The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by gharchaabhyas, 2020-11-03 12:33:41

sawrakshanshashtra 9th

sawrakshanshashtra 9th

शासन ननर्णय क्रमाकं : अभयास-२११६/(प्र.क्र.४३/१६) एसडी-४ निनांक २५.४.२०१६ अन्वये स्ापन करणयात आलेलया
समन्वय सनमतीचया नि. ३.३.२०१७ रोजीचया बैठकीमधये ही काय्पण नु सतका ननराणर् रत करणयास मानयता िणे यात आली आह.े

‘hmamîQ´> amÁ¶ nmR>çnwñVH$ {Z{‘©Vr d Aä¶mgH«$‘ g§emoYZ ‘§S>i,nwUo

्या मया नव ील वया या ु तकयाच्या मह ्या
याव ील वया म म ल या ु तक व ्क या याम ्
अ ल ्या वया ्या या या म त अ ््न अ ्या नया या ी
्ु क या ् यामह ् ल हल







प्रसता्वना

मव या मम यान

् तया नववीच्या व यात तु हया वया वया त ह या ्या मव ्या ी कया् ु तकया
तमु च्या हयाती तयानया हयालया मव न ह त ह
भया ती् ल क ी व मनमल क ी लया ी म मयामहती ु तकते म लली ह
या मतक क याच्या ्या तकयात व ्क अ लली या मव ्क मयामहती
म यात क ्या या ी व या यातील क अ च्या ् वी वया याली या ी ्या
मव ्यातनू व ्क त मया न तु हयालया मम ल अ या मव वया वया त
तु हयालया मयाहीत ह क या मव ्या मह व अन ् या या ह या
्या कया् ु तके या मू हतू तमु च्याम ् या ी् ु या या महत म ्या मू ्या ी या नया
हयावी हया ह या भ ी मुलया त भूममकया अमभन् अ या अनक कत तनू तु ही हया मव ्
अ ्या या हयात ह व म तु ही व नू क या ्या मयातनू तुमच्या मव या म ्लया
यालनया मम ल तनू मम यालल मु व मयामहती मलमह ्या या ी ु तकेत ु ी या या म लली
ह त व ्क त तमु च्या म कया ी यालकया ी व व यातील हकया ्या ी म त ्या
च्या त यानयाच्या व वयान ्ु यात क मया न ह त तुमच्या ्या हत
कया् ु तकेतून अ ्या क तयानया मयामहती त यानयाच्या या नया या ु् ् वया क या क न
तमु अ ््न कु ह ल
कया् ु तकया वया तयानया अ ्या तयानया म म ून तयानया तु हयालया ्यातील व ललया भया
त अ ्या क तयानया ् या ्या अ ी या न हयालया क वया
तु हयालया तुमच्या म क ती या ी हयाम क ुभच या

परु े अ ्तती्या मु नल म
निनांक : म ल व या सं ालक
महया या या ् या ु तक मनममती व
भया ती् अ ्या म न म ु

g§ajUemñÌ (Defence Studies)

Aܶ¶Z-AܶmnZ d CnH«$‘ am~dʶmÀ¶m g§~§YrMm ÑpîQ>H$moZ …
g§ajUemñÌ ¶m {df¶mMm amoI ‘w»¶V… amîQ´>r¶ gwajm hm Amho. amîQ´>r¶ gwajm hr g§H$ënZm Xoemg‘moarb ~mhç

Am{U A§VJ©V g‘ñ¶m§da bj H|${ÐV H$aVo. AmO amîQ´>r¶ gwajm ¶m g§H$ënZoMr ì¶mßVr Ho$di gr‘m ajUmnwaVr ‘¶m©{XV
am{hbr Zmhr Va ˶m‘ܶo amOH$s¶, Am{W©H$$, gm‘m{OH$ Am{U gm§ñH¥${VH$ g‘ñ¶m§Mmhr g‘mdoe Ho$bm OmVmo. ¶m
{df¶mVyZ {dXçm϶mª‘ܶo amîQ´>r¶ gwajm, amîQ´>{hV, Xoeào‘ ¶m ‘yë¶m§Mr OmonmgZm ìhmdr hm hoVy Amho. ^{dî¶H$mimV
¶m joÌmV H$[aAa (godmg§Yr) H$aʶmÀ¶m ÑîQ>rZo ¶m {df¶mMr Cn¶w³VVm Amho. B¶ËVm ZddrÀ¶m "g§ajUemñÌ'
¶m nwñVH$mV ^maVmÀ¶m amîQ´>r¶ gwajm {df¶H$ g‘ñ¶m§da bj H|${ÐV Ho$bo Amho. ˶mV àm‘w»¶mZo amîQ´>r¶ gwajm hr
g§H$ënZm Am{U ^maVr¶ bîH$ar d {Z‘bîH$ar XbmMr ‘m{hVr {Xbr Amho.

B¶ËVm Xhmdr‘ܶo AmnËVr ì¶dñWmnZ VgoM ^maVmg‘moarb A§VJ©V AmìhmZo ¶m§Mm Aä¶mg H$aUma AmhmoV.
ho nwñVH$ {dXçm϶mªZr H$m¶©nwpñVH$m åhUyZ dmnamdo. ¶mVrb Ame¶ Aä¶mgyZ ˶mg§~§Yr JQ>mV, dJm©V, {ejH$m§gmo~V
VgoM {df¶VÁkm§er MMm© H$ê$Z VgoM H$mhr joÌ^oQ>r, ‘wbmIVr ¶m§À¶m ‘XVrZo ¶m H$m¶©nwpñVHo$V nmR>mImbr {Xboë¶m
[aH$må¶m OmJoV ‘m{hVr {bhmdr. ¶mgmR>r {dXçm϶mªZr B§Q>aZoQ>, dV©‘mZnÌo, dmMZmb¶ g§X^©, gm{h˶ ¶m§Mm AmYma
¿¶mdm. VgoM {d{dY joÌ^oQ>rMo Am¶moOZ {ejH$m§Zr H$aUo Ano[jV Amho.

Aܶ¶Z d AܶmnZ …
(1) à˶oH$ nmR>çKQ>H$mMr ‘m{hVr WmoS>³¶mV {Xbobr Amho. ˶m AmYmao {ejH$m§Zr Vmo {df¶ g‘OmdyZ gm§JUo

Ano{jV Amho. ˶mgmR>r Amdí¶H$ Vr g§X^© godm dmnamdr.
(2) {Xboë¶m nmR>çm§emMo Aܶ¶Z A{YH$ à^mdr ìhmdo ¶m ÑîQ>rZo CnH«$‘mV, à˶oH$ {dXçm϶mªMm H¥$Vr¶w³V gh^mJ

¿¶mdm. CnH«$‘mVrb ~m~r§da MMm© H$ê$Z Vmo CnH«$‘ boIr ñdê$nmV nyU© H$ê$Z ¿¶mdm.
(3) AmR>dS>çmVyZ EH$Xm {dXçm϶mªH$Sy>Z d¥ËVnÌo, ‘m{gHo$ ¶m§VyZ ^maVmÀ¶m gwajm{df¶H$ g‘ñ¶m§~m~VÀ¶m

~mVå¶m§da MMm© KS>dyZ {dXçm϶mªZm ñd‘V ‘m§S>ʶmg g§Yr Xçmdr.
(4) CnbãY n[apñWVrZwgma gwMdboë¶m joÌ^oQ>rMo Am¶moOZ H$amdo. ¶mVyZ ZoV¥Ëd-ghH$m¶©, g§dmX-H$m¡eë¶o,

{dH$gZ ¶m JwUm§Mm {dH$mg hmoB©b.

¶m {df¶mMo ‘yë¶‘mnZ …
(1) ñdV§Ì boIr ñdê$nmV narjm Zmhr.
(2) H$m¶©nwpñVHo$V {Xboë¶m boIr H$m‘mgmR>r 40% ^mam§e Amho.
(3) MMm©, joÌ^oQ>r, ‘wbmIVr, ^y{‘H$m A{^Z¶ ¶mgmR>r 60% ^mam§e Amho.
(4) n«mßV JwUm§Mo loUrV ê$nm§Va H$ê$Z {dXçm϶mªZm loUr Xçmdr.

g§ajUemñÌ {df¶H$ j‘Vm … B¶ËVm 9 dr

B¶ËVm 9 dr À¶m AIoarg {dXçm϶mª‘ܶo nwT>rb j‘Vm {dH${gV ìhmì¶mV, Aer Anojm Amho.

A.H«$. KQ>H$ j‘Vm {dYmZo

 amîQ´>ào‘ Am{U amîQ´>r¶ ‘yë¶o d¥X²qYJV H$aUo.

1.  amîQ´>r¶ gwajm  amîQ´>r¶ gwajm, amîQ´>{hV ¶m g§H$ënZm g‘OyZ KoUo.
 amîQ´>r¶ gwajm AmìhmZo (~mhç)  amîQ´>r¶ gwajonwT>rb ~mhç AmìhmZo g‘OyZ KoUo.
 ^maV d eoOmarb Xoemer Agbobo g§~§Y OmUyZ KoUo.

 ZH$mem dmMZ H$m¡eë¶o {dH${gV H$aUo.

 ^maVr¶ g§ajU ì¶dñWm  ^maVr¶ goZmXbo, aMZm d H$m¶© g‘OyZ KoUo.
 {VÝhr goZmXbmVrb eñÌ-AñÌm§Mr ‘m{hVr H$ê$Z KoUo.
2.  ^maVr¶ ñWbgoZm  goZmXbmVrb A{YH$mè¶m§Mo hþX²Xo g‘OyZ KoUo.
 ^maVr¶ Zm¡goZm  g§ajUmVrb ^maVr¶ gmJar {H$Zmè¶mMo d Zm¡goZoMo ‘hËËd

 ^maVr¶ dm¶wgoZm g‘OyZ KoUo.
 amîQ´>r¶ AmnËVr H$mimV goZmXbmMo ‘hËËd OmUUo.

3.  g§ajUmÀ¶m Xþæ¶‘ g§KQ>Zm  XoemVrb g§ajUmÀ¶m Xþæ¶‘ g§KQ>Zm d ˶m§Mo H$m¶© g‘OyZ
 nmobrg g§KQ>Zm KoUo.

 nmobrgXbm§Mo amîQ´>r¶ gwajoVrb ¶moJXmZ Aä¶mgUo.

 Xþæ¶‘ g§ajU Xbmg§~§Yr {d{dY ‘wbmIVt‘YyZ àoaUm
{‘idUo.

4.  bîH$amVrb godm g§Yr  bîH$ar godoVrb godm g§Yr Am{U àdoe à{H«$¶m g‘OyZ KoUo.

