งานสถาปัตฯกับงานสวัสดิการสังคม

งานสถาปตยกรรมกับงานสวสั ดกิ ารสงั คม

งานสถาปตยกรรมโดยท่ัวไปแลวมีหลักสําคัญท่ีจะตองพิจารณาเปนพ้ืนฐาน เชน
เดยี วกบั งานวชิ าชีพอื่น ๆ เชน กนั เชน ตองคาํ นงึ ถงึ Funnction เปน สาํ คัญ คือประโยชนใชสอย
ของอาคารและส่ิงกอสราง สง่ิ แวดลอ ม ในการออกแบบสิง่ กอสรา งนนั้ ๆ กอนที่จะออกรปู แบบ โดย
เฉพาะอยา งยงิ่ งานสาํ หรบั บคุ คลกลมุ พเิ ศษ เชน คนพิการ คนชรา เด็กออน ฯลฯ จําเปนจะตอง
ศึกษาวิเคราะหอยางลึกซง้ึ เปน พิเศษ เพือ่ ใหตรงกับธรรมชาติ ลักษณะของผอู ยอู าศัยและการใช
ประโยชน

ดงั นน้ั งานสถาปต ยกรรม ที่นาํ มาใชก ับงานสวสั ดกิ ารสงั คม โดยเฉพาะงานในภารกิจ
ของกรมประชาสงเคราะห ซง่ึ มกี ลมุ เปา หมายทเ่ี ปน ผูดอยโอกาสหลากหลายประเภท และมกี ารให
ความชว ยเหลอื ในหลายรูปแบบ เชน การรับอุปการะเลีย้ งดูในสถานสงเคราะห การจัดฝกอาชีพ จงึ
มีความจําเปนตองมีการออกแบบและจัดสรางอาคารสถานที่ของสถานสงเคราะห และศูนย
ฝก อาชพี ใหเ หมาะสมกบั ผูด อยโอกาสแตล ะประเภท กรมประชาสงเคราะหจ ึงมคี วามจําเปนตองใช
นักวิชาชีพทางดานสถาปตยกรรมเพื่อรับผิดชอบงานดังกลาว มาตั้งแตเริ่มกอตั้งกรมประชา
สงเคราะห เมือ่ ป พ.ศ. 2483

หลกั การและปรัชญาในการออกแบบ (Theory+Concept ในการ DESIGN)

ในการออกแบบกอสรา งอาคาร สถานทสี่ ําหรบั ใหบ ริการผูดอยโอกาส ประเภทตา ง ๆ
ของกรมประชาสงเคราะห นักสถาปนิกมหี ลักการและปรชั ญาในการออกแบบ ดงั นี้

การออกแบบสถานสงเคราะห เปนงานการใหบ ริการทางดานสงั คมสงเคราะห เปน
การสงเคราะหช วยเหลอื ผูท่ชี ว ยเหลอื ตนเองไมไ ด ยากจน แรน แคน ขาดท่ีพ่ึง ไรญาตขิ าดมิตร มี
โรคภยั เบยี ดเบียน ขาดความรู ไมม อี าชีพใด ๆ ท้ังส้ิน ปรัชญาในการออกแบบจึงแตกตางไปจาก
การออกแบบอาคารประเภทอืน่ ๆ ฉะน้นั การออกแบบอาคาร สถานท่ี จึงตอ งเสริมสิง่ ท่ขี าดไปเพ่ือ
เปน การแกป ญ หาอันดับแรก คือ

1. ความอบอนุ
การจัดอาคาร สถานท่ี ควรใหมีลักษณะรมรื่น เปนสัดสวน มีลักษณะ

DOMESTIC อยาจัดผังบรเิ วณในลกั ษณะ SEMETRICAL หรือ EQUAL BBALANCE ฯลฯ ควร
จดั ในรปู ของ FREE FROM PLANNING เพอ่ื ใหม คี วามรสู กึ เหมอื นอยกู บั บา น ชว ยในดา นจติ ใจไดม าก

2. ความปลอดภัย
ผรู บั การสงเคราะหท ุกประเภทยกเวนเด็กชาย และเดก็ หญิงซึ่งมีรางกายปกติ

จะตอ งไดรับการดแู ลเปนพเิ ศษ เพราะ HANDICAP ไปทกุ อยาง การออกแบบอาคารและสถานท่ี

2

ตอ งคาํ นงึ ถงึ ความปลอดภัยเปนทสี่ ดุ นบั ต้งั แต CIRCULATION การใชว ัสดกุ บั อาคาร เชน การ
ปพู น้ื การใชสขุ ภณั ฑ การละระดบั พ้นื อาคาร หากไมจาํ เปน ควรใช RAMP (ทางลาด) เพ่ือให
WHEEL CHAIR ขนึ้ ได โดยเฉพาะบนั ไดสวนหนง่ึ จะตองมรี าวจบั หองนํา้ -สว ม ตองมีขนาดประตู
พอท่จี ะใหร ถ WHELL CHAIR เขา ได และจะตองมีราวจับยดึ เหนี่ยวทีจ่ ะทิง้ ตวั ขนึ้ นง่ั บนสขุ ภณั ฑ
แบบสว มชกั โครก ฯลฯ

3. การจัดสิง่ แวดลอ ม
ควรเลอื กสถานที่ใหโปรง เพราะหากแออัด การ VENTILATION ไมดพี อ จะเกดิ

