SERAT WULANGREH
PUPUH
DHANDHANGGULA
Dra. Dwi Retnowati
SMP Negeri 2 Sampang Kabupaten Cilacap
Jawa Tengah
Memayu Hayuning Sastra
SERAT WULANGREH
PUPUH DHANDHANGGULA
Pada 1
Pamedhare wasitaning ati,
cumanthaka aniru pujangga,
dhahat mudha ing batine,
nanging kedah ginunggung,
datan wruh yen akeh ngesemi,
ameksa angrumpaka,
basa kang kalantur,
tutur kang katula-tula,
tinalaten rinuruh kalawan ririh,
mrih padhanging sasmita.
Tegese tembung :
pamedhare = pamulange, ngandhakake, membicarakan.
wasita = warsita, wursita, wewarah, piwulang, nasehat.
cumanthaka = kumawani, kumendel, memberanikan diri.
dhahat = banget, sangat.
mudha = bodho, balilu, punggung, bodoh.
ginunggung = gunggung + in = dibombong, dibesarkan
angrumpaka hatinya.
kalantur = nganggit, ngripta, mengarang.
katula-tula = kaladuk, ngayawara, omong kosong.
rinuruh = ngrekasa, asor, ora ana ajine.
= ruruh + in = 1. pasuryan kang semu
ririh
sasmita dhungkluk
= lirih, alon, pelan.
= sandi, kode, isyarat.
Gancaran :
Pangandikan minangka pitutur kang niru-niru para pujangga,
ananging ngrasa menawa esih bodho banget. Senajan mangkono
kepengin dibombong. Ora ngerti yen akeh kang ngenyek. Meksa
tetep ngarang sanajan basane nglantur. Pitutur kang ora ana regane,
ananging disusun kanthi sabar lan tlaten supaya bisa ndadadekake
ati kang padhang.
Artinya :
Uraian nasihat ini bermula dari kelancangan hati berniat meniru
para pujangga, padahal (aku) sangatlah bodoh. Tetapi karena ingin
disanjung, tidak tahu jika kelak banyak yang mencibir. Memaksakan
diri untuk menciptakan, (meski) dengan bahasa yang kacau balau
bahkan tersia-sia, namun (hal ini) kususun dengan teliti dan sabar,
semoga isyarat ini menjadi jelas.
Pada 2
Sasmitaning ngaurip puniki,
mapan ewuh yen ora weruha,
tan jumeneng ing uripe,
akeh kang ngaku-aku,
pangrasane sampun udani,
tur durung wruhing rasa,
rasa kang satuhu,
rasaning rasa punika,
upayanen darapon sampurna ugi,
ing kauripanira.
Tegese tembung :
Sasmita = isyarat, kode, pralambang
ewuh = ribet, ora kepenak, repot.
tan jumeneng = ora ngenggoni, ora mangerteni, ora paham
udani = weruh, ngerti, faham.
upayanen = upayakan, usahakan,
darapon = supaya, supadi, supadya, supaya.
Gancaran :
Pralambang ing ngaurip iki, bakal dadi repot yen ora mangerteni, ora
ngerti ing panguipane. Akeh wong kang ngaku-aku rumangsane wis
mangerti, kamangka durung ngerti ing rasa. Rasa kang sejati. Rasane
rasa kang sejati iku uoayanen supaya dadi sampurna ing kauripan iki.
Artinya :
Isyarat dalam kehidupan ini, tidak mungkin kau pahami jika kau tak
mengetahuinya, tidak akan memiliki ketenangan dalam hidupnya. Banyak
yang mengaku dirinya sudah memahami isyarat (dalam hidup), padahal
belum mengolah rasa, inti dari rasa yang sesunguhnya. Oleh karena itu,
berusahalah (memahami makna rasa itu), agar sempurna hidupmu.
Pada 3
Jroning Qur’an nggoning rasa yekti,
nanging ta pilih ingkang uninga,
kajaba lawan tuduhe,
nora kena den awur,
ing satemah nora pinanggih,
mundhak katalanjukan,
temah sasar susur,
yen sira ayun waskitha,
sampurnane ing badanira puniki,
sira anggegurua.
Tegesing Tembung :
Jro =njero
nggon = panggonan
yekti = temen, sesungguhnya, sebenarnya.
uninga = weruh, tahu.
lawan tuduhe = nganggo pituduh/petunjuk
nora = ora
den = di
satemah = wusanane, akhirnya.
pinanggih = ketemu/pas
katalanjukan = ora bener, ora pas, tidak benar
temah = akhire
sasar-susur = klira kliru (kliru banget/salah banget)
sira = kowe
ayun = arep
badanira = awakmu
anggegurua = mergurua ( prentah supaya golek guru)
Gancaran :
….
