The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by dretnowati21, 2021-08-10 23:50:17

WULANGREH-DHANDHANGGULA-converted

WULANGREH-DHANDHANGGULA-converted

SERAT WULANGREH
PUPUH

DHANDHANGGULA

Dra. Dwi Retnowati

SMP Negeri 2 Sampang Kabupaten Cilacap
Jawa Tengah

Memayu Hayuning Sastra

SERAT WULANGREH
PUPUH DHANDHANGGULA

Pada 1

Pamedhare wasitaning ati,
cumanthaka aniru pujangga,
dhahat mudha ing batine,
nanging kedah ginunggung,
datan wruh yen akeh ngesemi,
ameksa angrumpaka,
basa kang kalantur,
tutur kang katula-tula,
tinalaten rinuruh kalawan ririh,
mrih padhanging sasmita.

Tegese tembung :

pamedhare = pamulange, ngandhakake, membicarakan.
wasita = warsita, wursita, wewarah, piwulang, nasehat.
cumanthaka = kumawani, kumendel, memberanikan diri.
dhahat = banget, sangat.
mudha = bodho, balilu, punggung, bodoh.
ginunggung = gunggung + in = dibombong, dibesarkan

angrumpaka hatinya.
kalantur = nganggit, ngripta, mengarang.
katula-tula = kaladuk, ngayawara, omong kosong.
rinuruh = ngrekasa, asor, ora ana ajine.
= ruruh + in = 1. pasuryan kang semu
ririh
sasmita dhungkluk
= lirih, alon, pelan.
= sandi, kode, isyarat.

Gancaran :
Pangandikan minangka pitutur kang niru-niru para pujangga,
ananging ngrasa menawa esih bodho banget. Senajan mangkono
kepengin dibombong. Ora ngerti yen akeh kang ngenyek. Meksa
tetep ngarang sanajan basane nglantur. Pitutur kang ora ana regane,
ananging disusun kanthi sabar lan tlaten supaya bisa ndadadekake
ati kang padhang.

Artinya :

Uraian nasihat ini bermula dari kelancangan hati berniat meniru
para pujangga, padahal (aku) sangatlah bodoh. Tetapi karena ingin
disanjung, tidak tahu jika kelak banyak yang mencibir. Memaksakan
diri untuk menciptakan, (meski) dengan bahasa yang kacau balau
bahkan tersia-sia, namun (hal ini) kususun dengan teliti dan sabar,
semoga isyarat ini menjadi jelas.

Pada 2

Sasmitaning ngaurip puniki,

mapan ewuh yen ora weruha,

tan jumeneng ing uripe,

akeh kang ngaku-aku,

pangrasane sampun udani,

tur durung wruhing rasa,

rasa kang satuhu,

rasaning rasa punika,

upayanen darapon sampurna ugi,

ing kauripanira.

Tegese tembung :

Sasmita = isyarat, kode, pralambang
ewuh = ribet, ora kepenak, repot.
tan jumeneng = ora ngenggoni, ora mangerteni, ora paham
udani = weruh, ngerti, faham.

upayanen = upayakan, usahakan,
darapon = supaya, supadi, supadya, supaya.

Gancaran :
Pralambang ing ngaurip iki, bakal dadi repot yen ora mangerteni, ora
ngerti ing panguipane. Akeh wong kang ngaku-aku rumangsane wis
mangerti, kamangka durung ngerti ing rasa. Rasa kang sejati. Rasane
rasa kang sejati iku uoayanen supaya dadi sampurna ing kauripan iki.

Artinya :

Isyarat dalam kehidupan ini, tidak mungkin kau pahami jika kau tak
mengetahuinya, tidak akan memiliki ketenangan dalam hidupnya. Banyak
yang mengaku dirinya sudah memahami isyarat (dalam hidup), padahal
belum mengolah rasa, inti dari rasa yang sesunguhnya. Oleh karena itu,
berusahalah (memahami makna rasa itu), agar sempurna hidupmu.

Pada 3

Jroning Qur’an nggoning rasa yekti,
nanging ta pilih ingkang uninga,
kajaba lawan tuduhe,
nora kena den awur,
ing satemah nora pinanggih,
mundhak katalanjukan,
temah sasar susur,
yen sira ayun waskitha,
sampurnane ing badanira puniki,
sira anggegurua.

Tegesing Tembung :
Jro =njero
nggon = panggonan
yekti = temen, sesungguhnya, sebenarnya.
uninga = weruh, tahu.
lawan tuduhe = nganggo pituduh/petunjuk
nora = ora

den = di
satemah = wusanane, akhirnya.
pinanggih = ketemu/pas
katalanjukan = ora bener, ora pas, tidak benar
temah = akhire
sasar-susur = klira kliru (kliru banget/salah banget)
sira = kowe
ayun = arep
badanira = awakmu
anggegurua = mergurua ( prentah supaya golek guru)

Gancaran :
….

