میشـود واکسـن سـمپل اسـت کـه از مغـز گوسـفند، پـس از غیرفعـال کـردن ویـروس ،ایمنـی واکسـن را
بـز یـا خرگـوش تهیـه شـده و بـا حـرارت ۳۷درجـه بایـد آزمایـش کـرد کـه بـه طـور معمـول ،بـا تلقیـح
ســانتی گــراد بــا فنــل غیــر فعــال میشــود .ایــن بـه داخـل مغـز مـوش یـا پاسـاژ در کشـت سـلول
واکســن از سوسپانســیون مغــز غیــر فعــال شــده
خرگــوش تهیــه و بــا گلیســیرین و فنــل ترکیــب انجــام میشــود.
گاهــی وق تهــا حساســیت بــه بیمــاری هــاری در
میشــود. میـان حیوا نهـای غیـر بومی(اگزوتیـک) ،حتـی بیـن
بافت عصبی حیوان تازه به دنیا آمده گون ههــای همــان خانــواده نیــز متغیــر اســت .هــر
زمــان کــه ایمــن کــردن گون ههــای حیا توحــش
از آن جایــی کــه میلیــن موجــود در بافــت مغــز در برابـر بیمـاری هـاری ضـروری بـود بایـد اولویـت
حیوانهـای بالـغ ممکـن اسـت باعـث واکن شهـای را بــه واکســنهای غیرفعــال شــده یــا کشــته داد
آلرژیـک و فلـج پـس از واکسیناسـیون شـود ،از ایـن زیـرا واکسـنهای زنـده تغییـر یافتـه در گون ههایـی
رو ،اســتفاده از واکســ نهای تهیــه شــده از کشــت کـه مصـرف واکسـن برایشـان تاییـد نشـده اسـت
ویـروس روی باف تهـای عصبـی حیوا نهـای تـازه خطـر بیمـاری ناشـی از واکسـن را بـا خـود همـراه
بــه دنیــا آمــده پیــش از ایــن کــه میلیــن در ایــن دارنـد .دفـع ویـروس از حیوا نهایـی کـه ایـن گونـه
باف تهـا توسـعه یابـد ،آغـاز شـد .سوسپانسـیون مغـز واکســنها در آن هــا اســتفاده شــده گــزارش شــده
را ســانترفیوژ کــرده تــا برخــی پروتیی نهــا حــذف
شـوند.این واکسـنها شـامل مغـز مـوش شـیرخوار اسـت.
اســت وبــا اشــعه ماورابنفــش و یــا پروپیولاکتــون غلظــت زیــاد ویــروس هــاری در واکســ نهای
غیــر فعــال شــده الزامــی اســت .واکســنهای
غیــر فعــال میشــوند. غیرفعــال شــده را بایــد بــه صــورت زیــر پوســتی
کشت سلول یــا عضلانــی اســتفاده کــرد .در ایــن واکســنها از
موشهـای شـیرخوار تـازه بـه دنیـا آمـده کـه فاقـد
نو عهــای بســیاری از پیــش مادههای(سوبســترا) میلیــن حساســیت زا یــا ایمنوژنیــک بــوده اســتفاده
گوناگــون ســلولی وجــود دارد کــه بــرای تولیــد م یشــود .گاهــی وقتهــا در حیوانهایــی کــه بــا
واکســ ن هــاری کشــت ســلولی از جملــه کشــت واکسـن کشـته تهیـه شـده از مغـز مـوش شـیرخوار
ســلول اولیــه ،ســلول دیپلوئیــد و ســلول پیوســته ایمــن شــدند انســفالومیلیت گــزارش شــده اســت.
از آن جائــی کــه واکســنهای غیــر فعــال
اســتفاده میشوند(.جکســون ،2007 ،ص)509 شده(کشــته) دارای پادگ نهــای تکثیرناپذیــر بــوده
در حــال حاضــر بیشــتر واکســ نهای ســاخته شــده از ایـن رو ،تزری قهـای یـادآور الزامـی اسـت(.پاول،
هـاری از ویـروس کشـت سـلول بـوده و میـزان کـم
تـری از ایـن واکسـن هـا از بافـت عصبـی و تخـم ، 2003ص )1329
واکســنهای غیرفعــال شــده هنگامــی کــه بــه
مــرغ جنیــن دار تولیــد م یشــوند. تول ههــای ســگ و گربــه تزریــق شــدهاند ،ایمــن و
در مقایســه بــا واکســ نهای تهیــه شــده از بافــت
عصبـی ،واکسـن کشـت بافـت در گاو دارای ایمنـی مؤثــر بودهاند(.گرینــه ،2012،ص )192
مطلوبــی بــوده و دوره آن 3ســال است(.کنســتیبل، واکسـنهای غیرفعـال شـده یـا کشـته از منب عهـای
،2017ص)1238 مختلفـی تهیـه م یشـوند:
واکس نهای نسل دوم بافت عصبی حیوان بالغ
همـان گونـه کـه اشـاره شـد واکسـن اصلـی هـاری واکســن عمــدهای کــه هنــوز در آســیا اســتفاده
توســط پاســتور از نخــاع خشــک شــده خرگــوش
مبتـا بـه هـاری سـاخته شـد .بـرای سـالها ایـن
46
اغلــب ،ســویه فلــوری بــا پاســاژ زیــاد ( ) HEPدر واکســن تهیــه شــده از عصــب یــا مغــز حیــوان،
جنیــن جوجــه و ویــروس ســویه ERAدر کشــت از بیمــاری هــاری پیشــگیری میکــرد .بــه مــرور
بافــت مصــرف م یشــود(.کاینزل ،۲۰۰۷ ،ص )۸۵ واکســ نهای جدیدتــر ،کارآمدتــر و مطمئــن تــری
واکســن فلــوری ،سوسپانســیون 0/33جنیــن تهیـه و اسـتفاده شـد .بـه دلیـل دشـوار یهای همـراه
جوجههــای تزریــق شــده بــا ســویه تغییــر عــادت بـا نخسـتین واکسـن سـاخت پاسـتور ،تغییرهایـی از
یافتــه فلــوری اســت(.رضوی ،1348 ،ص )58 جملــه تخفیــف حــدت دادن آن بــا فنــل در ایــن
بــرای افزایــش ب یخطــری واکســن فلــوری()LEP
کوپروســکی و همکارانــش پاســاژ ســویه فلــوری واکسـن ایجـاد شـد بـود.
ویــروس هــاری را بــر روی تخــم مــرغ جنیــن دار بــا کشــت ویــروس در کشــت ســلول ،نســل دوم
تـا زمانـی کـه ویـروس در تزریـق داخـل مغـزی در واکسـن هـاری سـاخته شـد .ابتـدا واکسـن سـلول
سـگ هـا غیـر بیمـاری زا بـود ( پـس از 205پاسـاژ) دیپلوئیــد انســانی بــود و بــا بــازه زمانــی کــم
افزایــش دادنــد .دوره ایمنــی میدانــی بــا واکســن تــری ایــن واکســن بــا دو واکســن ســلول خالــص
فلــوری( 6-12 )HEPمــاه است(.جکســون،2007 ، شــده جنیــن جوجــه و واکســن VEROجایگزیــن
ص )518 شــد(".همان ،ص)16
بـه طـور کلـی تخفیـف حـدت دادن ویـروس هـاری بـه دلیـل هزینـه زیـاد یـا فقـدان فـن آوری مناسـب،
در ارتبـاط بـا میزبـان اسـت .بـرای نمونـه ،ویـروس در کشــورهای در حــال توســعه هنــوز واکســنهای
فلـوری کـه بـرای تولیـد واکسـن مـورد اسـتفاده در قدیمــی تهیــه شــده از بافــت عصبــی اســتفاده
پســتانداران بــه کار مــ یرود در پرنــدگان بیمــاری زا
نیســت .ویــروس فلــوری کــه بــه تعــداد کمــی در میشــود(.کاینزل ،2007 ،ص )85
تخــم مــرغ جنیــن دار عبور(پاســاژ) داده مــی شــود واکسـنهای تهیـه شـده بـر روی کشـت سـلو لهای
بــه طــور نســبی در ســگ بیضــرر بــوده ولــی مختلــف بــوده و ب یخطرتــر و دارای تــوان ایمنــی
بـرای گربـه دارای حـدت بیماریزائـی اسـت( .کات بخشــی بیشــتری نســبت بــه واکســ نهای نســل
اولانـد .ایـن گونـه واکسـنها بـر روی سـلو لهایی
کــوت ،1979،ص)37 از ارگا نهــای تــازه و عــاری از عام لهــای بیمــاری
فلجـی پـس از واکسیناسـیون بـا ایـن واکسـن دیـده زا ماننــد فیبروبلاســت کلیــه ســگ ،گاو ،همســتر و
نشـده اسـت .در ایـن مـورد نیـز هماننـد واکسـ نهای یـا سـلول فیبروبلاسـت جنیـن جوجـه بـه صـورت
غیــر فعــال شــده یــا کشــته ،ارزش واکسیناســیون واکسـن کشـته تهیـه م یشـود( .آل داود و همـکاران،
پـس از تمـاس بـا حیـوان هـار نامعلـوم اسـت. ،1390ص )171
واکسـن بـه طـور عضلانـی و در حالـت زنـده مصرف تخــم مــرغ جنیــن دار جوجــه توســط کوپروســکی
م یشــود .توصیــه م یشــود کــه واکسیناســیون و کوکــس بــرای پاســاژ پــی در پــی از ســویه
سـالانه همـه گاوهـا (در مناطـق پـر خطـر) انجـام فلوری(جدایـه ویـروس هـاری انسـانی) اسـتفاده شـد.
