ครูจตุพร

บุ ค ค ล สำ คั ญ ใ น
ว ง ก า ร น า ฏ ศิ ล ป์ ไ ท ย

ครู จตุพร รัตนวราหะ

คำนำ

รายงานฉบับนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชา ศ32101
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 โดยมีจุดประสงค์เพื่อการศึกษาความรู้ที่ได้จากเนื้อหา
บุคคลสำคัญในวงการนาฏศิลป์ของไทย ซึ่งรายงานเรื่องนี้มีเนื้อหาเกี่ยวกับ
ชีวประวัติ เกียรติยศที่ภาคภูมิใจ ศิลปินเเห่งชาติ ประวัติการรับราชการ
ประสบการณ์ด้านการแสดง ผลงานสร้างสรรค์ด้านการแสดง ด้าน
วิชาการ เเละเครื่องราชอิสริยาภรณ์ สรุปผลงาน

ผู้จัดทำได้ทำการค้นคว้า รวบรวมข้อมูลมาจากอินเตอร์เน็ต ผู้จัด
ทำหวังว่ารายงานเล่มนี้จะเป็นประโยชน์แก่ผู้ที่สนใจหรือผู้ที่กำลังศึกษาเรื่อง
นี้ หากมีข้อผิดพลาดประการใด ขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย

นางสาว ภัทราพร เลิศสินไทย

สารบัญ หน้า

ชีวประวัติ 1-2
เกียรติยศที่ภาคภูมิใจ 3
4


ศิลปินเเห่งชาติ

ประวัติการรับราชการ 5



ประสบการณ์ด้านการแสดง 6
ผลงานสร้างสร
รค์ด้านการแสดง 7-8
,ด้านวิชาการ เเละเครื่องราช
อิสริยาภรณ์ 9

สรุปผลงาน

ชีวประวัติ 1

นายจตุพร รัตนวราหะ (ต้อย) เกิดวันพุธที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2479 (85 ปี)
เป็นศิลปินกรมศิลปากร ผู้ได้รับพระราชทานครอบและรับมอบกระบวนท่ารำเพลง
หน้าพาทย์องค์พระพิราพ,ได้กราบทูลสอนโขนถวายสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ
และ มีผลงานการแสดงเป็นตัวเอกในเรื่องรามเกียรติ์ บทยักษ์ใหญ่ทศกัณฐ์เป็น
บทที่อยู่ในความทรงจำของคนรักโขนกรมศิลปากรมานานกว่า 40 ปี เป็นผู้ร่วม
งานเคียงข้าง ศ.มรว.คึกฤทธิ์ ปราโมชในการก่อตั้งและสร้างสรรค์โขน
ธรรมศาสตร์ เป็นผู้อำนวยการสถานศึกษาที่มีการเรียนการสอนด้านศิลปะการ
แสดงของรัฐ นอกจากนี้มีผลงานโดดเด่นอื่นๆทางด้านโขนและละครทั้งด้านการ
เป็นศิลปินผู้แสดง เป็นผู้สอน ผู้เผยแพร่ทั้งทางด้านปฏิบัติและทฤษฎี ปัจจุบันแม้
จะเกษียณอายุราชการแล้ว ก็ยังทำงานด้านการเผยแพร่ศิลปการแสดงอยู่อย่าง
ต่อเนื่องสม่ำเสมอ และได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขา
ศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์-โขน) พ.ศ. 2552

2

บิ ด า - ม า ร ด า ก า ร ศึ ก ษ า

นาย จตุพร รัตนวราหะ เป็น นาย จตุพร รัตนวราหะ จบจาก
บุตรของนายเจิมและนางประ โรงเรียนนาฏศิลป วิทยาลัยนาฏ
วงษ์ รัตนวราหะ สมรสกับ ศิลป กรุงเทพฯ โดยได้รับคำเเนะ
นางชุมศรี รัตนวราหะ มี นำมาจากครูลิ้นจี่ จารุวรรณและ
บุตรด้วยกัน 4 คน คือ นาย ครุศาสตร์บัณฑิต ปัจจุบันและได้
เรืองฤทธิ์ รัตนวราหะ, น.ส. อุปสมบทเป็นพระภิกษุที่ วัดบวร
อติวรรณ รัตนวราหะ, นาย นิเวศวิหาร กรุงเทพมหานคร
พีรพล รัตนวราหะ, นาย พ.ศ. 2507
ณวพร รัตนวราหะ บุตรสาว
คนเดียวได้สืบทอดศิลปการ
แสดงทางนาฏศิลป์เหมือนบิดา
และปัจจุบันรับราชการอยู่ที่
วิทยาลัยนาฏศิลป กรุงเทพฯ

