Bab 4

SOALAN LATIHAN BAB 4

BAB 4

TEORI PERLAKUAN PENGGUNA

4.0 Pengenalan

Teori perlakuan pengguna menerangkan reaksi atau gelagat pengguna kepada persekitaran
pasaran barang dan perkhidmatan. Teori ini menerangkan bagaimana seorang pengguna
memperuntukkan pendapatannya untuk membeli kombinasi barangan atau perkhidmatan
yang dapat memaksimakan kepuasannya.Teori perlakuan pengguna dapat dianalisis dengan
menggunakan pendekatan kardinal. Pendekatan ini mengandaikan pengguna adalah
rasional dan cuba menggunakan wang yang dimiliki untuk memaksimumkan utiliti masing-
masing.

4.1 Pendekatan utiliti kardinal

Pendekatan ini diperkenalkan oleh Alfred Marshall yang mengandaikan bahawa utiliti atau
kepuasan yang diperoleh daripada penggunaan sejumlah barang dapat diukur secara
kuantitatif. Teori ini menerangkan dan mengaitkan pilihan penggunaan individu dengan nilai
kepuasan. Unit yang digunakan untuk mengukur kepuasan atau utiliti dikenali sebagai util.
Contoh, utiliti daripada meminum segelas air tebu ialah 10 util.

4.2 Konsep-konsep utiliti

Utiliti ialah kepuasan atau faedah yang dinikmati oleh pengguna daripada penggunaan
sesuatu barang dan perkhidmatan. Terdapat dua konsep penting dalam teori kardinal ini, iaitu
jumlah utiliti dan utiliti sut.

a. Jumlah Utiliti (TU = Total Utility)
Jumlah kepuasan yang dinikmati oleh pengguna daripada penggunaan sesuatu
barang dan perkhidmatan. Contoh, apabila Puan Yati membeli sepasang kasut,
kepuasan yang diperolehnya adalah sebanyak 150 util dan makan sepinggan mee
goreng kepuasan yang diperolehnya sebanyak 80 util. Jumlah utilitinya adalah
sebanyak 230 util (150 util + 80 util).

b. Utiliti sut (MU = Marginal Utility)
Perubahan jumlah utiliti daripada tambahan satu unit barang dan perkhidmatan
yang digunakan.
Contoh: Jumlah utiliti yang diperoleh oleh seorang individu daripada meminum
satu tin pepsi adalah 80 util manakala dua tin pepsi ialah 100 util. Tambahan utiliti
dengan meminum dua tin pepsi ialah 20 util (100util-80util). Ini bermakna jumlah
utiliti daripada dua tin pepsi ialah 100 util dan utiliti sut bagi satu tin yang kedua
ialah 20 util.

Utiliti sut boleh dihitung melalui rumus berikut:

MU = ( )/

Di mana:

MU = utiliti sut

40

SOALAN LATIHAN BAB 4

ΔTU = perubahan jumlah utiliti
ΔQ = perubahan kuantiti

Contoh:
Berdasarkan jadual 4.1 di bawah, berapakah utiliti sut (MU) yang diperolehi oleh
Ikram apabila dia menambahkan bilangan durian yang dimakan daripada 2 ke 3
biji?

Jadual 4.1 : Jumlah utiliti dan utiliti sut

Kuantiti durian Jumlah utiliti Utiliti sut (MU)
(TU)
0 0 -
1 10 10 – 0 = 10
2 18 18 – 10 = 8
3 24 24 – 18 = 6
4 28 28 – 24 = 4
5 30 30 – 28 = 2
6 30 30 – 30 = 0
7 28 28 – 30 = -2
8 24 24 – 28 = -4

Maka utiliti sut yang diperolehi oleh Ikram ialah:

MU =
= 6 util

Rajah 4.1: Keluk jumlah utiliti (TU) dan utiliti sut (MU)
TU

30 Kuantiti
25 Kuantiti
20 TU
15
10

5

02468
MU

MU

10
8
6
4

2

0 2468

Keluk jumlah utiliti (TU) bermula dari titik origin. Jumlah utiliti kosong apabila tiada
durian dimakan dan mencapai maksimum apabila kuantiti durian dimakan bertambah

41

SOALAN LATIHAN BAB 4

dari kosong kepada enam biji. Selepas itu ia mulai menurun apabila tujuh biji atau lebih
durian dimakan.
Keluk utiliti sut (MU) pula mencerun ke bawah dari kiri ke kanan. Ini bermakna utiliti
sut semakin berkurangan apabila kuantiti durian yang dimakan semakin bertambah.
Utiliti sut menjadi negatif apabila tujuh atau lebih durian dimakan.