โรคภยั ติดตอและกอความรําคาญกบั ผทู ี่อยูใ กลเคียง การกาํ จดั สงิ่ ปฏกิ ลู นับวาควรอยา งยง่ิ ที่
จะตอ งวางระบบใหเหมาะสมถกู ตอ งตามหลักวชิ าการ เพอื่ สุขลกั ษณะของผอู ยใู นสถานสงเคราะห

4. การจดั ระเบยี บในการอยูรว มกนั
การอยูดวยกันเปนจํานวนมาก จําเปนที่จะตองจัดระเบียบ มีแบบมีแผนและมี

วินัย แตเราจําเปนจะตองฝกฝนใหผูรับการสงเคราะหไดชวยเหลือตนเอง โดยเฉพาะสถาน
สงเคราะหเด็ก เม่ือครบเวลาที่กําหนดใหเด็กจะตองออกไปอยูภายนอกสถานสงเคราะห จะไดม ี
ความแกรงในการฝา ฟน อุปสรรค ทัง้ นกี้ ารฝก อาชพี จึงจําเปน อยา งยง่ิ ทสี่ ถานสงเคราะหจะจดั ใหม ี
ขน้ึ ทง้ั นจ้ี ะตอ งสอนใหผรู บั การสงเคราะหร จู กั พัฒนาการอยูอาศัยในอาคารสมัยใหมดว ย

5. การวางแผนจัดทาํ MASTER PLAN
โดยปกตสิ ถานสงเคราะหมักจะมีปญหามากขนึ้ ทกุ ป เพราะจาํ นวนประชากรของ

ประเทศหรอื ของโลกไดทวขี ึ้นอยางรวดเรว็ ปญหาทางสังคมกย็ อ มจะมีมากขนึ้ เปนเงาตามตวั จึง
จาํ เปน ตอ งรับผรู บั การสงเคราะหเ พ่ิมเปนประจาํ ทกุ ป ดังน้นั การจัดทาํ MASTER PLAN ในการจดั
วางจงึ ตอ งเตรยี มพรอ มเทาทพี่ ืน้ ท่ีมีอยูเพ่อื การปรบั -ขยายไวล ว งหนา และทนั ทว งที

6. ชนิดและแบบของอาคาร
เนื่องจากอาคารประเภทนี้เปนอาคารของทางราชการ การออกแบบอาจจะมีขอ

จาํ กดั คอื ตอ งมีลักษณะงา ย เรยี บ แตดูสงา แตก ็ยงั ตอ งคาํ นึงถึงการปอ งกนั แดด-ฝน เชน อาคาร
ท่ัวไป การใหสีหรือการเลือกใชวัสดุจะตองดูเรียบรอยกลมกลืน (HARMONY) ไมไดโลดโผน
สาํ คญั ทส่ี ดุ คอื ขอใหค ํานงึ ถงึ ขอเทจ็ จรงิ ท่ีวา อาคารหลงั หน่ึงจะตองรบั การสงเคราะหเปนจํานวน
หลายคน ระบบการกอสรา งตอ งม่ันคง แขง็ แรง ดแู ลรักษางาย โดยเฉพาะระบบการระบายนาํ้
ระบายส่ิงโสโครก สวนความสูงหรือจํานวนช้ันของอาคารประเภทสถานสงเคราะหควรคํานึงถึง
ประโยชนใ นการใชส อยของอาคาร งานออกแบบอาคารประเภทนเ้ี หน็ ควรแยก ดงั นี้

3

อาคารชัน้ เดียว ควรจดั ใหก บั สถานสงเคราะหคนชรา และสถานสงเคราะห
คนพกิ าร-ทพุ พลภาพ เพราะคนชราและคนพกิ ารมสี ภาพรางกายและสขุ ภาพไมแ ข็งแรงเพียงพอที่
จะข้นึ ลงบันไดไดอ ยา งปลอดภยั

สว นสถานสงเคราะหอ ื่น ๆ ดจู ากความเหมาะสม สถานท่ี จาํ นวนผูรับการสงเคราะห
เปน ฐานในการพจิ ารณา

สว นประเภทของอาคารในสถานสงเคราะหตองมโี ดยท่ัวไป คือ

1. ทที่ าํ การ
ทที่ าํ การกเ็ หมอื นท่ที ําการโดยทัว่ ไปของสถานที่ราชการ ซึ่งประกอบดวยหอง

ผปู กครอง หอ งนกั สังคมสงเคราะห แผนกธรุ การและการเงนิ -บญั ชี หอ งเกบ็ วสั ดุ-ครุภัณฑ สถานท่ี
ตอ นรบั แขกผมู าเย่ียมเยียน และหองนํา้ -หองสวม

2. อาคารนอน
คอื สถานทอ่ี ยหู ลบั นอน โดยปกติมกั จะจดั ใหเ ปนเรือนนอนอยรู ว มกนั 25 คน,