เกียรติยศที่ ภาคภูมิใจ 3

การต่อกระบวนรำหน้าพาทย์องค์ พระพิราพ หน้าพระที่นั่ง
พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดช
มหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กรม
ศิลปากร ทำการคัดเลือกศิลปินที่มีความสามารถฝ่ายพระ 5
คนคือ นาย ธีรยุทธ ยวงศรี นายธงไชย โพธยารมย์ นาย
ทองสุข ทองหลิม, นายอุดม อังศุธร และนายสมบัติ แก้ว
สุจริต และศิลปินโขนฝ่ายยักษ์ 7 คนคือนายราฆพ โพธิเวส
นายไชยยศ คุ้มมณี นายจตุพร รัตนวราหะ นาย จุมพล โชติ
ทัตต์ นายสุดจิตต์ พันธ์สังข์ นาย สมศักดิ์ ทัดติ และ นาย
ศิริพันธ์ อัฏฏะวัชระ รวมทั้งสิ้น 12 คน เข้ารับพระราชทาน
ครอบประธานพิธีใหว้ครูโขนละคร และการต่อกระบวนรำ
เพลงหน้าพาทย์องค์พระพิราพ ณ.ศาลาดุสิดาลัย พระตำหนัก
จิตรลดารโหฐาน ในวันพฤหัสบดีที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2527

การกราบทูลสอนโขนถวายสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ
นายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากร เคยเขียน
เล่าไว้ว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ทรง
พระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช
สยามมกุฎราชกุมาร เมื่อทรงพระเยาว์ทรงศึกษาความรู้
รอบตัวในทางศิลปะ และโปรดให้ขอครูโขนผู้ชำนาญใน
บทพระยาวานรจากกรมศิลปากรไปกราบทูลสอนถวาย
แด่สมเด็จพระบรมฯ
ซึ่งทางกรมศิลปากรได้จัดให้ จ่าเร่งงานรัดรุด (เฉลิม รุ
ทระวณิช) ครูผู้ชำนาญในบทพระยาวานร ไปกราบทูล
สอนถวายให้ทรงฝึกหัดบทพระยาวานรตามพระราช
ประสงค์

ต่อมาได้มีเจ้านายบางพระองค์กราบบังคมทูล

พระดำริถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ว่าจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้

ทรงฝึกบทพระยายักษ์ เพราะมีลีลาท่าทางเป็นสง่ามีทีท้าวทีพระยา ไม่หลุกหลิกแบบพระยาวานร

ทางกรมศิลปากร จึงจัดให้ นายจตุพร รัตนวราหะ ครูโขนยักษ์ไปกราบทูลสอนโขนถวาย

โดยได้ฝึกการแสดงเป็นวิรุญจำบัง

ศิ ลปินแห่ งชาติ 4

ศิลปินแห่งชาติ ปีพุทธศักราช 2552
สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ได้ดำเนินการ
สรรหาศิลปินผู้สร้างสรรค์งานศิลปะให้เป็นมรดกอันล้ำค่าของ
แผ่นดิน มายกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ ตั้งแต่ปี พ.ศ.
2528 เป็นต้นมา และในปี พ.ศ. 2552 นี้ คณะกรรมการ
วัฒนธรรมแห่งชาติได้พิจารณาแล้วมีมติเห็นชอบให้ประกาศ
ยกย่องเชิดชูเกียรติ นาย จตุพร รัตนวราหะ ศิลปินผู้มีความ
สามารถและอุทิศตนสร้างสรรค์ ผลงานศิลปะจนโดดเด่นเป็นที่
ประจักษ์ชัดต่อสาธารณชน เป็นศิลปินแห่งชาติ ปี พ.ศ. 2552
สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์-โขน)

