The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Unsur Intrinsik legenda Nusakambangan

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by dretnowati21, 2021-08-07 00:57:37

GMBI-PTK1-DWI RETNOWATI - LEGENDA

Unsur Intrinsik legenda Nusakambangan

Keywords: kerjasama,kelompok,legend,unsur intrinsik,ptk

Andrianingsih mempersilakan Asri untuk membacakan
jawaban nomor empat. Asri berdiri lalu berkata, “Prekawis
ingkang nyebabaken wontenipun konflik inggih menika Sang
Prabu kuwatos kawibawanipun mandhap kawon kaliyan Resi
Kano lajeng kepangin nyingkiraken resi Kano. Dene
temanipun inggih menika bab kalenggahan utawi
panguwaos. Mekaten, matur nuwun.”

Andrianingsih mempersilakan Adistya untuk
membacakan jawaban nomor lima. Adistya berdiri lalu
berkata, “Ringkasaning cariyos mekaten. Sang Prabu Aji
Pamasa kuwatos kawibawanipun mandhapkawon kaliyan
resi Kano pramila sang Prabu badhe nyingkiraken resi Kano.
Resi Kano sumingkir dumugi wewengkon Cilacap. Sang Prabu
madosi, kepanggih lajengresi Kano dipunpejahi malih dados
naga. Naga dipunpejahi dados Dewi Wisowati. Dewi
Wisowati maringi tenger papan kasebat Nusakambangan lan
maringi kembang Wijayakusuma. Kembang kecer ing
samodra, sang prabu ngungun sanget.”Dene wosing pitutur
saking cariyos kala wau inggih menika dados tiyang kedah
purun ngakeni kaluwihanipun tiyang sanes. Dados tiyang
ampin adigang adigung adiguna. Makaten. Matur nuwun.”

Peneliti berkata, “Para siswa, samenika panjenengan
mangga pitaken lan paring biji kados pundi kelompok
setunggal menika. Penilaian dipunwiwiti saking wangsulan
nomer 1, 2, 3, 4, 5, 6, lan 7. Risqi mengangkat tangan lalu
berkata, “Kula, Pak!” Mangga Risqi. “Miturut pamanggih
kula, wangsulan kelompok setunggal leres sedaya! Leres
boten kanca-kanca!” Secara serempak mereka
menjawab,”Inggih, leres sedaya.” Peneliti membenarkan
bahwa jawaban kelompok satu benar semua dan peneliti
mengucapkan terima kasih.

39

b. Laporan Hasil Belajar dari Kelompok Dua
Selanjutnya, peneliti berkata, “Sumangga salajengipun

kelompok kalih majeng maosaken hasil kerja samanipun.
Tepuk tangan Anak-anak kangge kelompok kalih.” Seluruh
siswa bertepuk tangan dengan serempak. Peneliti
mengucapkan terima kasih. Ketujuh siswa anggota
kelompok dua duduk di depan kelas lalu peneliti berkata,
“Kelompok kalih manggga kawaosaken hasil kerja
samanipun.”

Seorang siswa perempuan berdiri lalu berkata, “Kula,
Febriani, badhe nepangaken anggota kelompok kalih. Saking
sisih kiwa inggih menika Ata, Bilal, Indah, Firda, Fitria,
Triana, lan Gayuh.” Selanjutnya Febriani mempersilakan Ata
untuk membacakan jawaban nomor satu. Ata berdiri lalu
membacakannya, sebagai berikut, “Tokoh cerita ingkang
kula pirengaken inggih menika Prabu Aji Pamasa watakipun
adigang adigung adiguna. Punggawa watakipun wantun lan
tanggung jawab, Resi Kano watakipun sekti lan andhap asor
ugi nriman, naga raksasa nesu menawi dipunganggu, Dewi
Wisowati watakipun bebudenipun sae, ngertos matur nuwun
dhateng tiyang ingkang nate mitulungi. Matur nuwun..”

“Salajengipun mangga Bilal lan Indah
kasumanggakaken maosaken wangsulan tugas nomer kalih
lan tiga.” Bilal ngadeg lajeng maosaken wangsulan tugas
nomer kalih. “Alur cerita utawi rangkaian prastawa wonten
ing cariyos menika inggih menika Prabu Aji Pamasa serik lan
was-was dhateng kasektenipun resi Kano ingkang sampun
kondhang ing satengahing rakyat Kediri. Prabu Aji Pamasa
kepengin nyingkiraken resi Kano. Resi Kano mlajar umpetan
ing sawijining pulo sakidulipun Cilacap. Resi Kano tapa lan
semedi ing ngriku. Sang Prabu anggenipun madosi resi Kano
dumugi ing wewengkon Cilacap panggenanipun resi
Kano.Resi Kano ingkang saweg tapa diounpejahi dening sang

40

Prabu. Anehipun raga sang resi ical lajengwonten naga
raksasa ingkang saweg ndhesis lan mangap-mangap badhe
mangsa sang Prabu Naga dipunpanah. Naga pejah lajeng
raganipun ical. Dumadakan ing sisih wetan ing sanginggiling
pulo karang wonten wanita ayu asmanipun Dewi Wisawati.
Sang Dewi ngundang-undang sang Prabu Sang Prabu nyaketi
lajeng Dewi Wisawati ngaturi kembang cangkok
Wijayakusuma minangka hadiah. Sang Dewi ugi maringi
tenger papan menika dipuntengeri Nusakambangan amargi
ing ngriku Dewi Wisawati maringi kembang Wijayakusuma.
Makaten matur nuwun.”

Indah segera berdiri lalu berkata, “Setting panggenan
prastawa kasebat inggih menika wonten ing wewengkon
kraton Kediri lan wonten ing wewengkon seganten kidul
kitha Cilacap. Mekaten, matur nuwun.”

“Salajengipun Firda lan Fitria kasumanggakaken
maosaken wangsulan tugas nomer sekawan,” kata Febriani.
Firda segera membacakan jawaban tugas nomor empat,
“Prekawis ingkang nyebabaken konflik inggih menika ang
Prabu Aji Pamasa iri dhateng kasektenipun Sang Prabu.
Pramila lajeng kepengin nyingkiraken sang Resi. Sang Resi
kasil dipunpejahi. Dene temanipun inggih menika bab
kalenggahan utawi panguwaos. Mekaten, matur nuwun.”

Fitria berdiri lalu membacakan jawaban tugas nomor
gangsal, “Ringkesing cariyos inggih menika mekaten. Prabu
Aji Pamasa raja ing Kediri mireng menawi ing tlatah kediri
wonten resi ingkang kondhang sektinipun naminipun resi
Kano. Sang Prabu iri lan kuwatir kasektenipun dipunungguli
resi Kano. Sang Prabu badhe nyingkiraken sang Resi. Sang
resi mlajar lajeng dipunpadosi dening sang Prabu. Sang Resi
kepanggih saweg semedi wonten ing seganten kidul kitha
Cilacap. Resi dipunpejahi malih dados naga raksasa. Naga

41

dipunpejahi malih dados wanita ayu asma Dewi Wisawati.
Sang Dewi ngaturaken panuwun kanthi maringi cangkok
kembang Wijayakusuma. Salajengipun papan kala wau
dipuntengeri Nusa Kembangan.”

Penulis berkata, “Para siswa tepuk tangan kangge
kelompok kalih.” Seluruh siswa bertepuk tangan dengan
meriah. “Matur nuwun dhumateng kelompok kalih lan
sedaya siswa. Salajengipun, mangga sinten ingkang badhe
paring tanggapan utawi pitakenan.”

Andrianingsih mengangkat tangannya sambil berkata,
“Kula, Bu!” “Mangga Andrianingsih.” “Matur nuwun, Bu. Kula
badhe nyuwun pirsa, Bu. Kenging menapa Sang Prabu iri
dhateng resi Kano. Mestinipun bingah amargi wonten
rakyatipun ingkang sekti mandraguna. Kan saged kangge
modal kekiyatan kraton Kediri. Mekaten, Bu. Matur nuwun.”

“Nggih. Matur nuwunn Andrianingsih. Ibu wangsulaken
dhateng kelompok kalih. Kados pundi pamanggihipun
Andrianingsih kala wau? Kelompok kalih kasumanggakaken.”
Terlihat kelompok dua berunding agak lama. Lalu Indah
berdiri dan berkata, “Kanca-kanca, mesthinipun panci kedah
mekaten. Kanca-kanca, minangka pemimpin mesthinipun
remen menawi wonten rakyatipun ingkang ngadhahi
kasekten amargi saged kangge modal kekiyatan, nanging
sang Prabu boten. Sang Prabu kuwatos mbok menawi
rakyatipun boten pitados dhateng sang Prabu amargi kawon
sektinipun. Sang Prabu kuwatos kawibawanipun minangka
raja mandhap. Pamoripun dhawah. Mekaten, matur nuwun.
Dene wosing pitutur saking cariyos kala wau inggih menika
dados tiyang kedah purun ngakeni kaluwihanipun tiyang
sanes ampun adigang adigung adiguna. Makaten. Matur
nuwun”.