AZwH«$_{UH$m

A.H«$. nmR>mMo Zmd n¥îR> H«$‘m§H$

1. amîQ´>r¶ gwajm ............................................. 1

2. amîQ´>r¶ gwajm AmìhmZo (~mhç)........................... 7
3. ^maVr¶ g§ajU ì¶dñWm.................................. 13
4. ^maVr¶ ñWbgoZm ........................................ 19

5. ^maVr¶ Zm¡goZm ........................................... 26
6. ^maVr¶ dm¶wgoZm.......................................... 32

7. g§ajUmÀ¶m Xþæ¶‘ g§KQ>Zm................................ 41
8. nmobrg Xbo............................................... 47
9. bîH$amVrb godm g§Yr .................................... 51

àH$aU 1 amîQ´>r¶ gwajm

gwajoMm AW©
gwajm hr OrdZmMr EH$ Amdí¶H$ JaO Amho. àm{U‘mÌm§Vrb AJXr gm‘mݶ Ordm§ZmXoIrb ñd-g§ajUmgmR>r

e³Vr d gmYZo ¶mMr AZwê$n OmoS {ZgJm©Zo H$ê$Z {Xbobr Amho. Or JmoîQ> gm‘mݶ àm{U‘mÌm§gmR>r VrM ‘mZdr
OrdZmMr Amho.

gwajm hr ì¶³Vr, g‘mO Am{U Xoemer {ZJ{S>V Agbobr g§H$ënZm Amho. gwajm hr em§VVm d ñW¡¶© {Z‘m©U
H$aVo. VgoM A{ZpíMVVonmgyZ g§ajU XoVo. amîQ´>mamîQ´>m§‘ܶo AmìhmZo à{VAmìhmZo AgVmV. amîQ´>mMo gmd©^m¡‘Ëd,
amîQ´>r¶ ‘yë¶o, amîQ´>r¶ ^y‘r ¶m§Mr OnUyH$ Pmbr nm{hOo. àmXo{eH$ AI§S>Vm, ZmJar OZOrdZ Am{U amîQ´>r¶ gmYZ
g§nËVr ¶mMo naH$s¶ AmH«$‘UmnmgyZ ajU H$aUo åhUOo amîQ´>r¶ËdmMo ajU hmo¶. ¶mMm AW© amîQ´>mMo amîQ´>r¶Ëd,
gmd©^m¡‘Ëd {Q>H$dʶmgmR>r H$m¶©dmhrV AmUë¶m OmUmè¶m gd© g§ajH$ Cnm¶m§Zm "amîQ´>r¶ gwajm' Ago åhUVm ¶oB©b.

^maVmMm B{Vhmg
àmMrZ H$mimnmgyZ ^maVmÀ¶m B{VhmgmH$S>o nm{hbo AgVm Ago {XgVo H$s, ^maVmda dm¶ì¶ ^mJmVyZ

naH$s¶m§Mr O{‘Zrdê$Z AmH«$‘Uo Pmbobr hmoVr. ˶m H$mimV ^maVmV AZoH$ amOm§À¶m A{Yn˶mImbr {d{dY amÁ¶o
hmoVr.

CXm. ‘m¡¶©, JwßV, ‘amR>o ¶m§Zr amîQ´>nmVirda naH$s¶ AmH«$‘UmMm à{VH$ma H$aʶmMr j‘Vm bmoH$m§V {Z‘m©U Hobr
hmoVr. Amnë¶m amÁ¶mMo g§ajU Am{U amÁ¶ {dñVma ¶mgmR>r g§ajUmÀ¶m Cnm¶¶moOZm, AmIUr, {Z¶moOZ Am{U g§ajU
ì¶dñWm C^r Ho$ë¶mMo {XgyZ ¶oVo.

g§H$ënZm
amîQ´>r¶ gwajoMm {dMma H$aVmZm H$mhr g§H$ënZm g‘OmdyZ KoUo H«$‘àmßV R>aVo. H$maU ˶m§Mm amîQ´> (Xoe) Am{U

amîQ´>r¶ gwajm ¶m§À¶mer g§~§Y Amho. ˶mg§~§YrÀ¶m amîQ´>, amîQ´>amÁ¶, amîQ´>dmX, amîQ´>{hV, amîQ´>e³Vr Am{U amîQ´>r¶ gwajm
BË`mXr g§H$ënZm nwT>rbà‘mUo-
 amîQ´> … amîQ´> åhUOo EH$m ^m¡Jmo{bH$ àXoemV EH$M g§ñH¥$Vr Agbobo, EH$m d§emMo, Y‘m©Mo qH$dm ^mfoMo bmoH$
amhVmV. ˶m§À¶m‘ܶo Eo³¶mMr ^mdZm AgVo ˶m àXoembm amîQ´> Ago åhUVmV.
 amîQ´>amÁ¶ … EImXo amîQ´> amîQ´>amÁ¶ Ho$ìhm hmoVo? ^yàXoe, bmoH$ Am{U gmd©^m¡‘Ëd ¶m VrZ KQ>H$m§‘wio
amîQ´> ho amîQ´>amÁ¶ ~ZVo. ^maV ho amîQ´>amÁ¶ Amho. amîQ´>amÁ¶m‘ܶo AZoH$ àH$maMr {d{dYVm Agy eH$Vo.
CXm. ^maVmV dm§{eH$, Ym{‘©H$, OmVr¶, ^m{fH$, ^m¡Jmo{bH$, Am{W©H$ Aem {d{dYVm AmhoV.
 amîQ´>dmX … amîQ´>dmXmMr ì¶m»¶m hr amîQ´> ¶m g§H$ënZoÀ¶m ñnîQ>rH$aUmVM Amho. bmoH$m§À¶m Xoem~X²XbÀ¶m Á¶m

1

^mdZm ì¶³V hmoVmV ˶mbmM amîQ´>dmX Ago åhUVmV. CXm. ^maVmÀ¶m amîQ´>dmXm~X²Xb Ooìhm AmnU ~mobVmo Voìhm
EH$g§Y ^maV Ago åhUVmo. ˶m‘ܶo {d{dY ^mfm, Y‘©, OmV, n§W Agboë¶m bmoH$m§Mr AmoiI ^maVr¶ åhUyZ J¥hrV
AgVo. åhUyZ EH$g§Y ^maV Ago åhUVmo.
 amîQ´>{hV … amîQ>´{hV ho XoemÀ¶m ‘yb^Vy ‘yë¶m§er g~§ §{YV AgV.o hr ‘ëy ¶o Xeo mMm ^mJ¡ m{o bH$, {dñVma Am{U
amOH$s¶, gm‘m{OH$, gm§ñH¥${VH$ d Am{W©H$ KQ>H$m§À¶m AmYmao {ZpíMV Ho$br OmVmV. hr ‘yë¶o XoemÀ¶m amÁ¶KQ>ZVo
Z‘Xy H$o bbo r AgVmV. ^maVr¶ amÁ¶KQ>ZÀo ¶m Kmfo UmnÌmVM Vr Z‘yX H$o bobr AmhVo . bmoH$emhr, g‘mOdmX,
Y‘{© Zanjo Vm, àOmgËVmH$ JUamÁ¶, gK§ amÁ¶ nX²YVr d g‘mZVm hr ^maVmMr ‘by ^yV ‘yë¶o AmhVo . ¶m ‘yë¶m‘§ wio
Xeo mMm gmñ§ H¥${VH$ B{Vhmg, g§ñH¥$Vr, g‘mO, AWì© ¶dñWm d amÁ¶gñ§ WoMm àH$ma ¶m g§~Y§ rMr àUmbr g_OVo.

 amîQ´>r¶ gm‘϶© … XoemMr Jm^m ‘yë¶o Am{U amîQ´>{hV ¶m§Mo ajU ho amîQ´>r¶ gm‘϶m©À¶m gmhmæ¶mZo Ho$bo OmVo.
XoemÀ¶m ajUmÀ¶m j‘Vobm amîQ´>r¶ gm‘϶© Ago åhUVmV. amîQ´>r¶ gm‘϶© ho àmMrZ H$mimnmgyZ AmOn¶ªV amOZrVrÀ¶m
H|$ÐñWmZr am{hbo Amho. åhUyZ amîQ´>r¶ gm‘϶© g§nmXZ H$aʶmMo à¶ËZ à˶oH$ amîQ´>mH$Sy>Z Ho$bo OmVmV. Á¶m XoemMo
gm‘϶© à^mdr AgVo Vmo Xoe Amnbo {hVg§~§Y H$moU˶mhr joÌmV dmT>dʶmg g‘W© R>aVmo. à˶oH$ Xoe Amnbo {hVg§~§Y
gwa{jV R>odʶmgmR>r BVa amîQ´>m§Mo ghH$m¶© KoVmo. Amnë¶m amîQ´>{hVmÀ¶m ÑîQ>rZo Xþgè¶m Xoemer Agboë¶m g§~§Ym§Zm
à^m{dV H$aʶmÀ¶m j‘Vobm "amîQ´>r¶ gm‘϶©' åhUVmV.