50 คน และมากทสี่ ดุ 100 คน ซงึ่ ในทางสงั คมสงเคราะห ถือวา ความอบอุนมสี วนสําคัญในการ
พฒั นาจติ ใจเปน อยางมาก ไดใ หข อ คดิ วาการออกแบบอาคารนอนควรมีลกั ษณะเล็ก จะไดอยูใ กล
ชดิ และใหอ าคารมีลกั ษณะคลายบาน และในอาคารนอนนนั้ จะตองมีหอ งผคู วบคมุ ดแู ลอยา งนอ ย
1 คน ทาํ หนา ทเ่ี ปน พอ -แมบ า น มหี องนาํ้ เปน สว นสัด โดยเฉพาะในแตละอาคารนอน ประกอบ
ดว ยหอ งนาํ้ -หอ งสว ม สาํ หรบั ผูรับการสงเคราะห อาจจะสรา งไวในสว นหน่งึ สว นใดของอาคาร
หรอื จะสรา งไวใกลเคยี งกส็ ุดแลวแตจ ะพจิ ารณาจากสงิ่ แวดลอ มและความเหมาะสม ในการอยูรวม
กนั เปน สว นมาก เพอื่ สะดวกตอ การจดั ทีน่ อน กม็ ักจะใชเ ตยี งเดย่ี วพรอมตูเก็บสัมภาระไวในเตยี ง
เพอื่ จาํ กดั พน้ื ทไ่ี ดม าก ระบบปอ งกนั ยุงและการถา ยเทอากาศใชว ิธที าํ บานมงุ ลวด

3. โรงอาคาร-ครัว
สถานสงเคราะหโ ดยทว่ั ไปจะใหญห รือเล็ก ขึน้ อยกู ับจํานวนผูรบั การสงเคราะห ซ่ึง

จะมตี ง้ั แต 100, 200, 300 และ 500 คน โรงอาหารและโรงครัวจึงนับวาจะตอ งมีขนาดสอดคลอ ง
กบั ขนาดของสถานสงเคราะห และวธิ ีการแกป ญ หาซ่งึ มีทางกระทําได คอื รับประทานอาหาร จัด
ใหร บั ประทานเปน สองผลดั สว นโรงครวั นนั้ จะตอ งคงท่ี เพราะปรุงอาหารพรอมกันในเวลาเดยี วกนั
ดว ย ระบบเตาหงุ ตม เดมิ เมื่อ 20 ปมาแลว ใชแกลบและฟน เปนเช้ือเพลงิ ซึ่งปจ จบุ ันเห็นวา เปน การ
ยากทจี่ ะหาเชอ้ื เพลงิ ตามท่กี ลา วมาขา งตน ไดห ันมาใชแ กสแทน การทาํ อาหารจงึ ใชภ าชนะขนาด
ใหญ นบั ตงั้ แตการหงุ ขาว จนกระท่ังปรุงอาหาร

4

4. อาคารพยาบาล
นับวาจําเปนมากสําหรับสถานสงเคราะห สวนขนาดจะใหญห รอื เล็ก ขน้ึ อยูกบั

ประเภทของสถานสงเคราะห แตท ีน่ บั วา สําคญั และละเอียดออน คอื สถานสงเคราะหเ ด็กออ นจะ
ตอ งแยกเตยี งพยาบาลไวใ หม ีจํานวนเพียงพอ และแยกหองใหเ ด็ดขาด ในกรณีทเี่ ด็กเปนโรคตดิ ตอ
การจดั อาคารพยาบาลโดยทว่ั ไป ก็จะประกอบไปดวย หองแพทย หอ งตรวจโรค อาจจะมจี ํานวน
ตง้ั แต 1-3 หอง หอ งจายยา หอ งลา งแผล และหอ งนํ้า-หองสว ม

5. กลมุ บานพกั เจา หนาที่
แตละสถานสงเคราะหจะตองมีเจาหนาท่ีหลายระดับ ต้ังแตผูปกครองสถาน

สงเคราะห โดยปกติแลวจะเปนอาคารหลังเดี่ยว 3 หองนอน ผูชวยผปู กครอง โดยปกตแิ ลว จะ
อาคารหลงั เดย่ี ว 2 หอ งนอน นอกนนั้ มักจะเปนอาคารเรอื นแถวสาํ หรบั เจา หนาท่ีระดบั 4 ลงมา
และเรอื นแถวคนงานหรือลกู จาง ไดแ ก ภารโรง แมค รวั ยาม คนขับรถ ฯลฯ อตั รากาํ ลังที่สมดลุ ย
โดยปกตแิ ลว ผรู บั การสงเคราะห 10 คน ตอ เจาหนาท่ีระดับปฏิบตั ิงาน 1 คน

6. โรงฝก งานหรือโรงฝก อาชีพ
จะมเี ฉพาะสถานสงเคราะห ประเภทท่สี ามารถจะพัฒนาได เชน สถานสงเคราะห

เดก็ ชาย สถานสงเคราะหเด็กหญงิ สถานสงเคราะหคนพกิ าร สถานสงเคราะหหญงิ ไรอาชพี และ
สถานสงเคราะหค นไรท ่ีพ่งึ เฉพาะผูทมี่ ิไดป ว ยรุนแรง

7. อาคารเรียน
จะมเี ฉพาะสถานสงเคราะหเด็กชาย และหญงิ และหญิงไรอาชีพเทา นนั้ เพราะ

กาํ หนดใหเ รยี นหนงั สือภาคบงั คับดว ย ทงั้ นีไ้ ดรับอนุญาตและควบคมุ ดูแลจากทางกระทรวงศึกษา
ลกั ษณะอาคารเรยี นก็เหมอื นกบั อาคารเรียนท่วั ไป

8. หอ งนํ้า-หองสวม
การอยกู นั เปน กลุมใหญ เปน จํานวนรอ ยคน นบั วา เปนปญ หาใหญ ตอ งมใี หเพียง