42

Peneliti segera mengambil jalan tengah lalu berkata,
“Para siswa, panjenengan sedaya lare ingkang cerdas.
Ktranaganipun Indah leres lan katranganipun Andrianingsih
ugi leres.Kenging menapa mekaten? Satunggaling
panguwaos wonten rakyat ingkang sekti mesthinipun remen
amargi kenging kangge tambah kekiyatan nagarinipun.
Semanten ugi rakyat ingkang gadhah kasekten mesthinipun
saged kangge sarana kangge bekti dhateng bangsa lan
negarinipun. Dados mesthinipun saged ndadosaken kasaenan
saking kalih pihak kala wau. Paham, para siswa?”

“Paham, Bu,” seluruh siswa menjawab serempak.
“Tepuk tangan!” Terdengar suara tepuk tangan serempak.
Anak-anak belajar dengan gembira. Peneliti bertanya,
“Sasampunipun panjenengan mirengaken wangsulan-
wangsulan saking kelompok kalih kala wau, pinten biji
kangge kelompok kalih kala wau?” Mereka menjawab,
“Satus...” “Matur nuwun. Sepisan malih mangga tepuk tangan
kangge kelompok kalih.” Terdengar lagi suara tepuk tangan
serempak.

c. Laporan Hasil Belajar dari Kelompok Tiga
Peneliti berkata, “Salajengipun, sumangga kelompok

tiga majeng kangge maosaken hasil kerja samanipun. Tepuk
tangan para siswa kangge kelompok tiga.” Seluruh siswa
bertepuk tangan dengan serempak. Kemudian peneliti
mengucapkan terima kasih dan mempersilakan kelompok
tiga untuk membacakan hasil belajarnya. Anggota kelompok
tiga ke depan kelas lalu duduk di kursi yang telah
disediakan.

Ike berdiri lalu memperkenalkan teman-temannya
yang di sebelah kiri adalah Hari, Kartika, Kurnia, Laudiana,
Yuga, dan Lilis.

43

Selanjutnya Ike mempersilakan Hari untuk
membacakan jawaban nomor satu. Hari berdiri lalu berkata,
“Paraga-paraga saking cariyos ingkang kula mireng inggih
menika Prabu Aji Pamasa watakipun adigang adigung
adiguna, Resi Kano watakipun sekti lan andhap asor ugi
nriman, Punggawa watakipun wantun lan tanggung jawab,
Naga Raksasa watakipun nesu menawi dipunganggu, lan
Dewi Wisowati watakipun bebudenipun sae, ngertos matur
nuwun dhateng tiyang ingkang nate mitulungi.”

Kemudian Ike berkata, “Kartika kasumanggakaken
maosaken wangsulan pitakenan nomer kalih”. Kartika
berdiri lalu membacakan jawabannya, “Alur cerita atau
urutaning prastawa saking cariyos kasebat inggih menika
ing kraton Kediri wonten satunggaling resi naminipun Resi
Kano ingkang kondhang kasektenipun. Kabar bab
kasektenipun resi Kano kapireng dening Sang Prabu. Mireng
kabar menika sang Prabu kuwatos mbok menawi bab menika
ndadosaken kawibawan sang Prabu mandhap. Sang Prabu
kagungan niat kepengin nyingkiraken resi Kano. Sang Resi
mireng kabarmenika lajeng piyambakipun kesah. Kesahipun
sang Resi mlampah miyos pinggiring samodra kidul arahipun
mangilen. Nalika sang Prabu madosi resi pranyata resi Kano
boten wonten amargi sampun sumingkir langkung rumiyin.
Sang Prabu lajeng ngajak para punggawa pinilih kangge
ngoyak resi Kano. Kacariyos, mlajaripun resi Kano dumugi
ing seganten kidul wewengkon Cilacap. Sang resi ndhelik
wonten ing sawijining papan ingkang sae kangge ndhelik ing
sawijining pulo karang. Sang resi semedi ing ngriku.
Kacariyos sang Prabu anggenipun ngoyak dumugi wonten
ing papan pandhelikanipun sang resi. Sang Prabu madosi lan
kasil manggihaken sang resi ingkang saweg semedi. Sang
Resi dipun pejahi ngangge panah, Sang Resi seda lan dhawah.
Anehipun raga sang resi ical lajeng wonten sawijining naga

44

raksasa ingkang nggegirisi. Naga dipunpejahi sang Prabu.
Naga musna lajeng wonten sawijining wanita ayu jumeneng
ing sanginggiling pulo karang ngundang-undang sang Prabu.
Sang Prabu nyaket. Wanita ayu nama Dewi Wisawati
ngaturaken panuwun dhumateng sang Prabu awit sampun
mitulungi malih dados rupi sawaunipun. Sang Dewi
ngaturaken kembang cangkok Wijayakusuma lan maringi
tenger papan menika kanthi nama Nusakembangan. Sang
Prabu bingah sanget nanging emanipun kembang
wijayakusuma boten saged kaasta kondur amargi kecer ing
satengahing samodra. Makaten, matur nuwun.”

Ike berkata, “Kurnia kasumanggakaken maosaken
wangsulan nomer tiga.” Kurnia berdiri lalu membacakan,
“Setting panggenan utawi papan panggenan kedadosanipun
cariyos inggih menika wonten ing tlatah kraton Kediri lan
wonten ing sawijining pulo karang sakidulipun kitha
Cilacap.”

Ike mempersilakan Lilis untuk membacakan jawaban
nomor empat sedangkan Laudiana nomor lima. Lilis berdiri
lalu berkata, “Prekawis ingkang ndadosaken wontenipun
konflik inggih menika Sang Prabu was sumelang lan kuwatos
mbok menawi kasektenipun resi Kano ndadosaken
kawibawanipun mandhap. Pramila panjenenganipun
nggadhahi sedya badhe nyingkiraken resi Kano. Dene
temanipun inggih menika bab kalenggahan utawi
panguwaos. Makaten. Matur nuwun”.

Selanjutnya Laudiana berdiri lalu berkata, “Ringkesing
cariyos mekaten. Sang Prabu Ajipamasa kuwatos mbok
kawibawanipun mandhap amargi saking kasektenipun resi
Kano, pramila sang Prabu badhe nyingkiraken resi Kano. Resi
Kano sumingkir, umpetan wonten ing sawijining pulo kidul
kitha Cilacap. Sang Prabu madosi, kepanggih lajeng

45

dipunpejahi. Raga sang resi ical gantos naga. Naga
dipunpejahi, naga pejah lajeng wonten wanita ayu nama
Dewi Wisawati. Sang Dewi maringi hadiah kembang
wijayakusuma nanging kecer ing tengahing samodra, lajeng
maringi tenger papan menika dipunparingi nama
Nusakambangan. Dene wosing pitutur saking cariyos kala
wau inggih menika dados tiyang ampun sakajengipun
piyambak kedah purun ngakeni kaluwihanipun tiyang sanes.
Nah, kanca-kanca kelompok kula sampun ngandharaken
sedaya wangsulan, samenika sumangga kanca-kanca
maringi tanggapan utawi pitakenan.”

Peneliti tampil turut mendorong para siswa untuk
mengajukan taggapan. Seorang siswa mengangkat
tangannya lalu berkata, “Kula, Bu.” “Silakan Erisa,” perintah
peneliti. “Matur nuwun, Bu. Miturut kula wangsulan
Laudiana bab ringkesaning cariyos kirang jangkep. Wonten
ing ringkesan Laudiana boten nerangaken kenging menapa
Dewi Wisawati maringi cangkok kembang Wijayakusuma.
Makaten pamanggih saking kula. Nah, kados pindi
pamanggih Bu Guru, matur nuwun.”

“Para siswa tepuk tangan rumiyin kangge Febriani
ingkang sampun maringi pitakenan ingkang sae. Matur
nuwun, Febriani,” kata peneliti. Selanjutnya peneliti
memberikan penjelasan bahwa ringkasan cerita adalah
cerita yang diringkas. Jadi dalam hal ini yang perlu
disampaikan adalah peristiwa yang penting. Mana peristiwa
yang penting itu? Peristiwa yang penting itu adalah Dewi
Wisawati maringi kembang lan maringi tenger.”

