Samajshashtra

भारतीय समाजाची

ओळख

समाजशा
इय ता बारावी

शासन निरणय् क्रमाकं : अभ्यास-2116/(प्र.क्र.43/16) एसडी-4 दिनांक 25.4.2016 अन्वये स्थापन करण्यात आलेल्या
समन्वय समितीच्या दिनाकं 30.01.2020 रोजीच्या बठै कीमध्ये हे पाठ्यपुस्तक सन 2020-21 या
शकै ्षणिक वर्षापासनू निर्धारित करण्यास मान्यता देण्यात आली आहे.

समाजशास्त्र
इयत्ता बारावी

2020

महाराष्र्ट राज्य पाठ्यपसु ्तक निर्ितम ी व अभ्यासक्रम संशोधन मडं ळ, पणु .े

आपल्या स्मार्फट ोनवरील DIKSHA App द्वारे पाठ्यपसु ्तकाच्या शीरकष् पृष्ठावरील
Q.R.Code द्वारे डिजिटल पाठ्यपुस्तक, त्या पाठासंबंधित असलेले अध्ययन-
अध्यापनासाठी उपयुक्त दृक-‌् श्राव्य साहित्य उपलब्ध होईल.

प्रथमावृत्ती : २०२० महाराष््रट राज्य पाठ्यपुस्तक निर्तमि ी व अभ्यासक्रम सशं ोधन मंडळ, पणु े ४११ ००४.
महाराष््रट राज्य पाठ्यपुस्तक निर्िमती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळाकडे या पसु ्तकाचे सर्व हक्क
राहतील. या पसु ्तकातील कोणताही भाग संचालक, महाराष्रट् राज्य पाठ्यपसु ्तक निर्िमती व
अभ्यासक्रम सशं ोधन मडं ळ यांच्या लखे ी परवानगीशिवाय उद‌ध् ृत करता येणार नाही.

समाजशास्त्र विषय समिती मखु पषृ ्ठ व सजावट
डॉ. प्रल्हाद मान,े सदस्य श्री. दवे दत्त बलकवडे
डॉ. वशै ाली जोशी, सदस्य
डॉ. वैशाली दिवाकर, सदस्य अक्षरजुळणी
डॉ. अमतृ ा नाडकर्णी, सदस्य डी.टी.पी. विभाग,
डॉ. विशाल जाधव, सदस्य बालभारती, पणु े
डॉ. अनघा तडें लु कर, सदस्य
डॉ. विद्या अवचट, सदस्य कागद
श्रीमती वर्षा सरोदे, सदस्य सचिव ७० जी.एस.एम.क्रिमवोव्ह

समाजशास्त्र अभ्यासगट समिती मुद्रणादेश

डॉ. आयवन जॉन श्री. दयाशंकर वैद्य मुद्रक
डॉ. श्रीकातं पारखी डॉ. सलमा अजीज
डॉ. प्रकाश खेत्री श्री. अधिकराव हजारे संयोजक
डॉ. व्यंकटशे खरात डॉ. रणे कु ा बडवणे सौ. वर्षा सरोदे
श्री. सनु ील शिदं े श्रीमती सुरेखा किनगांवकर सहायक विशेषाधिकारी, इतिहास व नागरिकशास्त्र
डॉ. हमे तं सोनकाबं ळे श्री. गुणवतं राव काळगापुरे पाठ्यपसु ्तक मंडळ, पणु े.
श्री. रोनाल्ड लुईस श्री. चंद्रकांत खडं ागळे
डॉ. मदनमोहन विश्वकर्मा निर्तिम ी

लेखक श्री. सच्चितानदं आफळे,
डॉ. प्रल्हाद माने
डॉ. अनघा तेंडुलकर मुख्य निर्मति ी अधिकारी
डॉ. आयवन जॉन
श्री. प्रभाकर परब,
भाषांतर
निर्मति ी अधिकारी
डॉ. शभु ांगना अत्रे
डॉ. अनघा तडें लु कर श्री. शशांक कणिकदळ,े
श्रीमती दवे यानी दशे पाडं े
सहायक निर्िमती अधिकारी

प्रकाशक
श्री. विवेक उत्तम गोसावी, नियंत्रक
पाठ्यपसु ्तक निर्मिती मंडळ, प्रभादवे ी, मंुबई-२५.