พอและมรี ะบบที่ดี ดแู ลรกั ษางา ย และสะอาด โดยประสบการณถาจะใหเ หมาะสมท่ีสุด หองสวม
ควรจะมอี ยา งนอย 1 หอ ง ตอ 5 คน ระบบการจดั หองนา้ํ ในภาวะจาํ กัดพน้ื ท่ี อาจทําเปน หอง
อาบนาํ้ รวม โดยเฉพาะสถานสงเคราะหคนไรท่ีพ่งึ เจาหนาทสี่ ามารถควบคุมดแู ลไดด วย

9. ลานซกั ผา -ลานตากผา
การซกั ผา เปน การซกั รวมกัน สําหรับผูท ไ่ี มส ามารถชวยเหลือตนเองได เชน สถาน

สงเคราะหเ ดก็ ออ น คนชรา ฯลฯ ทางราชการดาํ เนินให สว นผูรบั การสงเคราะหท ี่สามารถทําเองได
ทางสถานสงเคราะหเตรียมสถานท่ีไวใหเพื่อสะดวกตอการควบคุมดูแลระบบระบายน้ํา ลาน

5

ตากผา เรามกั จะเทพืน้ ค.ส.ล. ใชเ สาทอนํ้าประปา และใชลวดขนาดใหญข ึงเปนราวสาํ หรบั ตากผา
กลางแจง

10. รวั้
เปน เครอ่ื งชแี้ นวเขตสถานสงเคราะห ซงึ่ สถานสงเคราะหแ ตละแหงจะใชวัสดุทาํ

รว้ั ชนิดและความสูงของร้วั ตา งกนั
หากเปน รวั้ สถานสงเคราะหเด็กชาย-หญิง รั้วปกติสงู โดยเฉล่ีย 2.00 ม.
สถานสงเคราะหคุมครองสวัสดิภาพเด็ก และสถานสงเคราะหหญิงไรท่ีพึ่งจะ

ตอ งเปน รว้ั สงู เพราะปองกนั เด็กหนี โดยเฉพาะในเวลากลางคืน จะตองมปี อมยามรกั ษาการดแู ล
การกน้ั รวั้ หรอื การแบง เขตพืน้ ท่ีภายใน อาจจะตองมขี ้นึ เชน สถานสงเคราะห

คนไรท พี่ ง่ึ เพ่อื สะดวกตอ การควบคมุ ลักษณะของรวั้ นี้ขน้ึ อยูกบั ดลุ ยพินิจของผูออกแบบวาจะใชร ้วั
โปรง หรอื รว้ั ทบึ แตก ารแบงเขตภายในสถานสงเคราะหอ ่ืน ทไ่ี มจ าํ เปน จะตองคอยควบคุมดูแล อาจ
จะใชก ารปลูกระดบั ไมเปนแนวกไ็ ด

11. ที่สนั ทนาการ
หากสามารถจดั ใหมีได จะมีประโยชนมากสําหรบั สถานสงเคราะหเ ด็ก เพราะจะ

เปน ทส่ี าํ หรบั เลน กฬี าในรม พลศกึ ษา การแสดงกจิ กรรมตา ง ๆ รวมท้งั การจดั การประชุมช้ีแจงการ
ปฏบิ ตั งิ านกบั เจาหนาที่และผรู บั การสงเคราะหไ ดอกี ดวย ถอื วาเปน อาคารอเนกประสงค

12. สวน-ทวี่ าง
นบั วา มคี วามจาํ เปนที่จะตองจัดใหมี ซง่ึ มใิ ชจ ะตองจัดสวนโดยเฉพาะ แตหมาย

ถงึ การวางผงั การจดั ทางเดนิ (PAVEMENT) การแบง การใชพ นื้ ท่ี การปลูกไมใหญเพอ่ื รมเงาและ
ไมผล การขุดสระหรือบอนํ้าเพื่อกักเก็บน้ําไวในฤดูแลง แตม ขี อ จาํ กดั หากจะมขี ้นึ ตองคํานึงถงึ
ความปลอดภยั โดยเฉพาะสถานสงเคราะหคนไรท พ่ี ง่ึ โดยจดั ทํารัว้ โปรงกัน้ ฯลฯ

13. ระบบน้าํ ใช
โดยปกติสถานสงเคราะหที่อยูในเมืองไมคอยมีปญาเพราะสามารถใชระบบ

สาธารณปู โภค ทที่ างรัฐจดั หาให แตสถานสงเคราะหท ่อี ยหู า งไกลนั้น จะตองใชระบบการขุดเจาะ
บอ บาดาล หรอื การจดั กักเกบ็ นํา้ สะอาดและจัดทาํ นา้ํ สะอาดไวใชในสถานสงเคราะห โดยเฉพาะ
แตว ธิ นี เี้ ปน วธิ ที ีส่ นิ้ เปลอื งคา ใชจ า ยและอตั รากําลังเปน อยางมาก

14. ระบบไฟฟา
การใชกระแสไฟฟา ในสถานสงเคราะหน ับวา จาํ เปน อยางมาก เพราะมผี ูร บั การ

สงเคราะหแ ละครอบครวั เจา หนา ที่อยูเปนจํานวนมากดวย ตลอดจนมกี ารใชกระแสไฟฟาในการฝก
อาชพี หมอ แปลงไฟฟา ตอ งไดขนาดพอเหมาะ การจัดใหม ีแสงสวา งโดยใหม กี ารปก เสารอบสถาน