Tiba-tiba Ike mengangkat tangannya lalu berkata, “Bu,
menawi mekaten kelompok kula pikantuk biji satus?”
“Oh..nggih kelompok tiga pikantuk biji satus. Leres menapa

46

boten para siswa?” “Leres, Bu...” seluruh kelompok
menjawabnya. “Matur nuwun.”

d. Laporan Hasil Belajar dari Kelompok Empat
Peneliti berkata, “Selajengipun, kasumanggakaken

kelompok sekawan majengmaosaken hasil diskusinipun.
Tepuk tangan para siswa kangge kelompok sekawan.”
Seluruh siswa bertepuk tangan dengan serempak.
Kemudian peneliti mengucapkan terima kasih dan
mempersilakan kelompok empat untuk membacakan hasil
belajarnya.

Keenam siswa anggota kelompok empat ke depan kelas
lalu duduk. Linggar berdiri lalu memperkenalkan teman-
temannya yang di sebelah kiri adalah Linda, Luluatun,
Nanda, Nesa dan Nimatun.

Selanjutnya Linggar mempersilakan Linda dan Nanda
untuk membacakan jawaban nomor satu dan nomor dua
secara bergiliran. Linda berdiri lalu berkata, “Paraga
wonten iing cariyos ingkang kula mireng inggih menika
Prabu Ajipamasa watakipun adigang adigung adiguna, Resi
Kano watakipun sekti lan andhap asor ugi nriman, punggawa
watakipun wantun lan tanggung jawab, naga watakipun
nesu menawi dipunganggu, lan Dewi Wisawati watakipun
bebudenipun sae, ngertos matur nuwun dhateng tiyang
ingkang nate mitulungi”. Nanda berdiri lalu membacakan
jawabannya, “Alur ceriyosutawi rangkaian prastawa wonten
ing cariyos inggih menika Prabu Ajipamasa ingkang kuwatos
dhateng kasektenipun resi Kano lajeng badhe nyimgkiraken
resi Kano. Resi Kano dipunpejahi kasil pejah namung
anehipun raganipun ical lajeng wonten naga raksasa. Naga
dipunpejahi, pejah lajeng wonten wanita ayu nama Dewi
Wisawati. Sang Dewi maringi hadiah dhateng sang Prabu
arupi cangkok kembang wijayakusuma lan maringi tenger

47

papan menika dipunparingi tenger Nusakambangan, amargi
wonten ing ngriku sang Dewi maringi kembang
Wijayakusuma. Amargi kirang pangatos-atos kembang
wijayakusuma dhawah ing samodra dados boten kasil
dipunasta kondur ing kraton Kediri. Kamangka kasiatipun
kembang wijayakusuma menika ngedab-edabi. Sinten
kemawon ingkang nggadhahi kembang wijayakusuma
menika badhe nurunaken raja-raja ingkang badhe nguwaosi
tanah Jawi. Mekaten, matur nuwun.”

Selanjutnya Linggar mempersilakan Luluatun, Nesa,

dan Nimatun untuk membacakan jawaban nomor tiga,

empat dan lima, secara bergiliran. Luluatun berdiri lalu

berkata, “Setting panggenan ing cariyos menika

inggih menika wonten ing wewengkon kraton Kediri,

sawijining pulo karang ing seganten kidul wewengkon

Cilacap. Mekaten, matur nuwun.” Nesa berdiri lalu berkata,

“Prakawis ingkang nyebabaken konflik inggih menika Sang

Prabu kepengin nyingkiraken resi Kano amargi kuwatos

kawibawanipun mandhap. Dene temanipun inggih menika

bab kalenggahan utawi panguwaos.” Nimatun nerangaken

bab ringkesaning cariyos.“Ringkasaning cariyos mekaten.

Sang Prabu mejahi resi Kano. Resi Kano pejah malih wonten

naga. Naga dipunpejahi dados wonten wanita ayu nama

Dewi Wisawati. Dewi Wisawati maringi hadiah kembang

wijayakusuma lan maringi jeneng panggenan menika

dipunparingi nama Nusakambangan. Makaten, matur

nuwun,” Dene wosing pitutur saking cariyos kala wau inggih

menika dados tiyang ampun sombong kedah purun ngakeni

kaluwihanipun tiyang sanes. Makaten. Matur nuwun.”

demikian kata Nimatun.

Peneliti berkata, “Para siswa mangga sinten ingkang
badhe pitaken lan langsung maringi biji dhateng kelompok
sekawan. Panjenengan biji wangsulan nomor 1, 2, 3, 4, lan 5.”

48

Hari mengangkat tangan lalu berkata, “Kula, Bu!” “Mangga,
Hari.” “Miturut kula wangsulan kelompok sekawan sedaya
leres! Leres napa boten kanca-kanca? Secara serempak
mereka menjawab, Leres, leres sedaya.” Peneliti
membenarkan bahwa jawaban kelompok empat benar
semua dan peneliti mengucapkan terima kasih.

“Matur nuwun, mangga tepuk tangan kangge kelompok
sekawan,” seru peneliti. Anak-anak secara serempak
bertepuk tangan ramai sekali.

e. Laporan Hasil Belajar dari Kelompok Lima
Selanjutnya, peneliti berkata, “Mangga kelompok

gangsal kasumanggakaken majeng kangge maosaken hasil
sinaunipun. Tepuk tangan parasiswa kangge kelompok
gangsal.” Seluruh siswa bertepuk tangan dengan serempak.
Kemudian peneliti mengucapkan terima kasih dan
mempersilakan kelompok lima untuk membacakan hasil
belajarnya.

Kelima siswa anggota kelompok lima ke depan kelas.
Setelah mereka siap duduk di depan kelas lalu peneliti
berkata, “Kelompok gangsal mangga kawaosaken hasil
diskusinipun.”

Nurul berdiri lalu memperkenalkan teman-temannya,
dari sebelah kiri adalah Refal, Riski, Safitri, dan Setiani.
Selanjutnya Nurul mempersilakan Refal, Riski, dan Safitri
untuk membacakan jawaban nomor satu, dua, dan tiga
secara berturt-turut.

Refal, Riski dan Safitri membacakannya secara
berturut-turut, “Paraga cariyos ingkang kula pireng inggih
menika Prabu Ajipamasa watakipun adigang adigung
adiguna, Resi Kano watakipun sekti lan andhap asor ugi
nriman, punggawa watakipun wantun lan tanggung jawab,
naga raksasa watakipun nesu menawi dipunganggu lan Dewi

49

Wisawati watakipun bebudenipun sae, ngertos matur nuwun
dhateng tiyang ingkang nate mitulungi,” kata Refal. “Alur
cerita utawi urutaning cariyos inggih menika Prabu Aji
Pamasa serik dhateng kasektenipun resi Kano amargi
kuwatos kawibawanipun mandhap kawon kaliyan resi Kano.
Prabu Aji Pamasakepengin nyingkiraken resi Kano. Resi Kano
mireng lajeng piyambakipun sumingkir saderengipun
dipunsingkiraken sang Prabu. Resi Kano sumingkir kesah
saking Kedhiri dumugi ing sawijining papan panggenan ing
sawijining pulo satengahing samodra sakidulipun kitha
Cilacap. Sasampunipun manggih papan ingkang aman lajeng
ndhelik ing ngriku kaliyan semedi. Sang Prabu madosi
kesahipun resi Kano dipunkawal dening para punggawa
pilihan. Sang Prabu anggenipun madosi dumugi ing papan
pandhelikanipun resi Kano. Sang Prabu priksa resi Kano
lajeng resi Kano ingkang saweg semedi dipunpejahi. Sang resi
pejah nanging anehipun raga sang resi ical lajeng wonten
sawijining naga raksasa. Naga dipunpejahi lajeng wonten
sawijining wanita ayu ingkang ngadeg ing sawijining pulo
karang ngundang-undang sang prabu. Dewi Wisawati
mngaturaken panuwun kanthi maringi cangkok kembang
wijayakusuma lan maringi tenger papan menika
dipunparingi tenger Nusakembangan. Cangkok kembang
wijayakusuma nggadhahi daya kekiyatan, sinten ingkang
nggadhahi kembang menika badhe nurunaken raja-raja
ingkang nguwasani pulo Jawi. Sang Prabu remen sanget
lajeng cepet-cepet kondhur dhateng dharatan. Emanipun
amargi kirang pangatos-atos cangkok kembang
wijayakusuma kecer ing samodra. Sang Prabu getun sanget,”
kata Riski. “Setting panggenan ingkang wonten ing cariyos
inggih menika wonten ing wewengkon kraton Kedhiri, lan ing
wewengkon samodra sakidulipun kitha Cilacap,” kata Safitri