प्रस्तावना

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो,
आजच्या डिजिटल यगु ात तमु ्‍हाला तुमची संस्‍तकृ ी आणि समाजाचे आकलन करून घणे ्याची गरज
आह.े भारतीय समाजातील विविधता, बहुलता आणि भारताचे अतं र्गत सामर्थ्य याविषयी जगातील बहुतांशी
लोक अनभिज्ञ आहेत.
समाजशास्‍त्राचे विद्यार्थी म्‍हणनू तमु ्‍हाला बहुतांश वळे ले ा बऱ्याच प्रश्नांची उत्‍तरे माहित नसतील,
‘भारतीय असण्याचा अर्थ काय आहे? भारतीय समाजावर प्रभाव पाडणारे घटक कोणत?े भारतीय
समाजातील विभाग कोणते आहते ? आणि ते कसे जोडले गले े आहेत? डिजिटलायझेशनचा आपल्‍या
जीवनशैलीवर कसा परिणाम झाला?’ वगरै े. अशा वेळी आपल्‍या समाजात काय घडत आह,े कोणत्‍या
प्रकारचे बदल घडत आहते आणि त्‍याशिवाय आंतरिक आणि बाह्य आव्हानाचं ी जाणीव आपल्‍याला
असणे आवश्यक आहे.
इयत्‍ता अकरावीच्या पाठ्यपुस्‍तकामध्ये तमु ्‍हाला विविध प्रमखु समाजशास्‍त्रीय संकल्‍पनांची ओळख
करून दिलले ी आह.े इयत्‍ता बारावीच्या पाठ्यपुस्‍तकामध्ये भारतीय संदर्भात भारतीय समाजातील विविध
सामाजिक समूह, विविध सामाजिक समस्‍या, सामाजिक चळवळी आणि सामाजिक परिवर्तन यावर भर
दिला आह.े आपण केवळ भारतीय समाजातील विविधता समजनू घणे ार नाही तर भारतीय समाजातील
राष्‍ट्रीय एकात्‍मता वाढविण्यासाठी प्रत्येक सांस्‍ृतक िक समूहाचे आकलन आणि त्‍याचा आदर करणेही
शिकणार आहोत.
या पाठ्यपुस्‍तकामध्ये काही माहिती चौकटीत दिली आह.े शिवाय प्रात्यक्षिकासाठी कृती करण्यास
सुचवले आहे. तमु चे स्‍वयअं ध्ययन सोपे व्हावे, त्‍यामध्ये रस निर्माण व्हावा यासाठी क्‍यूआर कोडचा
उपयोग कले ा आहे आणि यामुळे तमु च्या क्रियाशील सहभागाला चालना मिळले . या पाठ्यपसु ्‍तकामळु े
समाजशास्‍त्राच्या अभ्‍यासकास भारतीय समाजाचे अनेक स्‍तर आणि ववै िध्यपूरण् संस्‍तकृ ी समजून घेणे सुलभ
होईल. या पाठ्यपुस्‍तकात अधोरखे ित भारतीय समाजाचे प्रभावी स्‍वरूप तुम्‍हाला आवडेल आणि तुम्‍ही
भारतीय समाजाचे नवीन दृष्‍टिकोनातून आकलन करून घ्‍याल, अशी आम्‍हाला अपके ्षा आहे.

पुणे (विवके गोसावी)
दिनाकं : २१ फेब्वुर ारी २०२० संचालक
भारतीय सौर ः २ फाल्गुन १९४१
महाराष््टर राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व
अभ्यासक्रम सशं ोधन मडं ळ, पणु .े

शिक्षकासं ाठी

समाजशास्‍त्र विषय अध्यापनाचा दृष्‍टिकोन ः

समाजशास्त्र हा विषय अध्यायनार्थ्यनंा ा भारतीय समाजाची ओळख करून दते ो. भारतीय समाजाचे नागरिक म्‍हणून
आपणांस भारतीय समाज, त्‍यातील विभाग, विविधता, समदृ ्ध संस्‍कतृ ी, सामाजिक समस्‍या, आज घडणाऱ्या विविध
बदलांचे मूलस्रोत असणाऱ्या विविध सामाजिक चळवळी असे सर्वसमावशे क ज्ञान असणे महत्‍त्‍वाचे आहे. खाली
सचु विलले ्‍या अनुदेशन पद्धतींचा वापर करून समाजशास्‍त्राचा अभ्‍यास जिवंत आणि रंजक बनवता यईे ल.