Hubungan antara jumlah utiliti dan utiliti sut boleh diringkaskan seperti berikut:

● Semakin banyak durian dimakan, utiliti sut semakin berkurang.
● Apabila jumlah utiliti sedang meningkat, utiliti sut semakin menurun tetapi

masih bernilai positif.
● Apabila jumlah utiliti mencapai maksimum, utiliti sut menjadi sifar.
● Apabila jumlah utiliti menurun, utiliti sut bernilai negatif.

4.2.1. Hukum utiliti sut berkurangan
Hukum utiliti sut berkurangan menyatakan bahawa sekiranya seorang pengguna terus-
menerus menambah penggunaannya ke atas sesuatu barang, maka tambahan utiliti dari
setiap unit barang yang digunakan akan menjadi semakin kecil dan akhirnya utiliti akan
menjadi negatif.

Hipotesis hukum utiliti sut berkurangan ditunjukkan dalam jadual 4.1. Jadual itu menunjukkan
tambahan utiliti akan menjadi semakin berkurangan apabila penggunaan ke atas durian terus
menerus bertambah. Pada mulanya pengguna memperoleh jumlah utiliti sebanyak 10 util dan
utiliti sutnya juga 10 util apabila durian pertama kali dimakan. Jumlah utiliti terus bertambah
menjadi 18 util apabila durian kedua dimakan. Manakala utiliti sut berkurangan menjadi 8 util.
Jumlah utiliti terus bertambah sehingga unit keenam durian dimakan. Utiliti sut berkurangan
tetapi masih lagi positif. Jumlah utiliti akan berkurangan dan utiliti sut menjadi negatif apabila
durian yang ketujuh dimakan. Tambahan seterusnya penggunaan durian akan menyebabkan
jumlah utiliti terus berkurangan dan utiliti sut akan terus menjadi negatif.

4.2.2. Keseimbangan pengguna
Keseimbangan pengguna menunjukkan satu situasi di mana pengguna memaksimumkan
tingkat kepuasannya. Pada tingkat keseimbangan pengguna, seorang pengguna yang
rasional akan menggunakan keseluruhan wang atau pendapatannya untuk memaksimumkan
tingkat kepuasan (utiliti).

4.2.3 Syarat-syarat keseimbangan pengguna

a. Satu barang
Sekiranya pengguna menggunakan satu barang sahaja iaitu barang X , syarat
keseimbangan pengguna adalah utiliti sut barang X sama dengan harga barang X.
Syarat keseimbangan apabila menggunakan satu barang sahaja ialah:

MUx = Px

Contoh:

42

SOALAN LATIHAN BAB 4

Jadual 4.2: Kuantiti, utiliti sut dan harga untuk nasi ayam

Kuantiti Utiliti Sut Harga nasi
(MUx) ayam (Px)
1 10
2 8 4
3 4 4
4 2 4
4

Individu ini mencapai keseimbangan bila ia memenuhi syarat keseimbangan iaitu
MUx = Px , berdasarkan jadual di atas Mux = Px = 4, di mana pengguna akan
menggunakan 3 bungkus nasi.

b. Dua barang dengan harga yang sama
Syarat keseimbangan pengguna sekiranya pengguna tersebut menggunakan dua
barang di mana kedua-dua barang tersebut mempunyai harga yang sama.
Contohnya barang X dan barang Y :

Syarat 1:

MUx = MUy

Syarat 2:

Dalam masa yang sama, semua pendapatan atau wang yang diperuntukkan habis
dibelanjakan iaitu:

Px.Qx + Py.Qy = I ( pendapatan/wang )

Contoh:
Pengguna membeli dua jenis barang iaitu barang Y dan barang X di mana kedua-
dua barang ini mempunyai harga yang sama iaitu RM2 masing-masing dan
pengguna tersebut mempunyai wang atau pendapatan sebanyak RM10.00.