شــود .پادتــن ناشــی از واکسیناســیون در آغــوز واکسـن تولیـد شـده از پاسـاژ چهـل ام یـا پنجـاه ام ،
فاقـد خاصیـت احشـائی دوسـت بـوده ولـی همچنـان
گاوهــای ایمــن وجــود دارد. برخــی ویژگ یهــای عصــب دوســتی اش را حفــظ
گـزارش شـده کـه تزریـق عضلانـی واکسـن فلـوری کـرده بـود و بـه واکسـن فلـوری LEPمعـروف شـد.
در گربــه ،گاو و همچنیــن تولــه ســگ هــای تــا 3 بــا وجــود مؤثــر بــودن واکســن در ســ گها گاهــی
ماهگــی ب یخطــر اســت .در گوســال هها ،نخســتین وق تهــا باعــث بیمــاری هــاری در تولــه ســ گها،
واکسـن در 4ماهگـی و واکسـن یـادآور در 10ماهگـی گربـه و گاو شـده اسـت( .جکسـون ،همـان ،ص )518
47
دارای کاربــرد اســت. تزریـق میشـود .گوسـاله بـه دنیـا آمـده از گاو غیـر
واکسنهای ویروس زنده تغییر یافته ایمـن بایـد در 17روزگـی تلقیـح شـود( .جکسـون،
واکســ نهای ویــروس زنــده تغییــر یافتــه جدیــد در همـان)
کشــت بافــت تهیــه میشــوند .ایــن واکســ نها در واکسـن ویـروس فلـوری بـا پاسـاژ کـم کـه بـرای
مقایسـه بـا واکسـن هـای بـا منشـاء کشـت جنیـن، مصـرف در سـگ تائیـد شـده بـود ،هنگامـی کـه در
واکن شهــای آلرژیــک کمتــری را باعــث میشــوند. گاو اســتفاده شــده باعــث مـرگ و میــر زیــاد شــده
بـه رغـم ایمنـی بهتـر واکسـ نهای ویـروس زنـده اسـت و پـس از ایـن رخـداد ،گرایـش بـه اسـتفاده از
تغییریافتــه( )MLVدر مقایســه بــا واکســ نهای واکسـن بـا پاسـاژ زیـاد بـرای همـه گون ههـا دیـده
غیرفعــال شــده ،گاهــی وق تهــا بیمــاری هــاری
بــه دنبــال واکسیناســیون بــا ایــن واکســ نها شـد.
مشـاهده شـده اسـت کـه ایـن امـر ناسـودمندی ایـن موردهـای نـادری از شـوک آنافیلاکسـی ،شـاید بـه
واکســنها را بــرای امــر کنتــرل همــه گیر یهــای دلیـل حساسـیت بـه پروتئیـن تخـم مـرغ دیـده شـود
هـاری در کشـورهایی کـه سـ گهای اهلـی مخـزن
هــاری بــوده و منابــع مالــی بــرای واکســنهای کـه بـا آنتـی هیسـتامین قابـل پیشـگیری اسـت.
از دیگــر واکســ نهای نســل دوم هــاری ،واکســن
گــران تــر محــدود اســت را نشــان م یدهــد. تهیــه شــده بــر روی ســلول دیپلوئیــد اســت.
اگرچــه اســتفاده از واکســنهای ویــروس زنــده ســلو لهای دیپلوئیــد طــی یــک ســری پاســاژهای
تغییـر یافتـه در طـی سـا لها باعـث جلـب اعتمـاد متوالـی از سـلو لهای اولیـه حاصـل میشـوند و تـا
مقا مهــای مســئول شــده اســت ولــی اســتفاده از حــدود 60پاســاژ بــه عمــر خــود ادامــه م یدهنــد.
واکســنهای غیرفعــال شده(کشــته) کشــت بافــت بــر روی ایــن ســلو لهای دیپلوئیــد انســانی
در مناطقــی از جهــان کــه واکســ نهای ویــروس واکســنهای ســالم و بــا قــدرت ایمنــی بخشــی
زنـده تغییـر یافتـه هنـوز مصـرف میشـوند در حـال زیــاد تهیــه میشــود( .آل داود و همــکاران ،همــان،
افزایــش اســت. ص )172
ســوی ههای فلــوری و Kelevویــروس هــاری نخســتین واکســن کشــت ســلول ســاخته شــده،
بــرای تولیــد واکســ نهای ویروســی زنــده تغییــر واکســن ســلول دیپلوییــد انســانی در ســال ۱۹78
یافتــه بــا منشــا جنیــن جوجــه اســتفاده میشــوند. در آمریــکا بــود .ویــروس در ســلول دیپلوییــد
واکسـنهای کشـت بافـت ماننـد واکسـنهایی کـه انســانی آلــوده شــده کشــت داده م یشــود و
از سـویه خیابانـی SADبـه دسـت آمـده و بـر روی سـپس بـا اولترافیلتراسـیون تغلیـظ شـده و بـا بتـا-
سـلو لهای کلیـه هامسـتر سـازگار شـدهاند بـه طـور پروپیولاکتـون غیـر فعـال میشـود( .دلیـپ ،۲۰۰۹ ،
عمــده بــرای تولیــد واکســ نهای ویروســی زنــده
تغییــر یافتــه بــه کار م یرونــد( .جکســون،۲۰۰۷ ، ص )۶۴
بـه جـز واکسـن سـلول دیپلوئیـد انسـانی (HDCV
ص)519 ) کــه داخــل جلــدی اســت ،بقیــه واکســنها بــه
بــه طــور معمــول ،واکســ نهای ثبــت شــده هــاری صــورت عضلانــی تزریــق م یشــوند( .کاینــزل،
بـرای یـک گونـه حیوانـی را میتـوان بـرای دیگـر
گون ههـای حیوانـی در جاهایـی کـه بیمـاری بومـی ،2007ص )85
بــرای جمعی تهــای بــزرگ حیوانــی ،تنهــا کاربــرد
اسـت اسـتفاده کـرد. واکســن تخفیــف حــدت یافتــه در برابــر واکســن
در صــورت اســتفاده از واکســن ویــروس زنــده کشــته ترجیــح داده م یشــود .مصــرف واکســنهای
ترکیبـی بـا دیگـر واکسـنها در سـگ مؤثـر بـوده و
48
ســوی ههای تخفیــف حــدت یافتــه در طعم ههــای تغییریافتــه در ســ گها بایــد هــر ۳ســال یــک
حـاوی پـودر اسـتخوان و ماهـی بـرای واکسیناسـیون بـار عملیـات واکسیناسـیون را تکـرار کـرد( .گرینـه،
روباههــا اســتفاده میشــود. ،۲۰۱۲ص)۴۱
در یــک بررســی انجــام گرفتــه در مــورد میــزان واکســن ویــروس زنــده تغییــر یافتــه
اثربخشـی واکسیناسـیون خوراکـی در آلمان مشـخص
شـد کـه شـمار حیوا نهـای هـار در حیا توحـش از خوراکــی
۱۰۴۸۷مـورد در سـال ۱۹۸۳میـادی بـه ۸۳مـورد
در سـال ۱۹۹۷میـادی کاهـش یافتـه اسـت(.دلیپ، نخســتین پژوهشــگری کــه در خصــوص واکســن
خوراکــی حیا توحــش کارهایــی انجــام داد جــرج
،2009ص )۶۹ بائــر بــود کــه کوشــش کــرد روباههــا را بــه طــور
بــر اســاس نظــر مقا مهــای مســئول در امــر خوراکــی بــا واکســ نهای تزریقــی ســویه فلــوری
مبــارزه بــا بیمــاری هــاری در حیا توحــش ،توزیــع
واکســنهای خوراکــی ،مقــرون بــه صرفــه تریــن ایمــن کند(.جکســون ،2007،ص )599
روش بـرای کنتـرل هـاری در مقیـاس وسـیع اسـت. ایــده واکســن خوراکــی بــر ضــد هــاری ،بــرای
برمبنــای گزار شهــای منتشــر شــده ،در برخــی نخســتین بــار در اواخــر دهــه ۶۰میــادی بــا
کشـورهای اروپائـی بـا اجـرای یـک برنامـه هدفمنـد موفقیـت عملـی شـد .چندیـن واکسـن زنـده تغییـر
توانســت هاند هــاری را در جمعیــت روبــاه هــا حــذف یافتـه تولیـد شـد کـه بـه طـور گسـتردهای در آسـیا،
آفریقــا و بخشهایــی از اروپــا بــرای ایمــن کــردن
کنن ـد. گوشــتخواران اهلــی از راه خوراکــی اســتفاده شــدند.