१. यु-ट्ूयब वरील दवु ्यांवर आधारित चर्चा ः शिक्षकाने स्‍वतः आधी youtube वरील चित्रफिती पहाणे गरजेचे
आहे. (Whats App) समाज माध्यमाचं ्या मदतीने विद्यार्थ्यानं ा हे दवु े (links) द्यावते . अथवा संगणक
प्रयोगशाळेतील फलकावर link लिहावी. या चित्रफितीनंतर वर्गात चर्चा अथवा लेखी कार्य द्यावे.

२. छोट्या गटातील चर्चा ः तमु च्या वर्गातील विद्यार्थ्यंाचे छोटे गट तयार करावते . सर्व गटानं ा ३ ते ४ मिनिटे
चितं न/विचार करण्यासाठी एखादा विषय द्यावा. त्‍यानंतर १० मिनिटे गटचर्ेचसाठी वळे द्यावा. प्रत्‍येक गटाचा
प्रतिनिधी आपल्‍या चर्तेच ील ३ महत्त्वाचे मुद्दे संपूर्ण वर्गासमोर सादर करले . शिक्षक फलकावर अध्ययन
मुदद् ्यांचा साराशं रूपाने आढावा घते ील.

३. समवयस्‍कांसोबत/सहाध्यायी अध्ययन ः पाठ्यक्रमाशी प्रत्‍यक्ष वा अप्रत्‍यक्षरीत्‍या संबंधित असलले ्‍या आपल्‍या
आवडीच्या एखाद्या विषयावर विद्यार्थी PPT तयार करतील. त्‍याचे वर्गात सादरीकरण करतील. शिक्षक
त्‍याप्रसंगी इतर परू क माहिती परु वतील.

४. वादविवाद ः अनेक घटकांना विविध पलै ू असतात व ते चर्चचे े सहज विषय बनतात. या विषयाआं धारे वर्गात
औपचारिक वादविवाद सादर करता येईल.

५. सहयोगी अध्ययन ः प्रभावी, सर्जनशील आणि आनंददायी अध्ययन अनभु वासं ाठी सहयोगी अध्ययन तंत्रांचा वापर
करता येईल. उदा., विचार-जोडी, देवाणघेवाण, जिगसॉ, वर्तुळाच्या आत-बाहरे , इ.

६. कृतिपत्रिका/स्‍वाध्याय ः प्रत्‍येक घटकाअतं ी, उजळणी स्‍वरूपाचा स्‍वाध्याय सपं रू ण् वर्गासाठी आयोजित करता
येईल. या स्‍वाध्यायावर वर्गात चर्चा घेता येईल किंवा गृहपाठ म्‍हणूनही दते ा येईल.

७. मलु ाखत ः एखाद्या विषयावरील छोट्या सर्वेक्षणाच्या (नमुना संख्या-५) आधारे अहवाल लखे न करता यईे ल.

८. क्षेत्रभेट ः एखादा छोटा गट बिगरशासकीय संस्‍था (NGO) अथवा खेडे अथवा आदिवासी क्षेत्र वा वस्‍तुसंग्रहालय
अशा ठिकाणानं ा भेट देईल. मोबाइल फोनच्या मदतीने छोटी चित्रफित बनवनू वर्गात सादर करता यईे ल अथवा
अहवाल लेखन करता यईे ल. वर्गातील सादरीकरणानंतर त्‍यावर आधारित चर्चेचे नियोजन करता येईल.

प्रत्‍येक घटकाच्या शवे टी नमनु ्यादाखल काही प्रश्न दिले आहते . ही प्रश्नांची परिपूर्ण अशी यादी नाही. शिक्षक
आणि विद्यार्थी मिळून HSC बोर्डाच्या कृतिपत्रिकेनसु ार अशी प्रश्नपढे ी विकसित करतील अशी अपेक्षा आह.े केवळ
पाठातं र करून घणे ्यापके ्षा, अध्यापकांनी विद्यार्थ्यानं ा ज्ञानाचे उपयोजन करून स्‍वतःतील कौशल्‍ये वाढवण्यासाठी
प्रोत्‍साहित करावे. यासाठी संकल्‍पना चित्े,र स्‍वअभिव्यक्‍तीचे प्रश्न (स्‍वमत), उताऱ्यावरील प्रश्न यासं ारख्या प्रश्नांचा
समावशे इ.बारावीतही कले ा आह.े

भारतीय समाजाचा अभ्‍यास रोमांचक व संस्‍मरणीय बनवण्यासाठी खूप शभु चे ्छा!