à˶oH$ amîQ´ Amnë¶m ApñVËdmgmR>r d ñd{hVmMo ajU H$aʶmgmR>r Amnbo amîQ´>r¶ gm‘϶© dmT>dʶmMm AZoH$
àH$mao à¶ËZ H$arV AgVo.

amîQ´>r¶ gm‘϶© XoemVrb ^m¡{VH$ d A^m¡{VH$ KQ>H$m§À¶m gmhmæ¶mZo ApñVËdmV ¶oVo. ^m¡{VH$ KQ>H$m§‘ܶo
H$moigm, bmoh, nmobmX, BVa I{ZOo d nmUr ¶m§gma»¶m Z¡g{J©H$ gmYZg§nËVrMm g‘mdoe hmoVmo. ¶m§À¶m gmhmæ¶mZo
amîQ´>mMr Am¡Xçmo{JH$ j‘Vm {Z‘m©U Ho$br OmVo. ^maVmMo AdH$me g§emoYZ Am{U AUw{dkmZ joÌmVrb ¶moJXmZ ho
^maVmÀ¶m amîQ´>r¶ gm‘϶m©À¶m {Z{‘©Vr‘Yrb ‘moR>m KQ>H$ Amho. A^m¡{VH$ KQ>H$m§‘ܶo XoemVrb bmoH$g§»¶m, ˶m§Mo
‘ZmoY¡¶© d bmoH$m§Mr Xoem~m~V Agbobr ~m§{YbH$s BË`mXtMm g‘mdoe hmoVmo.
 amîQ´>r¶ gwajm … Amnbo ApñVËd A~m{YV R>odʶmgmR>r Ho$boë¶m Cnm¶¶moOZm§Zm gwajm Ago åhUVmV. à˶oH$
amîQ´>mbm A§VJ©V d ~mhç AmìhmZo AgVmV. ˶m§À¶mnmgyZ amîQ´> ajUmgmR>rMo Cnm¶ ¶moObo OmVmV åhUyZ amîQ´>r¶
gwajo‘ܶo amîQ´>mdarb ~mhç AmH«$‘Um~amo~aM Xoem§VJ©V eÌy§nmgyZ XoemMo ajU hr H$ënZmhr ‘hËËdmMr Amho. ~mhç
AmH«$‘U hr XaamoO KS>Umar KQ>Zm Zmhr Var em§VVmH$mimV amîQ´>ajUmgmR>r Ho$bobr V¶mar [H§$dm Ho$bobo Cnm¶ ¶m§Mm
amîQ´>r¶ gwajoer g§~§Y Amho. åhUyZ em§VVmH$mimV OmJê$H$ amhÿZ amîQ´>mÀ¶m g§ajUmgmR>r {Z‘m©U Ho$boë¶m g§ajU
ì¶dñWobm amîQ´>r¶ gwajm Ago åhUVmV.

amîQ´>r¶ gwajo‘ܶo ‘yb^yV ‘yë¶m§À¶m ajUmgmR>r amîQ´>r¶ gm‘϶m©Mm Cn¶moJ Ho$bm OmVmo. ˶mM~amo~a Xoem§VJ©V
gm‘m{OH$, gm§ñH¥${VH$, Am{W©H$ d amOH$s¶ gwajogmR>r BVa à{V~§YmË‘H$ Cnm¶¶moOZm Ho$ë¶m OmVmV.

2

CnH«$‘

1. Abo³Pm§S>aZo ^maVmda Ho$boë¶m AmH«$‘UmÀ¶m g§X^m©V dmMZ H$am. Abo³Pm§S>abm ^maVmVrb H$moU˶m amOm§Zr ‘XV
Ho$br? Abo³Pm§S>a d nmoag ¶m§À¶mV Pmboë¶m Pob‘À¶m bT>mB©Mo dmMZ H$am. nmoag amOmZo XmIdbobm ñdm{^‘mZ,
namH«$‘ ¶mMo dU©Z Vw‘À¶m eãXmV {bhm.

2. AboŠPm§S>a d amOm nwê$ (nmoag) `m§À`mV Pmbobm g§dmX {ejH$m§À`m _mJ©Xe©ZmImbr V`ma H$am d Ë`mMo
ZmQ>çrH$aU gmXa H$am.

3

3. g‘«mQ> AemoH$mÀ`m H$mimVrb ^maVmÀ¶m ZH$memMo AdbmoH$Z H$am. àmMrZ ^maVmÀ¶m (amOH$s¶) AmamIS>çmV
g_«mQ> AemoH$mÀ¶m gm‘«mÁ¶ {dñVmamMr gr‘m/{R>H$mUo/ñWio Xe©dm. (g§X^m©gmR>r-B{Vhmg d ZmJ[aH$emñÌ nmR>çnwñVH$
B`ËVm 6 dr nmhmdo.)

4. Imbrb _wX²Xçm§da MMm© H$am -
A) naH$s` AmH«$_Umg gm_moao OmÊ`mgmR>r amîQ´>r` EH$mË_VoMo _hËËd.
~) amîQ´>r¶ EH$mË‘VogmR>rÀ¶m ^maVr¶ g§{dYmZmVrb VaVwXr.
darbn¡H$s EH$m KQ>H$m~X²Xb MMm© H$ê$Z Ë`mMo _wX²Xo {bhm.

4

5. ^maVmVrb Z¡g{J©H$ gmYZg§nËVrMo, amîQ´>e³VrMm KQ>H$ åhUyZ Agbobo ‘hËËd `mda Q>rn {bhm.
6. ^maVmMm {dkmZ d V§ÌkmZ joÌmVrb {dH$mg ¶mda MMm© H$am. MM}V Ambobo ‘wX²Xo ¶oWo {bhm.

5

7. ^maVmÀ¶m AmpÊdH$ Am{U AdH$me joÌmVrb H$m‘{JarMr JQ>MMm© H$am Am{U JQ>MM}Vrb ‘hËdmÀ¶m ~m~r {bhm.
6

àH$aU 2 amîQ´>r` gwajm AmìhmZo (~mhç)

gmo~V˦m ^maVm˦m ZH$memMo {ZarjU H$am.
^maVmÀ`m eoOmarb Xoe H$moUVo Vo Aä`mgm. ˶m§À¶mer Agbobo ^maVmMo g§~§Y, nyd© B{Vhmg Am{U AmO

^maVmg_moarb AmìhmZm§Mm AmnU {dMma H$aUo JaOoMo Amho. ^maVmÀ¶m eoOmar npíM‘og nm{H$ñVmZ Am{U CËVaog
MrZ ho Xoe AmhoV. CËVaog ^maVmMr gr‘m A’$Jm{UñVmZbmhr {^S>br Amho. A’$Jm{UñVmZbm {^S>boë¶m ¶m ^maVr¶
gr‘m ^mJmg "dmH$Z H$m°[aS>m°a' Agohr åhUVmV.

¶m ì¶{V[a³V ^maVmÀ¶m CËVaog Zonmi, ^yVmZ ho Xoe AgyZ nyd}g ~m§½bmXoe d å¶mZ‘maMm àXoe Amho. X{jUog
[h§Xr ‘hmgmJa joÌmV lrb§H$m Amho.

^maV d eoOmar Xoe

7

 nm{H$ñVmZ …
^maV Am{U nm{H$ñVmZ ¶m§À¶mV 1947 nmgyZ AZoH$ ¶wX²Yo Pmbobr AmhoV. nm{H$ñVmZ gmo~V 1947-48,

1965 Am{U 1971 ¶m à‘wI ¶wX²Ym§Mm g‘mdoe AgyZ ˶mn¡H$s n{hbr XmoZ ¶wX²Yo ‘w»¶V… H$mí‘ra g‘ñ¶odê$Z
Pmbr AmhoV. 1971 À¶m ^maV-nm{H$ñVmZ ¶wX²YmVyZ ~m§½bmXoemMr ñdV§Ì amîQ´> åhUyZ {Z{‘©Vr Pmbr. ˶mnydu Vmo nyd©
nm{H$ñVmZ åhUyZ ^maVmÀ¶m nyd}H$S>rb nm{H$ñVmZMm àXoe hmoVm. 1999 ‘ܶo ^maVmbm nwÝhm H$ma{Jb ^mJmV bT>mB©
H$amdr bmJbr. nm{H$ñVmZgmo~VMr AmOn¶ªVMr ¶wX²Yo nma§n[aH$ ñdê$nmMr åhUyZ ‘¶m©{XV hmoVr. ^{dî¶H$mbrZ ¶wX²Yo
H$Xm{MV AÊdñÌm§gh åhUyZM ì¶mnH$ ñdê$nmMr Agy eH$Vrb. åhUOoM nm{H$ñVmZgmo~VÀ¶m ¶wX²Ym§Mo ñdê$n ~XbVo
Amho.

AZoH$ XheVdmXr JQ>m§Zr nm{H$ñVmZ‘ܶo Aml¶ KVo bm Amho. ^maVmda ¶m XheVdmXr JQ>m§Mo hëbo hmoV
AgVmV. ho EH$ AmìhmZ Amho.

 MrZ …
^maVmÀ¶m CËVaog MrZ hr EH$ ‘hËËdmMr (amîQ´>) gËVm Amh.o AmV§ aamîQ>´r¶ gr‘mdmX d {V~Qo >Mo ñWmZ ho ^maV-

MrZ {ddmXmMo ‘yi H$maU Amho. A³gmB© MrZ Am{U AéUmMb àXeo mMr(nyduMm Z\o $m) CËVa gr‘m {ZpíMVr~m~V XmZo
{ddmX joÌo ¶m XmÝo hr Xoem-Xaå¶mZMr AmhVo . AéUmMb àXeo "Z’o $m' åhUZy AmoiIbm OmV hmVo m. CËVaoH$S>rb A³gmB©
MrZ ¶m bSmI ‘Yrb ^maVr¶ àXoemda MrZMm AdY¡ Vm~m Amh.o AéUmMb àXeo d {V~oQ>Xaå¶mZMr gr‘m ‘H° $‘hmZ°
aofm åhUZy Amio Ibr OmV.o 1914 ‘ܶo {e‘bm ¶Wo o ^maV, MrZ d {V~oQ>r à{V{ZYtÀ¶m CnpñWVrV hÝo ar ‘H° $‘hmZ°
¶m {~{« Q>e A{YH$mè¶mZo hr gr‘mafo m ^maV-MrZ Xaå¶mZMr Am§VaamîQ´>r¶ gr‘m åhUZy {ZpíMV H$o br hmVo r. 1962 À¶m
^maV-MrZ ¶wXY² mMo ‘yi H$maU hm gr‘mdmX hMo hmoVo.

nman§ [aH$ÑîQ>çm {V~Qo > hm ñdm¶ËV àXoe Amho. ~m¡XY² gñ§ H¥$Vr ho {V~oQ>Mo d¡{eîQ>ç Amh.o 1950 nmgyZ MrZZo
{V~oQ>da Amnbm h³H$ àñWm{nV H$o bm AgyZ VoWrb ~mX¡ ²Y gñ§ H$¥ Vr ZîQ> H$aʶmMm à¶ËZ Mmbdbm Amh.o {V~Qo >r OZVoda
MrZZo Mmbdboë¶m A˶mMmam‘§ wio {V~Qo >Mo à{gXY² Ym{_©H$ ZoVo XbmBb© m‘m ¶mZ§ r 1958 ‘ܶo ^maVmMm Aml¶ KoVbm.

