การออกแบบและ สร้างสื่อการสอน การประเมินการสอนด้วยตนเอง เพื่อพัฒนาคุณภาพผู้เรียนอาชีวศึกษา (Self- Assessment System for Teaching for the Development of Quality of Vocational Students) นางกุลิสรา สุวรรณ วิทยาลัยบริหารธุรกิจและการท่องเที่ยวกรุงเทพ 5
การออกแบบและสร้างสื่อการสอน วัตถุประสงค์เชิงพฤติกรรม 2 หลังจากจบบทเรียนนี้แล้ว ผู้เรียนสามารถที่จะ... 1. บอกเหตุผลและความจำ เป็นในการใช้สื่อประกอบการสอนได้อย่างถูกต้อง 2. นิยามความหมายสื่อการสอนได้อย่างถูกต้อง 3. บอกชนิดของสื่อประเภทต่างที่ใช้ประกอบการสอนได้อย่างถูกต้อง 4. อธิบายวิธีการออกแบบสื่อให้เหมาะสมกับระดับของวัตถุประสงค์ เชิงพฤติกรรมและเนื้อหาได้อย่างถูกต้อง 5. บอกเทคนิคการใช้สื่อการสอนแต่ละประเภทได้ถูกต้อง 6. อธิบายลักษณะของการใช้สื่อประเภทต่าง ๆ ได้อย่างน้อย 3 ประเภท 7. อธิบายแนวทางในการเลือกใช้สื่อประเภทต่าง ๆ ได้อย่างน้อย 3 ประเภท
การออกแบบและสร้างสื่อการสอน ใบเนื้อหา 3 ประสาทการรับข้อมูลของมนุษย์ การรับข้อมูลหรือเนื้อหาแล้วไปจดจำ ในสมองของมนุษย์นั้น จำ เป็นต้องผ่านประสาทการรับข้อมูลในส่วนต่าง ๆ ได้ดังนี้ 1. ทางตา ผ่านการมองเห็น ประมาณ 75% 2. ทางหูผ่านการฟัง ประมาณ 15% 3. อื่น ๆ เช่น จมูก ลิ้น เป็นต้น ผ่านการ ดมกลิ่น ชิมรสชาติ ประมาณ 10% ดังนั้นการเรียนการสอน จึงมีความจำ เป็นอย่างยิ่งที่จะต้องให้ผู้เรียนได้รับเนื้อหาในการเรียนมากที่สุด สื่อการสอนจึงมี ความจำ เป็นอย่างยิ่งต่อกระบวนการเรียนการสอน ซึ่งสื่อการสอนที่มีประสิทธิภาพจะทำ ให้เกิดการเรียนรู้ได้มาก 1. ผู้เรียนเข้าใจบทเรียนได้ง่ายและรวดเร็วขึ้น 2. ทำ ให้เกิดกิจกรรมระหว่างการเรียนการสอน 3. กระตุ้นความสนใจของผู้เรียน 4. ช่วยนำ ทางผู้สอนทำ ให้ไม่สอนผิดพลาด
5. สอนตรงตามวัตถุประสงค์และประหยัดเวลา 6. เกิดการตรวจปรับระหว่างบทเรียน ความหมายของสื่อการสอน สื่อ (Media) หมายถึง ตัวกลางที่ใช้นำ ข้อมูลหรือเนื้อหาของ ผู้ส่งสาร เช่น ผู้สอนหรือวิทยากรไปสู่ผู้รับ คือผู้เรียนหรือผู้เข้าอบรม 4