از آن جایـی کـه گرایـش بـه اسـتفاده از واکسـنهای واکسـن خوراکـی ،نوعـی فـن آوری اسـت کـه بـرای
خوراکــی در حیا توحــش و ســ گهای ولگــرد از افزایــش میــزان واکسیناســیون در حیوا نهــا بــه
اولوی تهـای مبـارزه بـا هـاری اسـت ،از ایـن رو ،در ویــژه ســ گهای ولگــرد در بخشهایــی از جهــان
ایـن قسـمت تأکیـد بیشـتری بـر روی ایـن موضـوع بــه کار مــ یرود .بــه طــور معمــول ،در ایــن روش،
گونههــای غیــر هــدف هــم طعم ههــای واکســن
خواهـد شـد.
بــا توجــه بــه ایــن کــه اســتفاده از واکســنهای خوراکــی را مصــرف م یکننــد.
خوراکی(زنــده تغییــر یافتــه یــا زنــده نوترکیــب) در ایمــن کــردن روباههــا از راه واکســن خوراکــی بــه
کنتـرل هـاری وحشـی در اروپـا و آمریـکای شـمالی کاهــش توجــه برانگیــز موردهــای هــاری در اروپــا
تـا حـدودی موفقیـت آمیـز بـوده اسـت بنابـر ایـن منجرشـده اسـت .در بیشـتر کشورها واکسـن خوراکی
م یتــوان ایــن روش را در مــورد کنتــرل بیمــاری دو بــار در ســال در بهــار و پاییــز توزیــع میشــود(.
هــاری در ســ گهای ولگــرد کــه عامــل عمــده
گازگرفتگ یهــای منجــر بــه هــاری در ایــران بــوده رادوســتیس ،2007 ،ص)1392
و بـا واکسیناسـیون تزریقـی امـکان پذیـر نیسـت بـه انجــام عملیــات واکسیناســیون خوراکــی در قالــب
طــرح ایمــن کــردن حیا توحــش در جهــان بــرای
کار بــرد. نخســتین بــار بــا توزیــع طعم ههــای دارای واکســن
همــان گونــه کــه پیــش از ایــن نیــز اشــاره شــد در جمعیـت روباههـا در کشـورهای اروپایـی در دهـه
واکسیناســیون انبــوه گونههــای گوشــتخوار هــدف
بــر ضــد بیمــاری هــاری ،نســبت بــه جمــع آوری ۱۹۸۰انجـام شـد.
ایــن حیوا نهــا ،روش مؤثرتــری بــرای کنتــرل و بیـش از 30سـال اسـت کـه تولیـد و مصرف واکسـن
کاهـش بـروز بیمـاری در همـهی گون ههـای میزبـان خوراکــی بــرای پیشــگیری از گســترش بیمــاری
هـاری در اروپـا و آمریـکای شـمالی در روبـاه ،راکـون
و کایـوت در حـال انجـام اسـت .در ایـن خصـوص
49
کاربــرد طعم ههــای حــاوی واکســن بــرای کنتــرل نخســتین یــا مخز نهــای هــاری در حیا توحــش
هــاری در خاورمیانــه ،گزینــه عملــی و مطلوبــی اس ـت.
اســت ( .جکســون ،همــان ،ص )598 موفقیـت توزیـع واکسیناسـیون خوراکـی بـه واسـطه
ممکـن اسـت بـا خـوردن طعمـه واکسـن خوراکـی توســعه واکســ نهای مؤثــر ب یخطــر ،ســاخت
حیا توحـش توسـط گونههـای غیـر هـدف عفونـت طعم ههــای بــدون دخالــت دســت کــه بــرای
هـاری بـه وقـوع بـه پیونـدد .بـرای نمونـه ویـروس گون ههـای گوناگـون جـاذب بـوده و همچنیـن توزیـع
تخیـف حـدت یافتـه بـه کار رفتـه در طعمـه خوراکی هوائـی خـودکار واکسـن خوراکـی بـا کمـک رایانـه
واکسـن شـاید توسـط دیگـر گون ههـا بـه جـز گونـه از راهبردهــای مناســب واکسیناســیون حیا توحــش
هـدف خـورده شـود ،بنابرایـن ،تغییـر مثبـت سـرمی اســت(.گزارش ســوم ســازمان بهداشــت جهانــی،
پیــش بینــی ناپذیــر کــه بیانگــر مواجــه شــدن
حیـوان بـا ویـروس بـوده در جمعیـت حیوانـی ایجـاد ،2018ص )101
اســتفاده از واکســن خوراکــی توســط حیا توحــش
م یشود(.رادوســتیس ،2007 ،ص)1387 و ســ گهای ولگــرد باعــث تولیــد پادتــن محافــظ
در بلژیــک در فصــل ســرما هنگامــی کــه تراکــم در خــون حیــوان و ایجــاد ایمنــی در جمعیــت زیــر
جمعیــت روبــاه در کمتریــن میــزان خــود اســت پوشـش واکسیناسـیون شـده و در نهایـت بـه کنتـرل
واکسیناســیون خوراکــی دو بــار انجــام م یشــود.
کنتــرل توزیــع طعمــه واکســن را بــا دســتگاه بیمــاری هــاری در منطقــه منجــر خواهــد شــد.
موقعیــت یــاب جهانــی( )GPSردیابــی میکننــد. نکتــهای کــه یــادآوری آن حائــز اهمیــت بــوده
تراکـم طعمـه ۱۵-۱۷طعمـه در هـر کیلومتـر اسـت. ایـن اسـت کـه یـک راهبـرد موفـق بـرای کنتـرل
و در نهایــت حــذف بیمــاری هــاری در یــک گونــه
(دلیــپ ،۲۰۰۹ ،ص )۶۷ حیا توحــش ،الزامــا بــرای دیگــر گون ههــا موفقیــت
اسـتفاده از واکسـ نهای خوراکـی (طعمـه) در مـورد
حیوا نهـای بـا حساسـیت زیـاد ماننـد روبـاه بسـیار آمیــز نخواهــد بــود.
امیدبخـش است(.اسـتیل ،ترجمـه ذوقـی ،1376 ،ص بایــد اشــاره کــرد کــه اســتفاده از واکســ نهای
خوراکــی دارای چال شهــا و تهدیدهــای بالقــوهای
)178 ماننــد ،هزینــه ســاخت و توزیــع ایــن واکســ نها،
بـه طورکلـی ،در مناطـق و یـا گون ههـای حیوانـی که تهدیــد بــرای بهداشــت عمومــی و چالشهــای
کاربـرد واکسـن تزریقـی بسـیار دشـوار و یـا پرهزینـه اپیدمیولوژیــک و همچنیــن خطــر محــدود بــرای
اســت از واکســ نهای خوراکــی اســتفاده م یشــود.
واکسـ نهای خوراکـی بـا طعـم و بـوی مناسـب و یـا انســان اســت.
از مـواد خانگـی موجـود در محـل ماننـد سـر جوجـه واکسـن خوراکـی مناسـب بـه قابـل پذیـرش بـودن
توســط جمعیــت هــدف ،شــمار طعم ههــای مــورد
یـا گوشـت ریـز ریـز شـده تهیـه م یشـوند. نیـاز و روش تحویـل انتخابـی بسـتگی دارد (.دلیـپ،
بــا زیــر پوشــش واکسیناســیون قــرار دادن
منطق ههــای ویــژه ،م یتــوان ایمنــی محافظــت ،۲۰۰۹ص )۶۷
کننــده در حیوا نهــای حســاس بــه هــاری در ایــن در یــک بررســی توســط لینهــارت و همــکاران در
منطق ههــا ایجــاد کــرد .ایــن حیوا نهــای ایمــن خصـوص واکسـ نهای خوراکـی نتیج هگیـری شـده
ماننـد سـدی منطقـه عـاری از ویـروس را محافظـت
کــرده و همچنیــن بــا کاســتن از تراکــم جمعیــت اسـت کـه:
گونههــای میزبــان مخــزن حســاس ،مــی تــوان در یــک مطالعــه کاربــرد طعم ههــای خوراکــی
حـاوی واکسـن بـرای کنتـرل هـاری در روبـاه قرمـز
و شـغال طلائـی ارزیابـی شـد و تصریـح گردیـد کـه
50
بــرای محافظــت واکســن از نــور مــاوراء بنفــش بــا شـانس بقـای بیمـاری در ایـن مکا نهـای آلـوده را
قــرار دادن در کپســول ،ساشــه و بســته بند یهــای کاهــش داد.