 ~m§½bmXoe …
1971 nydr© ^maVmÀ¶m npíM‘og npíM_ nm{H$ñVmZ Va nyd}g nyd© nm{H$ñVmZ Ago XmoZ nm{H$ñVmZr àXoe

^maVmÀ¶m XmoZ ~mOy§Zm hmoVo. nyd© nm{H$ñVmZmV àM§S> emofU d ‘mZdr h³H$m§Mo Cëb§KZ npíM‘ nm{H$ñVmZZo Mmbdbo
hmoVo. ¶mVyZM eoI ‘w{O~ya aoh‘mZ ¶m§À¶m ZoV¥ËdmV nyd© nm{H$ñVmZr bmoH$m§Zr npíM‘ nm{H$ñVmZÀ¶m Owb‘r bîH$ar
amOdQ>r{déX²Y ~§S> nwH$mabo. npíM‘ nm{H$ñVmZÀ¶m ¶m emofUmnmgyZ ñdV§Ì hmoʶmgmR>r nyd© nm{H$ñVmZZo nwH$mabobm
hm bT>m hmoVm. ¶m bT>çm‘wio bmImo nyd© nm{H$ñVmZr ^maVmV {Zdm©{gV åhUyZ Aml¶mgmR>r Ambo. ˶m‘wio ^maVmÀ¶m

8

A§VJ©V ì¶dñWoda ‘moR>m VmU nS>bm åhUyZM ^maVmZo nyd© nm{H$ñVmZÀ¶m à¶ËZm§Zm ghH$m¶© Ho$bo. ¶mVyZM 1971
À¶m ¶wX²YmMr gwédmV Pmbr Am{U ~m§½bmXoemMr ñdV§Ì amîQ´> åhUyZ {Z{‘©Vr Pmbr.

1971 nmgyZ ^maV d ~m§½bmXoe ¶m XmoÝhr Xoem§Zr Amnbo nañnag§~§Y Mm§Jbo R>odbo. nwT>o J§Jm ZXrdarb ’$am³H$m
¶oWrb YaUmdê$Z V§Q>m {Z‘m©U Pmbm. ’$am³H$m V§Q>m åhUyZ Vmo AmOhr n[a{MV Amho. ~m§½bmXoemV dmhUmè¶m J§Jm ZXrMo
nmUr ˶m‘wio AS>dbo Jobo Aer ^y{‘H$m ~m§½bmXoemMr hmoVr. 1978 ‘ܶo hm dmX ’$am³H$m H$amamdarb XmoÝhr Xoem§À¶m
ñdmjarZ§Va g§nwîQ>mV Ambm.

 lrb§H$m …
^maVmMo lrb§Ho$er ‘¡ÌrnyU© g§~§Y AmhoV. V_ri Aëng§»¶mH$ g‘ñ¶o‘wio lrb§Ho$À¶m CËVaoH$S>rb àXoemV

A§VJ©V ApñWaVm hmoVr. amOH$s¶ ñdmV§Í¶mMr ‘mJUr V‘ri Aëng§»¶mH$ H$aV hmoVo. ¶m ñdmV§Í¶mÀ¶m ‘mJUrMo ê$nm§Va
Z§Va bîH$ar H$madmB©V Pmbo. 1987 ‘ܶo V‘ri g‘ñ¶m {ZamH$aUmgmR>r ^maV-lrb§H$m Xaå¶mZ H$ama Pmbm Am{U
˶mZwgma ^maVmZo lrb§H$m gaH$mabm ghH$m¶m©~m~V {dídmg {Xbm. ¶m g‘ñ¶o‘wio {Z_m©U Pmbobr n[apñWVr {Z¶§ÌUmV
AmUyZ gwa{jVVm {Z‘m©U H$aʶmgmR>r ^maVmZo em§VrgoZm nmR>dyZ lrb§Ho$bm ghH$m¶© Ho$bo. ^maVmÀ`m darb eoOmar
Xoem§~amo~aM qhXr _hmgmJamMo amîQ´>r` gwajoÀ`m ÑîQ>rZo _hËËd bjmV KoUo JaOoMo Amho.

gmJar joÌ
 qhXr ‘hmgmJa …

^maVmbm gw‘mao 7000 {H$‘r. Mm g‘wÐ {H$Zmam bm^bm Amho. qhXr ‘hmgmJa ho joÌ OmJ{VH$ ì¶mnmamÀ¶m
ÑîQ>rZo A˶§V ‘hËËdmMo Amho. ¶m ì¶mnmamMm ‘w»¶ ‘mJ© gwEP H$mbì¶mnmgyZ ‘b³H$mÀ¶m gm‘wÐYwZrn¶ªV Amho. ¶m
‘mJm©‘ܶo ^maVmMo ‘ܶdVu ñWmZ Amho. VgoM A§X‘mZ-{ZH$mo~ma X²drn g‘yhm§Zm ¶m‘wio ‘hËËd àmßV hmoVo.

S>M, ’«|$M, nmoVw©JrO d {~«{Q>e ho ì`mnmamgmR>r g‘wÐ ‘mJm©Zo ^maVmV Ambo d ˶m§Zr Amnë¶m dgmhVr `oWo ñWmnZ
Ho$ë¶m hmoË`m. qhXr-‘hmgmJamV A‘o[aH$m, a{e¶m d MrZ d BVa Xoem§Mm à^md dmT>V Amho. ho joÌ Z¡g{J©H$ gmYZ
g§nËVrÀ¶m ÑîQ>rZo g§nÝZ Amho. ¶m‘wio qhXr ‘hmgmJamMr gwajm ho ^maVmg‘moarb EH$ ‘hËËdmMo AmìhmZ Amho.

9

मह ी महया या नकया या
10

CnH«$‘

^maV d eoOmarb Xoemg§~§Yr dV©‘mZnÌm§VyZ ¶oUmè¶m ~mVå¶m, {MÌo ¶m§Mm g§J«h H$am. ् {MH$Q>dm.

11

^maV d eoOmarb Xoemg§~§Yr dV©‘mZnÌmVyZ ¶oUmè¶m ~mVå¶m, {MÌo ¶m§Mm g§J«h H$am. ् {MH$Q>dm.
12

àH$aU 3 ^maVr¶ g§ajU ì¶dñWm

^maVmÀ¶m à˶oH$ ^y^mJmÀ¶m g§ajUmMr g§nyU© O~m~Xmar ^maV gaH$maMr
Amho. amîQ´>nVr ho ^maVmÀ¶m VrZhr goZmXbm§Mo gdmo©ÀM goZmnVr AmhoV. H|$Ðr¶
‘§{Ì‘§S>imVrb g§ajU ‘§Ìr ho g§ajU ‘§Ìmb¶mMo à‘wI AgVmV. àYmZ‘§Í¶m§Zm
gwajm{df¶H$ gëbm XoʶmgmR>r amîQ´>r¶ gwajm gëbmJma AgVmV.

g§ajU ‘§Ìmb¶ Am{U ˶mVrb {d^mJ
ñdmV§Í¶mZ§Va g§ajU ‘§Ìmb¶mMr {Z{‘©Vr H$aʶmV Ambr. g§ajU ‘§Ìmb¶mg

{‘imboë¶m g§gmYZmVyZ emgH$s¶ YmoaUm§Zm {Xem XoUo Am{U ‘§Oya H$m¶©H«$‘m§Mr
A§‘b~OmdUr H$aUo ho à‘wI H$m¶© ¶m ‘§Ìmb¶mMo Amho. ¶m ‘§Ìmb¶m§VJ©V {d{dY
{d^mJ nwT>rbà‘mUo AmhoV.
 g§ajU {d^mJ …

goZmXbmg§~§Yr H$m¶©, g§ajU A§XmOnÌH$, g§ajU YmoaU, g§gXog§~§{YV H$m‘H$mO, naXoem§er g§ajUmg§~§Yr
ghH$m¶© BË`mXr {d^mJ g§ajU {d^mJmV AmhoV.
 g§ajU CËnmXZ {d^mJ …
hm {d^mJ ‘w»¶V: VrZhr g§ajU Xbm§Zm d {d^mJm§Zm bmJUmè¶m {d{dY CËnmXZm§er g~§ {§ YV Amho. ˶mV ga§ jU
CËnmXZ H$maImZ,o ga§ jU gm{h˶, gmdO© {ZH$ CËnmXZ ‘S§ >i, {d{dY gm{h˶ d ˶mM§ o gQw >o ^mJ, ga§ jUmg~§ Y§ r
Am¶mV H$o boë¶m gm{h˶mMo ñdXoerH$aU (^maVr¶H$aU) BË`mXr {d^mJmM§ o {Z¶mOo Z d {Z¶§ÌUmMm g‘mdoe Amh.o
 g§ajU g§emoYZ Am{U {dH$mg {d^mJ …
{d{dY g§ajU gm{h˶mg§~§{YV d ˶m§À¶m CËnmXZmg§~§{YV d¡km{ZH$ ‘m{hVr{df¶H$ gëbm ^maV gaH$mabm
XoUo d g§emoYZ H$aUo ho ¶m {d^mJmMo H$m¶© Amho.
 {Zd¥ËV g¡{ZH$ H$ë¶mU {d^mJ …
VrZhr goZmXbm§Vrb {Zd¥ËV g¡{ZH$, A{YH$mar d BVam§Mo {Zd¥ËVrdoVZ, H$ë¶mU Am{U nwZd©gZ B. H$m¶© ¶m
{d^mJmX²dmao Ho$bo OmVo.
 goZmXb ‘w»¶mb¶o Am{U Am§Vagodm g§KQ>Zm …
VrZhr goZmXbm§Mr ‘w»¶mb¶o Am{U {d{dY godm§VJ©V g§KQ>Zm§Mo ghH$m¶© g§ajU ‘§Ìmb¶mg AgVo. VrZhr
goZmXb ‘w»¶mb¶o CXm. ñWbgoZm ‘w»¶mb¶, Zm¡goZm ‘w»¶mb¶, dm¶wgoZm ‘w»¶mb¶ ho AZwH«$‘o ñWbgoZm
à‘wI, Zm¡goZm à‘wI Am{U dm¶wgoZm à‘wI ¶m§À¶m {Z¶§ÌUmV H$m¶© H$aVmV.

13

 goZmXbo :
g§ajU ‘§Ìmb¶m§VJ©V ‘w»¶V: VrZ geñÌ goZmXbm§Mm A§V^m©d AgVmo, Vo åhUOo
l ñWbgoZm l Zm¡goZm l dm¶wgoZm

~mhç AmH«$‘UmnmgyZ XoemÀ¶m gmd©^m¡‘ËdmMo ajU H$aUo ho àmW{‘H$ H$m¶© goZmXbm§Mo Amho. VgoM doimodoir
CX²^dUmao Xoem§VJ©V YmoHo$ qH$dm Z¡g{J©H$ AmnËVr, g§n Am{U Aem§VVm B˶mXr H$mimV gaH$mabm ghH$m¶© H$aUo
hogwX²Ym goZmXbm§Mo H$m¶© Amho.

 goZmXbmVrb {d{dY hþX²Xo :

RANKS IN ARMY NAVY AND AIR FORCE AND THEIR EQUIVALENT

Sr. Navy Air Force
Army

No.