Artinya :
Di dalam Al-Quran tempatmu mencari kebenaran sejati, hanya yang terpilih
yang akan memahaminya ,kecuali atas petunjuk-Nya. Tiadk boleh dicampur-
adukan, tak mungkin kau temukan (kebenaran isyarat), bahakan kau
semakin tersesat. Jika kau menghendaki kesempurnaan dalam dirimu, maka
bergurulah.
Pada 4
Nanging yen sira nggeguru kaki,
amiliha manungsa kang nyata,
ingkang becik martabate,
sarta kang wruh ing ukum,
kang ngibadah lan kang wirangi,
sokur oleh wong tapa,
ingkang wus amungkul,
tan mikir pawewehing lyan,
iku pantes sira guronana kaki,
sartane kawruhana.
Tegesing tebung :
sira = kowe
nyata = bener
becik = apik
wruh = weruh, ngertim paham
wirangi = wara’ , wong kang ngedohi larangan (maksiat),
ukum = hukum,
wirangi = ngerti isin,
wong tapa = wong kang seneng tapa
pawewehing = pemberian,
amungkul = nyingkiri kadonyan
sartane = sarta, lan
kawruhana = ngertia, ketahuilah
Gancaran :
….
Artinya :
Meskipun begitu, jika engkau berguru, Nak. Pilihlah guru yang sebenarnya,
tinggi martabatnya, memahami hukum, dan rajin beribadah. Syukur-
syukurjika kau temukan seorang pertapa yang tekun dan tidak
mengharapkan imbalan orang lain, dia pantas kau gurui. Serta ketahuilah
Pada 5
Lamun ana wong micareng ngelmi,
tan mupakat ing patang prakara,
aja sira age-age,
anganggep nyatanipun,
saringana dipun baresih,
limbangen lan kang patang,
prakara rumuhun,
dalil kadis lan ijemak,
lan kiyase papat iku salah siji,
anaa kang mupakat.
Tegesing tembung :
micareng = micara + ing , mulang, ngandhakake, berbicara
tentang.
Ngelmi = ilmu
Tan = ora
mupakat = cocok, setuju, cocok.
Age-age = cepet-cepet
nyatanipun = benere, benar.
saringana = saringen (pentah supaya nyaring)
baresih = bares, resik, tliti, teliti.
limbangen = dipikir, ditandhingake, ditimbang.
rumuhun = dhisik, mbiyin, terdahulu.
dalil = hukum adhedhasar Al Qur’an
kadis = hukum adhedhasar pangandikane, tindake
Kanjeng Nabi
ijemak = hukum adhedhasar pamanggihe para ulama.
kiyas = hukum adhedhasar lelakon kang nate
kedadean.
Gancaran :
….
Artinya :
Jika seseorang berbicara tentang ilmu, tetapi tidak sesuai dengan empat hal,
janganlah engkau terlalu cepat menganggap benar adanya. Saringlah agar
bening dan ukurlah dengan empat hal, yaitu dalil, hadis, ijmak, dan kiyas.
Salah satu dari keempat hal itu harus ada yang sesuai.
Pada 6
Ana uga kena denantepi,
yen ucul saka patang prakara,
nora enak legetane,
tan wurung tinggal wektu,
panganggepe wus angengkoki,
aja kudu sembahyang,
wus salat katengsun,
banjure mbuwang sarengat,
batal karam nora nganggo den rawati,
bubrah sakehing tata.
Tegesing tembung :
Denantepi = dimantepi
ucul =slewah, sejen, beda
nora = ora
legetane = dadine, wusanane, isine perkara(?)
tan = ora
wus = wis
angengkoki = bener, jumeneng, pada tempatnya.
salat = sholat
katengsun = garisku
kat = khat = garis.
sarengat = syari’at, aturan agama kang kudu dilakoni.
karam = haram
den rawati = diopeni, dipelihara.
bubrah = rusak
sakehing = sakakehe, akeh
tata = aturan
Gancaran :
….
Artinya :
Tidak boleh kau terima (isyarat) jika lepas dari empat hal tadi, karena
biasanya tidak baik. (kau akan) merasa sudah menjalankan ‘laku’ sehingga
yidak harus sembahyang, akhirnya meninggalkan syariat, tidak perlu tahu
mana yang haram dan batal. Hal itu akan merusak aturan.
Pada 7
Angel temen ing jaman samangkin,
ingkang pantes kena ginuronan,
akeh wong jaja ngelmune,
lan arang ingkang manut,
yen wong ngelmu ingkang netepi,
ing panggawening sarak,
denarani luput,
nanging ta asesenengan,
nora kena den wor kakarepaneki,
papancene priyangga.