مناسـب دیگـر .البتـه مقـاوم بـه حـرارت و رطوبـت
بـودن نیـز از دیگـر ویژگ یهـای مهـم واکسـنهای سنجه(معیار)های واکسن خوراکی
خوراکـی اسـت. اافــزون بــر ب یخطــری خــود واکســن ،ب یخطــری و
سـامت ماتریکـس مـواد تشـکیل دهنـده طعمـه نیـز
سنجه های توزیع واکسن خوراکی
مهـم اسـت( .جکسـون ،2007،ص )606
بـرای هـر گونـ هی حیا توحـش ،بایـد یـک طعمـه بــه طــور کلــی از آن جائــی کــه واکســ نهای
واکســن ویــژه طراحــی شــود تــا اطمینــان حاصــل خوراکــی ،ویــروس زنــده تخفیــف حــدت یافت هانــد،
شــود کــه واکســن در باف تهــای حســاس حیــوان از ایــن رو ،هــم بایــد الزا مهــای مشــترک واکســن
هـدف ماننـد مخـاط دهانـی حلقـی یـا لوزههـا آزاد هــاری را داشــته و هــم ویژگ یهــای واکســ نهای
شـده تـا پاسـخ ایمنـی لازم ایجـاد شـود( .گـزارش زنــده را شــامل شــوند .از ایــن الزا مهــا میتــوان
ســوم ســازمان بهداشــت جهانــی ،2018 ،ص )102 بــه قابلیــت واکســن در اختصاصــی عمــل کــردن
بـرای ایمـن نمـودن یـک حیـوان از گونـ هی هـدف، بـرای گونـه خـاص یـا گونـه هـدف ،عـاری از سـویه
تنهـا بـه یـک طعمـه حـاوی واکسـن کارآمـد نیـاز ویـروس بـودن ترشـ حها و مـواد دفعـی حیوا نهـای
اسـت .همچنیـن طعمههـا بایـد در نزدیکـی زیسـتگاه ایمـن شـده ،دارای ثبـات و پایـداری ژنتیکـی بـودن،
و کمینگاههــای حیــوان و در خــال دوره دسترســی ب یخطــر بــودن بــرای گون ههــای غیــر هــدف
بــه طعمــه انداختــه شــود تــا پیــش از ایــن کــه و مهــم تــر از همــه برگشــت ناپذیــر بــودن ســویه
حیوا نهــای رقیــب همــه طعم ههــا را بخورنــد، واکسـن بـه سـویه حـاد و بیمـاری زایـی آن اشـاره
دســت کــم یــک طعمــه در دســترس گونــه هــدف کــرد.از ســنج ههای مهــم طعمــه واکســن ،نیمــه
قــرار گیــرد .بایــد تــا زمــان کاهــش بــروز بیمــاری
هـاری ،واکسـن خوراکـی را در منطقـه واکسیناسـیون عمــر مناســب آن اســت.
واکسـن خوراکـی بایـد بـه گونـ های سـاخته شـود کـه
بـه طـور پیوسـته توزیـع کـرد. یـک طعمـه ،ایمنـی کافـی را بـرای حیـوان ایجـاد
در صورتــی کــه طعمــه خوراکــی بــه طــور تقریــب کنـد و در مـورد مصـرف بیـش از یـک طعمـه نیـز
در دســترس 50-70درصــد جمعیــت هــدف قــرار بایــد آزمای شهــای مصــرف بیــش از حــد مجــاز
گیـرد ایـن جمعیـت قـادر خواهـد بـود کـه در برابـر
اپــی زئوســی هــاری بــه طــور پایــدار مقاومــت انجـام شـود.
کـرده و ایمنـی را بـرای دوره طولانـی حفـظ کنـد. از آن جایــی کــه واکســ نهای خوراکــی در یــک
بــرای عملیــات موفــق طعمهگــذاری بایــد همــه منطقــه ممکــن اســت توســط دیگــر وحــوش،
حیوانهایـی کـه در دو سـال گذشـته هـدف بیمـاری حیوا نهــای دســت آمــوز ،دا مهــای اهلــی و انســان
هـاری بودهانـد را زیـر پوشـش واکسیناسـیون قـرار بـه طـور تصادفـی مصـرف شـود از ایـن رو ،مطالعـات
داد .بسـیار اهمیـت داشـته کـه محـدودهی ب یخطـر بیخطــری بــر روی گون ههــای غیــر هــدف بایــد
() Buffer Zoneیــا منطقــه حائــل بــه شــعاع۵۰
کیلومتــر بیــن منطقــه بــروز هــاری و محــدوده انجــام شــود.
خارجــی (عــاری از بیمــاری) ناحیــه واکسیناســیون بـه طـور کلـی 3ویژگـی زیـر بـرای واکسـن خوراکی
تعییــن شــود( .جکســون ،2007 ،ص )620 مـورد اسـتفاده در گونـه هـدف الزامی اسـت:
جـذب کننـده گونـه هـدف ،وجـود نشـانگر حیاتـی در
طعمـه خوراکـی (تتراسـیکلین) بـرای ارزیابـی جـذب
واکســن توســط جمعیــت هــدف و تمهیــدات لازم
51
مسـئول تولیـد گلیکوپروتئیـن جـی ویـروس هـاری ایـن کـه گونـ هی هـدف دارای چـه رفتـار اجتماعـی
اســت و در واقــع ویژگــی آنتــی ژنیســتی ویــروس و ویژگ یهــای زیســتی اســت کــه بــر اســاس آن
را دارا بــوده جــدا میکننــد و بــا قــرار دادن ایــن ویژگ یهــا بــا دیگــر گون ههــای حیا توحــش و
ژن در مـاده ژنتیکـی( ) DNAویـروس واکسـینا یـا دا مهـای اهلـی و محیـط زیسـت برهـم کنش(تعامل)
آبلــه پرنــدگان ،واکســن نوترکیــب تولیــد میکننــد. خواهــد داشــت دارای اهمیــت کلیــدی در الگــوی
بــه دلیــل ایــن کــه ایــن ویرو سهــا افــزون بــر
ژ نهــای واکســینای طبیعــی یــا ژ نهــای ویــروس توزیـع واکسـن اسـت.
آبلــه پرنــدگان ،دارای ژن Gویــروس هــاری نیــز هماننــد ســایر واکســ نهای زنــده ،الــزام زنجیــره
بــوده و غیرفعــال نیــز نشــدهاند بــه واکســن زنــده ســرد پیــش از توزیــع واکســن ،متناســب بــودن
میــزان تراکــم توزیــع واکســن بــا جمعیــت حیــوان
نوترکیــب معروفنــد. هـدف تخمیـن زده شـده در منطقـه زیـر پوشـش و
رعایـت زمـان توزیـع واکسـن کـه بـه طـور معمـول
فــن آوری ژنتیــک معکــوس و واکســن دو بـار در سـال اسـت از سـنج ههای توزیـع واکسـن
خوراکــی در یــک منطقــه اســت .واکســنهای
هــاری خوراکـی را بایـد در بـرودت -20درجـه سـانتی گـراد
برخـی پژوهشـگران برایـن باورنـد کـه کاربـرد فـن نگهــداری کــرد.
آوری مهندســی معکــوس ،مطالعــه در خصــوص واکس نهای نسل سوم
ویــروس هــاری را دچــار تغییرهــای اساســی کــرده
اسـت .از آن جائـی کـه ژنـوم ویـروس هـاری RNA واکس نهای اسید نوکلئیک
بــوده و ایــن RNAبــه مثابــ هی الگوئــی بــرای
ســاخت نســخه DNAبــه کار مــیرود از ایــن رو، واکســ نهای نســل ســوم بــا تعییــن
ایــن معکــوس شــدن رونــد ســاخت مــاده ژنتیکــی تــرادف( ،) Sequencingکلــون
را ژنتیـک معکـوس مینامنـد .بـا وارد سـلول شـدن نمـودن( ) Cloningژنـوم ویروسـی و بـه کارگیری
ایـن نسـخه DNAیـا ،cDNAویریو نهـای نتـاج تکنولـوژی DNAنوترکیـب بـه رو شهای مهندسـی
ژنتیـک ایـن گونـه واکسـنها تهیـه م یگـردد( .آل
جدیـد شـکل مـی گیـرد.
