าการเกษตร. (2563). การเกบ็ เมลด็ พนั ธมุ์ ะเขอื เทศ. สบื คน้ เมอื่ 25 มกราคม
2564.จาก https://www.doa.go.th/media/showthread.
php?tid=167
การเก็บรักษาเมล็ดพันธ์ุพืช ประสิทธิภาพของวัสดุบรรจุภัณฑ์. (2543). สืบค้น
เม่ือ 21 มกราคม 2564, จาก https://www.baanjomyut.com/
library_5/agricultural_knowledge/farm_products/39_5.html
เทคโนโลยชี าวบ้าน. (2562). 3 ข้ันตอนคดั เมล็ดมะละกอ ไว้ท�ำ พันธฯุ์ . สบื คน้ เม่อื
21 มกราคม 2564, จาก https://www.technologychaoban.com/
agricultural-technology/article_39153
เทคโนโลยีชาวบา้ น. (2563). ฟักทองพันธุ์ใหม่ฯ. สืบค้นเมือ่ 21 มกราคม 2564,
จาก https://www.technologychaoban.com/agricultural-tech
nology/article_150614
ศนู ยเ์ มลด็ พนั ธขุ์ า้ วราชบรุ .ี (2559). ปจั จยั ทม่ี ผี ลตอ่ การเกบ็ รกั ษาเมลด็ พนั ธ.ุ์ สบื คน้
เมื่อ 15 มกราคม 2564, จาก http://rbr-rsc.ricethailand.go.th/
index.php/2016-04-22-07-52-56 อธิศพัฒน์ วรรณสุทธ์ิ. (2559).
วธิ กี ารเกบ็ เมล็ดพนั ธ์.ุ สืบคน้ เมื่อ 21 มกราคม 2564, จาก https://
www.organicfarmthailand.com/how-to-store-seeds/
Happy Black Cat. (2563). การเกบ็ รกั ษาเมลด็ พนั ธุ์ เพอื่ การเพาะปลกู ในอนาคต.
(2563). สืบคน้ เมือ่ 19 มกราคม 2564, จาก https://www.svgroup.
co.th/blog/การเก็บรักษาเมลด็ พนั ธุ์

78 การเกบ็ เมล็ดพนั ธ์ุไวใ้ ชใ้ นครัวเรือนอย่างงา่ ย

ท่ปี รกึ ษาและคณะผูจ้ ดั ทำ�

เอกสารการเก็บเมลด็ พันธไ์ุ ว้ใช้ในครัวเรือนอย่างงา่ ย

ทีป่ รึกษา อธบิ ดกี รมส่งเสริมการเกษตร
นายเข้มแข็ง ยุติธรรมดำ�รง รองอธิบดกี รมส่งเสริมการเกษตร
นายขจร เราประเสรฐิ ผอู้ �ำ นวยการกองพฒั นาเกษตรกร
นางอุบล มากอง ผูอ้ �ำ นวยการสำ�นกั พฒั นาการถา่ ยทอดเทคโนโลยี
นายวฒุ ิชยั ชิณวงศ์ ผู้อำ�นวยการกลมุ่ ผลติ และขยายพันธ์ุพชื
นางสุกญั ญา ตู้แกว้ กองขยายพันธ์ุพืช กรมส่งเสรมิ การเกษตร
อาจารยป์ ระจำ�สาขาวชิ านวตั กรรมการเกษตรและ
ดร.ปัทมาวดี คุณวัลลี การจัดการ สาขาเอกพืชศาสตร์ คณะทรัพยากร
ธรรมชาติ มหาวิทยาลยั สงขลานครินทร์


คณะผจู้ ัดท�ำ เรียบเรยี ง

นางสาวฉัฐสิณี หาญกิตติชัย ผอู้ �ำ นวยการกลมุ่ พัฒนาแม่บา้ นเกษตรกรและ
เคหกจิ เกษตร
นางขวญั จิตต์ เกตุกนั นักวชิ าการสง่ เสริมการเกษตรชำ�นาญการพเิ ศษ
นางสาวสุตาภา ทองสมจิต นักวิชาการส่งเสรมิ การเกษตรช�ำ นาญการ
นายจกั วนั เอยี่ มประเสริฐ นกั วชิ าการสง่ เสริมการเกษตรชำ�นาญการ
นางสาวลลดิ า ศิริเสาร์ นักวชิ าการส่งเสรมิ การเกษตรปฏิบัติการ
นายวโิ รจน์ กิจไมตรี นกั วิชาการสง่ เสรมิ การเกษตรปฏบิ ัติการ
นางสาวกัญญาภัค ชอ่ งพิทกั ษ นักวิชาการสง่ เสรมิ การเกษตร
กลมุ่ พัฒนาแม่บ้านเกษตรกรและเคหกิจเกษตร
กองพัฒนาเกษตรกร กรมส่งเสริมการเกษตร

ภาพถา่ ย

กองขยายพนั ธพ์ุ ชื กรมส่งเสรมิ การเกษตร
ศนู ย์ขยายพนั ธุ์พชื ที่ 1 จังหวดั ชลบรุ ี
ศูนย์ขยายพันธุ์พืชที่ 2 จังหวัดตรงั
ศูนยข์ ยายพนั ธพ์ุ ืชที่ 4 จงั หวดั นครศรธี รรมราช
ศูนยข์ ยายพนั ธุ์พชื ท่ี 6 จงั หวัดพษิ ณุโลก
ศูนย์ขยายพนั ธพ์ุ ชื ที่ 7 จังหวดั มหาสารคาม
ศูนยข์ ยายพนั ธ์พุ ชื ท่ี 8 จังหวดั ลำ�พนู
ศูนย์ขยายพนั ธพ์ุ ชื ที่ 9 จงั หวดั สพุ รรณบรุ ี

บรรณาธิการ

นางสาวพนิดา ธรรมสรุ กั ษ ์ ผ้อู �ำ นวยการกลมุ่ พัฒนาส่ือส่งเสรมิ การเกษตร
นางสาวอ�ำ ไพพงษ์ เกาะเทยี น นักวิชาการเผยแพรช่ ำ�นาญการ
กลุม่ พัฒนาสอื่ สง่ เสรมิ การเกษตร
ส�ำ นกั พฒั นาการถ่ายทอดเทคโนโลยี กรมสง่ เสรมิ การเกษตร

ออกแบบ/จัดพมิ พ์

นายศราวุฒิ นนุ่ ย้อย นายชา่ งพิมพช์ ำ�นาญงาน
นางสาวปยิ ะดา นานะ ช่างพมิ พ์
ส�ำ นกั พัฒนาการถา่ ยทอดเทคโนโลยี กรมส่งเสรมิ การเกษตร

จัดพมิ พ์
ส�ำ นกั พัฒนาการถ่ายทอดเทคโนโลยี กรมสง่ เสริมการเกษตร กลุ่มโรงพมิ พ์