Artinya :

Di dalam Al-Quran tempatmu mencari kebenaran sejati, hanya yang terpilih
yang akan memahaminya ,kecuali atas petunjuk-Nya. Tiadk boleh dicampur-
adukan, tak mungkin kau temukan (kebenaran isyarat), bahakan kau
semakin tersesat. Jika kau menghendaki kesempurnaan dalam dirimu, maka
bergurulah.

Pada 4

Nanging yen sira nggeguru kaki,
amiliha manungsa kang nyata,
ingkang becik martabate,
sarta kang wruh ing ukum,
kang ngibadah lan kang wirangi,
sokur oleh wong tapa,
ingkang wus amungkul,
tan mikir pawewehing lyan,
iku pantes sira guronana kaki,
sartane kawruhana.

Tegesing tebung :

sira = kowe

nyata = bener

becik = apik

wruh = weruh, ngertim paham

wirangi = wara’ , wong kang ngedohi larangan (maksiat),

ukum = hukum,

wirangi = ngerti isin,

wong tapa = wong kang seneng tapa

pawewehing = pemberian,

amungkul = nyingkiri kadonyan

sartane = sarta, lan

kawruhana = ngertia, ketahuilah

Gancaran :
….

Artinya :

Meskipun begitu, jika engkau berguru, Nak. Pilihlah guru yang sebenarnya,
tinggi martabatnya, memahami hukum, dan rajin beribadah. Syukur-
syukurjika kau temukan seorang pertapa yang tekun dan tidak
mengharapkan imbalan orang lain, dia pantas kau gurui. Serta ketahuilah

Pada 5

Lamun ana wong micareng ngelmi,
tan mupakat ing patang prakara,
aja sira age-age,
anganggep nyatanipun,
saringana dipun baresih,
limbangen lan kang patang,
prakara rumuhun,
dalil kadis lan ijemak,
lan kiyase papat iku salah siji,
anaa kang mupakat.

Tegesing tembung :

micareng = micara + ing , mulang, ngandhakake, berbicara

tentang.

Ngelmi = ilmu

Tan = ora

mupakat = cocok, setuju, cocok.

Age-age = cepet-cepet

nyatanipun = benere, benar.

saringana = saringen (pentah supaya nyaring)

baresih = bares, resik, tliti, teliti.

limbangen = dipikir, ditandhingake, ditimbang.

rumuhun = dhisik, mbiyin, terdahulu.

dalil = hukum adhedhasar Al Qur’an

kadis = hukum adhedhasar pangandikane, tindake

Kanjeng Nabi

ijemak = hukum adhedhasar pamanggihe para ulama.

kiyas = hukum adhedhasar lelakon kang nate

kedadean.

Gancaran :
….

Artinya :

Jika seseorang berbicara tentang ilmu, tetapi tidak sesuai dengan empat hal,
janganlah engkau terlalu cepat menganggap benar adanya. Saringlah agar
bening dan ukurlah dengan empat hal, yaitu dalil, hadis, ijmak, dan kiyas.
Salah satu dari keempat hal itu harus ada yang sesuai.

Pada 6

Ana uga kena denantepi,
yen ucul saka patang prakara,
nora enak legetane,
tan wurung tinggal wektu,
panganggepe wus angengkoki,
aja kudu sembahyang,

wus salat katengsun,
banjure mbuwang sarengat,
batal karam nora nganggo den rawati,
bubrah sakehing tata.

Tegesing tembung :

Denantepi = dimantepi

ucul =slewah, sejen, beda

nora = ora

legetane = dadine, wusanane, isine perkara(?)

tan = ora

wus = wis

angengkoki = bener, jumeneng, pada tempatnya.

salat = sholat

katengsun = garisku

kat = khat = garis.

sarengat = syari’at, aturan agama kang kudu dilakoni.

karam = haram

den rawati = diopeni, dipelihara.

bubrah = rusak

sakehing = sakakehe, akeh

tata = aturan

Gancaran :
….

Artinya :

Tidak boleh kau terima (isyarat) jika lepas dari empat hal tadi, karena
biasanya tidak baik. (kau akan) merasa sudah menjalankan ‘laku’ sehingga
yidak harus sembahyang, akhirnya meninggalkan syariat, tidak perlu tahu
mana yang haram dan batal. Hal itu akan merusak aturan.

Pada 7

Angel temen ing jaman samangkin,
ingkang pantes kena ginuronan,

akeh wong jaja ngelmune,
lan arang ingkang manut,
yen wong ngelmu ingkang netepi,
ing panggawening sarak,
denarani luput,
nanging ta asesenengan,
nora kena den wor kakarepaneki,
papancene priyangga.