अ.क्र. घटक क्षमता विधाने
१. भारतीय समाजाचा परिचय
क्षमता
२. भारतीय समाजाचे वर्गीकरण
• भारतीय समाजाच्या विकासाचे स्पष्टीकरण करता यणे .े
३. भारतीय समाजातील • भारतीय समाजाला प्रभावित करणाऱ्या घटकांवर चर्चा करून समजावून घेण.े
विविधता आणि एकता • भारतीय समाजावर पडणाऱ्या प्रभावाच्या कालावधीची तलु नात्मक चर्चा

४. भारतातील समाज करता यणे े.
परिवर्तनाच्या प्रक्रिया • भारतातील समाजावर प्रभाव पाडणाऱ्या विविध घटकाचं े आकलन करता

५. भारतातील सामाजिक यणे .े
चळवळी
• भारतीय आदिवासी, ग्रामीण आणि शहरी समदु ायाच्या वैशिष्ट्याचे वरन्ण
६. भारतातील सामाजिक करता यणे .े
समस्या
• भारतातील विविध समाजाचं ी तलु ना करता यणे .े
• प्रत्येक समदु ायाला यणे ारी आव्हाने ओळखणे व त्यावर चर्चा करणे.
• भारतातील प्रत्येक समदु ायाला यणे ाऱ्या समस्यांच्या उपाययोजना समजावून

घणे े.

• भारतीय समाजातील विविधतचे ी ओळख करून घणे .े
• भारतीय समाजात विविधता असनू ही एकता कशी आह,े हे स्पष्ट करण.े
• भारतातील राष्ट्रीय एकात्मतमे धील अडथळा निर्माण करणाऱ्या घटकांविषयीची

माहिती जाणनू घेण.े
• भारतातील राष्ट्रीय एकात्मता टिकून राहण्यासाठी विविध उपाययोजना

समजावनू घणे .े

• भारतीय समाजातील सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रिया समजावून घणे .े
• भारतीय समाजामध्ये होणाऱ्या परिवर्तनाच्या परिणामांचे मलू ्यमापन करता

येण.े
• समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रियमे ळु े निर्माण होणाऱ्या आव्हानाचं े तलु नात्मक

मलू ्यमापन करण.े
• भारतीय समाजात होणाऱ्या बदलाविषयीच्या प्रक्रियचे े गंभीरपणे अवलोकन

करून उपाययोजना समजावनू घणे .े

• सामाजिक चळवळीचा अर्थ व महत्त्व जाणनू घणे े.
• भारतातील विविध सामाजिक चळवळीचे स्वरूप समजावून घेणे.
• सामाजिक चळवळीची आवश्यकता व उपयोगिता समाजवून घेण.े
• भारतीय समाजावर विविध सामाजिक चळवळींच्या झालले ्या प्रभावाचे

मूल्यमापन करता यणे े.
• भारतीय समाजातील विविध सामाजिक समस्यांची ओळख करणे.
• भारतीय समाजातील सामाजिक समस्येच्या घटकांची चर्चा करता येण.े
• भारतातील विविध सामाजिक समस्यांचा परिणाम दर्शवता यणे .े
• भारतातील सामाजिक समस्यांवरील उपाययोजना समजावनू घेण.े

अनकु ्रमणिका पषृ ्ठ क्र.

विभाग - १ १
अ.क्र. प्रकरणाचे नाव २५
४६
१. भारतीय समाजाचा परिचय ६१
२. भारतीय समाजाचे वर्गीकरण ७१
३. भारतीय समाजातील विविधता आणि एकता ८५

४. भारतातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रिया १०६

५. भारतातील सामाजिक चळवळी

६. भारतातील सामाजिक समस्या

विभाग - २

उतार े

• S.O.I. Note : The following foot notes are applicable : (1) © Government of India, Copyright : 2019. (2) The responsibility for the
correctness of internal details rests with the publisher. (3) The territorial waters of India extend into the sea to a distance of twelve
nautical miles measured from the appropriate base line. (4) The administrative headquarters of Chandigarh, Haryana and Punjab are
at Chandigarh. (5) The interstate boundaries amongst Arunachal Pradesh, Assam and Meghalaya shown on this map are as interpreted
from the “North-Eastern Areas (Reorganisation) Act. 1971,” but have yet to be verified. (6) The external boundaries and coastlines of
India agree with the Record/Master Copy certified by Survey of India. (7) The state boundaries between Uttarakhand & Uttar Pradesh,
Bihar & Jharkhand and Chattisgarh & Madhya Pradesh have not been verified by the Governments concerned. (8) The spellings of
names in this map, have been taken from various sources.