6

สงเคราะห เพื่อการควบคมุ ดแู ล ตลอดจนความปลอดภยั ในทรพั ยส ินทางราชการ พาดสายและติด
ไฟแสงสวา งเปน ระยะท่ัวสถานสงเคราะห ควรจัดใหม ีมเิ ตอรส าํ หรบั วัดกระแสไฟฟาสาํ หรับบานพัก
เจา หนา ไวด ว ย เพราะทางราชการจะจายคากระแสไฟฟา ใหแกการไฟฟา เฉพาะทีเ่ ก่ียวกบั ราชการ
เทา นนั้ มไิ ดค รอบคลมุ ไปถงึ บานพกั เจาหนา ท่ีดวย

15. ถนน
ในทนี่ ี้ หมายถงึ ถนนสายในสถานสงเคราะห หากเปน สถานสงเคราะหขนาด

เลก็ กไ็ มค อ ยจะมปี ญ หาแตหากเปนสถานสงเคราะหข นาดใหญ จะตองจัดระบบใหดเี พราะอาจจะ
กอใหเกิดอันตรายถึงผูรับการสงเคราะหได ควรแยกเขตก็จะดีมาก ใหมีถนนเฉพาะในสวน
SERVICE จรงิ ๆ

การออกแบบอาคารสถานทส่ี าํ หรบั สถานสงเคราะหคนพิการและทพุ พลภาพ
เพื่อใหมองเห็นภาพงานสถาปตยกรรมในงานสวัสดิการสังคม อยางชัดเจน จะได
นาํ เสนอการออกแบบอาคารสถานท่สี าํ หรับสถานสงเคราะหคนพกิ ารและทพุ พลภาพ ซึง่ ประโยชน
ใชส อยสาํ หรบั อาคารของคนพิการน้ัน นับวาละเอยี ดออ นมากกวา งานสถานท่ีอ่นื ๆ โดยเฉพาะคน
พกิ ารทม่ี ลี กั ษณะรางกายทีไ่ มค รบบรบิ รู ณ และตองชว ยตัวเองมากที่สุด การจัดผงั บริเวณนี้ เรา
ตอ งจดั ใหเ ปนระเบียบ สวยงาม เพอ่ื ใหค นพกิ ารมีความสุขในการอยู เราตองแบง ลกั ษณะอาคาร
ออกเปน ประเภทและชนดิ คือ อาคารนอน อาคารท่ที ําการ โรงอาหาร ท่เี รยี นหรือท่ีฝก อาชพี รวม
ไปถึงอาคารที่เก่ียวกับเจาหนาท่ีซึ่งดูแลและควบคุม รวมถึงสวนสัมพันธกันระหวางอาคารตอ
อาคาร

ความสวยงามของการจัด Lay out หรอื ผงั บรเิ วณอาคารเพื่อการสงเคราะหน ้ี นบั วา
จะชวยดานจิตใจเปนอันมาก เพราะวาผูรับการสงเคราะหทุกคน หากอาคารไมมีระเบียบ ไมมี
ความสวยงาม หรือไมม ีการจดั สวนหรือบรเิ วณใหเรียบรอยแลว คนพิการก็จะเกิดความรสู กึ ที่ไมส ุข
ในแงข องเรอื่ งอารมณกจ็ าํ เปน อยา งยิ่งทจ่ี ะตองพถิ พี ถิ นั ไมใ ชจะสรา งอาคารใหแ ตพ ออยไู ดเ ทา นน้ั
และเน่ืองจากรัฐบาลใหงบประมาณสําหรับการกอสรางอาคารเพ่ือคนพิการนอยมาก เทาท่ีเรา
ปฏบิ ตั อิ ยูก็ทําตามกาํ ลังท่เี ราทาํ ได

งานทคี่ ลา ย ๆ กนั คอื งานสงเคราะหคนชรา ทาํ นองเดยี วกับคนพกิ าร ลักษณะงาน
ออกมาก็ควรจะมีความรูสึกที่ใหความรมเย็นแกผูรับการสงเคราะห ขอกลาวเฉพาะตัวอาคาร
ลกั ษณะของตวั อาคารสาํ หรับคนพิการบานเราน้นั ผมเห็นวาควรจะเปน อาคารช้นั เดยี วและไมค วร
สูงเกินไป ใหดูแลรักษาไดสะดวก คืออยาทําอาคารใหซ บั ซอนและวิธที ดี่ คี อื การจัด Lay out
ระหวา งอาคารตอ อาคารใหเ ชือ่ มโยงกัน โดยเฉพาะทเี่ รียกเปน ภาษาองั กฤษวา มี Gover way
เชอื่ ม คอื ตอ งมสี ง่ิ ปกคลมุ มีราวจับ เพอื่ ใหค นพกิ าร สามารถชวยตวั เองไดม ากท่สี ดุ โดยปกตแิ ลว

7

ถาเผ่ือวาผูท่ีไมคุนเคยกับการออกแบบอาคารประเภทนี้มักจะมีปญหาเร่ืองละเลยถึงเรื่องการทํา
ราวจบั ใหคนพิการ ซึง่ อาจเปนอนั ตรายไดโ ดยนกึ ไมถงึ