Field Marshal Admiral of the Fleet Marshal of the Air Force

1 मया ल मम ल ी मया ल अ

General Admiral Air Chief Marshal Chiefs of Army, Navy
and Air Staff
2 नल मम ल अ ी मया ल
ल नया
Lieutenant General Vice Admiral Air Marshal न नया
व वया्ु नया मु
3 ल न नल हया मम ल अ मया ल

Major General Rear Admiral Air Vice Marshal

4 म नल अ मम ल अ हया मया ल

Brigadier Commodore Air Commodore

5 म मअ कम अ कम

Colonel Captain Group Captain

6 कनल कन ुकन

Lieutenant Colonel Commander Wing Commander

7 ल न कनल कमया मव कमया

Major Lieutenant Commander Squadron Leader

8म ल न कमया या न ली

Captain Lieutenant Flight Lieutenant

9 कन लन या ल न

Lieutenant Sub Lieutenant Flying Officer

10 ल न लन या म

14

INDIAN ARMY RANK INSIGNIA: OFFICERS

General Lieutenant Major Brigadier Colonel
General General

Lieutenant Major Captain Lieutenant
Colonel

INDIAN ARMY RANK INSIGNIA: JCO/NCO/JAWANS

Subedar Subedar Naib Regimental Regimental
Major Subedar Havildar Quarter
Major Master
Havildar

Company Company Havildar Naik Lance Naik
Havildar Quarter Master
15
Major Havildar

INDIAN AIRFORCE RANKS

Shoulder

Sleeve

Rank Marshal of the Air Chief Marshal Air Marshal Air Vice Marshal Air Commodore
Airforce

Group Captain Wing Commander Squadron Flight Flying O cer
Leader Lieutenant

INDIAN NAVY RANKS

Shoulder

Sleeve

Rank Admiral Of the Admiral Vice Admiral Rear Admiral Commodore
Fleet

Captain Commander Lieutenant Lieutenant Sublieutenant
Commander

16

 {Z‘bîH$ar goZmXbo :
bîH$ar goZmXbm§À¶m VwbZoV {Z‘à{e{jV, ‘¶m©{XV gwajm H$m¶© H$aUmar goZmXbo åhUOo {Z‘bîH$ar goZmXbo
hmo¶. ˶m§Mr g§KQ>ZmË‘H$ aMZm, ¶wX²YZrVr, à{ejU, ghg§ñH¥$Vr Am{U H$m¶© ho {Z¶{‘V bîH$amgmaIoM
AgVo, nU Vo XoemÀ¶m {Z¶{‘V goZmXbm§Mm ^mJ ZgVmV. CXm. amï´>r¶ am¶’$ëg, Amgm‘ am¶’$ëg B˶mXr.

CnH«$‘

1. {Zd¥ËV bîH$ar A{YH$mar qH$dm g¡{ZH$mMm ^maVr¶ g¡Ý¶m~m~V d ˶m§À¶m AZw^dm~m~V Imbrb ‘wX²Xçm§À¶m
AmYmao ‘wbmIV ¿¶m. ‘wbmIVrgmR>r ‘wX²Xo …
(A) bîH$ar A{YH$mè¶mMo qH$dm g¡{ZH$mMo Zmd/hþX²Xm

(~) {ejU-à{ejU

(H$) goZmXbmVrb H$mbmdYr

(S>) goZmXbmVrb O~m~Xmar

(B) {deof AZw^d

(B©) VéUm§gmR>r g§Xoe

17

2. geñÌ goZmXbmÀ¶m g§Ho$V ñWim§Zm ^oQ> Xçm. Vw‘À¶m AmdS>rÀ¶m EH$m goZmXbm~X²Xb A{YH$ ‘m{hVr g§H${bV
H$ê$Z {bhm.

3. H$moU˶mhr EH$m em¡¶©nXH$ {dOo˶m§Mr ‘m{hVr g§Ho$VñWimdê$Z KoD$Z {bhm.

18

àH$aU 4 ^maVr¶ ñWbgoZm

^maVr¶ ñWbgoZm hm VrZhr goZmXbmV gdm©{YH$ àmMrZ goZm{d^mJ
Amho. g‘«mQ> M§ÐJwßV ‘m¡¶m©À¶m H$mimnmgyZ åhUOo XmoZ hOma dfmªMm
A˶§V àmMrZ d CÀMV‘ dmagm ^maVr¶ ñWbgoZoMm Amho. gܶmÀ¶m
^maVr¶ ñWbgoZoMm nm¶m B§J«Om§À¶m H$mimV KmVbm Jobm Amho. ñdmV§Í¶nyd©
H$mimV ZoVmOr gw^mfM§Ð ~mog ¶m§Zr ^maVmbm ñdmV§Í¶ {‘idyZ XoʶmgmR>r
AmPmX qhX goZoMo ZoV¥Ëd Ho$bo hmoVo. VgoM ‘{hbm§Zm gwX²Ym ˶m§Zr Amnë¶m
g¡Ý¶mV gh^mJr H$ê$Z KoVbo hmoVo. H°$ßQ>Z bú‘r ñdm‘rZmWZ ¶m ‘{hbm
VwH$S>rÀ¶m à‘wI hmo˶m.

^maVr¶ ñWbgoZoMr ^y{‘H$m

naH$s¶ AmH«$‘UmnmgyZ Am{U A§VJ©V H$bhmnmgyZ amîQ´>{hV OmonmgUo hr ñWbgoZoMr ‘hËËdnyU© ^y{‘H$m Amho. hr
^y{‘H$m ¶eñdrnUo nma nmS>ʶmgmR>r d nwT>rb H$m¶©dmhrgmR>r ñWbgoZobm VËna ahmdo bmJVo.

 naH$s¶ AmH«$‘U ‘moSy>Z H$mT>ʶmgmR>r ¶wX²Y H$aUo Am{U Zoh‘r Xj amhUo.
 XoemV {Z‘m©U Pmbobo A§VJ©V YmoHo$ ‘moSy>Z H$mT>ʶmgmR>r A§VJ©V gwajm ì¶dñWmnZ gj‘ H$aUo.
 amîQ´>{hV OmonmgʶmgmR>r Amdí¶H$Voà‘mUo bmJob Voìhm bîH$ar ~imMm dmna$H$aUo.
 ‘¡ÌrnyU© g§~§Y Agboë¶m naH$s¶ Xoem§Zm VgoM ¶wZmoÀ¶m em§VVmnyU© H$m¶©dmhrbm ghH$m¶© H$aUo.
 ‘mZdr Am{U Z¡g{J©H$ AmnËVrH$mimV ghH$m¶© H$aUo VgoM ZmJar A{YH$mè¶m§Zm ‘XV XoUo, B˶mXr.

19

goZoVrb ^m¡Jmo{bH$ {d^mJ Am{U {Z¶§ÌU

Xeo mMm ^mJ¡ m{o bH$ AmH$ma d {dñVma Am{U gaw jÀo ¶m g^§ mì¶ Ym³o ¶mÀ§ ¶m AmYmao ^maVr¶ gÝ¡ ¶mMr ghm H$m¶mË© ‘H$
{d^mJmV (H$‘m§S>) {d^mJUr H$o br Amh.o ho {d^mJ Xeo mV {dIaw bo AmhVo . ¶m {d^mJmMr 2 Vo 3 gZo m^mJmV (H$moAa)
{d^mJUro AgV.o ¶m gZo m^mJmM§ r nÝw hm AmUIr 2 Vo 3 g{¡ ZH$s {S>ìhrOZ ‘ܶo aMZm Ho$bobr AgVo. ¶m g{¡ ZH$s
{S>ìhrOZMr {d^mJUr 4 Vo 5 {~J« So >‘ܶo H$o br OmV.o à˶Ho $ {~J« So >‘ܶo 3 Vo 4 ~Q>m{b¶Ýg qH$dm a{o O‘Q| >g² AgVmV.
~Q>m{b¶ZMr {d^mJUr nÝw hm H$§ nZr, ßbmQ>yÝg² Am{U g³o eÝg‘ܶo hmVo o Am{U EH$m g³o eZ‘ܶo 10 g{¡ ZH$ AgZy hm gÝ¡ ¶mMm
gdmV© bhmZ d ñd¶n§ Uy © bT>mD$ JQ> AgVm.o

ARMY HEADQUARTERS
CH IE F O F T H E ARMY ST AFF RANK- GE NE RAL 

OP ERATIONAL COMMANDS ( 6 ) ARMY TRAINING COMMAND ( 1 )

CO MMAND E D BY GO C- IN- C ( ARMY CO MMAND E R) CO MMAND E D BY GO C- IN- C ( ARMY CO MMAND E R)
RANK - LIE U T E NANT GE NE RAL RANK - LIE U T E NANT GE NE RAL

CORP S STATIC FORMATIONS TRAINING
CO MMAND E D BY GO C ( CO RP S CO MMAND E R) AREA ESTAB LISHMENTS

RANK - LIE U T E NANT GE NE RAL COMMANDED BY
CO MP RISE S O F 3- 4 D IVISIO NS. LIEUTENANT GENERAL

DIVISION 
CO MMAND E D BY GO C ( D IVISIO N CO MMAND E R)
SUB AREA CATEG ORY A CATEG ORY B
RANK - MAOJ R GE NE RAL
CO MP RISE S O F 3- 4 BRIGAD E S CO MMAND E D BY CO MMAND E D CO MMAND E D BY
MAOJ R GE NE RAL BY LIE U T E NANT MAJO R GE NE RAL
B RIG ADE
CO MMAND E D BY BRIGAD E CO MMAND E R  GE NE RAL 

RANK - BRIGAD IE R BRIGAD IE R
CO MP RISE S O F 3 BAT T ALLIO NS & SU P P O RT E LE ME NT S MAOJ R GE NE RAL 


B ATTALION/ REG IMENT
CO MMAND E D BY CO MMAND ING O FFICE R

RANK - CO LO NE L
CO MP RISE S O F 4 RIFLE CO MP ANIE S

RIFLE COMP ANY
CO MMAND E D BY CO MP ANY CO MMAND E R

RANK - LIE U T E NANT CO LO NE L/ MAJO R
CO MP RISE S O F 3 P LAT O O NS

P LATOON
CO MMAND E D BY P LAT O O N CO MMAND E R

RANK - CJ O
CO MP RISE S O F 3 SE CT IO NS

SECTION
CO MMAND E D BY SE CT IO N CO MMAND E R

RANK - H AVILD AR
SMALLE ST CO MP O NE NT . ( 10 SO LD IE RS)

20

^maVr¶ g¡Ý¶mMo H$m¶m©Ë‘H$ {d^mJ :
1) CËVa {d^mJ (ZmX° Z© H$‘mS§ >):

CY‘nya ¶oWo ¶m {d^mJmMo ‘w»¶mb¶ Amho. nyd}H$S>o MrZ Va npíM‘oH$S>o nm{H$ñVmZ ¶m amîQ´>m§nmgyZ gwajm hr
CËVa {d^mJmMr à‘wI O~m~Xmar Amho. Oå‘y-H$mí‘raMm àXoe ¶m {d^mJmMo H$m¶©joÌ Amho.