50

Selanjutnya, Nurul mempersilakan Setiani untuk
membacakan jawaban nomor empat, dan lima secara
berturut-turut. Setiani berdiri lalu berkata, “Prekawis
ingkang ndadosaken konflik inggih menika watek iri, drengki
srei sang Prabu dhateng kaektenipun tiyang sanes inggih
menika resi Kano Dene temanipun inggih menika bab
kalenggahan utawi panguwaos.” Nurul membacakan
jawaban nomor lima dan enam, “Ringkasaning cariyos
inggih menika sang Prabu kuwatos dhateng kasektenipun
resi Kano lajeng resi Kano dipunpejahi, Resi Kano pejah malih
wonten naga raksasa. Naga dipunpejahi malih wonten Dewi
Wisawati. Dewi Wisawati maringi kembang wijayakusuma
lan maringi tenger papan menika dipuntengeri
Nusakambangan. Kembang wijayakusuma boten kasil
dipunasta kondur ing kraton amargi kecer ing samodra”.
“Dene wosing pitutur saking cariyos kala wau inggih menika
dados tiyang kedah purun ngakeni kaluwihanipun tiyang
sanes. Makaten. Matur nuwun”.

Selanjutnya peneliti berkata, “Kelompok sanes
kasumanggakaken kangge maringi pitakenan utawi
tanggapan”. Seluruh anggota kelompok diam beberapa saat.
Peneliti memperhatikan sikap mereka yang sedang berpikir
tentang jawaban kelompok lima. Setelah sekian lama tidak
ada yang memberikan reaksi, kemudian peneliti berkata,
“Para siswa kados pundi biji kelompok gangsal?” Mereka
menjawab, “Satus, Bu.” “Matur nuwun lan tepuk tangan
ingkang meriah,” kata peneliti. Terdengar suara tepuk
tangan yang sangat meriah.

Berdasarkan deskripsi tersebut, maka hasil belajar
siswa setiap kelompok dapat dideskripsikan sebagai
berikut.

51

Tabel 4.1Penilaian Hasil Kerja sama Kelompok

Kel. Soal 1 Soal 2 Soal 3 Soal 4 Soal 5 Soal 6 Soal 7 benar Prosen
tasi

I Benar Benar Benar Benar Benar Benar Benar 5 100%

II Benar Benar Benar Benar Benar Benar Benar 5 100%

III Benar Benar Benar Benar Benar Benar Benar 5 100%

IV Benar Benar Benar Benar Benar Benar Benar 5 100%

V Benar Benar Benar Benar Benar Benar Benar 5 100%

Jlm 5 5 5 5 5 5 5 25 100%

3. Kegiatan Penutup
Dalam kegiatan penutup peneliti meminta masukan

dari setiap siswa tentang bagaimana manfaat pembelajaran,
proses pembelajaran, dan sistem penilaian yang baru
dilakukannya sebagai refleksi terhadap pembelajaran-nya.
Febriani mengangkat tangannya lalu berkata, “Bu, kula
rumaos remen sinau kanthi cara mekaten. Pramila menika,
kangge salajengipun kula suwun supados saben
pembelajaran kanthi cara mekaten Bu, matur nuwun, Bu.”

Peneliti menjawab, “Insya Allah Ibu badhe ngginakaken
cara sinau ingkang kados mekaten. Wonten ingkang badhe
usul utawi pitaken?" Setelah ditunggu beberapa waktu tidak
ada yang bertanya lalu peneliti menutup pembelajaran ini
dengan ucapan terima kasih dan wasalamu’alaikum
warahmatullahi wabarokatuh.
E. Pembahasan Hasil Penelitian

Data yang digunakan untuk mengukur tingkat kemampuan
mendengarkan cerita melalui kerja sama kelompok adalah data dari
hasil kerja sama kelompok siklus pertama dan siklus kedua. Karena
data tersebut berupa angka, maka teknik pengolahan data yang
digunakan adalah teknik kuantitatif.

Teknik kuantitatif yang peneliti gunakan sebagaimana
dilakukan dalam pembelajaran sehari-hari dengan cara sebagai

52

berikut. Pertama, peneliti membandingkan prosentasi ketercapaian
setiap tugas dari setiap kelompok pada siklus kesatu dengan kedua.
Kedua, peneliti membandingkan prosentasi ketercapaian seluruh
tugas dari setiap kelompok pada siklus kesatu dengan siklus kedua.
Ketiga, hasil perbandingan keduanya diubah ke dalam bentuk
diagram batang.

1. Perbandingan Peningkatan Keberhasilan dari

Prasiklus, Siklis I, dan Siklus II.

Tabel 4.2

Prasiklus Siklus I Siklus II
67 100
Rata-rata 60 73 100

Ketuntasan 65

Klasikal

KKM 75 75 75

Diagram 4.1

2. Perbandingan Prosentasi Ketercapaian setiap Tugas
53

Berikut ini peneliti mengemukakan perbandingan
prosentass ketercapaian setiap tugas dari setiap kelompok
pada siklus kesatu dengan kedua.

Diagram 4.2 Ketercapaian Tugas

Berdasarkan skor rata-rata pencapaian tugas nomor 1
sampai tugas nomor 7 siklus I dan siklus II diperoleh selisih
yang diasumsikan sebagai hasil peningkatan kemampuan
mendengarkan pada setiap tugas sebagai berikut. Tugas
nomor 1 terdapat selisih 100 – 84 = 16. Tugas nomor 2
terdapat selisih 100 – 81 = 19. Tugas nomor 3 terdapat
selisih 100 – 79 = 21 Tugas nomor 4 terdapat selisih 100 –
70 = 30. Tugas nomor 5 terdapat selisih 100 – 67 = 23.
Tugas nomor 6 terdapat selisih 100 – 78 = 22. Tugas nomor
7 terdapat slisih 100 – 84 = 16.

Berdasarkan tabel 4.2 tersebut dapat dijelaskan bahwa
telah terjadi peningkatan kemampuan mendengarkan cerita
terhadap setiap kelompok sebagai berikut.

Pada kelompok I telah terjadi peningkatan skor
kemampuan mendengarkan cerita pada tugas 1 sebesar 100
– 90 = 10, tugas 2 sebesar 100 – 85 = 15, tugas 3 sebesar

54

100 – 80 = 20, tugas 4 sebesar 100 – 70 = 30, tugas 5
sebesar 100 – 75 = 25, tugas 6 sebesar 100 – 80 = 20, dan
tugas 7 sebesar 100 – 90 = 10. Peningkatan rata-rata
kemampuan mendengarkan cerita untuk seluruh tugas
adalah 100 – 81 = 19.

Pada kelompok II telah terjadi peningkatan skor
kemampuan mendengarkan cerita pada tugas 1 sebesar 100
– 90 = 10, tugas 2 sebesar 100 – 80 = 20, tugas 3 sebesar
100 – 80 = 20, tugas 4 sebesar 100 – 70 = 30, tugas 5
sebesar 100 – 65 = 35, tugas 6 sebesar 100 – 80 = 20, dan
tugas 7 sebesar 100 – 90 = 10. Peningkatan rata-rata
kemampuan mendengarkan cerita untuk seluruh tugas
adalah 100 – 79 = 21.

Pada kelompok III telah terjadi peningkatan skor
kemampuan mendengarkan cerita pada tugas 1 sebesar 100
– 90 = 10, tugas 2 sebesar 100 – 85 = 15, tugas 3 sebesar100
– 80 = 20, tugas 4 sebesar 100 – 70 = 30, tugas 5 sebesar
100 – 65 = 35, tugas 6 sebesar 100 – 80 = 20, dan tugas 7
sebesar 100 – 90 = 10. Peningkatan rata-rata kemampuan
mendengarkan cerita untuk seluruh tugas adalah 100 – 80 =
20.

Pada kelompok IV telah terjadi peningkatan skor
kemampuan mendengarkan cerita pada tugas 1 sebesar 100
– 80 = 20, tugas 2 sebesar 100 – 80m= 20, tugas 3 sebesar
100 – 75 = 25, tugas 4 sebesar 100 – 70 = 30, tugas 5
sebesar 100 – 55 = 45, tugas 6 sebesar 100 – 75 = 25, dan
tugas 7 sebesar 100 – 80 = 20. Peningkatan rata-rata
kemampuan mendengarkan cerita untuk seluruh tugas
adalah 100 – 79 = 21.