Hidup ini tidak berguna jika tidak
ditunjukkan kepada cita-cita yang luhur

Jose Rizal

43

SOALAN LATIHAN BAB 4

Jadual 4.3: Kuantiti, harga dan utiliti sut bagi barang X dan barang Y

Barang Y Barang X
Qx Px MUx
Qy Py Muy
(RM) (RM)

12 33 1 2 27

22 27 2 2 21

32 21 3 2 20

42 14 4 2 16

Syarat keseimbangan :
1. Mux = Muy

Berdasarkan jadual di atas :
i. Mux = MUy = 27 di mana kombinasinya ialah 1x dan 2y
ii. Mux = MUy = 21 di mana kombinasinya ialah 2x dan 3y

2. Px (Qx) + Py (Qy) = I
i. Perbelanjaan untuk 1x dan 2y ialah:
Px (Qx) + Py (Qy) = I
RM2 (1) + RM 2 (2) = RM 6.00
ii. Perbelanjaan untuk 2x dan 3y ialah
Px (Qx) + Py (Qy) = I
RM2 (2) + RM2 (3) = RM10.00

Maka terdapat dua kombinasi jawapan yang memenuhi syarat keseimbangan
pertama, iaitu Mux = Muy:

i. 1x dan 2y
ii. 2x dan 3y

Pengguna yang rasional akan memilih kombinasi yang memaksimumkan
kepuasannya iaitu 2 unit x dan 3 unit y kerana kombinasi tersebut pengguna
membelanjakan semua wang atau pendapatan yang ada.

Jumlah utiliti :
i. Kombinasi 1x ( 27 util) dan 2y ( 33 util + 27 util) ialah :
Jumlah utilitinya ialah = 27 + 33 + 27
= 87 util

ii. Kombinasi 2x (27util+21 util) dan 3y ( 33 util+27 util +21util) ialah:
Jumlah utiliti = 27 + 21 + 33 + 27 + 21

= 129 util

44

SOALAN LATIHAN BAB 4

Kesimpulannya, pengguna mencapai keseimbangan dengan menggunakan 2x
dan 3y di mana kombinasi tersebut memenuhi kedua-dua syarat iaitu
MUx=Muy dan pada kombinasi tersebut semua pendapatan atau wang yang
diperuntukkan habis dibelanjakan . Kombinasi tersebut juga mempunyai
jumlah utilitinya tertinggi.

c. Dua barang yang mempunyai harga berbeza
Sekiranya seorang pengguna menggunakan dua jenis barang iaitu barang X dan
barang Y, dengan harga masing-masing adalah berbeza, syarat
keseimbangannya ialah utiliti sut per ringgit terakhir bagi setiap barang mestilah
sama dan semua wang atau pendapatan yang diperuntukkan habis dibelanjakan.

Syarat keseimbangan:
1. / = /
2. Px (Qx) + Py (Qy) = I (pendapatan/wang)

Di mana,
MUx = Utiliti sut barang X
Muy = Utiliti Sut barang Y
Px = Harga barang X
Py = Harga barang Y

Contoh:
Berdasarkan jadual di bawah, harga X ialah RM2 dan harga Y ialah RM1,
pengguna mempunyai pendapatan sebanyak RM13.

Barang X (RM2 seunit) Barang Y (RM1 seunit)
Qy MUx /
Qx MUy /

1 50 25 1 26 26

2 44 22 2 24 24

3 35 19 3 22 22

4 32 16 4 20 20
16
5 26 13 5 16

Syarat keseimbangan:
1. / = /
2.Px (Qx) + Py (Qy) = I (pendapatan/wang)

45

SOALAN LATIHAN BAB 4

1. Terdapat 2 kombinasi yang memenuhi syarat keseimbangan / = /
i. / = / = 22
Kombinasinya ialah : 2x dan 3y
ii. / = / = 16
Kombinasinya ialah : 4x dan 5y

2. Jumlah perbelanjaan : Px (Qx) + Py (Qy) = I (pendapatan/wang)
i. Jumlah perbelanjaan untuk 2x dan 3y ialah:
Px (Qx) + Py (Qy) = I
RM2 (2) + RM1(3) = RM 7.00
ii. Jumlah perbelanjaan untuk 4x dan 5y ialah:
Px (Qx) + Py (Qy) = I
RM2 (4) + RM1 (5) = RM 13.00

Maka untuk mencapai keseimbangan, pengguna akan memilih kombinasi
4x dan 5y yang memenuhi syarat utiliti sut dari ringgit terakhir yang
dibelanjakan untuk semua barang yang digunakan adalah sama serta
pengguna membelanjakan semua pendapatan yang ada.