2) npíM‘ {d^mJ> (doñQ>Z© H$‘m§S>):
M§XrJS> ¶oWo ¶m {d^mJmMo ‘w»¶mb¶ AgyZ n§Om~, nyd}H$S>o {h‘mMb àXoe ho ¶mMo H$m¶©joÌ Amho. npíM‘oH$S>o
nm{H$ñVmZnmgyZ Va nyd}H$S>o MrZnmgyZ gwajm ho ¶m§Mo H$m¶© Amho.

3) X{jU-npíM‘ {d^mJ (gmD$W doñQ>Z© H$‘m§S>):
O¶nya ¶oWo ¶m {d^mJmMo ‘w»¶mb¶ Amho. CËVa Am{U ‘ܶ amOñWmZ d h{a¶mUm ¶m {d^mJmMo H$m¶©joÌ Amho.

4) X{jU-{d^mJ (gXZ© H$‘m§S>):
nwUo ¶oWo ¶m {d^mJmMo ‘w»¶mb¶ Amho. X{jU amOñWmZ Am{U JwOamV VgoM ‘hmamîQ´>, Jmodm, H$Zm©Q>H$,
Ho$ai, V{‘iZmSy>, Vob§JUm d Am§Y« àXoe ho X{jU {d^mJmMo H$m¶©joÌ Amho.

5) ‘ܶ {d^mJ (g|Q´>b H$‘m§S>):
bIZm¡ ¶oWo ¶m {d^mJmMo ‘w»¶mb¶ Amho. CËVamI§S>, CËVaàXoe, {~hma, ‘ܶ àXoe, Amo[agm, PmaI§S> d
N>ÎmrgJS> ho ¶m {d^mJmMo H$m¶©joÌ Amho. CËVamI§S>‘ܶo MrZ Va CËVaàXoe d {~hma‘ܶo ^maV-Zonmi gr‘oMr
gwajm hr ‘ܶ {d^mJmMr O~m~Xmar Amho.

6) nyd© {d^mJ (B©ñQ>Z© H$‘m§S>):
H$mobH$mVm ¶oWo ¶m {d^mJmMo ‘w»¶mb¶ Amho. {g³H$s‘, ^yVmZ, AéUmMb àXoe, ZmJmb±S>, ‘{Unya, {Ìnwam
Am{U {‘Pmoam‘ ¶m joÌmMr gwajm hr nyd© {d^mJmMr O~m~Xmar Amho. VgoM ^maV-Zonmi gr‘m, å¶mZ‘ma Am{U
~m§½bmXoe gahX²XtMr O~m~Xmarhr ¶mM {d^mJmMr Amho.

(7) à{ejU {d^mJ :
^maVr¶ g¡Ý¶mÀ¶m ghm H$m¶m©Ë‘H$ {d^mJm§ì¶{V[a³V EH$ ñdV§Ì à{ejU {d^mJ AgyZ ñWbgoZoMo à{ejU
hr ˶m§Mr ‘w»¶ O~m~Xmar Amho.

21

ñWbgoZoMr g§KQ>Zm Am{U aMZm

àm‘w»¶mZo bT>mD$ {d^mJ Am{U nyaH$ godm {d^mJ Aem XmoZ àH$mamV ñWbgoZoÀ¶m {d{dY {d^mJm§Mr g§KQ>ZmË‘H$
{d^mJUr AgVo.

A) bT>mD$ Am{U bT>mD$nyaH$ JQ …>

¶mV aUm§JUmda ȩyer à˶j bT>Umè¶m bîH$ar JQ>m§Mm g‘mdoe hmoVmo. Vo nwT>rbà‘mUo -

{MbIVr Xb Vmo’$ImZm

A{^¶m§{ÌH$s JQ> nm¶Xi

g§nH©$ JQ> ñWbgoZoMm hdmB© g§ajH$ JQ>

ñWbgoZm hdmB© JQ> ñWbgoZoMm eÌy{df¶H$ kmZ {d^mJ
22

Am) nyaH$godm JQ> …

ñWbgoZm nwadR>m {d^mJ (ASC) ñXWmêb$JgmoioZmm,¶ewX²YñÌgmmñ‘ÌwJo,«r d{dmh^VmyHJ$ (AOC)
AÝZYmݶ, XiUdiU d noQ´>mo{b¶‘ nXmW© H$mnS> d BVa gm{h˶
gmYZo,

Bbo³Q´>m°{Z³g² Am{U V§Ì A{^¶m§{ÌH$s {d^mJ (EME) d¡XçH$s¶ godm d CnMma (AMC)
eñÌmñÌ Am{U gm{h˶ XþéñVr d XoI^mb ñWbgoZoMm d¡XçH$s¶ {d^mJ

X§V{M{H$Ëgm d CnMma (ADC) ‘Zwî¶~i {dH$mg (AEC)
ñWbgoZoMm X§V{M{H$Ëgm {d^mJ ñWbgoZoMm e¡j{UH$ {d^mJ

newd¡XçH$s¶ {d^mJ (RVC) bîH$ar nmobrg (MP)
KmoS>o, ídmZ nWH$, IoMao B˶mXr dmhVyH$ {Z¶§ÌU d {eñV

H$m¶Xm {d^mJ (JAG) nm¶mo{ZAa (PIONEER)
¶wX²YjoÌmV AmKmS>r d {nN>mS>rda

H$m¶©aV bîH$ar H$m‘Jma
23

CnH«$‘

1. ñWbgoZoVrb bT>mD$ JQ>m§À¶m ¶mo½¶ OmoS>çm bmdm. (N>m¶m{MÌmAmYmao)

nm¶Xi A

Vmo’$ImZm B

A{^¶m§{ÌH$s {d^mJ C

ñWbgoZm hdmB© g§ajH$ JQ> D

{MbIVr Xb E

g§nH©$ {d^mJ F

24

2. ñWbgoZm aMZmË‘H$ AmamIS>m (Ranks) V³Vm V¶ma H$ê$Z dJm©V Xe©Zr ^mJmV bmdm.
25

àH$aU 5 ^maVr¶ Zm¡goZm

^maVmV B. g. nyd© 2300 ‘ܶo hS>ßnm g§ñH¥$VrÀ¶m H$mimV n{hbr JmoXr
V¶ma H$aʶmV Ambr Ago {XgVo. Vr JwOamV amÁ¶mÀ¶m ‘§Jamoi ~§XamOdi
hmoVr. B.g.À¶m 5 ì¶m d 10 ì¶m eVH$mV Mmob Am{U H$qbJÀ¶m amOm§Zr
Amnë¶m Zm¡XbmMm {dH$mg H$ê$Z ˶mÀ¶m gmhmæ¶mZo ‘bm¶m, gw‘mÌm Am{U
npíM‘ Omdm (B§S>moZo{e¶m) n¶ªV Amnë¶m gm‘«mÁ¶mÀ¶m gr‘m dmT>dë¶m.
¶mM H$mimV ^maVr¶ Cn‘hmX²drnm‘YyZ ¶m gm‘«mÁ¶mer d MrZer ì¶mnma
H$aʶmgmR>r ‘ܶdVu H|$Ð åhUyZ A§X‘mZ d {ZH$mo~ma ~oQ>m§Zm ‘hËËd hmoVo.

17 ì¶m eVH$mÀ¶m AIoarg ^maVmÀ¶m npíM‘ {H$Zmè¶mda O§{Oè¶mMm
{gX²Xr Am{U ‘moJb ¶m§À¶mV Pmboë¶m hmV{‘idUr‘wio ^maVmÀ¶m gmJar
{hVmbm YmoH$m {Z‘m©U Pmbm. N>ÌnVr {edmOr ‘hmamOm§Zr Amnbo gmJar {hV OmonmgʶmgmR>r {gX²XmoOr JwOa d Z§Va
H$mÝhmoOr Am§J«o ¶m XmoZ Ama‘ma à‘wIm§À¶m ZoV¥ËdmImbr Amnë¶m Ama‘mamMr C^maUr Ho$br hmoVr. H$mÝhmoOr Am§J«o ¶m§Zr
g§nyU© H$moH$U {H$Zmè¶mda Amnbr gËVm {Z‘m©U H$ê$Z ‘amR>m Ama‘ma ep³Vembr ~Zdbo hmoVo. B§J«O, nmoVw©JrO d S>M
¶m§À¶mer ˶m§Zr ¶eñdrnUo Pw§Ohr {Xbr hmoVr.

^maVmbm ñdmV§Í¶ {‘imë¶mZ§Va ^maVr¶ Zm¡goZoMr dmT> PnmQ>çmZo gwê$ Pmbr. Ama‘mamMr C^maUr, ˶mV ZdZdrZ
OhmOm§Mm g‘mdoe H$ê$Z ˶mMo AmYw{ZH$sH$aU H$aUo gwê$ Amho. ^maVr¶ Zm¡XbmV gܶm {d‘mZdmhÿ OhmOm§nmgyZ
nmU~wS>çm§n¶ªVÀ¶m gd© àH$maÀ¶m bT>mD$ OhmOm§Mm g‘mdoe H$aʶmV Ambm Amho.

26

^maVr¶ Zm¡goZoMo H$m¶©
 bîH$ar H$m¶© … Zm¡XbmMo bîH$ar H$m¶© XmoZ àH$maMo Amho.