کاربـرد فـن آوری ژنتیـک معکـوس بـه دانشـمندان داود و همــکاران ،1390 ،ص )173
اجــازه داده اســت تــا از ویــروس هــاری بــه مثابــه در واکســ نهای نوترکیــب ممکــن اســت ویــروس
یــک حامــل اســتفاده کننــد بــه گونــهای کــه در هـاری از نظـر ژنتیکـی تغییریافتـه یـا ویرو سهـای
جایـی کـه بـرای حمـل یـک ژن خارجـی از ویـروس حامــل جایگزیــن بــا ژ نهــای ویــروس هــاری بــه
دیگــر در میزبــان و بــا هــدف شــروع یــک پاســخ منظـور تولیـد پروتئینهـای ایمنـی زا بـه کار رونـد.
قـوی ایمنـی بـه محصـول ژن خارجـی نیـاز اسـت از ایمــن نمــودن بــا تزریــق عضلانــی حاملهــای
DNAپلاســمید باکتریایــی کــه گلیکوپروتئیــن
ایـن حامـل اسـتفاده کننـد. ویــروس هــاری را بــه رمــز در میآورنــد باعــث
قســمت ژنتیــک معکــوس در فــن آوری جدیــد، محافظــت ســگ در برابــر واریان تهــای ســگ
تولیــد ذرات ویروســی جدیــد از DNAاســت. ویــروس هــاری تیــپ وحشــی میشــود ( .گرینــه،
چرخــش ویــروس هــاری از RNAبــه DNA
بســیار مهــم اســت .زیــرا DNAاز RNAبســیار ،2012ص )191
بـا ثبـات تـر و کار کـردن بـا آن آسـان تـر اسـت. بـرای کنتـرل هـاری در حیا توحـش ،از واکسـنهای
بــرای نمونــه ،مکا نهــای اختصاصــی cDNAرا زنـده نوترکیـب سـاخته شـده از تی پهـای ویـروس
میتـوان جهـش داد یـا قسـم تهایی راحـذف کـرد هــاری اســتفاده م یشــود .بــا اســتفاده از فــن
آور یهــای جدیــد ،ژن Gویــروس هــاری را کــه
52
تزریقــی بــرای گربــه و واکســن هــاری ترکیبــی بــا و DNAخارجـی را در محلهـای گوناگـون داخـل
ویـروس پـان لوکوپنـی ،پاروویـروس گربـه و کلسـی کـرد در واقـع هیچکـدام از ایـن کارهـا را نمیتـوان
ویــروس گربــه بــرای گربــه شــامل شــده بــه کار بــا RNAانجــام داد ( .میهــی ،2005 ،ص )1117
مــ یرود( .جکســون ،2007 ،ص)521 سودمندیهای واکسنهای DNA
واکسن نوترکیب زنده خوراکی هاری تزریــق یــک نوبــت از واکســ نهای DNAممکــن
اســت ایمنــی زیــاد و دراز مدتــی ایجــاد کنــد .در
بــا کمــک مهندســی ژنتیــک ،واکســن نوترکیــب واقـع ،بـا یـک تزریـق از ایـن واکسـ نها مـی تـوان
ویــروس واکســینا کــه حــاوی ژن پروتئیــن G حیـوان را در برابـر عفون تهـای متعـدد ایمـن کـرد.
ویــروس هــاری بــوده را در طعمــه خوراکــی قــرار ایــن واکســنها از واکســ نهای دیگــر ب یخطرتــر
م یدهنـد .ایـن نـوع واکسـن در بلـع توسـط حیـوان بـوده و فاقـد هرگونـه آلودگـی خونـی ،آنتـی ژنهای
تنهــادرلوزههــاومحوطــهدهانــیتکثیــرمییابــد. دیگــر یــا فرآوردههــای خونیانــد DNA .مــورد
در خصـوص واکسـ نهای نوترکیـب زنـده هنگامـی نیــاز بــرای توســعه واکســن را م یتــوان بــه طــور
کــه حیــوان طعمــه حــاوی واکســن را میبلعــد
دسـتگاه ایمنـی بـر ضـد پروتئیـن Gپادتـن تولیـد مسـتقیم از حیـوان آلـوده جـدا کـرد.
میکنــد و ویرو سهــای حامــل ب یضررنــد( . شـانس وقـوع عفونـت تصادفـی بـا ایـن واکسـنها
بــه تقریــب صفــر اســت زیــرا تنهــا بخشــی از
رادوســتیس ،2007 ،ص)1392 DNAبـرای تولیـد ایـن واکسـ نها بـه کار مـ یرود.
حیوانهایــی کــه ایــن طعم ههــای حــاوی ویــروس همچنیــن ایــن واکســنها را م یتــوان بــه مقــدار
هیبریــد زنــده را میبلعنــد هیــچ عارضــه جانبــی زیـاد در فـن آوری سـاده تولیـد کـرد( .دلیـپ،2009،
ناشــی از اســتفاده از واکســن را نشــان نم یدهنــد
ولــی دســتگاه ایمنــی شــان پادتــن خنثــی کننــده ص )۱۴۱
ویــروس هــاری را تولیــد م یکنــد( .ولــک،1992، ناسودمندیهای واکسنهای DNA
ص )489 در مــورد حامــل مطلــوب وایــده آل چنیــن
واکســن نوترکیــب زنــده خوراکــی هــاری بــرای واکســ نهای بح ثهــای زیــادی در جریــان اســت.
واکسیناســیون روباههــا در صحــرا بــه کار برخــی حام لهــای ویروســی مــورد اســتفاده در
مـ یرود .در ایـن واکسـن هنگامـی کــه ژن بیگانــه بررســ یهای درمانگاهــی دارای اثرهــای جانبــی و
(گلیکوپروتئیــن) در ژن تیمیدیــن کینــاز ویــروس
واکســینا وارد میشــود از حــدت ویــروس هــاری ناخواســت هاند( .همــان ،ص)۱۴۲
مــواد ژنتیکــی وارد شــده در واکســ نهای DNA
کاســته م یشــود( .پاســتورت ،1997 ،ص )31 ممکــن اســت بــا DNAســلول حیــوان گیرنــده
در واکســن خوراکــی نــو ترکیــب ،ســویه تخفیــف واکســن یکــی شــده و اثرهــای نامناســبی ماننــد
حـدت یافتـه واکسـن هـاری در ویـروس دیگـر بـه سـرطان را باعـث شـود .ایجـاد بیمـاری خـود ایمـن،
عنـوان حامـل سـوار میشـود .در ایـن روش بخشـی نگرانــیدیگــردرمــوردواکســ نهایDNAاســت.
از ژن ویــروس هــاری درون مــواد ژنومــی() DNA
ایـن ویـروس وارد شـده و واکسـن نوترکیـب سـاخته واکسن نوترکیب تزریقی هاری
م یشــود .ایــن ویــروس در آزمایــش صحرایــی،
حیا توحــش را از بیمــاری هــاری محافظــت کــرده در زمــره واکســ نهای نوترکیــب هــاری ســاخته
شـده ،م یتـوان بـه واکسـن نوترکیـب گلیکوپروتئیـن
اســت( .دلیــپ ،۲۰۰۹ ،ص )۶۹ هـاری– آبلـه سـگ نیـز اشـاره کـرد .ویـروس زنـده
یــک ســری ســنجهها بــرای کاربــرد واکســنهای هــاری ســگ کــه گلیکوپروتئیــن ویــروس هــاری را
بیــان م یکنــد بــه مثابــه یــک واکســن مونــووالان
53
دسـتی و یـا از راه هوایـی بـا هلیکوپتـر یـا هواپیمـا خوراکــی نوترکیــب ویــروس هــاری بــرای توزیــع
انجــام م یشــود .در منطق ههــای کوهســتانی از بیـن حیا توحـش بایـد در نظـر گرفتـه شـود ماننـد:
هلیکوپتـر و یـا هواپیماهـای بـال ثابـت بـرای ایـن مؤثــر وعــاری از بیمــاری بــودن و اســتفاده ســریع
هـدف اسـتفاده میشـود .از راههـای تحویـل واکسـن توسـط گونـه هـدف یـا گون ههـای هـدف .بـه طـور
خوراکــی م یتــوان بــه توزیــع دســتی طعمــه بــه منطقــی واکســن بایــد پایــداری دراز مــدت ژنتیکــی
ســ گهای ســرگردان در شــهر توســط کارکنــان و حرارتــی داشــته و از نظــر بیولوژیکــی در گونــه
مسـئول واکسیناسـیون ،تحویـل طعمـه بـه صاحـب میزبــان محــدود شــود ،همچنیــن در هیــچ گونــه ی
ســگ در زمــان ویزیــت خانگــی و یــا قــرار دادن غیـر هدفـی بیمـاری هـاری ایجـاد نکنـد .چنـان چـه
واکســن خوراکــی (طعمــه) در مح لهــای شــناخته ایـن گون ههـا طعمـه واکسـن را بلـع کننـد طعمـه بـه
شــده ســگهای شــکاری و یــا ســ گهای بــه طـور شـفاف شناسـایی شـده و در تمـاس بـا انسـان
نیــز بیخطــری آن اثبــات شــود( .جکســون ،همــان،
خوبــی مقیــد نشــده اشــاره کــرد.