ชนิดของสื่อที่ใช้ประกอบการสอน - คอมพิวเตอร์ - เครื่องฉายภาพจากคอมพิวเตอร์ (LCD) สื่อการสอน (Instructional Media) หมายถึง สิ่งต่าง ๆ ที่ใช้เป็น เครื่องมือหรือช่องทางสำ หรับทำ ให้การ สอนของผู้สอนถึงผู้เรียน และทำ ให้ผู้เรียน เรียนรู้ตามวัตถุประสงค์ที่ผู้สอนกำ หนดไว้ เป็นอย่างดี การจำแนกชนิดของสื่อนั้นมีนักวิชาการได้จำแนกสื่อออกเป็นหลายลักษณะด้วยกัน แต่ส่วนมากหากกล่าวถึงสื่อ การเรียนการสอนในกระบวนการเรียนการสอนทั่ว ๆ ไป ส่วนใหญ่จะคำ นึงถึงวัสดุอุปกรณ์ที่ใช้ประกอบการเรียนรู้ซึ่ง ได้แก่ฮาร์ดแวร์และซอฟต์แวร์มากกว่าเทคนิคหรือวิธีการ ดั้งนี้จึงนิยมเรียกสื่อการสอนว่า อุปกรณ์ช่วยสอนหรืออุปกรณ์ การสอน (Teaching Aids) ซึ่งหมายถึงวัสดุและอุปกรณ์ที่ใช้ประกอบการเรียนรู้หรือเพิ่มประสิทธิภาพในการสื่อความ หมาย อันจะส่งผลให้ผู้เรียนเกิดความเข้าใจบทเรียนได้ง่ายขึ้น ซึ่งสามารถแบ่งออกได้ดังนี้ 4 5
- เครื่องฉายภาพข้ามศีระษะ (OHP) - เครื่องรับโทรทัศน์/วีดีทัศน์/ภาพยนตร์ - กระดานดำ /ไวท์บอร์ด - ของจริง 6
- หุ่นจำลอง - หนังสือ/ตำ รา/ใบเนื้อหา/คู่มือต่าง ๆ - แผ่นภาพ 7
การเลือกชนิดของสื่อให้เหมาะสมกับวัตถุประสงค์เชิงพฤติกรรม ในการพิจารณาเลือกใช้หรือสร้างสื่อการเรียนการสอนให้เหมาะสมกับวัตถุประสงค์ในชั้นนต้นจะต้องพิจารณา เป้าหมายของวัตถุประสงค์ของบทเรียนเป็นหลัก โดยการวิเคราะห์เนื้อหาของวัตถุประสงค์นั้น ๆ ว่ามีจุดสำคัญอะไรควรสื่อ ความหมายลักษณะใด จากนั้นจึงเลือกลักษณะของสื่อให้สอดคล้องกับเนื้อหาหลักของวัตถุประสงค์นั้น โดยพิจารณาเลือก เรียงลำดับจากสิ่งที่เป็นนามธรรม (Abstract) ไปสู่สิ่งที่เป็นรูปธรรม (Concrete) ดังนี้ 8
ขั้นตอนในการเลือกชนิดของสื่อให้เหมาะสมกับวัตถุประสงค์เชิงพฤติกรรม 9
เทคนิคการใช้สื่อการสอน ลักษณะและแนวทางการใช้สื่อการสอน 1. กระดานดำ (Chalk Bords) การใช้สื่อการสอน ย่อมจะมีเทคนิคการใช้งานที่แตกต่างกันไปตามเงื่อนไขต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น ลักษณะและ คุณสมบัติของสื่อแต่ละประเภท กลุ่มผู้เรียน ผู้สอน สถานที่ความพร้อมของอุปกรณ์และเครื่องมือประกอบตลอดจนสภาพ แวดล้อมต่าง ๆ เป็นต้น แต่หลักการสำคัญที่จะต้องคำ นึงถึงอยู่เสมอก็คือ “เงื่อนไขการเรียนรู้” ซึ่ง คินเตอร์ได้ให้ข้อเสนอ แนะในการใช้สื่อการเรียนการสอนไว้ดังนี้ - ข้อความที่แสดงสั้น ๆ - ภาพที่แสดงเป็นภาพง่าย ๆ ใช้ เวลาเขียนสั้น ๆ - ไม่มีไฟฟ้าหรืออุปกรณ์อื่น ๆ - ต้องการเปลี่ยนแปลง แก้ไขภาพ หรือข้อความบ่อย ๆ - ใช้กับผู้เรียนจำ นวนไม่มาก - เหมาะสำ หรับการเรียนการสอน แบบบรรยาย หรือถาม-ตอบ - สามารถให้ผู้เรียนร่วมกิจกรรมบน กระดานดำ ได้ง่าย และพร้อมกัน