Contoh Pengiraan keseimbangan pengguna

a. Keseimbangan pengguna pada satu tingkat pendapatan

Andaikan:
Pendapatan pengguna = RM15.
Harga barang X = RM 2 seunit
Harga barang Y = RM 3 seunit

Jadual 4.4: kuantiti, harga dan utiliti sut barang x dan barang y

Qx TUx MUx Px Qy TUy MUy Py
00 - 2 00 - 3

- -

1 16 16 2 8 1 21 21 3 7
2 28 12 2 6 2 39 18 3 6
3 36 8 2 4 3 51 12 3 4

4 42 6 2 3 4 57 6 3 2

46

SOALAN LATIHAN BAB 4

Syarat keseimbangan:
1. / = /
2.Px (Qx) + Py (Qy) = I (pendapatan/wang)

Terdapat dua kombinasi:

1. Syarat keseimbangan : / = /
i. / = / = 6 (Kombinasi : 2x dan 2y)
ii. / = / = 4 (Kombinasi : 3x dan 3y)

Hanya satu kombinasi sahaja yang akan memaksimumkan kepuasan pengguna
tertakluk kepada had pendapatan atau wang ada sebanyak RM 15.00. Dari dua
kombinasi tersebut, perbelanjaan untuk setiap kombinasi ialah:

2. Syarat keseimbangan : Px (Qx) + Py (Qy) = I (pendapatan/wang)

i. Kombinasi : (2x dan 2y)
= Px (Qx) + Py (Qy)
= RM 2 (2) + RM 3 (2)
= RM 10.00

ii. Kombinasi : (3x dan 3y)
= Px (Qx) + Py (Qy)
= RM 2 (3) + RM3 (3)
= RM 15.00

Pengguna ini mencapai keseimbangan apabila membeli 3 unit barang X dan 3 unit
barang Y di mana jumlah pembelanjaannya ialah sebanyak RM15.00. Jika pengguna
menggunakan 2x dan 2y, pengguna tersebut masih tidak rasional kerana tidak
memaksimumkan kepuasan disebabkan masih ada sebanyak RM 5.00 yang tidak
dibelanjakan. Jadi kepuasan pengguna tidak maksimum kerana tidak membelanjakan
semua pendapatan yang ada.

Pada tingkat keseimbangan pengguna dengan menggunakan 3x dan 3y:
Jumlah utiliti = 36 util + 51 util

= 87 util

Pada tingkat keseimbangan, pengguna ini mencapai tingkat kepuasan yang bernilai
87 util.

b. Keseimbangan pengguna apabila pendapatan berubah

Andaikan:
Pendapatan untuk membeli kombinasi barang X dan barang Y meningkat daripada
RM 8 kepada RM16. Harga barang X ialah RM 2 seunit dan harga barang Y ialah RM
3 seunit.

47

SOALAN LATIHAN BAB 4

Jadual 4.5: Kuantiti, harga dan utiliti sut

Qx MUx Px / Qy MUy Py /
1 10 2
262 5 1 18 3 6
342 3
422 2 2 15 3 5
1
3 12 3 4

493 3

Syarat keseimbangan
1. / = /
2. Px (Qx) + Py (Qy) = I (pendapatan/wang)

Terdapat 2 kombinasi yang memenuhi syarat / = ( )/
i. / = / = 5 iaitu 1x dan 2y
ii. / = / = 3 iaitu 2x dan 4y

Maka dari jadual 4.5, sekiranya pendapatan pengguna RM8 maka ia akan memilih

kombinasi 1 barang x dan 2 barang y kerana pembelanjaan terhadap kombinasi

tersebut ialah RM 8.

Buktinya:

Px (Qx) + Py (Qy) = I

RM 2(1) + RM 3(2) = 8

RM 2 + RM 6 =8

Sekiranya pendapatan pengguna RM16 maka ia akan memilih kombinasi 2 barang X
dan 4 barang Y kerana pembelanjaan terhadap kombinasi tersebut ialah RM16

Buktinya:
Px (Qx) + Py (Qy) = I

RM 2(2) + RM 3(4) = RM 16
RM 4 + RM 12 = RM 16
Sekiranya pendapatan pengguna bertambah maka kombinasi barang yang boleh
dibeli juga akan meningkat.

c.Keseimbangan pengguna apabila harga berubah dan pembentukkan keluk
permintaan

individu
Andaikan:
Pendapatan pengguna: RM 20
Harga barang y = RM 2 seunit
Harga barang x jatuh daripada RM 4 kepada RM 2.