یــک مشــکل جــدی در خصــوص کاربــرد ص)۵۲۰
واکســ نهای خوراکــی در حیا توحــش و بــه ویــژه تراکم واکسن خوراکی(طعمه)
ســ گها ،نگرانــی بهداشــت عمومــی در ارتبــاط بــا
مصــرف اتفاقــی ایــن واکســ نها توســط انســان رعایــت تناســب بیــن تراکــم واکســ نهای
اسـت ،هرچنـد بـه بـاور برخـی صاحبنظـران ،خطـر خوراکی(طعمــه) در یــک منطقــه بــا تراکــم
عرضـه واکسـنهای زنـده نوترکیـب یـا زنـده تغییـر حیوانهایــی کــه بــه مثابــه گونه(هــای) هــدف در
یافتــه در مناطــق اندمیــک بــرای انســان کمتــر از نظــر گرفتــه شــدهاند الزامــی اســت .ایــن موضــوع
خطـر بیمـاری هـاری اسـت .در آلمـان بـرای کنتـرل نـه تنهـا گونـه حامـل هـدف ،بلکـه همـه گون ههـای
هــاری در روبــاه ،توســط شــکارچ یها و بــا دســت اســتفاده کننــده از واکســن را نیــز بایــد شــامل شــود.
طعمــه توزیــع م یشــود .در برخــی منطق ههــا ماننــد البتــه محــل زندگــی ،اثــر آب وهــوا و مدیریــت
ایالـت تگـزاس آمریـکا از هواپیمـا بـرای توزیـع طعمه (بـرای مثـال رقابـت گون ههـای غیـر هـدف) نیـز از
عاملهـای تعییـن کننـده در تراکـم واکسـن خوراکـی
اســتفاده م یشــود.
زمــان طعم هگــذاری واکسیناســیون اســت( .مایلــر ،۲۰۱۲ ،ص)۳۷۰
در یـک بررسـی انجـام شـده در آمریکا بـر روی تراکم
خو ر ا کــی طعم ههـای توزیـع شـده بـرای پیشـگیری از بیمـاری
هـاری در راکـون ،نتیجـه گرفتهانـد کـه تراکـم 300
گرچــه در ایــران هنــوز برنامــه جامعــی بــرای طعمــه در هــر کیلومتــر مربــع ،پادتــن محافظــت
واکسیناســیون گون ههــای مخــزن ویــروس هــاری کننـده بهتـری نسـبت بـه تراکـم 150طعمـه در هـر
در حیا توحـش تدویـن نشـده اسـت ولـی بـه طـور کیلومتــر داشــته اســت( .ســاتلر و همــکاران،2009 ،
قطــع ،بــرای بــه حداقــل رســاندن خطــر بیمــاری
هـاری و دسـتیابی بـه هـدف حـذف هـاری در انسـان، ص )7187-93
بایــد بــه مــوازات واکسیناســیون انبــوه ســگهای در فرانســه واکســن توزیــع شــده در کمینگاههــای
صاحبــدار ،واکسیناســیون حیوانهــای مخــزن و روبـاه ،بـا توجـه بـه تراکـم روبـاه در هـر کمینـگاه
دارای 4تــا 11واکســن خوراکی(طعمــه) اســت.
ســ گهای ولگــرد بــا جدیــت دنبــال شــود.
برخــاف واکسیناســیون تزریقــی کــه محدودیــت (جکســون ،همــان ،ص )609
فصلـی نداشـته و در هـر زمانـی انجـام پذیـر اسـت را ههای تحویل واکسن خوراکی(طعمه)
در خصـوص واکسیناسـیون خوراکـی پذیـرش واکسـن
بـه طـور کلـی توزیـع واکسـن خوراکـی بـه صـورت
54
خوراکــی روباههــای جــوان در اواخــر فصــل بهــار توسـط گونـ هی هـدف بسـیار مهـم اسـت .در برخـی
انجــام شــود کــه پادتــن مــادری در ایــن روباههــا فص لهــا محدودیتهایــی وجــود دارد کــه ایــن
محدودیـت نـه بـه دلیـل نـا کارآمـدی واکسـن بلکـه
قابـل ردیابـی نیسـت. بــه خاطــر عــدم پذیــرش واکســن توســط گونــهی
در منطقـه قطبـی ،بـا توجـه بـه بـرودت زیـاد هـوا
ممکـن اسـت اسـتفاده از واکسـن خوراکـی لیوفلیـزه هــدف در ایــن فص لهــا اســت.
بــرای ایمــن کــردن گون ههــای حامــل ویــروس بـه واسـطه قـرار گرفتـن ایـران در نیمکـره شـمالی
هـاری ماننـد روبـاه قطبـی توصیـه شـود .همچنیـن میتــوان همــان توصی ههــای عملــی در دیگــر
در منطقههایــی بــا زمســتا نهای شــدید ،واکســن کشــورهای واقــع در ایــن نیمکــره را توصیــه کــرد.
منجمـد یـا نیمـه منجمـد ERAاسـتفاده میشـود. بهتریــن زمــان توزیــع واکســن خوراکــی دو بــار در
سـال(در بهـار و پاییـز) پیشـنهاد میشـود .انتخـاب
(جکســون ،همــان ،ص )612 ماههایـی از سـال کـه واکسـن توزیـع میشـود نیـز
اهمیت دامنه حرکت حیوا نهای حامل
بسـیار مهـم اسـت.
در حیا توحــش ،واکســن خوراکــی بایــد در در جنـوب کانـادا و شـمال ایـالات متحـده عملیـات
محــدوده کمینگاههــا و در دســترس مســیر حرکــت توزیــع واکســن خوراکی(طعمــه) در اواخــر تابســتان
حیــوان حامــل ویــروس قــرار داده شــود .بــه طــور یـا اوایـل پاییـز ،پـس از آن کـه راکو نهـای جـوان
معمـول ،بـر اسـاس مطالعـات انجـام گرفتـه در مـورد بــه دنبــال غــذا میرونــد انجــام میشــود( .مایلــر،
اســتفاده حیا توحــش از واکســ نهای خوراکــی،
مشـخص شـده اسـت کـه در هفتـه نخسـت توزیـع ،۲۰۱۲ص )۳۷۱
واکسـن(طعمه) بیـش از نیمـی از طعم ههـا اسـتفاده در آلمــان بســتگی بــه ایــن کــه کــدام حیوا نهــا
شــده و بــا گذشــت حــدود یــک مــاه از شــروع از نظــر ســنی ،هــدف واکسیناســیون خوراک یانــد
عملیــات بیشــتر طعم ههــا مصــرف خواهنــد شــد. زمــان توزیــع طعمــه فــرق میکنــد .چنــان چــه
پیوســتگی پادتــن خنثــی کننــده ویــروس حیوا نهـای بالـغ هـدف واکسیناسـیون بـوده توزیـع
طعمـه بایـد در مـاه مـارس و آپریـل میلادی(اواخـر
هــاری و نشــانگر حیاتــی
اســفند)انجام شــود( .جکســون ،۲۰۰۷ ،ص )611
بــه طــور طبیعــی ،میــزان پادتــن خنثــی کننــده بهتریــن زمــان توزیــع واکســن خوراکــی بــرای
ویــروس در ســرم حیــوان ،ســنجه خوبــی بــرای دسترســی کارآمــد واکســن بــه تولــه روباههــا در
تعییــن اثربخشــی واکســن اســت .بــرای دا مهــای فصــل بهــار در ماههــای اردیبهشــت و خــرداد
اهلــی و حیوا نهــای خانگــی بــه خاطــر دسترســی اســت .بــا ایــن حــال ،در صورتــی کــه روباههــای
راحــت تــر بــه ایــن حیوا نهــا تعییــن اثــر بخشــی بالـغ هـدف عملیـات واکسیناسـیون خوراکـی بـوده
واکســن راحــت بــوده ولــی تعییــن عیــار پادتــن ماههـای نخسـت فصـل بهـار سـودمند تـر خواهـد
در حیا توحــش اغلــب دشــوار اســت .اگــر ســرم
خیلــی زود اخــذ شــود پادتــن قابــل ردیابــی نبــوده بــود( .هــاوه ،2002 ،ص )36
و اگــر خیلــی دیــر گرفتــه شــود عیــار پادتــن بــه بــه طــور کلــی در هــر منطقــهای کــه تول ههــای
پائیـن تریـن میـزان قابـل ردیابـی میرسـد .بـرای روبــاه بــه دنیــا آمــده دارای پادتــن مــادری منتقــل
رفــع ایــن مشــکل از نشــانگرهای حیاتــی اســتفاده شـده از روباههـای بالغانـد احتمـال تداخـل پادگـن
طعم ههــای واکســن توزیــع شــده و پادتــن ایمنــی
میشــود. مــادری در خــون تول ههــا و در نتیجــه شکســت
نشانگرهای حیاتی واکسن واکسـن وجـود دارد .از ایـن رو ،بـرای ممانعـت از این
حالـت توصیـه م یشـود کـه عملیـات واکسیناسـیون
بــه طــور کلــی ،نشــانگرهای حیاتــی واکســن
خوراکــی را بــدون ایــن کــه در مــزه واکســن
55
0/5واحــد بیــن المللــی در هــر میلــی لیتــر ســرم اســت. خوراکــی ،ناســازگاری توجــه برانگیــزی بــه وجــود
نمونـه بـرداری بـه منظـور اطمینـان از جـذب واکسـن آورد در ترکیــب طعمــه قــرار م یدهنــد تــا اطمینــان
خوراکـی و وجـود یـا فقـدان نشـانگر حیاتـی کـه در حاصــل شــود کــه واکســن بــا حفــره دهانــی گونــه
ایـن ارتبـاط نمونـه بـرداری بایـد از اسـتخوان آرواره،
دنـدان انیـاب و یـا نخسـتین یـا دومیـن دندان آسـیاب هــدف تمــاس پیــدا خواهــد کــرد.