• या पाठ्यपुस्तकातील राष्रध्ट ्वजाचे रंग प्रमाणित रगं छटांप्रमाणे नसल्यास ते तातं ्रिक मर्यादामं ळु े झाले आहेत.

१. भारतीय समाजाचा परिचय

१.१ प्राचीन आणि मध्ययगु ीन भारत प्राचीन काळातील समाजजीवन समजून घणे ्याचा प्रमखु
१.२ वसाहतकालीन भारत स्रोत म्हणजे पुरातत्त्वज्ञ आणि इतिहास संशोधकांनी
१.३ स्‍वातंत्र्योत्‍तर काळातील भारत शोधून काढलले ्या ‘पुरातनवस्तू’. त्याखरे ीज प्रवासवर्णने,
एखाद्या घटनेच्या प्रत्यक्षदर्शींनी केलेल्या नोंदी,
प्रस्‍तावना चरित्रग्रंथ, साहित्य, कोरलेल्या किवं ा लिखित राजाज्ञा,
समाजशास्त्राचे विद्यार्थी या नात्याने तमु ्ही हे मान्य दरबारी दप्तर,े यासं ारखे लिखित परु ावे उपलब्ध असतात.
कराल की समाजशास्त्राचा भर मानवी सामाजिक परु ातनवस्तू म्हणजे प्राचीन ससं ्कृतीची ओळख पटवनू
वरतन् ाच्या संदर्भातील ‘काय’ ‘कसे’ आणि ‘का’ दणे ाऱ्या वशै िष्ट्यपरू ्ण मानवनिर्मित वस्तू. उदाहरणार्थ,
यांसारख्या प्रश्नांचा धाडं ोळा समजून घेण्यावर असतो. हत्यारे आणि अवजार,े़ भाडं ी, दागिने, कलावस्तू, शिल्पे,
समाजशास्‍त्र हे भूतकाळ आणि वरमत् ानकाळामध्ये मानवी उत्खनित वस्तू, चित्,ेर दफनस्थळे आणि समाधीस्थळे,
वरत्नावर प्रभाव पाडणारी विविध कारणे, परिस्‍थिती, नाणी, शस्त्रास्त्रे इत्यादी. त्याखेरीज मानवी अस्थि आणि
घटना आणि क्रिया यांचे आकलन करीत असते. आपण प्राण्यांची हाडे, जीवाश्म, प्राचीन स्थळांचे भौगोलिक
ज्या अनके सामाजिक नातेसंबंधामं ध्ये गुतं लेले असतो स्थान या गोष्टीही प्राचीन काळातील समाजजीवन
त्यानसु ार आपले वरतन् आकार घते असत.े त्यामध्ये समजून घणे ्यासाठी उपयुक्त असतात. आधनु िक
आपली विचारसरणी आणि कृती, प्राधान्यक्रम, तंत्रज्ञानाच्या आधारे या प्राचीन अवशषे ाचं े वय निश्चित
आवडीनिवडी, पूर्वग्रह, श्रद्धा, आचार आणि दैनंदिन करणे आणि इतर गुणधर्मचंा े विश्लेषण करता यते .े अशा
जीवनात आपण ज्यांचे अनसु रण करतो असे धार्मिक पद्धतीने कले ेल्या संशोधनातनू प्राचीन समाजाचे पुनर्रचित
विधी यांसारख्या अनेक गोष्टींचा समावेश आह.े चित्र उभे करता यते .े त्यातून दिसणाऱ्या विविध पलै चूं ्या
उदाहरणार्थ, तुम्ही ज्या कुटबंु ामध्ये मोठे झालात त्या आधारे आपले प्राचीन संस्कृतींविषयींचे आकलन स्पष्ट
कुटुंबामध्ये सकाळी पूजाअर्चा करण्याअगोदर स्नान झालले े आह.े
करण्याची शिस्त असले तर तमु ्ही ती शिस्त मोडत नाही.
तसेच तुम्ही या शिस्तीचा प्रचार इतरापं ढु े करण्याची एखाद्या हजारो वर्षापं रू ्वीच्या ससं ्कृतीचे वर्णन
शक्यताही मोठ्या प्रमाणावर असत.े आपण दुसरे उदाहरण साराशं ाने करण,े ही अत्यंत कठीण गोष्ट आहे. तरीही
घऊे या. पुरुष किंवा स्त्री यापं ैकी कुणा एकालाच श्रेष्ठ भारतीय ससं ्कृतीच्या ज्या विशिष्ट पलै मूं ळु े भारतीय
मानण्याकडे तुमचा कल असेल तर त्यानसु ार तयार लोकाचं ी जडणघडण झाली, त्यांबद्दल खपू काही
झालेल्या तुमच्याच दृष्टिकोनाचा तुम्ही आग्रह धरता. शिकता येणे शक्य आह.े
भारतीय संस्कृतीचा उगम हजारो वर्षंपा ूर्वीचा आह.े
त्याकाळी ‘समाजशास्त्र’ नावाची स्वतंत्र ज्ञानशाखा शिकण्याच्या सोयीसाठी पहिल्या पाठाचा मळू
अस्तित्वात आलेली नव्हती. तमु ्हांला हे माहीतच आहे घटक तीन उपघटकामं ध्ये विभागला आहे.
की, समाजशास्त्र १९व्या शतकाच्या मध्यावधीस
युरोपमध्ये उदयाला आल.े साहजिकच, “प्राचीन (१) प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारत
काळातील समाजजीवन आपल्याला कशाच्या आधारे (२) वसाहतकालीन भारत
समजत?े ” असा प्रश्न तमु ्हाला पडणे बरोबरच आह.े (३) स्वातंत्र्योत्तर काळातील भारत
२१ व्या शतकातील समाजशास्त्राचे विद्यार्थी या
नात्याने पुढे दिलले ्या माहितीचे धागेदोरे तुम्ही व्यवस्थित
समजनू घ्याल, त्यांचे मनन कराल, त्यांचे मर्म जाणून
घ्याल तसेच त्यांची चिकित्साही कराल, अशी अपेक्षा