A) AmH«$‘UmÀ¶m doioMo H$m¶© … Zm{dH$ ‘mo{h‘oV AmH«$‘U H$aVodoir eÌy g¡{ZH$, eÌy àXoe d ˶m§Mm
ì¶mnma CX²ÜdñV H$aUo.
~) ~MmdmÀ¶m doioMo H$m¶© … Zm{dH$ ‘mo{h‘oV eÌyÀ¶m Zm{dH$ AmH«$‘UmnmgyZ Amnbo g¡{ZH$, Amnbm
àXoe d ì¶mnma ¶m§Mo ajU H$aUo.
 amOZ¡{VH$ H$m¶© … ^maVmMr amîQ´>r¶ gwajm Am{U amîQ´>{hVmMr CX²{XîQ>o nyU© H$aʶmgmR>r qH$dm Vr OmonmgʶmgmR>r
gmJar dmVmdaUmMr ¶mo½¶ nX²YVrZo {Z{‘©Vr H$aʶmMo H$m¶© H$aUo.

 gmJar H$m¶Xçmg§~§YrMo H$m¶© … ^maVr¶ gmJar gr‘m d gmJar àXoe ¶m§Mo ajU H$aUo, ho ^maVr¶ Zm¡XbmMo
à‘wI H$m¶© Amho. ˶m{edm¶ gmJar VñH$am§Mm, MmÀ¶m§Mm Am{U XheVdmXçm§Mm ~§Xmo~ñV H$aUo. ˶mH$[aVm ^maVr¶
Zm¡Xb, VQ ajH$ Xb, amÁ¶ gmJar nmobrg Am{U ~§Xa àm{YH$aU ¶m§Mr ‘XV hmoVo. 26 Zmoìh|~a 2008 amoOr ‘w§~B©darb
XheVdmXr hëë¶mZ§Va gmJa {H$Zmè¶mÀ¶m gwajoMr g§nyU© O~m~Xmar Zm¡XbmH$S>o gmondʶmV Ambr Amho.

 {Z¶§ÌU Am{U à^wËd … ^maVr¶ Zm¡goZoMo ‘w»¶ H$m¶m©b¶ Zdr {Xëbr ¶oWo Amho. Zm¡goZoMo g§nyU© {Z¶§ÌU
Zm¡goZmܶj (Chief of Naval Staff) ¶m§MoH$S>o AgVo.

Zm{dH$ {d^mJ (H$‘m§S²>g) …
^maVr¶ Zm¡goZoMo Imbrb H$‘m§S²>g AmhoV. Vo ˶m§À¶m ‘w»¶ H$m¶m©b¶mVyZ Zo‘yZ {Xboë¶m ^m¡Jmo{bH$ joÌmVrb

H$m¶} d O~m~Xmè¶m nyU© H$aV AgVmV. Vo H$‘m§S²>g nwT>rbà‘mUo -

A) npíM‘ Zm{dH$ H$‘m§S> … ^maVmÀ¶m npíM‘oH$S>rb g‘wÐ {H$Zmè¶mdarb JwOamV, ‘hmamîQ´>, Jmodm Am{U
H$Zm©Q>H$ amÁ¶mVrb ~§Xao, Zm{dH$ Vi Am{U Zm{dH$ H|$Ðo d ˶mdarb OhmOo ¶m§À¶m g§ajUmMr O~m~Xmar ¶m
H$‘m§S>Mr Amho. ¶m H$‘m§S>Mo ‘w»¶ H$m¶m©b¶ ‘w§~B© ¶oWo Amho.

~) nyd© Zm{dH$ H$‘m§S> … ^maVmÀ¶m nyd}H$S>rb g‘wÐ {H$Zmè¶mdarb ~§Jmb, Amo[agm, Am§Y«àXoe Am{U Vm{‘iZmSy>
amÁ¶mVrb ~§Xao, Zm{dH$ Vi Am{U Zm{dH$ H|$Ðo d ˶mdarb OhmOm§À¶m g§ajUmMr O~m~Xmar ¶m H$‘m§S>Mr Amho.
¶m H$‘m§S>Mo ‘w»¶ H$m¶m©b¶ {demImnQ²>Q>U‘ ¶oWo Amho.

H$) X{jU Zm{dH$ H$‘m§S> … ^maVmÀ¶m X{jUoH$S>rb Ho$ai Am{U bjX²drn ~oQ>o ¶mVrb ~§Xao, Zm{dH$ Vi d
Zm{dH$ H|$Ðo ¶oWrb OhmOo d bT>mD$ OhmOo ¶m§Mo g§ajU H$aUo ¶m H$‘m§S>Mr O~m~Xmar Amho. ¶m Zm{dH$ H$‘m§S>Mo
‘w»¶ H$m¶m©b¶ H$moMr ¶oWo Amho.

27

S>) A§X‘mZ Am{U {ZH$mo~ma g§¶w³V {d^mJ (H$‘m§S>): A§X‘mZ d {ZH$mo~ma X²drng‘yhmÀ¶m ajUmMr O~m~Xmar
¶m H$‘m§S>Mr Amho. ¶m H$‘m§S>‘ܶo ñWbgoZm, dm¶wgoZm d Zm¡goZoÀ¶m g¡{ZH$m§Mr g§»¶m ‘moR>r Amho åhUyZ ¶m H$‘m§S>bm
g§¶w³V H$‘m§S> Agohr åhUVmV. ¶m H$‘m§S>Mo Am{Yn˶ {VÝhr goZmXbmMo A{YH$mar H«$‘mH«$‘mZo gm§^miVmV. ¶m H$‘m§S>Mo
‘w»¶ H$m¶m©b¶ nmoQ>©ãboAa ¶oWo Amho.

^maVr¶ Zm¡goZoVrb OhmOm§Mo àH$ma

{d‘mZdmhÿ OhmO … {d‘mZdmhÿ OhmO ho AmH$mamZo d dOZmZo
‘moR>o bT>mD$ OhmO Amho. ¶m OhmOmda {d‘mZm§Zm CS²>S>mU H$aʶmMr
d {d‘mZm§Zm CVadʶmgmR>rÀ¶m gw{dYm AgVmV. VgoM ¶m OhmOmda
{d‘mZo AgVmV åhUyZ ˶m OhmOmbm "Va§JVm hdmB©Vi' Ago åhUVmV.
{d‘mZdmhÿ OhmO ho J{V‘mZ ¶wX²YmVrb EH$ à^mdr gmYZ Amho.

{dZm{eH$m … {dZm{eH$m ho OhmO AdOS> d bm§~ nëë¶mÀ¶m {d{dY
eñÌmñÌm§Zr gÁO Agbobo bT>mD$ OhmO Amho. ¶m OhmOm§Mm AmH$ma
hm Zm{dH$ XbmVrb (Ama‘mamVrb) {d‘mZdmhÿ OhmOmnojm bhmZ
AgVmo. ˶mda {d‘mZ {damoYr Vmo’$m, bKw nëë¶mMr eñÌmñÌo, eÌyÀ¶m
OhmOmda d O{‘Zrda ‘mam H$aUmar jonUmñÌo {d‘mZm§À¶m qH$dm
eÌyÀ¶m jonUmñÌm§À¶m {damoYmV ‘mam H$aUmar ‘mJ©Xe©H$ jonUmñÌo,
nmU~wS>r {damoYmV dmnabr OmUmar jonUmñÌo, (Q>m°anoS>mo d S>oßWMmO©)
hr eñÌmñÌo AgVmV. ˶mM~amo~a Amnë¶m g¡{ZH$m§Zm eÌyÀ¶m gmJa
{H$Zmè¶mda CVaVodoir gwajm d {d‘mZdmhÿ OhmOmg gwajm XoʶmMo
H$m¶© {dZm{eH$m H$aVo.

{’«$JoQ> … {’«$JoQ> ho bT>mD$ OhmO {dZm{eHo$nojm AmH$mamZo bhmZ AgVo.
¶m OhmOmdahr ‘mJ©Xe©H$ jonUmñÌo AgVmV. OhmOmdarb BVa eñÌmñÌo
d jonUmñÌm§Mm Cn¶moJ ¶wX²YmÀ¶m doir eÌyÀ¶m g‘wÐ{H$Zmè¶mda Am{U
OhmOm§da ‘mam H$aʶmgmR>r H$aVmV.

H$m°d}Q²>g … ho doJdmZ d hb³¶m eñÌmñÌm§Zr gÁO Agbobo {’«$JoQ>nojm
bhmZ d {H$Zmè¶mda JñV KmbUmè¶m ~moQ>rnojm ‘moR>o OhmO AgVo. ¶m
OhmOmMm Cn¶moJ nmU~wS>r {damoYrÀ¶m bT>mB©V àm‘w»¶mZo Ho$bm OmVmo.

28

‘mB©Z ñdrna … ¶m OhmOmbm nmUgwé§J {damoYr OhmO åhUyZhr
AmoiIbo OmVo. ho bhmZ OhmO AgyZ eÌyZo g‘wÐmV noê$Z R>odbobo
nmUgwé§J H$mT>ʶmMr qH$dm ˶m nmUgwé§Jm§Zm {ZH$m‘r H$aʶmgmR>rMr
¶§Ìo ¶mda AgVmV.

b°ÝS>tJ {en … Á¶m g‘wÐ {H$Zmè¶mda, ~§Xamgma»¶m gmoB© gw{dYm
ZgVmV, ˶m{R>H$mUr ¶m ‘moR>çm AmH$mamÀ¶m OhmOmVyZ dmhZo,
{d{dY gm{h˶ Am{U g¡{ZH$ ¶m§Zm dmhÿZ ZoD$Z g‘wÐ {H$Zmè¶mda
CVadʶmMo H$m¶© ¶m OhmOmMo AgVo.

n°Q´>mob ~moQ> (JñVr ~moQ>) … ho Zm¡goZoVrb gdm©V bhmZ OhmO Amho.
˶mMo à‘wI H$m‘ ho g‘wÐ{H$Zmè¶mbJVÀ¶m ^mJmV Q>ohmiUr H$aʶmMo
AgVo.

nmU~wS>r … nmU~wS>r ho eÌwgoZoV gdm©V OmñV ^rVr {Z‘m©U H$aUmao
AñÌ Amho. nmU~wS>rMm g§Mma nmʶmImbyZ AgVmo. nmU~wS>rMo
H$m¶© ñdV§ÌnUo MmbVo. eÌyÀ¶m OhmOm§Mm emoY KoUo d ˶mbm
Q>m°anoS>mo qH$dm jonUmñÌmÀ¶m gmhmæ¶mZo CX²ÜdñV H$aUo ho à‘wI
H$m‘ nmU~wS>rMo Amho.

gmhçH$mar OhmO … gmJar ‘mo{h‘oV bT>mD$ OhmOm§Zm gd© àH$maMr
Amdí¶H$VoZwgma ‘XV gm‘J«r nwadʶmMo H$m¶© hr ghm¶H$ OhmOo H$aV
AgVmV. ˶mZwgma ˶m OhmOmMm AmamIS>m ~ZdʶmV Ambobm AgVmo.

29

g§emoYZ OhmO … ¶m OhmOm§Mm Cn¶moJ gmJaVimMo d gmJar
‘mJm©Mo g§emoYZ H$ê$Z Amnë¶m OhmOm§Mr ~m§YUr d ˶mdarb CnH$aUo
dmnaʶmgmR>rÀ¶m gyMZm XoʶmMo H$m¶© H$aVo.