Tegesing tembung :
samangkin = saiki, sekarang.
ginuronan = diguroni, digurui.
jaja = adol, menjajakan.
netepi = bener
panggawening = polah tingkah, prilaku,
sarak = manut aturan, bener
denararani = diarani
luput = salah
asesenengan = manut karepe dhewe-dhewe, menurut
kehendaknya pribadi.
den wor = dicampur
kakarepaneki = kakarepan + iki = karepe iki, kehendaknya
papancene = jatah, takdir.
priyangga = dhewe, sendiri
Gancaran :
….
Artinya :
Memang sulit mencari seseorang yang patut kau gurui di zaman ini. Banyak
yang menjajakan ilmu tetapi jarang yang mengikutinya. Jika seseorang
berilmu dan menjalankan lakunya dengan benar, malah dianggap salah.
Namun itu hak masing-masing, tidak boleh kau samakan keinginan orang,
masing-masing memiliki perbedaan.
Pada 8
Ingkang lumrah ing mangsa puniki,
mapan guru ingkang golek sabat,
tuhu kuwalik karepe,
kang wus lumrah karuhun,
jaman kuna mapan si murid,
ingkang padha ngupaya,
kudu anggeguru,
ing mengko iki tan ora,
kyai guru naruthuk ngupaya murid,
dadia kanthinira.
Tegesing tembung :
mangsa = waktu, jaman, waktu.
sabat = sahabat, murid.
tuhu = satemene, sejatine
wus = wis
lumrah = umum
karuhun = ing jaman biyen
ngupaya = golek, mencari.
anggeguru = merguru
naruthuk = thruthukan, pergi kesana ke mari.
ngupaya = nggoleti
kanthinira = bature, rewange, muride, muridnya.
Tembung Kanthinira nggaadhahi mksud kangge isyarat bilih tembang
salajengipun inggih menik tembang Kinanthi, utawi mlebet ing Pupuh
Kinanthi)
Gancaran :
….
Artinya :
Yang biasa terjadi pada masa kini adalah guru yang mencari murid, itu
tampak sangat ironis dengan kebiasaan yang terjadi di masa lalu. Zaman
dulu murid yang berusaha mencari dan harus berguru, sekarang tidak
begitu, malah guru yang ke sana ke mari mencari murid. Jadikan sebagai
pengangan (kanthinira merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu
Kinanthi).
Sumber:
https://panditoblog.wordpress.com/2012/05/17/serat-wulangreh/
(https://e5631.wordpress.com/2016/01/06/serat-wulangreh-dhandhanggula/)
Minggu, 1 Agutus, pukul 10.27 WIB
MATERI TAMBAHAN INFORMASI
1. Serat WULANGREH
Panganggit ( Pengarang ) : SRI SUSUHUNAN PAKUBUWANA
IV ing Surakarta Hadiningrat.
2. Watak Tembang Dhandhanggula
- Luwes, ngresepake.
3. Fungsi
- Kangge nyariyosaken samubarang menapa kemawon ing
kawontenan menapa kemawon.
- Nggadhahi pasemon bingah (bungah/gembira) lan endah, mila
cocok kanggepambuka ing ajaran ingkang sae.
4. Wewaton Tembang Dhandhanggula :
10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a.
5. Wosing Pitutur ( NIlai Pesan ) saking Pupuh Dhandhanggula :
1) Wong urip kudu tansah golek ngelmu kang becik.
( Tiyang gesang kedah tansah pados ngelmu ingkang
becik )
2) Wong urip iku kudu ngerti ing rasa kang satuhu.
( Tiyang gesang menika kedah mengertos ing raos
ingkang satuhu )
3) Al-Quran, Dalil, Kadis, Ijma, Kiyas, minangka sumbering
ilmu minangka pandoming gesang..
4) Goleka guru kang bener.
( Menawi pados guru, padosa guru ingkang sae/leres)
5) Ngatos-atos anggenipun pados guru lan pados ngelmu.
6. Pupuh ing Serat Wulangreh
1) Dhandhanggula, terdiri 8 pada/bait
2) Kinanthi terdiri 16 pada/bait
3) Gambuh terdiri 17 pada/bait
4) Pangkur terdiri 17 pada/bait
5) Maskumambang terdiri 34 pada/bait
6) Megatruh terdiri 17 pada/bait
7) Durma terdiri 12 pada/bait
8) Wirangrong terdiri 27 pada/bait
9) Pocung terdiri 23 pada/bait
10) Mijil terdiri 26 pada/bait
11) Asmaradana terdiri 28 pada/bait
12) Sinom terdiri 33 pada/bait
13) Girisa terdiri 25 pada/bait
== MATUR NUWUN ==