Tegesing tembung :

samangkin = saiki, sekarang.

ginuronan = diguroni, digurui.

jaja = adol, menjajakan.

netepi = bener

panggawening = polah tingkah, prilaku,

sarak = manut aturan, bener

denararani = diarani

luput = salah

asesenengan = manut karepe dhewe-dhewe, menurut

kehendaknya pribadi.

den wor = dicampur

kakarepaneki = kakarepan + iki = karepe iki, kehendaknya

papancene = jatah, takdir.

priyangga = dhewe, sendiri

Gancaran :
….

Artinya :

Memang sulit mencari seseorang yang patut kau gurui di zaman ini. Banyak
yang menjajakan ilmu tetapi jarang yang mengikutinya. Jika seseorang
berilmu dan menjalankan lakunya dengan benar, malah dianggap salah.
Namun itu hak masing-masing, tidak boleh kau samakan keinginan orang,
masing-masing memiliki perbedaan.

Pada 8

Ingkang lumrah ing mangsa puniki,
mapan guru ingkang golek sabat,
tuhu kuwalik karepe,
kang wus lumrah karuhun,
jaman kuna mapan si murid,
ingkang padha ngupaya,
kudu anggeguru,
ing mengko iki tan ora,
kyai guru naruthuk ngupaya murid,
dadia kanthinira.

Tegesing tembung :

mangsa = waktu, jaman, waktu.

sabat = sahabat, murid.

tuhu = satemene, sejatine

wus = wis

lumrah = umum

karuhun = ing jaman biyen

ngupaya = golek, mencari.

anggeguru = merguru

naruthuk = thruthukan, pergi kesana ke mari.

ngupaya = nggoleti

kanthinira = bature, rewange, muride, muridnya.

Tembung Kanthinira nggaadhahi mksud kangge isyarat bilih tembang

salajengipun inggih menik tembang Kinanthi, utawi mlebet ing Pupuh

Kinanthi)

Gancaran :
….

Artinya :

Yang biasa terjadi pada masa kini adalah guru yang mencari murid, itu
tampak sangat ironis dengan kebiasaan yang terjadi di masa lalu. Zaman
dulu murid yang berusaha mencari dan harus berguru, sekarang tidak

begitu, malah guru yang ke sana ke mari mencari murid. Jadikan sebagai
pengangan (kanthinira merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu
Kinanthi).

Sumber:
https://panditoblog.wordpress.com/2012/05/17/serat-wulangreh/

(https://e5631.wordpress.com/2016/01/06/serat-wulangreh-dhandhanggula/)
Minggu, 1 Agutus, pukul 10.27 WIB

MATERI TAMBAHAN INFORMASI

1. Serat WULANGREH
Panganggit ( Pengarang ) : SRI SUSUHUNAN PAKUBUWANA
IV ing Surakarta Hadiningrat.

2. Watak Tembang Dhandhanggula
- Luwes, ngresepake.

3. Fungsi
- Kangge nyariyosaken samubarang menapa kemawon ing
kawontenan menapa kemawon.
- Nggadhahi pasemon bingah (bungah/gembira) lan endah, mila
cocok kanggepambuka ing ajaran ingkang sae.

4. Wewaton Tembang Dhandhanggula :
10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a.

5. Wosing Pitutur ( NIlai Pesan ) saking Pupuh Dhandhanggula :
1) Wong urip kudu tansah golek ngelmu kang becik.
( Tiyang gesang kedah tansah pados ngelmu ingkang
becik )
2) Wong urip iku kudu ngerti ing rasa kang satuhu.
( Tiyang gesang menika kedah mengertos ing raos
ingkang satuhu )

3) Al-Quran, Dalil, Kadis, Ijma, Kiyas, minangka sumbering
ilmu minangka pandoming gesang..

4) Goleka guru kang bener.
( Menawi pados guru, padosa guru ingkang sae/leres)

5) Ngatos-atos anggenipun pados guru lan pados ngelmu.

6. Pupuh ing Serat Wulangreh
1) Dhandhanggula, terdiri 8 pada/bait
2) Kinanthi terdiri 16 pada/bait
3) Gambuh terdiri 17 pada/bait
4) Pangkur terdiri 17 pada/bait
5) Maskumambang terdiri 34 pada/bait
6) Megatruh terdiri 17 pada/bait
7) Durma terdiri 12 pada/bait
8) Wirangrong terdiri 27 pada/bait
9) Pocung terdiri 23 pada/bait
10) Mijil terdiri 26 pada/bait
11) Asmaradana terdiri 28 pada/bait
12) Sinom terdiri 33 pada/bait
13) Girisa terdiri 25 pada/bait

== MATUR NUWUN ==


Click to View FlipBook Version