1































































शासनाचे आदिम विकास कार्यक्रम – दहावी उत्तीर्ण आदिवासी विद्यार्थ्यानं ा
आदिवासी विद्यार्थ्यसां ाठी वसतिगृहे बांधण,े शिष्यवृत्ती, परदशे ी जाण्यासाठी शिष्यवृत्ती आणि ग्रंथ
आदिवासी प्रदेशातील निरक्षर विभागात आदिवासी पढे ्या उपलब्ध करून दणे ,े गुणवत्ता आणि प्रशिक्षणाचा
महिलासं ाठी शकै ्षणिक सकं लु बाधं ण.े या योजनाअं तं र्गत दर्जा सुधारण,े आदिवासी सल्लागार समिती, २०
अशासकीय ससं ्था/शासन स्थापित स्वायत्त ससं ्था/ मदु ्द्यांच्या कार्यक्रमातील ११(बी) मदु ्दा, आदिवासी
शैक्षणिक आणि सहकार संस्थांसारख्या इतर ससं ्थांना विकास नीतीचे नवे स्वरूप इत्यादी. अशा विविध
निवडक प्रदशे ांमध्ये शकै ्षणिक सकं ुल बांधण्यासाठी कार्यक्रमाचं ्या माध्यमातून शासनाने आदिवासी
संपरू ्ण वित्त साहाय्य केले जाते. राज्य आदिवासी लोकांच्या सर्वगां ीण विकासासाठी प्रयत्न कले े आहते .
विकास सहकारी मडं ळ आणि इतर मडं ळांना, ग्रामीण मात्र, यातील सर्व कार्यक्रम यशस्वी झाले असे नाही.
धान्य बकँ ांना मदतनिधीचा पुरवठा करण.े स्वयचं लित त्यामळु े आजही आदिवासींच्या समस्या आणि
ससं ्था, आदिवासी विकासासाठी संशोधन आणि मागासलपे ण कायम आह.े
प्रशिक्षणासाठी अर्थसाहाय्य दिले जात.े

आदिम समदु ायासाठी घटनात्मक तरतुदी
समाजातील वंचित घटकांच्या निवारण आणि उद्धारासाठी राज्यघटनेमध्ये २० पेक्षा अधिक कलमे समाविष्ट
करण्यात आली आहेत. अनुसूचित जमातींना समान सधं ी मिळाव्या आणि स्वीकारार्ह वागणकू मिळावी यासाठी
विविध धोरणे आखली जातात. या धोरणामं ळु े आदिवासींचा विकास आणि शिक्षणासाठी हातभार लागला आहे.