در گذشـته بـرای ردیابـی واکسـن خوراکـی اسـتفاده
کوچـک گونـه هـدف انجـام شـود. شــده توســط وحــوش ،رنــگ بــه ایــن واکســنها
در مناطقــی کــه واکســن خوراکــی ویــروس زنــده افـزوده م یشـد تـا بـا ردیابـی ایـن رنـگ در دسـتگاه
تخفیـف حـدت یافتـه توزیـع شـده اسـت هـر مـورد گـوارش حیـوان ،از اسـتفاده واکسـن توسـط حیـوان
هــاری بایــد بــرای تمایــز بیــن ویــروس وحشــی و اطمینـان حاصـل شـود ولـی بـه دلیـل طـول عمـر
سـویه ویـروس زنـده واکسـن ،بررسـی و تعییـن تیـپ کوتــاه رنــگ در دســتگاه گــوارش ،ردیابــی ایــن
واکســنها بــه درســتی انجــام نمیشــد .بــه ایــن
ش ـود. خاطـر ،در حـال حاضـر ترکیـب تتراسـیکلین کـه بـه
میـزان نمونـه برداشـته شـده بـرای ایـن کـه نتیجـه شـکل نشـانگر فلورسـنت در دنـدان و اسـتخوان عمـل
قابـل قبـول از نمونـه بـرداری بـه دسـت آیـد حائـز م یکنــد را بــه واکســن خوراکــی اضافــه م یکننــد.
اهمیــت اســت .ضــروری اســت پــس از انداختــن تتراسـیکلین ترکیبـی اسـت کـه باعـث مانـدگاری دراز
طعمــه ،نمونــه کافــی از حیوا نهــای هــدف و غیــر مــدت در اســتخوان و دنــدان م یشــود .بــرای ایــن
هـدف از منطقـ های کـه واکسـن خوراکـی توزیـع شـده کار و بـه طـور خـاص ،دندانهـای نیـش یـا آسـیاب
کوچــک را بــرای ردیابــی باقــی مانــده تتراســیکلین
جمــع آوری شــود. آزمایـش م یکننـد .ایـن دندا نهـا زیـر میکروسـکوپ
نتیجــه حاصــل از برنامــه واکسیناســیون خوراکــی بــا نــور فــرا بنفــش بــه شــکل خ طهــای فلورســنت
هـاری ،گویـای ایـن مطلـب اسـت کـه دسـت کـم
100نمونـه بـرای ارزیابـی مطمئـن در مـورد جمعیـت مشــاهده میشــوند.
روبــاه خاکســتری کــه زیــر پوشــش واکسیناســیون زمــان مناســب نمونــه بــرداری ســامانه
خوراکـی قـرار گرفتهانـد لازم اسـت .نبایـد زودتـر از
6هفتـه متعاقـب آخریـن روز توزیـع واکسـن خوراکـی، مراقبــت پــس از توزیــع طعمــه واکســن
نمونــه بــرداری انجــام شــود .مــدت زمــان 6هفتــه
بـرای نمونـه بـرداری پـس از توزیـع طعمـه بـه ایـن خوراکــی
دلیــل اســت کــه 4هفتــه زمــان بــرای بلــع طعمــه
توسـط روباههـا و 2هفتـه بـرای تولیـد پادتـن توسـط بــه طــور معمــول ،پــس از توزیــع واکســن خوراکــی
در یــک منطقــه و بــه منظــور بررســی اثربخشــی
حیــوان نیــاز اســت (.جکســون ،2007،ص )616 واکســن و آگاهــی از میــزان واکســن مصــرف شــده
پایداری واکسن خوراکی توســط گون ههــای هــدف ،بایــد نمونــه بــرداری لازم
پایـداری واکسـن خوراکـی را براسـاس عیـار پادتـن بــر اســاس موردهــای زیــر انجــام شــود:
و پایــداری فیزیکــی و پوشــش طعمــه در یــک دوره بـرای آزمایـش پادتـن درخشـان مسـتقیم ،نمونـه بافت
3هفتــ های در ارتبــاط بــا دمــا ،نــور و ریــزش بــاران مغــز از حیوا نهــای ســالم و همچنیــن هــر حیــوان
تعییــن مــی کننــد .در یــک بررســی انجــام شــده مشـکوک بـه هـاری در منطقـهای کـه واکسـن توزیـع
مشـخص شـده اسـت کـه در دمـای کمتـر از 30درجـه
ســانتی گــراد در خــال فص لهــای پاییــز و بهــار، شـده اسـت.
تنهــا مقــدار کمــی پادتــن ویــروس تخفیــف حــدت نمونــه ســرم بــرای ردیابــی و عیارســنجی پادتــن
یافتــه در دوره مشــاهده 3هفتــ های کاهــش یافتــه خنثــی کننــده ویــروس ،همــان گونــه کــه پیــش از
ایــن اشــاره شــد کمتریــن عیــار پادتــن محافظــت
کننــده در حیوا نهــای زیــر پوشــش واکسیناســیون
56
و سـگ ،گوشـتخواران مطلوبـی بـرای واکسیناسـیون اسـت ،در حالـی کــه در دمـای بیشـتر از 30درجــه
خوراکیانــد .واکسیناســیون خوراکــی ســگها بــر سـانتی گـراد ،کاهـش توجـه برانگیـز عیـار پادتـن در
ضـد هـاری ،در کنـار واکسیناسـیون تزریقـی ،روش همــ هی واکســ نهای تخفیــف حــدت یافتــه نشــان
مکمــل پیشــنهادی بــرای کنتــرل هــاری در ســگ
داده شــده اســت( .هــاوه ،2002 ،ص )19
بــه شــمار میآیــد. آزمایش و ارزیابی واکسن هاری
در نپــال در ســال 1990میــادی 75-80 ،درصــد،
در کنیــا 68-75درصــد ،در تایلنــد در ســال 1995 یکــی از آزمونهایــی کــه در مــورد واکســ نهای
میـادی 64-78درصـد و در تانزانیـا در سـال 1996 ویـروس زنـده تغییـر یافتـه دامـی از جملـه واکسـن
میـادی 60-80درصـد از سـگ هـا ،زیـر پوشـش هـاری الزامـی اسـت ،آزمایـش تعییـن قدرت واکسـن
واکسیناسـیون هـاری قـرار گرفتنـد کـه تأثیـر بـارزی اسـت کـه بـرای اندازهگیـری عیـار ویـروس عفونـی
در کاهـش موردهـای هـاری سـگ و انسـان داشـته در نمونههــای هــر ســری واکســن تولیــدی انجــام
اســت( .جکســون ،2007،ص )580 میشــود.