Pada kelompok V telah terjadi peningkatan skor
kemampuan mendengarkan cerita pada tugas 1 sebesar 100
– 90 = 10, tugas 2 sebesar 100 – 75 = 25, tugas 3 sebesar

55

100 – 80 = 20, tugas 4 sebesar 100 – 70 = 30, tugas 5
sebesar 100 – 75 = 25, tugas 6 sebesar 100 – 75 = 25, dan
tugas 7 sebesar 100 – 90 = 10. Peningkatan rata-rata
kemampuan mendengarkan cerita untuk seluruh tugas
adalah 100 – 79 = 21.

Berdasarkan data tersebut dapat disimpulkan bahwa
telah terjadi peningkatan rata-rata kemampuan
mendengarkan cerita setiap tugas secara signifikan.
3. Perbandingan Prosentase Ketercapaian seluruhtugas

Berdasarkan data tabel 4.2 tersebut telah terjadi rata-
rata peningkatan kemampuan mendengarkan seluruh tugas
pada kelompok I, II, III, IV, dan V adalah 81, 79, 80, 79, dan
79. Perbandingan peningkatan tersebut sebagai berikut 81 :
79 : 80 : 79 : 79 = 398 atau 20,35% : 19,84% : 20,10% :
19,84% : 19,84%.

Selanjutnya peneliti sajikan diagram lingkaran sebagai
berikut.
Diagram 4.3 Prosentasi Rata-rata Peningkatan Kemampuan

Mendengarkan pada Kelompok I, II, III, IV, dan V

Berdasarkan Tabel 4.2 Skor Ketercapaian Tugas, pada
lajur rata-rata tersebut telah terjadi peningkatan skor
kemampuan mendengarkan cerita sebagai berikut. Telah
terjadi peningkatan skor pada kelompok I yaitu 100 - 81 =

56

19; pada kelompok II yaitu 100 - 79 = 21; pada kelompok III
yaitu 100 - 80 = 20, pada kelompok IV yaitu 100 - 79 = 21;
dan pada kelompok V yaitu 100- 79 = 21.

Berdasarkan perhitungan tersebut telah terjadi rata-
rata peningkatan kemampuan mendengarkan dari
kelompok I sampai dengan kelompok V sebagai berikut 19,
21, 20, 21, dan 21.

Berdasarkan data tersebut berikut ini peneliti sajikan
dalam bentuk diagram batang untuk memperjelas rata-rata
peningkatan kemampuan mendengarkan dari kelompok I
sampai dengan kelompok V.
Diagram 4.4 Rata-rata Peningkatan Kemampuan Mendengarkan

Cerita Setiap Kelompok

Skor-skor yang dapat dicapai oleh setiap kelompok pada setiap
tugas pada siklus 1 dan siklus 2 sebagai berikut.

57

Tabel 4.4 Ketercapaian Skor Rata-rata Setiap Tugas

Tugas Siklus I Siklus II Kenaikan

1. Menuliskan tokoh cerita dan 84 100 16

wataknya

2. Menjelaskan alur cerita 81 100 19

3. Menjelaskan latar/setting 79 100 21
cerita.

4. Menjelaskan konflik 70 100 30

5. Tema 67 100 33
78 100 22
6. Menulis ringkasan cerita dan
nilai pesan 84 100 16
543 700 157
7. Wosing Pitutur/Nilai Pesan

Jumlah skor rata-rata

Berdasarkan selisih tersebut, maka diperoleh perbandingan
hasil belajar sebagai peningkatan kemampuan mendengarkan
sebagai berikut 16 : 19 : 21 : 30 : 33 : 22 : 16 = 157 atau 10 : 12 :
13 : 19 : 21 : 14 : 11 = 100.

Selanjutnya, peneliti akan mengubah data tersebut ke dalam
bentuk diagram lingkaran sebagai berikut.

58

Diagram 4.5 Peningkatan Kemampuan Mendengarkan pada Tugas
Nomor 1 Sampai Tugas Nomor 7

Berdasarkan data tersebut, telah terjadi rata-rata
kemampuan mendengarkan pada siklus kesatu adalah 76 dan
siklus kedua adalah 100. Perbandingan peningkatan rata-rata
kemampuan mendengarkan pada siklus kesatu dan siklus
kedua adalah 76 : 100 = 143 atau 34 : 66 = 100
F. Pembahasan Aktivitas Guru dan Siswa dalam Pembelajaran
Berdasarkan analiss data diperoleh bahwa aktivitas siswa
dalam pembelajaran Bahasa Jawa dalam kompetensi dasar
mendengarkan cerita legenda dengan penerapan metode kerja
sama kelompok dari siklus I sampai dengan akhir siklus II
meningkat secara signifikan. Semua siswa aktif dalam mengikuti
pembelajaran. Ini berarti bahwa metode kerja sama kelompok
efektif digunakan dalam pembelajaran ini. Dengan penerapan
metode ini merangsang siswa untuk aktif terlibat dalam
pembelajaran.
Aktivitas guru dalam pembelajaran sudah melaksanakan
langkah-langkah pembelajaran sesuai RPP yang dipedomani. Guru
aktif dalam pembimbingan terhadap siswa pada masing-masing
kelompok. Hubungan siswa dengan guru menjadi sangat dekat.

59

Keadaan ini sangat membantu siswa dalam berkomunikasi dalam
bertukar pendapat dalam menyelesaikan tugasnya. Keaktifan guru
dan siswa yang meningkat ini berimbas pada hasil pembelajaran.

Dengan demikian terjawablah rumusan masalah yang menjadi
pertanyaan dalam penelitian ini, bahwa:
1. Hasil belajar siswa kelas VIII A SMP Negeri 2 Sampang

semester 1 tahun pelajaran 2017/2018 meningkat setelah
diterapkan metode kerja sama kelompok dalam mempelajari
kompetensi dasar mendengarkan cerita legenda.
2. Kerja sama kelompok dalam pembelajaran bahasa Jawa
kompetensi dasar mendengarkan cerita legenda sangat efektif
terbukti dari hasil belajar siswa yang meningkat secara
signifikan.
3. Terjadi peningkatan keaktifan siswa dan guru dalam
pembelajaran Bahasa Jawa kompetensi dasar mendengarkan
cerita legenda melalui metode kerja sama kelompok.

60

BAB V

KESIMPULAN DAN SARAN

A. Kesimpulan

Hasil observasi ditemukan beberapa peningkatan keterampilan
siswa sebagai berikut. Telah terjadi peningkatan keterampilan
berpikir kritis ketika siswa ditugasi memberikan tanggapan
terhadap jawaban-jawaban tugas yang disajikan oleh kelomok lain
dalam kegiatan presentasi.

Berdasarkan skor rata-rata pencapaian tugas nomor 1 sampai
tugas nomor 7 siklus I dan siklus II diperoleh selisih yang
diasumsikan sebagai hasil peningkatan kemampuan mendengarkan
pada setiap tugas sebagai berikut. Tugas nomor 1 terdapat selisih
100 – 84 = 16. Tugas nomor 2 terdapat selisih 100 – 81 = 19. Tugas
nomor 3 terdapat selisih 100 – 79 = 21 Tugas nomor 4 terdapat
selisih 100 – 70 = 30. Tugas nomor 5 terdapat selisih 100 – 67 = 23.
Tugas nomor 6 terdapat selisih 100 – 78 = 22. Tugas nomor 7
terdapat slisih 100 – 84 = 16.

Telah terjadi peningkatan skor pada kelompok I yaitu 100 - 81
= 19; pada kelompok II yaitu 100 - 79 = 21; pada kelompok III yaitu
100 - 80 = 20, pada kelompok IV yaitu 100 - 79 = 21; dan pada
kelompok V yaitu 100 - 79 = 21.

Telah terjadi rata-rata peningkatan kemampuan mendengarkan
seluruh tugas pada kelompok I, II, III, IV, dan V adalah 81, 79, 80, 79,
dan 79. Perbandingan peningkatan tersebut sebagai berikut 81 : 79 :
80 : 79 : 79 = 398 atau 20,35% : 19,84% : 20,10% : 19,84% :
19,84%.

Perbandingan hasil belajar sebagai peningkatan kemampuan
mendengarkan sebagai berikut 16 :19: 21 : 30 : 33 : 22 : 16 = 157
atau 10 : 12 : 13 : 19 : 21 : 14 : 11 = 100.