หลายคนได้ - เปลี่ยนแปลงและเพิ่มเติมราย ละเอียดต่าง ๆ ได้ง่าย - ไม่ต้องใช้อุปกรณ์อื่น ๆ ประกอบ - ไม่ต้องใช้ไฟฟ้า - เก็บรักษาไว้ไม่ได้ - อายุการใช้งานสั้น - มีเนื้อที่ในการใช้งานกว้าง 1. ไม่มีวิธีการสอนหรือวัตถุประกอบการสอนชนิดใด ที่จะสามารถใช้กับผู้เรียนและบทเรียนทั่วไปได้วิธีสอนและ วัสดุประกอบการสอนแต่ละประเภทย่อมมีจุดมุ่งหมายเฉพาะของมันเอง 2. ในบทเรียนหนึ่ง ๆ ไม่ควรใช้สื่อการสอนมากเกินไป ควรใช้เพียงแต่เท่าที่จำ เป็นเท่านั้น ในบางครั้งไม่ควรใช้สื่อ การสอนประเภทเดียว 3. สื่อการสอนที่ใช้ควรจะต้องสอดคล้องกับบทเรียนและกระบวนการการเรียนการสอน 4. สื่อการสอนควรสร้างให้เกิดโอกาสที่ผู้เรียนได้มีส่วนร่วมในการเตรียมและการใช้อันก่อให้เกิดประสบการณ์การ เรียนรู้ที่ไม่ลืมได้ง่าย 5. ก่อนใช้สื่อการสอน ผู้สอนควรทดลองใช้ก่อน เพื่อความแน่ใจว่าจะสามารถใช้ได้อย่างถูกต้อง และมี ประสิทธิภาพ นอกจากนั้นยังจะต้องจัดเตรียมเครื่องมือและอุปกรณ์ต่าง ๆ ประกอบให้พร้อมทุกอย่าง เหตุผลที่เลือกใช้ กิจกรรมในการเรียนการสอน ลักษณะทางเทคนิค 10
2. ใบเนื้อหา (Information Sheet) 3. สื่อดิจิทัล - ไม่มีตำ ราหรือหนังสือที่เหมาะสม และสอสดคล้องกับความต้องการ โดยตรง - เนื้อหาที่ต้องการกระจัดกระจาย อยู่ในตำ ราหลายเล่ม - ตำ รามีราคาแพงเกินไป และมี เนื้อหาเกินความต้องการ - รายละเอียดเนื้อหามีมาก หรือมี ภาพที่ซับซ้อนเสียเวลานานในการ ลอกจากระดานดำ - ในการสอนผู้เรียนจำ นวนมาก ๆ แบบบรรยายควรมีใบเนื้อหา ประกอบเพื่อให้ทุกคนเรียนได้ทั่วถึง - อธิบายโดยภาพเคลื่อนไหวและ เคลื่อนที่ได้อย่างต่อเนื่อง - ดึงดูดความสนใจได้ดี - สามารถย้อนกลับดูเนื้อหาเดิมได้ - สามารถใช้ภาพนิ่งและภาพ เคลื่อนไหวร่วมกันได้ - มีเสียงบรรยายที่สัมพันธ์กับภาพ - เหมาะสำ หรับการเรียนการสอน แบบบรรยาย ถาม-ตอบ แบบเป็น กลุ่มย่อย หรือเรียนด้วยตนเอง - ผู้เรียนทุกคนสามารถมีกิจกรรม พร้อมกันในเวลาเดียวกัน - สามารถให้ผู้เรียนศึกษาและ ทบทวนบทเรียนได้ด้วยตนเอง - ขณะที่ผู้สอนกำลังบรรยายหรือ ป้อนข้อคำถามระหว่างบทเรียนไม่ ควรแจกใบเนื้อหาให้ผู้เรียนอ่าน - สามารถใช้กับการเรียนการสอนได้ หลากหลายวิธีรวมถึงการเรียนด้วย ตนเอง - ผู้เรียนสามารถร่วมกิจกรรม ระหว่างบทเรียนได้โดยการตอบ คำถามหรือทำกิจกรรมกลุ่ม - ต้องใช้วัสดุในการสร้าง เช่น กระดาษ เครื่องถ่ายเอกสาร