การแบง อาคารควรแบง เปนชนดิ ของอาคาร คอื พยายามจัดรวมกลุมของอาคารแยก
ประเภท เชน อาคารนอน อาคารทที่ ําการ ฯลฯ แยกกนั แตม ี Gover way เช่ือมแตล ะ Cover way
นี้ไมควรสูงหรือลาดชัน ควรพยายามใหมีทางลาดและทางลาดน้ันควรจะมีผิว ซึ่งไมลื่นอาจจะ
ตเี สน หรอื ใชผ วิ วสั ดใุ หสะดวกตอการท่ีคนพกิ ารจะไมล ่นื ลงมา ซ่งึ เปนเร่อื งจาํ เปนมาก อาคารน้ี
ควรมจี าํ นวนขน้ั บันไดนอ ยท่ีสดุ หรอื ไมมีเลยย่ิงดี ปกตอิ าคารสาํ หรับคนธรรมดานนั้ มักจะใชบ นั ได
บางแหง ผรู บั การสงเคราะหบ างคน ถา เปน ทางลาดหรอื Ram นก่ี อ็ าจชว ยตัวเองไมได อาจจะตอง
ใชบันไดบาง แตบันไดนั้นตองมีขั้นกวางตามมาตรฐาน และไมลาดชันจนเกินไปและนอยขั้น
ทสี่ ดุ ดว ย

สว นตวั อาคารควรนึกถงึ เร่ืองการระบายอากาศ เพราะอาคารชน้ั เดียวมกั จะมีปญ หา
เรอื่ งการระบายอากาศมาก เราจะสงั เกตเหน็ วาอาคารผูร ับการสงเคราะหตางๆ มักจะเปนอาคาร
2 ชน้ั เพราะเราใชช นั้ ลา งเปนทพี่ ักผอนของผรู บั การสงเคราะห โดยเฉพาะงบประมาณแผนดินมี
นอ ย เราพยายามทาํ อาคาร 2 ช้ัน ๆ ลางโลง ชั้นบนเปนท่ีพกั นอน ชน้ั ลางเปน Multipurpose คือใช
ไดท กุ อยา ง เปน ทรี่ บั ประทานอาหาร เปนทนี่ งั่ เลน ทอ่ี า นหนังสือ อาคารคนพกิ ารเราไมส ามารถทํา
อยา งนน้ั ได เพราะมีปญหาเร่ืองการใชรถเขน็ บาง การใชไ มพยงุ ตัวบาง ก็จําเปน ตองเปนอาคาร
ชนั้ เดยี ว แลว เรอื่ งอากาศถายเทอากาศในอาคารนั้น ในภาษาองั กฤษเรียกวา Gross Ventilation
คือการจดั Lay out ทดี่ จี ะตอ งวางอาคารใหถูกทิศทางลม คอื มักจะวางอาคารทางยาวไวท างเหนือ
ได เพอื่ ใหล มไดร ับจากทางทศิ ใตไปทางทศิ เหนือ หรือตะวนั ตกเฉียงใตไ ปสทู ศิ เหนือเปนสงิ่ สาํ คัญ
มาก วธิ แี กป ญ หาอันนี้นบั วาชว ย ไดม าก ปกตแิ ลวความรสู กึ ของคนไทยมักจะคดิ วา อาคารชัน้
เดยี วตอ งสงู หรอื มสี วนสูงมาก ความจรงิ เปน สง่ิ ท่เี ขา ใจผิด เพราะวาจากการทดลองและการ
วเิ คราะหแ ลว ระดับลมทจ่ี ะพัดผาน ตัวเรานี้ ระดับไมเ กินศรี ษะเรา คอื ระดับ 2 เมตร เปน ลมทพี่ ัดดี
ทส่ี ดุ จากการวเิ คราะหนแ้ี ตค วามสงู ไมมสี วนสําคญั สาํ หรับตัวอาคารมากนัก นอกจากความรูสึก

เรามกี ารกอ สรา งดวยวิธีแผนใหม พยายามใชฝ าเพดานหรือวัสดทุ ี่มุงหลังคานั้น โดย
ใหม อี ากาศถา ยเททม่ี งุ หลงั คาดวย เราเรียกวา คือเราเปด ชอ งระบายอากาศใหล มพดั ไดตลอด จะ
ชว ยใหค นทรี่ บั การสงเคราะหนนั้ ไดอยูอยา งสุขสบาย วัสดุท่ีใชบ รุ ะหวางฝาเพดานกับตัวหลงั คาน้ัน
เราเรยี กวา Alumimium Foid เปน วสั ดบุ างและมีกระดาษตะกวั่ หุม พอความรอนสะทอนจาก
หลงั คามาสฝู า เพดาน จะสะทอนกลบั ชว ยใหล ดความรอ นภายในอาคารไดม าก แตเ นื่องจากบาง
ครง้ั เราไมส ามารถทาํ เชน น้ันได เพราะวามรี าคาแพง บางทีเราตอ งแกป ญหาดว ยการทําฝาเพดาน
ภายนอกอาคารต่าํ ใหมีชอ งระบายอากาศใหลมพดั ออกจากดา นหนงึ่ ไปอีกดา นหนึ่งกส็ ามารถจะ

8

แกป ญ หาได ซง่ึ เราถือวา เปนสงิ่ สําคัญสาํ หรับอาคารมาก หรอื สมมติวา เราวางผงั ไมถ ูกตอ ง การ
สรางอาคารสําหรับคนพิการน้ีมักจะตองมีปญหาเร่ืองอากาศอบอาว ก็จะอยูไมสะดวกสบายเชน
กัน