61

Telah terjadi rata-rata kemampuan mendengarkan pada siklus
kesatu adalah 76 dan siklus kedua adalah 100. Perbandingan
peningkatan rata-rata kemampuan mendengarkan pada siklus
kesatu dan siklus kedua adalah 76 : 100 = 143 atau 34 : 66 = 100

Telah terjadi perubahan perilaku siswa kelas VIIIA SMP Negeri
2 Sampang dalam belajar Bahasa Jawa yang semula belum aktif
semua, dengan diterapkannya metode kerja sama kelompok
berhasil mengaktifkan semua siswa untuk mengikuti pembelajaran
dengan antusias.
B. Saran-saran
1. Teman-teman kepala sekolah dan teman-teman guru agar

belajar secara tekun dan ulet serta dapat menggunakan hasil
penelitian ini sebagai pedoman penelitian atau penulisan
laporan dan dijadikan motivasi agar mampu melakukan
penelitian tindakan kelas.
2. Para pengawas sekolah agar memberikan kesempatan kepada
peneliti untuk mendiseminasikan hasil penelitian ini dalam
berbagai kegiatan ilmiah di tingkat kecamatan atau komda.
3. Para kepala seksi dan UPTD di kecamatan-kecamatan agar mau
mendorong kepala sekolah dan guru untuk melakukan
penelitian tindakan kelas, demi kemajuan pendidikan di Kota
Cilacap.

62

DAFTAR PUSTAKA

Agus Suprijono. 2009. Cooperative Learning Aplikasi dan Teori
Paikem. Yogyakarta: Pustaka Pelajar.

Arikunto, S. 1998. Prosedur Penelitian, Suatu Pendekatan Praktek.
Yogyakarta: Rineka Cipta.

Baharudin, Hdan Esa Nur Wahyuni. 2010. Teori Belajar dan
Pembelajaran. Jakarta: Ar-Ruzz Media.

Departemen Pendidikan Nasional. 2002a. Pendekatan Kontekstual.
Depdiknas: Direktorat PLP.

_____________________. 2002b. Kegiatan Belajar Mengajar. Jakarta:
Puskur.

_____________________. 2003. Manajemen Peningkatan Mutu Berbasis
Sekolah, Pembelajaran, dan pengajaran Kontekstual.
Depdiknas: Direktorat PLP

Moehadjir, N. 1996. Metodologi Penelitian Kualitatif. Yogyakarta:
Rake Sarasin.

Munir, B. 2001. Dinamika Kelompok. Jakarta: Universitas Sriwijaya.
Nurgiyantoro, B. 2001. Penilaian dalam Pengajaran Bahasa dan

Sastra. Yogyakarta: BPFE.

Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa edisi 2. 1999. Kamus
Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka.

Syaiful Bahri Djamarah. 2011. Strategi Belajar Mengajar. Jakarta:
Rineka Cipta.

Sudjana, Nana. 2001. Penilaian Hasil Belajar Mengajar. Bandung:
Remaja Rosda Karya.

Wardani. 2002. Penelitian Tindakan Kelas. Jakarta: Universitas
Terbuka.

63

Ki-demang.com: Kongres Bahasa Jawa 5
Syafuddin41.blogsport.com
zubrifisip.blogspot

64



HALAMAN PUBLIKASI

Setelah membaca dan mencermati karya ilmiah yang berupa
Penelitian Tindakan Kelas mata pelajaran Bahasa Jawa yang
dipublikasikan dan didokumentasikan di perpustakaan SMP Negeri
2 Sampang hasil karya dari:

1. Identitas Peneliti

Nama : Dra. Dwi Retnowati

NIP : 196710211995122001

Pangkat/Golongan : Pembina Tingkat 1 / IV b

Unit Kerja : SMP Negeri 2 Sampang Kab.
Cilacap

2. Lokasi Penelitian : Kelas VIII a SMP Negeri 2 Sampang

3. Lama Penelitian : 3 bulan

4. Judul :

“UPAYA PENINGKATAN HASIL BELAJAR BAHASA JAWA
KOMPETENSI DASAR MENDENGARKAN CERITA LEGENDA
MELALUI METODE KERJA SAMA KELOMPOK PADA SISWA
KELAS VIII A SMP N 2 SAMPANG KABUPATEN CILACAP
SEMESTER 1 TAHUN PELAJARAN 2017/2018.”

PTK ini diajukan sebagai syarat untuk memenuhi syarat
kenaikkan pangkat guru dari golongan IV b ke golongan IV c.

Sampang, 28 November 2017

Pustakawan

ttd

Dainah, S.Pd.

NIP. 19660203 199003 2 005

ANGKET KEMANDIRIANAN BELAJAR BAHASA JAWA
SISWA KELAS VIII A

SMP NEGERI 2 SAMPANG SEMESTER 1

TAHUN PELAJARAN 2017/2018

Nama Siswa : Arinal NurKhoerunnisa

Kelas / No. Absen : 3

Berilah tanda () pada salah satu pilihan jawaban yang tersedia
untuk setiap pernyataan berikut, sesuai dengan keadaan Anda.

Keterangan jawaban:
S = Sering
K = Kadang-kadang
TP = Tidak Pernah

No Pernyataan S K TP
1. Saya belajar Bahasa Jawav
walaupun tidak ada PR.

2. Saya tidak membuat jadwal v
rencana belajar saya
sendiri.

3. Selama proses pembelajaran, v
saya tidak membuat
catatan kecil yang
diperlukan.

4. Saya berusaha mendapatkan v
umpan balik dari tugas
Bahasa Jawa yang telah
saya kerjakan, agar
mengetahui dimana letak

kesalahan saya.

5. Sebelum memulai v

pembelajaran Bahasa

Jawa, saya mengetahui

tujuan mempelajari

materi tersebut.

6. Setelah memahami materi v
yang dipelajari, saya
mengerjakan tugas yang
diberikan oleh guru.

7. Saat guru tidak mengajar dan v
tidak memberikan tugas,
saya tetap melakukan
aktivitas belajar Bahasa
Jawa.

8. Belajar dengan sukarela, atas v
kehendak sendiri.

9. Saya menyampaikan v

pertanyaan kepada guru

ketika tidak memahami

suatu materi Bahasa Jawa.

10. Saya berkonsentrasi selama v

proses pembelajaran

Bahasa Jawa di kelas.

11. Belajar dengan terpaksa, atas v
tekanan orang lain. v

12. Belajar hanya pada saat akan

tes atau ujian.

13. Saya mencermati peningkatan v
maupun penurunan nilai
bahasa Jawa saya melalui
hasil ulangan harian yang
saya peroleh.

14. Saya menambah pengetahuan v
dengan mencari sumber
selain dari guru.

15. Saya berusaha agar nilai v
bahasa Jawa saya tidak
turun.

16. Saya malas berlatih v
mengerjakan soal–soal
untuk

memperdalam pemahaman
terhadap materi
pelajaran.

17. Saya tidak mengusulkan v

kepada guru, tugas yang

dikumpulkan untuk

dikembalikan untuk

memperbaiki kesalahan.

18. Saya malu bertanya kepada v
teman atau guru ketika
belum memahami materi
pelajaran.

19. Saya merasa terbantu dalam v

belajar atau mengerjakan
tugas Bahasa Jawa dengan
adanya layanan internet.

20. Saya menggunakan bantuan v
v
komputer untuk

mengerjakan PR Bahasa

Jawa.

21. Saya membuat kelompok v
belajar dengan teman
untuk mendiskusikan
tugas Bahasa Jawa.

22. Saya tidak melakukan diskusi v

dengan teman ketika

mengalami kesulitan

belajar Bahasa Jawa.

23. Saya mengumpulkan tugas-
tugas tidak tepat waktu.

24. Dengan latihan soal-soal di v
rumah, saya percaya akan
bisa menyelesaikan soal-
soal yang diberikan guru
di sekolah.

25. Saya tidak berusaha v
berangkat sekolah tepat
waktu.

LEMBAR OBSERVASI AKTIVITAS PEMBELAJARAN
MELALUI METODE KERJA SAMA KELOMPOK

Aspek yang diamati Pelaksanaan Deskripsi
Ya Tidak
a. Menyampaikan tujuan materi yang akan
dipelajari siswa dalam pembelajaran. 

b. Memberikan apersepsi. 

c. Menjelaskan pokok materi. 

d. Membagi siswa dalam satu kelas menjadi 
beberapa kelompok.

e. Memberikan tugas yang terkait dengan
materi yang dipelajari. 

f. Memberikan pilihan bantuan ketika ada 
kelompok yang mengalami kesulitan dalam 
menentukan jawaban dari tugas yang
diberikan.

g. Salah satu anggota kelompok dari masing-
masing kelompok mempresentasikan hasil
diskusinya.

h. Memberikan penghargaan kepada kelompok
yang mengerjakan tugas dengan benar dan
mendapat poin tertinggi.

i. Mengkonstruksi suatu kesimpulan materi
pembelajaran pada pertemuan tersebut.

j. Memberikan pesan dan kesan untuk
memotivasi siswa

KISI-KISI SOAL SIKLUS I

A. STANDAR KOMPETENSI

Mampu mendengarkan dan memahami berbagai wacana lisan
dalam berbagai ragam Bahasa Jawa.