ประวัติการรับ 5
ราชการ

เริ่มเข้ารับราชการเมื่อวันที่ 1 เมษายน
พ.ศ. 2500 ตำแหน่งศิลปิ นสำรอง แผน
กนาฎศิลป กองการสังคีต กรมศิลปากร
พ.ศ. 2521-2525 ดำรงตำแหน่งผู้ช่วยผู้
อำนวยการ วิทยาลัยนาฏศิลปอ่างทอง
พ.ศ. 2526-2530 ดำรงตำแหน่งผู้
อำนวยการ วิทยาลัยนาฏศิลปอ่างทอง
พ.ศ. 2531-2540 ดำรงตำแหน่งผู้อำนวย
การ วิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัย
พ.ศ. 2540 เกษียณอายุราชการใน
ตำแหน่งผู้อำนวยการระดับ 9 วิทยาลัย
น า ฏ ศิ ล ป สุ โ ข ทั ย
ปั จจุบันดำรงตำแหน่ง ผู้เชี่ยวชาญ
นาฏศิลป์ไทย สำนักการสังคีต กรม
ศิ ล ป า ก ร

6

ประสบการณ์ด้านการแสดง

การฝึกหัดและการออกแสดง เริ่มฝึกหัดเป็นตัวยักษ์ กับนายยอแสง ภักดีเทวา และนายอร่าม
อินทรนัฎ
ผลงานด้านการแสดงโขน เป็นผู้แสดงโขน – ละคร ให้ประชาชนทั้งชาวไทยและชาวต่าง
ประเทศชม ณ โรงละครศิลปากร โรงละครแห่งชาติ ทำเนียบ
รัฐบาล และไปเผยแพร่ผลงานทางด้านการแสดงในต่างประเทศ
หลายครั้ง

การแสดงและการสอนในราชการกรมศิลปากร
แสดงเป็นตัวเอกในเรื่องรามเกียรติ์ เช่น ทศกัณฐ์ กุมภกรรณ พิเภก
ไมยราพ เสนายักษ์ ม้าอุปการ เป็นต้น
เป็นผู้สอน นาฏศิลปินโขนยักษ์ ใหญ่

ผลงานด้านการแสดงละคร ได้รับการคัดเลือกจากท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี ศิลปินแห่งชาติ ให้

แสดงเป็นซมพลา ในละครเรื่องเงาะป่า เป็นคนแรกของกรมศิลปากร
แสดงเป็นหลวิชัย ในละครเรื่องคาวี
แสดงเป็นเสนาไทย ในละครเรื่องขุนช้าง – ขุนแผน ตอน พระไวย
แตกทัพ เป็นต้น

ผลงานสร้างสรรค์ด้าน 7
การแสดง

เมื่อสมัยที่ นายจตุพร รัตนวราหะ ดำรงตำแหน่งเป็นผู้
อำนวยการ วิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัย ได้สร้างสรรค์การ
แสดงชุดใหม่ที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตและขนบธรรมเนียม
ประเพณีของชาวสุโขทัยให้กับชาว วิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัย
ได้นำออกแสดงและเป็นที่ชื่นชอบของผู้ที่ได้รับชมมาจนกระทั่ง
ทุกวันนี้ คือ

ฟ้อนตะคัน พ.ศ. 2533
ระบำเบญจรงค์ พ.ศ. 2534
ฟ้อนลื้อล่องน่าน พ.ศ. 2536
ระบำเทวีศรีสัชนาลัย พ.ศ. 2537
ระบำประทีปทอง พ.ศ. 2538