สวนสําคัญที่สุดของอาคารสําหรับคนพิการก็เหมือนกับอาคารท่ัวไป ท่ีสาํ คัญมเี รอื่ ง
Installation คอื การตดิ ตงั้ อุปกรณก ารอยูอาศยั โดยเฉพาะคนพกิ ารนน้ั ไมส ามารถจะใชมอื เทา
หรือสวนตางๆ ของรางกายในการปดเปดประตูหนาตางก็ดี หรือในการใชอุปกรณอ่ืนๆ ก็ดี
เปน เรอื่ งสาํ คญั มาก จะตองพยายามทําระดบั ทแ่ี กจะชว ยตัวเองใหไ ดม ากท่ีสุด และตอ งใหนึกถึง
ความปลอดภัยโดยเฉพาะผูรับการสงเคราะหมักจะมีปญหาเรื่องเอ้ือมไมถึงบาน ฯลฯ กระจกมี
บานเกลด็ ไมควรใช พลาดไปจะตองไดร ับบาดเจ็บ ตองมที ่ตี ดิ ตัง้ เชน กลอน กุญแจตางๆ อยูใน
ระดับต่าํ กวาคนธรรมดา

ขอสําคัญท่ีสุดของงานสถาปต ยกรรมและการออกแบบเพอ่ื คนพกิ ารนี้ กค็ ือเรอ่ื งการ
ใชวัสดุ รองลงมาจากการติดต้ังอุปกรณ วัสดุท่ีใชปูพ้ืน ปกติเราใชกระเบ้ืองยาง กระเบื้องน้ีมี
ความลน่ื พอควร หินขดั ไมค วรใชสําหรบั อาคารคนพิการ ควรใชวสั ดุที่มลี ักษณะที่ไมล ื่น กระเบอื้ ง
ยางพอใชได กระเบ้ืองผิวมันไมค วรใชกระเบือ้ งท่ีมผี วิ หยาบๆ

หอ งนาํ้ คนพกิ ารมีปญ หามาก หอ งนํ้าปกตโิ ดยทว่ั ๆ ไปแลว ประตูมขี นาดประมาณ
70 ซม. แตขนาดของ Wheel Chair ทใ่ี ชอ ยไู มสามารถเขา ไปได เพราะเลก็ เกนิ ไป ควรจะตอง
ไมต าํ่ กวา 90 ซม. หรือ 85 ซม. เปนอยางนอ ย และในหองนา้ํ นี้ควรคิดเรื่องเปลีย่ นระดบั ไมควรให
มีเลย ถึงแมวาจะมีปญหาเมื่อแกใชน้ําแลวเลยออกมาขางนอก เราตองหาวิธีอ่ืนควรจะทําเปน
ระดบั เดยี วกันตลอด ตัวสวมควรใชแ บบฝร่ัง คือนง่ั ราบแตมีปญหาสาํ หรับคนรับการสงเคราะห คือ
ไมส ามารถใชไ ด เพราะบานเราไมเ คยใช แตอยางไรก็ตามควรมีการแนะนาํ ใหใ ช เพราะชว ยพยงุ ตวั
ไดง า ยและทาํ ราวใหจ บั อปุ กรณท ใี่ ชใ นหอ งนาํ้ โดยปกตใิ นตางประเทศมักจะทําเปนลักษณะแขวน
จากเพดานลงมา โดยทําเพดานใหตํ่าและมีอุปกรณด ังกลาว เพ่ือให คนพกิ ารไดเ หนีย่ วตวั จาก
Wheel Chair ไปหาตวั สว มไดใ นบานเราอาจจะไมท ําถงึ ขนาดน้นั แตอ าจทาํ ราวจับเพ่ือใหแ ก
เหนย่ี วตวั จาก Wheel Chair ไปหาแทนสวม จะชว ยแกไขไดพ อสมควร

กระเบ้ืองท่ีปูหองนา้ํ นับวา เปน สิ่งสาํ คัญเหลือเกนิ ถาเปน ไปไดควรทาํ ใหเปนแบบท่ีมี
ความสะดดุ นอ ยทส่ี ดุ กระเบอ้ื งท่ีปูนั้นตอ งโต อยา ใหม รี อยตอมาก เพราะวากระเบื้องจะมคี วามโคง
เปน คณุ สมบตั ิของตัว เราจึงตอ งพยายามจัดใหกระเบอ้ื งน้ันเรียบและมีรอยตอ นอ ยท่สี ุด

ลกั ษณะทอี่ าบนา้ํ คนพกิ ารบา นเราก็อาจจะไมค นุ เคยกบั การใชฝ ก บวั อยากใชแ บบ
ตกั อาบ ซงึ่ ไมคอยสะดวก ขอแนะนําใหใ ชแบบฝกบัว แตก ารตดิ ต้งั อปุ กรณข องใหอ ยูในระดับที่แก
จะใชไ ดค อื ตาํ่ พอเหมาะและอาจจะตกั อาบทั้งทีน่ ัง่ บน Wheel Chair เพราะมคี วามพิการมาก

9

ปญ หาเรอ่ื งการจดั เฟอรน เิ จอรสาํ หรับคนพิการ ซ่งึ เห็นวา สาํ คญั ถา ไมเคยผานงานนี้
เราจะไมท ราบ เชน บริเวณรับประทานอาหาร หรอื หองสมุดกต็ าม ควรจะใชโ ตะใหพ อเหมาะกับ
Wheel Chair ใหร ะดับโตะ นัน้ พอเหมาะกบั Wheel Chair นน้ั ๆ อยาไปออกแบบตามสภาพของ
เกา อขี้ องคนรางกายสมบูรณใชโ ดยท่วั ไป ใชค วามสงู ของโตะ ประมาณ 0.72 ม.