कलम तरतूद

१४ सर्वंासाठी समान हक्क आणि संधी

१५ लिगं , धर्म, वर्ण आणि जाती या आधारावर नागरिकामं ध्ये भदे भाव करता यणे ार नाही.

१५ (४) सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागास वर्गंचा ्या प्रगतीसाठी विशेष तरतदु ींचा उल्खेल .

१६ (४) ज्या वर्गनंा ा परु ेसे प्रतिनिधित्व नाही अशा कोणत्याही मागास वर्गासाठी नियुक्तीच्या वळे ी जागा राखीव
ठेवण्यासाठी शासन सक्षम आह.े

२२ (२) नियोजन आणि निर्णय प्रक्रियेत आदिवासींचा परिणामकारक सहभाग असावा म्हणनू ७३ आणि ७४वी
घटना दरु ुस्ती करण्यात आली.

४६ समाजातील दुर्बल गटाच्या, विशषे तः अनसु चू ित जमातींच्या शैक्षणिक आणि आर्थिक हिताची विशषे
काळजी घेण्यास शासनाचा पाठिबं ा आहे. अशा घटकावं र सामाजिक अन्याय होऊ नये, त्यांचे शोषण
होऊ नये याची काळजी शासन घते े.

२४४ (१) आदिवासींच्या कल्याणासाठी आदिवासी कल्याण समित्या स्थापन करण्यात यते ील.
सन १९९६च्या अनुसचू ित प्रदेश कायद्याची व्याप्ती वाढवण्यात यईे ल. पंचायतींच्या माध्यमातून
राज्यघटनते ील दरु ुस्त्या अनसु ूचित प्रदेशापं र्यंत पोहोचवण्यात यते ील.

२७५ अनसु चू ित जमातींच्या कल्याणास चालना देण्यासाठी अर्थसाहाय्य करण्यात येईल. प्रशासनाची दर्जात्मकता
सधु ारण्यात यईे ल.

३३० लोकसभेमध्ये अनुसूचित जमातींसाठी जागा राखीव असाव्यात.

३३२ राज्यांतील विधानसभांमध्ये अनसु ूचित जाती आणि जमातींसाठी जागा राखीव असाव्यात.

३३५ कदें ्र किवं ा राज्य शासनाच्या प्रशासकीय सवे ांमध्ये आणि पदांवर नियुक्त्या करताना, प्रशासनाची
परिणामकारकता टिकवनू ठेवण्याच्या दृष्टीने अनुसूचित जाती आणि जमातींच्या सदस्यांचा विचार करण्यात
यावा या दाव्यावर शिक्कामोरबत् करण्यात आले आहे.

33

प्रगती तपासा ग्रामीण समाजातील प्रमुख आर्थिक क्रिया आहेत”.
(१) आदिवासींचा विकास धीम्या गतीने का होतो? साध्या शब्दांत सांगावयाचे झाल्यास, भारतीय

कोणतीही दोन कारणे लिहा. ग्रामीण समुदाय म्हणजे जवळपास ५००० लोकांचा
(२) आदिवासींच्या धर्माचे तीन प्रकार नमूद करा. समुदाय होय (भारताची सन २०११ची जनगणना). हा
(३) आदिवासींचा बिगर-आदिवासी लोकांशी सपं रक् समुदाय कषृ ी आणि पूरक व्यवसायावं र अवलंबनू असतो.
या समदु ायाचे विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशात कायमस्वरूपी
आल्याने निर्माण होणाऱ्या कोणत्याही दोन वास्तव्य असत.े समुदायाच्या काही सामाजिक-आर्थिक
समस्या सांगा. आणि सासं ्कृतिक रूढी समान असतात.