หรือ อุปกรณ์เทคโนโลยีสารสนเทศ เป็นต้น - ต้องใช้พนักงานธุรการช่วยในการ ทำต้นฉบับ - สามารถทำสำ เนาได้จำ นวนมากไม่ จำกัด - จัดเก็บรักษาง่าย และสะดวกต่อ การนำ ไปใช้ครั้งต่อไป - สามารถจัดทำ ใช้ได้ด้วยตนเอง - ต้องใช้ประกอบกับเครื่องเล่นและ เครื่องฉาย - ต้องพัฒนาให้ทันกับระบบ เทคโนโลยีสารสนเทศ - สะดวกในการทำสำ เนาหลาย ๆ ชุดได้อย่างรวดเร็ว - ง่ายและสะดวกต่อการบำ รุงรักษา จัดเก็บ และเคลื่อนย้าย เหตุผลที่เลือกใช้ เหตุผลที่เลือกใช้ กิจกรรมในการเรียนการสอน กิจกรรมในการเรียนการสอน ลักษณะทางเทคนิค ลักษณะทางเทคนิค 11
4. หุ่นจำลอง (Model) 5. ชุดทดลอง/สาธิต (Experimental/Demonstration Sets) - สามารถมองเห็นได้3 มิติเข้าใจ ได้ง่าย - สาธิตการทำ งานของอุปกรณ์ชิ้น ส่วนหรือกลไกที่ยุ่งยากให้เข้าใจได้ ง่ายและรวดเร็วขึ้น - สาธิตการทำ งานที่เคลื่อนไหว รวดเร็วให้ช้าลง - ตรวจปรับความเข้าใจของผู้เรียน ระหว่างบทเรียนกับของจริง -ต้องการพิสูจน์ข้อเท็จจริง -ทำ ให้ผู้เรียนได้เห็นปรากฎการณ์ จากการทดลอง -ต้องการแสดงกระวนการหรือขั้น ตอนต่าง ๆ ของผลลัพธ์ -เร้าความสนใจของผู้เรียนได้ดี -ผู้เรียนสามารถเรียนเป็นรายบุคคล เป็นกลุ่ม หรือร่วมกับผู้สอนได้ - เหมาะกับการสอนแบบบรรยาย และ ถาม-ตอบ - สังเกตการสาธิตของผู้สอนและ ตอบคำถาม - ผู้สอนและผู้เรียนร่วมกันปฏิบัติ ขณะสาธิต - อภิปรายปัญหาร่วมกัน -สามารถใช้กับการสอนได้หลายวิธี -ผู้สอนเตรียมเครื่องมืออุปกรณ์และ วัสดุต่าง ๆ ที่ต้องใช้สำ หรับการ ทดลองหรือสาธิต -ผู้สอนให้คำ ปรึกษาแนะนำ ระหว่าง บทเรียนได้ตลอดเวลา -ผู้เรียนมีกิจกรรมระหว่างบทเรียน - มีรูปทรง 3 มิติคล้ายของจริง - สร้างได้ในสถานศึกษา - มีขนาดเหมาะสม นำ หนักเบา จัด เก็บ และเคลื่อนย้ายสะดวก - ใช้วัสดุที่หาได้ง่ายในท้องถิ่นและ ราคาถูก -ต้องใช้เวลาในการเตรียมมาก -มีขนาดใหญ่ นำ หนักค่อนข้างมาก และเคลื่อนย้ายไม่สะดวก -อุปกรณ์ประกอบมีราคาแพง -ต้องการการจัดเก็บบำ รุงรักษา เหตุผลที่เลือกใช้ เหตุผลที่เลือกใช้ กิจกรรมในการเรียนการสอน กิจกรรมในการเรียนการสอน ลักษณะทางเทคนิค ลักษณะทางเทคนิค 12 ้ ้