à{ejU OhmO … Zm¡goZoVrb A{YH$mar d Zm¡g¡{ZH$m§Zm gmJar ¶wX²YmMo
à{ejU XoʶmgmR>r ¶m OhmOmMm Cn¶moJ Ho$bm OmVmo.
¶m gmo~VM Zm¡XbmH$S>o O{‘Zrdê$Z H$m‘ H$aUmar bT>mD$ {d‘mZo, ho{bH$m°ßQ>a d JñV {d‘mZo AgVmV.

CnH«$‘

1. ^maVr¶ Zm¡XbmÀ¶m g§X^m©V A§X‘mZ Am{U {ZH$mo~ma ~oQ>o Am{U bjX²drn ~oQ>m§Mo ‘hËËd H$moUVo? MMm© H$ê$Z
‘wX²Xo {bhm.

30

2) H$mÝhmoOr Am§J«o ¶m§Mo ‘amR>çm§Mo Ama‘ma {dH${gV H$aʶmVrb ¶moJXmZ H$moUVo? ्या ी मयामहती ्या
31

àH$aU 6 ^maVr¶ dm¶wgoZm

{~«{Q>e H$mimV "am°¶b B§{S>¶Z EAa ’$mog©Mr' ñWmnZm 1932 ‘ܶo Pmbr.
1947 ‘ܶo ^maVmbm ñdmV§Í¶ {‘imë¶mZ§Va am°¶b B§{S>¶Z EAa ’$mog©Mo Zmd
"^maVr¶ dm¶wgoZm' Ago H$aʶmV Ambo.

^maVr¶ dm¶wgoZoMr g§KQ>Zm

^maVr¶ dm¶wgoZoMo EHy$U gmV {d^mJ (H$‘m§S>²g) AmhoV. ˶m§Vrb nmM
(Am°naoeZb) H$‘m§S>²g {ZH$S>rÀ¶m H$m‘mda AmYm[aV AmhoV. EH$ XoI^mb
XþéñVr (‘|Qo>ZÝg H$‘m§S>) Am{U EH$ à{ejU {d^mJ (Q´>oqZJ H$‘m§S>) Amho. Vo
nwT>rbà‘mUo...

A.H«$. H$‘m§S²>g ‘w»¶ H$m¶m©b¶

(1) g|Q´>b EAa H$‘m§S> Abmhm~mX

(2) BñQ>Z© EAa H$‘m§S> {ebm±J

(3) doñQ>Z© EAa H$‘m§S> Zdr {Xëbr {ZH$S>rÀ¶m H$m‘mda AmYm[aV

(4) gmD$W doñQ>Z© EAa H$‘m§S> Jm§YrZJa XoI^mb XþéñVrgmR>r
à{ejU {d^mJmgmR>r
(5) gXZ© EAa H$‘m§S> {VéAZ§Vnwa‘

(6) ‘|Qo>ZÝg EAa H$‘m§S> ZmJnya

(7) Q´>oqZJ EAa H$‘m§S> ~§Jbmoa

dm¶wgoZoMo H$m¶© …

 ^maVr¶ hdmB© hX²XrMo g§ajU H$aUo.
 ñWbgoZm d Zm¡goZobm ¶wX²YmV ‘XV H$aUo.
 Amdí¶H$VoZwgma ^maVmÀ¶m gr‘onbrH$S>o OmD$Z Amnë¶m amîQ´>{hVmMo ajU H$aUo.
 AmnÎmr H$mimV ~Mmd H$m¶m©V ghH$m¶© H$aUo B˶mXr.

32

^maVr¶ dm¶wgoZoVrb {d‘mZo {‘amO 2000 (dO«) … ho {d‘mZ ’«|$M ~ZmdQ>rMo
{d‘mZ AgyZ hdmB© g§ajU d eÌyÀ¶m {d‘mZm§er
Eg ¶w 30 MKI (gwH$moB© 30) … ho ~hþH$‘u bT>mD$
{d‘mZ Amho. gwH$moB© 30 {d‘mZmV XmoZ B§{OZo d XmoZ Pw§O XoUmao bT>mD$ {d‘mZ Amho. ¶m {d‘mZmV EH$
nm¶bQ> AgVmV. ho {d‘mZ a{e¶Z ~ZmdQ>rMo AgyZ
˶mMo ^maVmV CËnmXZ Ho$bo OmVo. B§{OZ d EH$ nm¶bQ> AgVmo.

{‘J 27 … ho {d‘mZ a{e¶Z ~ZmdQ>rMo AgyZ
¶wX²YH$bmË‘H$ AmKmV (Tactical Strike) H$aUmao
{d‘mZ Amho. ¶m {d‘mZmV EH$ B§{OZ d EH$ nm¶bQ>
AgVmo.

{‘J 29 … ho {d‘mZ a{e¶Z ~ZmdQ>rMo AgyZ hdmB©
dM©ñd {Z‘m©U H$aUmao bT>mD$ {d‘mZ Amho. ¶m
{d‘mZmV XmoZ B§{OZo d EH$ nm¶bQ> AgVmo.

{‘J 21 … ho a{e¶Z ~ZmdQ>rMo {d‘mZ Amho. Vo Om½dma … ho A±½bmo ’«|$M ~ZmdQ>rMo {d‘mZ AgyZ eÌy
O{‘Zrda AmKmV H$aUmao VgoM eÌyÀ¶m {d‘mZ àXoemV Imobda OmD$Z ‘mam H$aUmao {d‘mZ Amho.

{damoYmV bT>Umao ~hþH$‘u bT>mD$ {d‘mZ Amho. ¶m ¶m {d‘mZmV EH$ nm¶bQ> Am{U XmoZ B§{OZo AgVmV.

{d‘mZmV EH$ B§{OZ d EH$ nm¶bQ> AgVmo.

33

gr 130 Oo … ho {d‘mZ aUm§JUmda A˶§V H$‘r
bm§~rÀ¶m Am{U H$ÀÀ¶m YmdnQ²>Q>rda CVaUmao,
hdmB© N>ÌrYmar, AdOS> gm{h˶, OI‘tMr Zo-
AmU H$aʶmgmR>r gj‘ Amho.

gr 17 … ¶m {d‘mZmMr EH$m Q>ßß¶mV 4200 Vo
9000 {H$.‘r. A§Vamn¶ªV 40 Vo 70 Q>Z dOZ
dmhÿZ ZoʶmMr j‘Vm Amho.

AN 32 : ho a{e¶Z ~ZmdQ>rMo ‘ܶ‘ AmH$mamMo
dmhVwH$sMo {d‘mZ AgyZ ˶mbm XmoZ Q>~m} B§{OZo
AgVmV.

IL 76 : ho a{e¶Z ~ZmdQ>rMo AdOS> dmhVwH$sMo
bîH$ar {d‘mZ Amho. ¶m {d‘mZmV Mma B§{OZo AgVmV.

MI26 : ho a{e¶Z ~ZmdQ>rMo XmoZ Q>~m}emâQ> B§{OZ
Agbobo AdOS> dmhVwH$sMo ho{bH$m°ßQ>a Amho.

MI25/MI35 : ho XmoZ Q>~m}emâQ> B§{OZo Agbobo
hëbm H$aUmao {MbIVr JmS>çm/aUJmS>m {damoYr
ho{bH$m°ßQ>a Amho.

34

MoVH$ … ho EH$ B§{OZ Agbobo hbHo$, ’«|$M ~ZmdQ>rMo
Q>ohiUr ho{bH$m°ßQ>a Amho.

MI17-V5: ¶m ho{bH$m°ßQ>ada hdmB© dmhVwH$sgmR>rMr
Bbo³Q´>m°{ZH$ CnH$aUo, hdm‘mZ{df¶H$ aS>ma hr
CnH$aUo AgVmV. VgoM amÌrÀ¶m doir H$m¶©dmhr
H$aVmZm Am{U Q>ohiUr Xaå¶mZ ho{bH$m°ßQ>aÀ¶m
nm¶bQbm amÌrÀ¶m doir aUm§JUmdarb Ñí¶o
nmhʶmgmR>rMo Jm°Jëg {Xbobo AgVmV.

VoOg … ho ^maVr¶ ~ZmdQ>rMo ñdXoer hbHo$ bT>mD$
{d‘mZ Amho. ^maVr¶ dm¶wgoZoV VoOg {d‘mZ B. g.

2016 ‘ܶo g‘m{dîQ> H$aʶmV Ambo Amho.

{MVmh … ho ’«|$M ~ZmdQ>rMo EH$ Q>~m}emâQ> B§{OZ
Agbobo ho{bH$m°ßQ>a Amho. ¶m ho{bH$m°ßQ>aMo ‘w»¶

H$m¶© Q>ohiUr H$aUo d OI‘tMr Zo-AmU H$aUo

Amho.

Y«wd … ho ^maVr¶ ~ZmdQ>rMo dmhVwH$sMo ho{bH$m°ßQ>a éÐ … ho ^maVr¶ ~ZmdQ>rMo hbHo$ bT>mD$ ho{bH$m°ßQ>a
Amho. ho ho{bH$m°ßQ>a nd©Vr¶ joÌmV 6 hOma ‘rQ>a nd©Vr¶ joÌmV H$m¶© H$ê$ eH$Vo.
C§Mrda gj‘nUo H$m¶© H$ê$ eH$Vo.
¶m~amo~aM ^maVr¶ dm¶wgoZoH$S>o {d{dY àH$maMr
jonUmñÌo AmhoV.

35

CnH«$‘

1. ^maVr¶ dm¶wgoZoÀ¶m ¶wX²YH$m¶m©Mr ‘m{hVr dV©‘mZnÌo, ‘m{gHo$ d B§Q>aZoQ>À¶m ‘mܶ‘mVyZ g§H${bV H$am.

2. XþîH$mi, ^yH§$n d ‘hmnya B˶mXtgma»¶m Z¡g{J©H$ AmnËVt‘Yrb ^maVr¶ dm¶ygoZoÀ¶m H$m‘mMr ‘m{hVr dV©‘mZ
nÌo, ‘m{gHo$ d B§Q>aZoQ>À¶m ‘mܶ‘mVyZ g§H${bV H$am.

36

(3)^maVr¶ dm¶wgoZoH$S>o Agboë¶m jonUmóm§Mr {MÌo O‘m H$am d ‘m{hVr g§H${bV H$am. {MH$Q>dhrV {MH$Q>dm.
37

भया तयातील नया ल नकया या
38

CnH«$‘ याच्या याहया ्यान या वया

यालील नकया यात ् लयाच्या कमया ी ू ी त्या क न ्या ी कया् मवमव

39


Click to View FlipBook Version