B. KOMPETENSI DASAR
Mendengarkan cerita legenda

C. MATERI ESENSIAL

Cerita Legenda Dumadine Nusakambangan

D. BAHAN
Semester satu kelas IX

E. JUMLAH SOAL
7 Soal

F. INDIKATOR
Disajikan rekaman cerita legenda “Dumadine Nusakambangan”,
siswa mampu:
1. Menentukan urutan cerita.
2. Menentukan tokoh dalam cerita beserta wataknya.
3. Menentukan alur cerita.
4. Menentukan setting cerita.
5. Menentukan tema cerita.
6. Menentukan nilai pesan dari cerita.
7. Membuat ringkasan cerita.

G. BENTUK SOAL
Uraian

H. ASPEK KOGNITIF DAN TINGKAT KESUKARAN
C2, Sedang

SOAL TES SIKLUS I

MATA PELAJARAN : BAHASA JAWA
WAKTU : 40 menit

A. Wangsulana kang patitis pitakon ing ngisor iki adhedhasar
legenda sing kokrungokake mau!
1. Sapa bae paraga kang ana ing crita “Dumadine Pulo
Nusakambangan” lan kepiye watake?
2. Kepiye urutaning crita (alur) crita legendha “Dumadine Pulo
Nusakambangan”?
3. Ana ing ngendi setting crita iku?
4. Apa konflik/pokok permasalahan/tema kang ana ing crita
kasebut?
5. Kaserata ringkesaning cariyos wau lan kepiye wosing pitutur
saka crita mau?

KUNCI JAWABAN SOAL TES SIKLUS I

A. Urutaning crita

Sang Prabu Aji Pamasa kuwatos kawibawanipun mandhapkawon
kaliyan resi Kano pramila sang Prabu badhe nyingkiraken resi
Kano. Resi Kano sumingkir dumugi wewengkon Cilacap. Sang
Prabu madosi, kepanggih lajengresi Kano dipunpejahi malih
dados naga. Naga dipunpejahi dados Dewi Wisowati. Dewi
Wisowati maringi tenger papan kasebat Nusakembangan lan
maringi kembang Wijayakusuma. Kembang kecer ing samodra,
sang prabu ngungun sanget.

B.

1. Paraga lan watake

Paraga wonten ing cariyos ingkang dipunpirengaken inggih
menika:

a. Prabu Aji Pamasa watakipun adigang adigung adiguna,

b. Resi Kano watakipun sekti lan andhap asor ugi nriman,

c. Punggawa kraton watakipun wantun lan tanggung jawab,

d. Naga raksasa nesu menawi dipunganggu, lan

e. Dewi Wisawati watakipun bebudenipun sae, ngertos matur
nuwun dhateng tiyang ingkang nate mitulungi.

2. Alur utawi urutaning cariyos inggih menika:

Alur utawi rangkaian prastawa wonten ing cariyos kala wau
inggih menika Prabu Aji Pamasa kuwatos prabawanipun
mandhap amargi wonten resi ingkang sekti mandraguna lajeng
kepengin nyingkiraken resi wau namipun Resi Kano. Resi Kano
mireng menawi piyambakipun badge dipunsingkiraken,
pramila piyambakipun sumingkir langkung rumiyin. Resi Kano
mlampah ngilen miyos pesisir kidul pulo Jawi. Nalika dumugi

ing wewengkon Cilacap piyambakipun kendel wonten ing
sawijining pulo karang ing tangahing samodra. Resi Kano
lajeng tapa lan semedi supados uwal saking inceraning Sang
Prabu. Nalika semanten Sang Prabu anggenipun ngupadi Resi
Kano ugi dumugi papan pandhelikanipun Resi Kano. Sang
Prabu mlebet ing papan menika lajeng mriksani wonten Resi
Kano ingkang saweg tapa kala wau. Resi Kano dipunpejahi.
Raga sang Resi ical lajeng wonten naga raksasa. Naga
dipunpejahi ical lajeng wonten wanita ayu asma Dewi
Wisawati. Dewi Wisawati ngaturake panuwun dhateng sang
Prabu kanthi ngaturi cankok kembang Wijayakusuma lan
maringi tenger papan menika kanthi nama Nusakembangan.
Emanipun kembang Wijayakusuma ingkang sampun
dipuntampi sang Prabu kecer ing tengahing samodra. Sang
Prabu ngungun sanget boten saged ngasta kondur kembang
Wijayakusuma dhateng Kedhiri.”

3. Setting cariyos inggih menika wonten ing:

Kraton Kediri, ing panggenanipun resi Kano, lan wonten ing
pulo karang sakidulipun Cilacap.

4. Konflikipun inggih menika:

Prekawis ingkang nyebabaken wontenipun konflik inggih
menika Sang Prabu kuwatos kawibawanipun mandhap kawon
kaliyan Resi Kano lajeng kepangin nyingkiraken resi Kano.
Dene temanipun inggih menika bab kalenggahan utawi
panguwaos/jabatan.

5. Ringesaning cariyos inggih menika:

Sang Prabu Aji Pamasa kuwatos kawibawanipun
mandhapkawon kaliyan resi Kano pramila sang Prabu badhe
nyingkiraken resi Kano. Resi Kano sumingkir dumugi
wewengkon Cilacap. Sang Prabu madosi, kepanggih lajengresi
Kano dipunpejahi malih dados naga. Naga dipunpejahi dados

Dewi Wisowati. Dewi Wisowati maringi tenger papan kasebat
Nusakembangan lan maringi kembang Wijayakusuma.
Kembang kecer ing samodra, sang prabu ngungun sanget.
Dene wosing pitutur saking cariyos kasebat inggih menika:

a. Dados tiyang ampun adigang adigung adiguna.
b. Dados tiyang kedah saged ngakeni kalangkunganipun

tiyang sanes.
c. Dados tiyang ampun sombong.

NORMA PENILAIAN

1. Soal nomer A skor maksimal 20
2. Soal nomer 1 skor maksimal 20.
3. Soal nomer 2 skor maksimal 20.
4. Soal nomer 3 skor maksimal 10.
5. Soal nomer 4 skor maksimal 10.
6. Soal nomer 5 skor maksimal 20.
.
NILAI AKHIR = JUMLAH SKOR

= 100

KISI-KISI SOAL SIKLUS II

I. STANDAR KOMPETENSI

Mampu mendengarkan dan memahami berbagai wacana
lisan dalam berbagai ragam Bahasa Jawa.

II. KOMPETENSI DASAR
Mendengarkan cerita legenda

III. MATERI ESENSIAL
Cerita Legenda Dumadine Nusakambangan

IV. BAHAN

Semester satu kelas IX

V. JUMLAH SOAL
7 Soal

VI. INDIKATOR
Disajikan rekaman cerita legenda “Dumadine
Nusakambangan”, siswa mampu :
1. Menentukan urutan cerita.
2. Menentukan tokoh dalam cerita beserta wataknya.
3. Menentukan alur cerita.
4. Menentukan setting cerita.
5. Menentukan tema cerita.
6. Menentukan nilai pesan dari cerita.
7. Membuat ringkasan cerita.