6. ของจริง (Real Objects) 7. แผ่นภาพ (Wall Charts) - ไม่สามารถใช้สื่อชนิดอื่น ๆ ได้ดี เท่า - ของจริงสามารถหาได้ง่าย หรือยืม มาได้จากโรงฝึกงาน - ของจริงสามารถแสดงรายละเอียด และวัตถุประสงค์ที่ต้องการได้ - ของจริงมีน้ำ หนักและขนาดพอ เหมาะที่จะนำ มาใช้ประกอบการ สอนในชั้นเรียนได้ - ภาพที่แสดงยุ่งยากซับซ้อนต้องใช้ เวลาเขียนมาก - ไม่มีไฟฟ้าหรืออุปกรณ์เครื่องฉาย ภาพอื่น ๆ ในห้องเรียน - ดึงดูดความสนใจของผู้เรียนทั้งชั้น มาที่ภาพได้ - ต้องการแสดงให้เห็นทีละขั้นตอน โดยใช้ภาพแยกส่วน - เหมาะกับการสอนแบบบรรยาย สาธิตหรือ ถาม-ตอบ - ผู้เรียนสามารถร่วมกิจกรรมโดย อธิบายหรือสาธิตจากของจริงนั้นได้ โดยตรง - จับต้อง สังเกต ศึกษาได้ด้วย ตนเอง หรือเป็นกลุ่มย่อย - เหมาะกับการสอนแบบบรรยาย หรือถาม-ตอบ - สามารถให้ผู้เรียนร่วมกิจกรรมได้ โดยใช้ดินสอสีเพิ่มเติมรายละเอียดได้ - ให้ผู้เรียนอธิบายส่วนประกอบต่างๆ ของภาพหน้าชั้นเรียนได้ - ภาพทุกภาพควรมีรายการคำถาม ที่ดีประกอบ เพื่อกระตุ้นให้ผู้เรียนมี ส่วนร่วมในการคิดหาคำตอบ - ส่วนใหญ่ได้มาจากโรงฝึกงาน หรือ ห้องประลองเพื่อนำ มาประกอบ การสอนทางด้านทฤษฎีภายใน ห้องเรียน - ขนาด นำ หนัก คือข้อจำกัดใน การนำ มาใช้ - ต้องการการจำแนกความแตกต่าง ของชิ้นส่วน โดยใช้สีหรือสัญลักษณ์ - ต้องการสื่อประเภทอื่นช่วยในกรณี ที่ไม่สามารถมองเห็นการทำ งานที่ยุ่ง ยาก ซับซ้อนหรือมีขนาดเล็กเกินไป - ไม่ต้องใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ที่ ยุ่งยากในการสร้าง ยกเว้นในกรณี ต้องการลอกรูปภาพ - ไม่ต้องใช้ไฟฟ้าหรืออุปกรณ์ใน ขณะใช้สอน - การเก็บรักษาค่อนข้างยุ่งยาก เพราะมีขนาดใหญ่ เหตุผลที่เลือกใช้ เหตุผลที่เลือกใช้ กิจกรรมในการเรียนการสอน กิจกรรมในการเรียนการสอน ลักษณะทางเทคนิค ลักษณะทางเทคนิค 13 ้
8. โมเดลพลาสติก (Plastic Models) -แสดงหลักการทำ งานของชิ้นส่วนที่ เคลื่อนไหวได้ -แสดงส่วนประกอบหลักที่ไม่ยุ่งยาก นัก -สามารถควบคุมชั้นเรียนได้ดีใน ขณะสอน -ช่วยกระตุ้นให้ผู้เรียนมีกิจกรรมร่วม -เหมาะกับการสอนแบบบรรยาย และถาม-ตอบ -สามารถให้ผู้เรียนร่วมกิจกรรม ได้โดยการอธิบายประกอบการ เคลื่อนไหวของชิ้นส่วนต่าง ๆ -ขั้นตอนการเคลื่อนที่ของชิ้นส่วน ต่าง ๆ ผู้สอนสามารถเตรียมคำถาม ไว้ถามเป็นขั้นเป็นตอน -สามารถสร้างขึ้นเองได้ง่าย ราคา ไม่แพง -สามารถฉายในห้องที่สว่างได้ไม่ จำ เป็นต้องใช้ห้องมืด -ชิ้นส่วนต่าง ๆ มีขนาดเหมาะสม และน้ำ หนักเบา -การเก็บรักษาและทำความสะอาด ได้ง่าย -สามารถเคลื่อนย้ายได้สะดวก เหตุผลที่เลือกใช้ กิจกรรมในการเรียนการสอน ลักษณะทางเทคนิค 14