อาคารไมค วรมีลักษณะคลายโรงพยาบาล ในทฤษฎีสมัยใหมใหมบี รรยากาศเหมือน
บา น อนั นถี้ อื วา เปนส่งิ สาํ คัญทีส่ ดุ ในการออกแบบอาคาร ถา เราทาํ อาคารสงู หรือเปน แบบราชการ
เกนิ ไป ทาํ ใหผรู ับการสงเคราะหไ มส บายใจนกั การใชวัสดสุ าํ หรับการกอ สรา ง ควรจะเปน ลกั ษณะ
ทเี่ รยี กวา Domestic คอื ใชไ มบ า งวสั ดทุ อ งถนิ่ เพอื่ ชว ยในดา นทจ่ี ะใหแ กลมื วา แกอยใู นสถานสงเคราะห
หรอื ศนู ยคนพิการ

การใหสีในอาคารสําหรับคนพิการชวยเปนอยางยิ่งในทางปฏิบัติท่ีเราใชอ ยนู ้ีบางครัง้
เราไมคํานึงวาอาคารลักษณะน้ันควรจะใชสีอยางไร ทางสถาปตยกรรมนี้นับวามีความสําคัญ
มากๆ สาํ หรบั เราใชสอี าคารแตละประเภท โดยเฉพาะคนพกิ าร คนชรา นัน้ มคี วามตองการในเร่อื ง
สแี ตกตา งกนั ออกไป สมมติวาในหอ งนอนสแี สดหรือเหลือง ถาเราไมมพี ื้นความรทู จ่ี ะใหแ ลวน้นั แก
อาจนอนไมห ลบั เลย เพราะสนี น้ั สะทอ นตา ทาํ ใหก ระบอกตาเปด กวาง ควรใชส ที ี่นุมและสบายตา
ไมควรใชสีขาวเพราะจะทําใหเกิดการระคายตา ไมควรใชสีที่นุมและสบายตา ไมควรใชสีขาว
เพราะจะทําใหเ กดิ การระคายตา สที ่ใี หอาคารน้นั ควรเปน สีทน่ี มุ ขอแนะนาํ ใหใ ชสฟี า เพราะจะทาํ
ใหอ ารมณแกเปลย่ี นสีแดง เหลอื งไมค วรใชสาํ หรบั อาคารนอน นอกเสยี จากวาโรงฝกอาชพี หรอื ท่ี
ฝก งานควรใหมสี ซี ่งึ ทาํ ใหแ กสดช่นื นิดหนอ ย เชน สีเหลอื งออ น เพ่อื ใหเกดิ ความต่ืนตัว ซ่งึ ผดิ กับ
อาคารนอนในหอ งอาหาร ถาเปนไปไดควรเปน สีเขียวออน เพราะชวยใหรบั ประทานไดมากและมี
ความรสู กึ วาอยากรบั ประทานอาหาร เปนการเชอ้ื ชวนใหม คี วามอยากทจ่ี ะรบั ประทานอาหาร

สรปุ แลว อาคารสาํ หรับคนพกิ ารนี้ จําเปนตอ งมคี วามละเอียดในการออกแบบ คอื
หลกั ใหญแลวควรจดั ผงั บรเิ วณใหรมร่นื ไมใ ชเฉพาะสรางอาคารแตเพียงอยา งเดยี ว วัสดตุ า งๆ และ
การติดตั้งอุปกรณควรเปนในลักษณะที่ทําใหชวยตัวเองมากท่ีสุด และมีความปลอดภัยมากที่สุด
ลักษณะของอาคารเปนในลักษณะคลายกับอยูบานมากกวาสถานสงเคราะห เพื่อเปนการบํารุง
จติ ใจและคลายความวิตกกงั วลตา ง ๆ

ปจจุบัน กรมประชาสงเคราะหไดจัดต้ังสถานสงเคราะหคนพิการและทุพพลภาพ
รวมทง้ั ศนู ยฟ น ฟอู าชพี คนพกิ ารขน้ึ แลว จาํ นวน 16 แหง โดยไดท าํ การปรบั ปรงุ ตวั อาคาร สง่ิ กอ สรา ง
และสภาพแวดลอมเพื่อใหผูดอยโอกาสไดรับประโยชนสูงสุดมาเปนระยะๆ ซ่ึงจําเปนตองใช
สถาปนกิ เปน ผูดําเนินการ

10

จะเหน็ ไดว า งานสถาปต ยกรรมมคี วามสําคัญอยา งยงิ่ ตอ งานสวสั ดกิ ารสังคม
และสังคมสงเคราะหในเร่ืองอาคาร สถานที่ และสิ่งแวดลอม นอกจากงานออกแบบ
อาคาร สถานท่ี ใหส ถานสงเคราะหแ ละศนู ยฝ ก อาชพี ใหก บั ผดู อ ยโอกาสประเภทตา งๆ แลว
สถาปนิกของกรมประชาสงเคราะหยังตองรับผิดชอบในงานนิคมสรางตนเอง และงาน
อนื่ ๆ ของกรมประชาสงเคราะหอ ีก เชน การสาํ รวจรงั วดั การวางผัง การสรา งซอม
สาธารณูปการ ตลอดจนการปรับปรุงอาคารสถานที่ทํางานและบานพักของขาราชการ
เปนตน

เอกสารอางองิ
• วนั ชาติ สวสั ด.ี “งานสถาปต ยกรรมกบั งานสวสั ดกิ ารสังคม”.นติ ยสารการประชาสงเคราะห.ปที่

40 ฉบบั ที่ 1 (มกราคม – กมุ ภาพนั ธ 2540) : 31 – 37.