VII. BENTUK SOAL
Uraian

VIII. ASPEK KOGNITIF DAN TINGKAT KESUKARAN
C2 , Sedang

SOAL TES SIKLUS II

MATA PELAJARAN : Bahasa Jawa
WAKTU : 40 menit

A. A. Tulisen kepiye urutaning carita legendha mau nganggo
basamu dhewe!

B. Wangsulana kang patitis pitakon ing ngisor iki adhedhasar
legenda sing kokrungokake mau!

1. Kepiye urutaning crita (alur) crita legendha “Dumadine
Pulo Nusakambangan”?

2. Sapa bae paraga kang ana ing crita “Dumadine Pulo
Nusakambangan” lan kepiye watake?

3. Ana ing ngendi setting crita iku?

4. Apa konflik/pokok permasalahan/tema kang ana ing crita
kasebut?

5. Kaserata ringkesaning cariyos wau lan kepiye wosing
pitutur saka crita mau?

KUNCI JAWABAN SOAL TES SIKLUS II

A. Urutaning crita

Sang Prabu Aji Pamasa kuwatos kawibawanipun mandhapkawon
kaliyan resi Kano pramila sang Prabu badhe nyingkiraken resi
Kano. Resi Kano sumingkir dumugi wewengkon Cilacap. Sang
Prabu madosi, kepanggih lajengresi Kano dipunpejahi malih
dados naga. Naga dipunpejahi dados Dewi Wisowati. Dewi
Wisowati maringi tenger papan kasebat Nusakembangan lan
maringi kembang Wijayakusuma. Kembang kecer ing samodra,
sang prabu ngungun sanget”.

B. 1. Paraga lan watake

a. Paraga wonten ing cariyos ingkang dipunpirengaken inggih
menika:

b. Prabu Aji Pamasa watakipun adigang adigung adiguna.

c. Resi Kano watakipun sekti lan andhap asor ugi nriman.

d. Punggawa kraton watakipun wantun lan tanggung jawab.

e. Naga raksasa nesu menawi dipunganggu.

f. Dewi Wisawati watakipun bebudenipun sae, ngertos matur
nuwun dhateng tiyang ingkang nate mitulungi.

2. Alur utawi urutaning cariyos inggih menika:

Alur utawi rangkaian prastawa wonten ing cariyos kala wau
inggih menika Prabu Aji Pamasa kuwatos prabawanipun
mandhap amargi wonten resi ingkang sekti mandraguna lajeng
kepengin nyingkiraken resi wau namipun Resi Kano. Resi Kano
mireng menawi piyambakipun badge dipunsingkiraken,
pramila piyambakipun sumingkir langkung rumiyin. Resi Kano
mlampah ngilen miyos pesisir kidul pulo Jawi. Nalika dumugi
ing wewengkon Cilacap piyambakipun kendel wonten ing

sawijining pulo karang ing tangahing samodra. Resi Kano
lajeng tapa lan semedi supados uwal saking inceraning Sang
Prabu. Nalika semanten Sang Prabu anggenipun ngupadi Resi
Kano ugi dumugi papan pandhelikanipun Resi Kano. Sang
Prabu mlebet ing papan menika lajeng mriksani wonten Resi
Kano ingkang saweg tapa kala wau. Resi Kano dipunpejahi.
Raga sang Resi ical lajeng wonten naga raksasa. Naga
dipunpejahi ical lajeng wonten wanita ayu asma Dewi
Wisawati. Dewi Wisawati ngaturake panuwun dhateng sang
Prabu kanthi ngaturi cankok kembang Wijayakusuma lan
maringi tenger papan menika kanthi nama Nusakembangan.
Emanipun kembang Wijayakusuma ingkang sampun
dipuntampi sang Prabu kecer ing tengahing samodra. Sang
Prabu ngungun sanget boten saged ngasta kondur kembang
Wijayakusuma dhateng Kedhiri.”

3. Setting cariyos inggih menika wonten ing:

Kraton Kediri, ing panggenanipun resi Kano, lan wonten ing
pulo karang sakidulipun Cilacap.

4. Konflikipun inggih menika:

Prekawis ingkang nyebabaken wontenipun konflik inggih
menika Sang Prabu kuwatos kawibawanipun mandhap kawon
kaliyan Resi Kano lajeng kepangin nyingkiraken resi Kano.
Dene temanipun inggih menika bab kalenggahan utawi
panguwaos/jabatan.

5. Ringesaning cariyos inggih menika:

Sang Prabu Aji Pamasa kuwatos kawibawanipun
mandhapkawon kaliyan resi Kano pramila sang Prabu badhe
nyingkiraken resi Kano. Resi Kano sumingkir dumugi
wewengkon Cilacap. Sang Prabu madosi, kepanggih lajengresi
Kano dipunpejahi malih dados naga. Naga dipunpejahi dados
Dewi Wisowati. Dewi Wisowati maringi tenger papan kasebat

Nusakembangan lan maringi kembang Wijayakusuma.
Kembang kecer ing samodra, sang prabu ngungun sanget.
Dene wosing pitutur saking cariyos kasebat inggih menika:

a. Dados tiyang ampun adigang adigung adiguna.
b. Dados tiyang kedah saged ngakeni kalangkunganipun

tiyang sanes.
c. Dados tiyang ampun sombong.

NORMA PENILAIAN

A. Soal nomer A skor maksimal 20
B. Soal nomer 1 skor maksimal 20.

Soal nomer 2 skor maksimal 20.
Soal nomer 3 skor maksimal 10.
Soal nomer 4 skor maksimal 10.
Soal nomer 5 skor maksimal 20.

NILAI AKHIR = JUMLAH SKOR
= 100

TENTANG PENULIS

Dwi Retnowati adalah seorang pendidik pengampu mata
pelajaran Bahasa Jawa di SMP Negeri 2 Sampang, alumni
Universitas Negeri Yogyakarta Program Studi Pendidikan Bahasa
Jawa. Mengabdikan diri menjadi pendidik sejak tahun 1993 hingga
sekarang. Di kegiatan MGMP tingkat kabupaten sudah belasan tahun
selalu diberi kesempatan sebagai pembuat soal atau penulis kisi-kisi
tes. Ini merupakan kemampuan dan kesempatan yang tidak setiap
pendidik memilikinya. Hobi gemar membaca dan menulisnya
disalurkan kepada siswanya. Hasil bimbingan menulisnya pada
siswa pernah mencapai peringkat 3 dan 6 tingkat kabupaten.
Prestasi ini keliatannya memang belum seberapa, namun bagi saya
pribadi ini merupakan pencapaian yang luar biasa. Di tahun 2016
mengikuti seleksi guru berprestasi tingkat kabupaten, dan berhasil
masuk 10 besar, walau menduduki peringkat 10. Di tahun 2017
mengikuti lomba sesorah guru Bahasa Jawa tingkat kabupaten,
menduduki peringkat 5. Bagi saya pribadi ini juga merupakan
pencapaian yang tidak mudah. Pencapaian di luar prediksi. Kegiatan
ekstrakurikuler yang diikuti pada 4 tahun terakhir ini adalah
ekstrakurikuler mading. Sebelumnya ada di ekstra PMR. Beralih ke
mading berawal dari keprihatinannya melihat ekstra mading yang
tidak produktif dan sangat memprihatinkan. Setelah kehadiran saya
di ekstra mading, produk mading lebih meningkat dan produktif
dibanding keadaan sebelumnya. Kecintaannya pada dunia literasi
tidak hanya di situ saja. Melihat kondisi perpustakaan sekolah yang
kurang diminati sehingga jarng yang mengunjungi perpustakaan
untuk meminjam buku. Hal ini juga menjadi keprihatianan saya
secara pribadi. Keinginan untuk menggairahkan minat baca pada
anak-anak begitu besar. Sampai pada titik kulminasi akhirnya
menemukan cara, yaitu dengan mengelola buku milik pribadi
dipinjamkan ke anak-anak. Hal ini ternyata mendapat respons yang
bagus dari anak-anak. Setelah keliatan ada respons bahkan semakin

meningkat, saya menambah koleksi buku membeli buku dari
kantong sendiri. Melihat usaha menciptakan kebiasaan membaca
pada ank-anak dan direspon baik oleh anak-anak sungguh menjadi
kepuasan tersendiri. Di tahun 2017 ini bahkan saya menemukan
dua siswa yang gemar menulis. Kedua anak ini juga pernah
mengikuti lomba menulis cerpen. Saya dijadikan motivator dan
tempat curahatan dia dalam menulis. Anak ini saya bimbing, saya
berikan arahan, saya motivasi, saya dorong, untuk bisa menerbitkan
buku. Sampai waktu saya menulis cerita ini, keinginan untuk
membawa kedua anak ini menerbitkan buku sendiri masih dalam
proses. Semoga saja bisa terwujud. Di rumah pun, anak-anak juga
saya dorong untuk membiasakan diri membaca. Koleksi buku di
rumah ada beberapa buku. Saya yakin usaha saya menyalakan obor
melalui literasi pasti besar manfaatnya. Sasaran saya sederhana
saja, mengisi jiwa-jiwa anak yang kosong dengan membaca. Literasi
di ruang-ruang sekolah dan rumah inilah yang kelak akan
membawa anak ke dunia yang dia impikan. Semoga.


Click to View FlipBook Version