Jadual 4.6: Harga, kuantiti dan utiliti sut

Barang X Barang Y

Qx MUx Px0 Px1 MUx MUx Qy MUy Py MUy
Px Px1 Py

1 32 4 2 8 16 1 22 2 11
2 20 4 2 5 10
3 16 4 2 4 8 2 18 2 9
4 12 4 2 3 6
544212 3 14 2 7

4824

5422

48

SOALAN LATIHAN BAB 4

Sebelum kejatuhan harga barang x.

Keseimbangan pengguna tercapai apabila :

Syarat keseimbangan:
1. / = /

2. Px (Qx) + Py (Qy) = I (pendapatan/wang)
Kombinasi barang yang memenuhi syarat keseimbangan / = / = 4
(3 unit barang X dan 4 unit barang Y).
Jumlah pendapatan yang dibelanjakan ialah:

= Px(Qx) + Py(Qy) = I
= RM 4 ( 3 ) + RM 2 ( 4 )
= RM 12 + RM 8
= RM20

Selepas kejatuhan harga barang x dari RM4 kepada RM2 (tambah kolum / 1)
kombinasi baru yang memenuhi syarat keseimbanganialah / = / = 2

(5 unit barang X dan 5 unit barang Y).

Jumlah pendapatan yang dibelanjakan untuk 5 unit barang x dan 5 unit barang y ialah
:

= PxQx + PyQy = I
= RM 2 ( 5) + RM 2 ( 5 )
= RM 10 + RM 10
= RM20
Maka:
Semasa harga X ialah RM4 : Kombinasi asal 3x dan 4y
Semasa harga X ialah RM2 : Kombinasi baru 5x dan 5y

Kejatuhan harga telah menyebabkan kuantiti permintaan terhadap barang X
meningkat daripada 3 unit kepada 5 unit . Manakala kuantiti barang Y juga bertambah
dari 4 unit kepada 5 unit.

Keluk permintaan menunjukkan hubungan antara harga barang dan kuantiti barang
yang dibeli atau diminta.

Harga Barang X Kuantiti barang
(RM) X yang dibeli
(unit)
4
2 3
5

Rajah 4.2: Keluk permintaan individu bagi barang X
( sebab harga barang X diandaikan berubah)

P (RM)
D

4 49

2
D
Kuantiti (unit)

0 35

SOALAN LATIHAN BAB 4

Berdasarkan rajah 4.2, apabila harga barang X RM4 seunit sebanyak 3 unit barang X
yang diminta tetapi apabila harga barang X jatuh kepada RM2 seunit kuantiti diminta
terhadap barang X meningkat kapada 5 unit. Ini menunjukkan hubungan songsang
antara harga dan kuantiti barang yang diminta di mana apabila harga jatuh, kuantiti
diminta akan meningkat.

4.2.4. Pendekatan kardinal dan hukum permintaan
Berdasarkan teori utiliti kardinal ia boleh menjelaskan bentuk keluk permintaan yang
mencerun ke bawah dari kiri ke kanan. Menurut teori ini perubahan harga sesuatu barang
akan mengubah utiliti sut setiap ringgit bagi barang tersebut. Ini bermaksud apabila harga
sesuatu barang meningkat, utiliti sut ringgit terakhirnya akan berkurang, apabila harga barang
tersebut turun, utiliti sut ringgit terakhirnya akan bertambah. Hal ini disebabkan oleh
perubahan / .
Contohnya:
Andaikan pada asalnya utiliti sut setiap ringgit bagi barang X dan barang Y adalah sama, iaitu

/ = /
Sekarang diandaikan harga barang X meningkat, maka utiliti sut per ringgit terakhir bagi
barang X akan berkurang. Sekiranya harga barang Y tetap, maka / < / . Untuk
mencapai kepuasan maksimum, pengguna tersebut harus mengurangkan pembelian barang
X dan menambahkan pembelian barang Y sehingga tercapainya / = / .
Keadaan ini jelas menunjukkan bahawa apabila harga barang X meningkat, kuantiti yang
diminta akan berkurang disebabkan utiliti sutnya yang meningkat dan sebaliknya, jika harga
barang X turun kuantiti yang diminta akan bertambah kerana utiliti sutnya yang berkurang.

Apabila / > /
Untuk mencapai keseimbangan:

1. Tambahkan pembelian barang X sahaja.
2. Kurangkan pembelian barang Y sahaja.
3. Tambahkan pembelian barang X dan kurangkan pembelian barang Y secara serentak.

Cita-cita tinggi di puncak gunung
Jalan menuju berlurah bukit

Di tengah jalan jangan termenung
Teruskan usaha walaupun pahit

50