ผลงานทางด้านวิชาการ 8

คู่มือการฝึกหัดโขนเบื้องต้น
รามายณะของอินโดนีเซีย แปล
หนังสือเพลงหน้าพาทย์ ซึ่งอธิบายเพลงหน้าพาทย์ใน
มุมมองของผู้แสดงโขนไว้อย่างชัดเจน และเป็นก้าว
แรกที่เชื่อมโยงความรู้ดนตรีไทยและนาฏศิลป์โขน
ปัจจุบันใช้เป็นตำราอ้างอิงในวงการศึกษา
รามเกียรติ์ ร้อยแก้ว เขียนลงในวารสารวิทยาลัย
นาฏศิลปสุโขทัยทุกเดือน
ละครพูดเรื่อง "เล็กโพธิ์ดำ"
วีซีดี บันทึกการแสดงเรื่องจุดเด่นของทศกัณฐ์ รำ
ลงสรงชมตลาด ฉุยฉายทศกัณฐ์ลงสวน,
ฉุยฉายหนุมานแปลง, เกี้ยวนาง นางลอย,
ชูกล่องดวงใจ แจกในงานครบ 6 รอบ
วันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2551

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พ.ศ. 2553 เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็น

ที่สรรเสริญยิ่งดิเรกคุณาภรณ์ ชั้นที่ 4
จตุตถดิเรกคุณาภรณ์ (จ.ภ.)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดที่ได้รับ
คือ ปถมาภรณ์มงกุฏไทยและปถมาภรณ์
ช้างเผือก

9

สรุปผลงาน

นายสมรัตน์ ทองแท้ นาฏศิลปินโขนพระ นักวิชาการละครและดนตรี 7 สำนักการสังคีต กรมศิลปากร ได้สรุปผลงาน
ของ อาจารย์ จตุพร รัตนวราหะ ไว้ในบทรำอวยพรการแสดงชุด “ 72 ปี จตุพร นามขจรทศกัณฐ์ ” ในวันอาทิตย์ที่ 9
ธันวาคม พ.ศ. 2550 ณ อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์ ตำบลสิงห์ อำเภอไทรโยค จ.กาญจนบุรี

- ปี่พาทย์ทำเพลงต้นเข้าม่าน- -ร้องเพลงสามไม้กลาง-
ทศกัณฐ์ อสุรา พญายักษ์ ทั้งสิบพักตร์ ยี่สิบกร สุนทรศรี
สมศักดิ์ สมร้าย ชายชาตรี สมเสน่ห์ อสุรี มีพึงยล
เป็นจอมราพณ์ เมืองมาร ผ่านลงกา เป็นศรัทธา เกรงกลัว ทั่วแห่งหน
เป็นที่รัก ที่บูชา อสุรชน เป็นจอมพล ลือนาม ในรามเกียรติ์

- ร้องเพลงทองย่อนรวบ-
ครูจตุพร รัตน วราหะ สืบศิลปะ นาฏกรรม เลิศล้ำเขียน
สวมบทบาท มารร้าย ได้แนบเนียน มิผิดเพี้ยน ยักษ์ใหญ่ ให้ลือชา
คราออกรบ เกรี้ยวกราด มาดนักเลง ยามครื้นเครง ออกสำรวล ชวนหรรษา
เมื่อเกี้ยวเก้อ วางเจ้าชู้ ดูงามตา คราวโศกา เจียนองค์ ลงวางวาย

-ร้องเพลงตระนิมิต -
เจ็ดสิบสอง ฉลองวัย ในครานี้ มวลน้องพี่ อสุรา มาเหลือหลาย
ต่างร่วมจิต ร่วมสุนทร อวยพรชัย สัมฤทธิ์ใน จตุพร บวรเอย

- ปี่พาทย์ทำเพลงตระนิมิต - รัว - - เพลงกราวใน- (มอญแปลง) 4 คำ (แขกต่อยหม้อ) 4 คำ -
รัวท้ายรำดาบ-
นาฏศิลปิน โขนพระ ผู้รำอวยพร - คมสัณฐ (โต้ง) หัวเมืองลาด, มนตรี แหล่งสนาม, วัลลภ (แนน)
พรพิสุทธิ์, ปรัชญา (ก๊อบ) ชัยเทศ

จั ด ทำ โ ด ย

นางสาว ภัทราพร เลิศสินไทย
ม.5/5 เลขที่ 20