ตัวอย่าง การพิจารณาเลือกสื่อการสอน วัตถุประสงค์ของบทเรียน : หลังจากจบบทเรียนนี้แล้ว ผู้เรียนสามารถ ที่จะ... 1. อธิบายความหมายของคำว่า “สื่อการเรียนการสอน” ได้ถูกต้อง 2. บอกชื่อส่วนประกอบต่าง ๆ ของหลอดไฟฟ้าแบบมีไส้ได้ถูกต้อง 3. อ่านค่าแรงดัน กระแส ความต้านทานที่ย่านวัดต่าง ๆ ของมัลติมิเตอร์ได้อย่างถูกต้อง การพิจารณาเลือกสื่อการสอน 1. วัตถุประสงค์ข้อ 1. พบว่าสื่อจำ เป็นในการสอนเพื่อให้บรรลุเป้าหมายได้คือใช้เพียงคำ พูดบรรยายก็เพียงพอแล้ว 2. วัตถุประสงค์ข้อ 2.ถ้าใช้เพียงคำ พูดหรือบรรยายเพียงอย่างเดียวคงไม่พอจะทำ ให้ผู้เรียนบรรลุเป้าหมายได้ง่าย นัก ดังนั้นจึงต้องมีสื่อการสอนอื่น ๆ ช่วย เช่น รูปภาพนิ่ง หุ่นจำลอง หรือของจริง ซึ่งสื่อทั้ง 3 ลักษณะนี้น่าจะช่วยให้ผู้เรียน บรรลุวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้ได้ดีกว่า แต่การที่จะกำ หนดว่าเป็นสื่อประเภทใดนั้นจะต้องพิจารณาต่อไปถึงปัจจัยอื่นประกอบ ดังนั้นในวัตถุประสงค์ข้อนี้สื่อการสอนที่เลือกใช้จึงอาจเป็นแผ่นภาพ รูปหลอดไฟฟ้าขนาดใหญ่หรือใช้หลอดไฟฟ้า จริงก็ได้เนื่องจากหาได้ง่าย แต่จะต้องมีจำ นวนเพียงพอกับความต้องการของผู้เรียน เนื่องจากของจริงมีขนาดเล็กเกินไป 3. วัตถุประสงค์ข้อ 3. เนื่องจากมัลติมิเตอร์มีขนาดเล็กผู้เรียนทั้งชั้นไม่สามารถมองเห็นสเกลหรืออ่านค่าได้พร้อม ๆ กัน ควรมีขนาดมัลติมิเตอร์ให้ใหญ่ขึ้นโดยทำ เป็นแผ่นภาพ แผ่นใส หรือแบบจำลองจะเป็นสื่อชัดเจนกว่าและผู้สอนสามารถ ควบคุมชั้นเรียนได้ในเวลาเดียวกัน ส่วนการใช้มัลติมิเตอร์จริงจะควบคุมการสอนได้ยากในช่วงของการให้เนื้อหาแต่ถ้าเป็นการ ประลองหรือเป็นแบบฝึกหัด จะเหมาะสมกว่าแผ่นภาพหรือแผ่นใส 15
16 บรรณานุกรม พิสิฐ เมธาภัทร เอกสารประกอบการอบรม การเขียนแผนการจัดการเรียนรู้แบบฐานสมรรถนะ เรื่ออ การ แปลงหลักสูตรสู่การปฏิบัติวิทยาสารพัดช่างฉะเชิงเทรา, 2552. (อัดสำ เนา) พิสิฐ เมธาภัทร และธีระพล เมธีกุล ยุทธวิธีการเรียนการสอนวิชาเทคนิค กรุงเทพมหานคร : สถาบัน เทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ, 2531 ไพโรจน์ สถิรยากร เอกสารประกอบการฝึกอบรม หลักสูตรฝึกอบรมวิทยากรสอนงานในหน่วยงาน, 2548 ชวลิต เข่งทอง. เอกสารประกอบการบรรยาย เรื่องสื่อการเรียนการสอน : สำ นักพัฒนาเทคนิคศึกษา. มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