२.२ भारतातील ग्रामीण समुदाय ग्रामीण समदु ायाला दीर्घ इतिहास आहे. शहरी
जीवनपद्धतीपूर्वी लोक ग्रामीण पद्धतीचे आयुष्य जगत
ग्रामीण समुदाय म्हणजे खेड्यांमध्ये राहणारे लोक असत. आता शहराचं ी वाढ झाली असली तरी,
होत. हा समाज नसै र्गिक ससं ाधनांवर अवलबं नू असतो. जगभरातील लोकसंख्या प्रामुख्याने ग्रामीण भागातं
ग्रामीण अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने शेती, पशुपालन आणि राहणारी आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील
शेतीपूरक व्यवसायावर आधारित असत.े हा कृषीप्रधान लोकसंख्येच्या ६८.८४% लोक ग्रामीण भागात राहतात.
समाज होय. ग्रामीण प्रदेशात लोकसंख्येची घनता कमी ६.४ लक्ष खेड्यांमध्ये मोठा जनसमुदाय राहत आह.े
असते. ग्रामीण जीवनामध्ये पारपं रिक मूल्यव्यवस्थेला
महत्त्व आह.े भारत हा प्रामखु ्याने खडे ्यांचा देश आह.े ग्रामीण भागांतील जातिव्यवस्था, वर्ग आणि कटु ंुब
ससं ्था यासं ारख्या सामाजिक संरचनांनी समाजशास्त्रज्ञांचे
शतकानशु तके भारतीय खडे ी स्वायत्त, स्वतंत्र लक्ष वधे नू घते ले आह.े भारतातील अधिकाशं समाजशास्त्रीय
आणि स्वावलंबी होती. खडे ्यांची ही ओळख ब्रिटीश सशं ोधन व लेखन ग्रामीण समाजावरील आहे.
कालखडं ात हळहू ळू पुसट होऊ लागली. या कालखडं ात
ग्रामीण लोक विविध जीवनपद्धतींशी संपर्कात येऊ पंचायत राज
लागले. वासाहतिक आणि स्वाततं्र्योत्तर काळात सन १९५७ मध्ये बलवतं राय महे ता समितीच्या
समाजशास्त्रज्ञ भारतातील खेड्यांमधील सामाजिक शिफारसीनसु ार पचं ायतराजची सरु ुवात झाली.
संघटनेचा पद्धतशीर अभ्यास करू लागल.े भारतीय खेड्यांतील शासन लोकशाही पद्धतीने चालावे
ग्रामीण समाज, त्याची गतिमानता आणि मर्यादा समजनू म्हणून पचं ायत राज ही त्रिस्तरीय व्यवस्था निर्माण
घणे ्यासाठी या अभ्यासाचा आधार घ्यावा लागतो. करण्यात आली. स्‍थानिक पातळीपासून वरच्या
ग्रामीण ऐक्य, ग्रामीण भागातील निवास पद्धती, ग्रामीण पातळीपर्यंत अशी या व्यवस्थेची रचना होती.
वर्गरचना, भू सधु ारणेचा परिणाम, कृषी क्षेत्रातील ग्रामीण पचं ायतीचे तीन स्तर पढु ीलप्रमाणे आहते :
अस्थिरता इत्यादी बाबी या अभ्यासातं ून प्रकाशात यते ात. जिल्हा परिषद
पचं ायत समिती
ग्रामीण समुदायाची व्याख्या ग्रामपंचायत
ए. डब्ल्.यू ग्रीन : “खेडे समुदाय अथवा परू ्वीच्या काळी ग्रामीण पचं ायतीमध्ये
खडे ्यातील पाच वरिष्ठ सदस्यांचा समावशे होत
ग्रामीण समदु ाय मर्यादित भू प्रदशे ात निवास करणारा अस.े न्याय प्रदान करणे हे या पचं ायतीचे काम
लोकसमहू होय. या प्रदेशातील सर्वाचं ी जीवनपद्धती असे. आधुनिक पचं ायत निर्माण करण्याचा हेतू
समान असते.” प्रशासकीय आहे: ग्रामीण पुनर्बंधा णी आणि विकास
हे त्यामागचे कारण होय.
ब्रिटानिका ज्ञानकोश : “ ग्रामीण समाजामध्ये
उपलब्ध जागा आणि लोकसखं ्येचे गणु ोत्तर कमी असत.े
म्हणजचे , मोठ्या जागेत कमी लोक राहतात. अन्न
धान्याचे, ततं ूचं े आणि कच्च्या मालाचे उत्पादन या

34