در فیلیپیـن طـرح واکسیناسـیون خوراکـی بـا موفقیت قـدرت واکسـن هـاری را ماننـد هـر واکسـن دیگـری
96/1درصــد پذیــرش واکســن خوراکی(طعمــه) بــا آزمایــش تعییــن م یکننــد .بــرای ایــن کار از
همـراه بـوده اسـت .پوشـش واکسیناسـیون در ایـن آزمایــش چالــش واکسیناســیون در حیوانهــای
بررســی 76درصــد بــود .در روزهــای پانزدهــم و آزمایشــگاهی یــا دامهــای بــزرگ ماننــد گاو و
بیسـت و نهـم پـس از واکسیناسـیون بـه ترتیـب 6و اســب اســتفاده میشــود .بــه طــور معمــول ،ایــن
10قـاده( )n=14دارای عیـار پادتـن خنثـی کننـده آزمای شهـا زمـان بـر بـوده و در موردهایـی بیـش از
ویــروس هــاری بودند(.پایــگاه اینترنتــی ســازمان یـک مـاه زمـان مـی بـرد .همچنیـن اگـر دا م بـزرگ
بـرای آزمایـش چالـش اسـتفاده شـود هزینـه انجـام
جهــان بهداشــت دام) آزمایــش زیــاد خواهــد شــد .اغلــب بــرای آزمایــش
بررسی سرمی و عیار واکسن اثربخشــی واکســن هــاری بــه ویــروس حــدت دار
بـرای آگاهـی از وضعیـت ایمنی جمعیت گوشـتخواران نیـاز اسـت.
اهلــی و ســ گهای صاحبــدار نمون هگیــری ســرمی در ارزیابـی ایمنیزائـی واکسـن هـاری و بـا تمرکـز
و تعییــن میــزان پادتــن خنثــی کننــده ســرم ،در بــر روی آزمایــش ســرمی ،آزمایــش خنثــی ســازی
بــازه زمانــی 2هفتــه پــس از واکسیناســیون انجــام ویـروس هـاری بـرای تعییـن میـزان پادتـن خنثـی
میشــود. کننـده ویـروس هـاری ضـروری اسـت.
کمتریــن عیــار پادتــن ســرمی بــرای محافظــت آزمایـش خنثـی سـازی ویـروس هـاری بـه اسـتفاده
از بیمــاری هــاری بایــد بیشــتر از 0/5واحــد بیــن از سـرم یـک گونـه حیوانـی محـدود نم یشـود زیـرا
المللــی در هــر میلــی لیتــر ســرم در نظــر گرفتــه هــدف در ایــن آزمایــش اندازهگیــری عفونتزائــی
شــود .درصــد شــیوع ایمنیــت و میانگیــن عیــار ویـروس اسـت و نـه اثبـات وجـود ایمنوگلوبولی نهایی
سـرمی بـرای قضـاوت در خصـوص وضعیـت ایمنـی کــه دارای نشــانگ رهای ویــژه ســلولی بــرای یــک
گلــه ضــروری اســت. گونــه حیوان یاند(.جکســون ،2007،ص )482
در یـک پایـش سـرمی کـه در مـورد بیمـاری هـاری پوشش واکسیناسیون
در ایــران انجــام شــده اســت بیــش از 65درصــد از
ســر مهای اخــذ شــده از حیوانهایــی کــه واکســن در ایـران گرچـه بـه دلیـل عـدم ثبـت واکسـ نهای
دریافـت کـرده بودنـد دارای عیـار محافـظ بیـش از خوراکــی هــاری تــا کنــون هیــچ گونــه عملیــات
0/5واحــد بیــن المللــی در هــر میلــی لیتــر ســرم پیشــگیرانهای از راه توزیــع واکســ نهای خوراکــی
هـاری انجـام نشـده اسـت ولـی روبـاه ،شـغال ،گرگ
57
بودن ـد.
در واقـع ،عیـار واکسـن ،بازتـاب دهنـده قـدرت واکسـن اسـت .بـرای واکسـ نهای زنـده تغییـر یافتـه،
عیـار واکسـن ،مقـدار ذرات ویروسـی در واکسـن را مشـخص م یکنـد.
واکس نهای هاری مورد استفاده در ایران
در ایـران بـر اسـاس مقـررات ثبـت واکسـن ،تعـدادی واکسـن هـاری در سـازمان دامپزشـکی کشـور
بـه ثبـت رسـیده کـه بـه طـور عمـده بـرای اسـتفاده در گوشـتخواران اهلـی ماننـد سـگ و گربـه سـاخته
و یـا وارد مـی شـوند .البتـه برخـی از ایـن واکسـن هـا را بـه توصیـه سـازندگان واکسـن مـی تـوان در
دیگـر دام هـا ماننـد گاو ،اسـب ،شـتر ،گوسـفند ،بـز و ...اسـتفاده کـرد.
اجــازه اســتفاده خــارج از مندرجــات برچســب( )Extra Lableواکســ نهای هــاری ثبــت شــده در
برخـی حیوا نهـا داده شـده اسـت اگرچـه اثربخشـی دقیـق شـان در ایـن حیـوان هـا نامعلـوم اسـت(.
دلیــپ ،2009 ،ص )26
واکسـن هـای هـاری مـورد اسـتفاده در دا مهـای اهلـی بسـیار شـبیه واکسـ نهای هـاری انسـان یاند.
در دامپزشـکی واکسـ نهای مطلـوب تـری کـه از ایمنـی پایـدار و دراز مدتـی برخـوردار بـوده در کشـت
سـلول تولیـد میشـوند ( .نایـپ ، 2001 ،ص)89
واکســ نهای تکــی ،تنهــا بــرای یــک بیمــاری ماننــد هــاری ســاخته و مصــرف شــده در حالــی کــه
واکسـ نهای ترکیبـی ،تعـدادی واکسـن بـر ضـد چنـد عامـل بیمـاری زا را شـامل میشـوند .در ایـن
ارتبـاط واکسـ نهای ترکیبـی 3گانـه 5 ،گانـه و 7گانـه بـرای سـگ سـاخته شـده اسـت ماننـد ،واکسـن
5گانـه سـگ کـه شـامل پادگ نهـای هـاری ،دیسـتمپر ،آدنوویـروس تیـپ ،1-لپتوسـپیروز و پاروویـروس
و در مـورد گربـه شـامل پادگـن هـای هـاری ،پـان لوکوپنـی ،کلسـی ویـروس و پاروویـروس اسـت.
منابع مورد استفاده :
آل داود ،سید جاوید ،حسام الدین اکبرین و محمد قلی نادعلیان :هاری در ایران.۱۳۹۰ ،
اسـتیل ،جیمـز ،اچ :بیمار یهـای قابـل انتقـال انسـان و حیـوان( ،)4زئونـوز ویروسـی ،جلـد دوم ،ترجمـه دکتـر
اسـماعیل ذوقـی.1376 ،
پایگاه اینترنتی سازمان جهانی بهداشت دام ،بیمار یهای حیا توحش.
پایگاه اینترنتی سازمان جهانی بهداشت دام ،هاری.
رضوی ،جواد ،هاری وسرم هاری ساخت موسسه رازی :سومین کنگره دامپزشکان.1348 ،
Blood,D.C, Hendrson, J.A:veterinary medicine,6th edition, 1983.
Catcott, E.J: Canine medicine, fourth edition, volume 1, 1979.
Constable, Peter.D, Kenneth, W, Hinchcliff: Veterinary medicine,11 edition, 2017.
FDiinlecehpe,r,kMum.E,aGr.iPb:bRoanbsi,eWs,.2J,0M09a.yer, Karl: Diseases of cattle,2001.
Greene ,Craig. E, Infectious diseases of the Dog and Cat, fourth edition, 2012.
HAVE Per, Aubert Michel, Breiten Moser Urs, The oral vaccination of foxes against rabies,
Report of the scientific committee, 2002.
Jackson, C. Alan: Rabis,2ed edition, 2007.
Kienzle.Thomas .E, Deadly diseases and epidemics, 2007.
Knipe M. David, Howley M.Peter: Fields Virology, 2001.
Mahy W.J. Brian & Volker Ter Meulen: Microbiology & Microbial Infections, Virology Volume
2, 2005.
Miller, Eric.R, Fowler, Murray.E: Fowler,s Zoo and Wild Animal Medicine, Volume 7, 2012.
Pasteurt, P. Blancou, J, Vannier,Veterinary Vaccinology,1997.
Paul, William. E: Fundamental Immunology,Fifth Edition, 2003.
Plotkin ,Stanley.A, Orenstein Walter.A, Offit Paul.A: Vaccines,Fourth Edition, 2004.
Radostits, Otto. M, Gay, Clive. M, Hinchcliffm, Kenneth. W, Constable, Peter. D: Veterinary
medicine,10 edition, 2007.
WHO Expert Consulation on Rabies, Third report, 2018.
ایـن مقالـه چکیـده فصـل دوازدهـم کتـاب هـاری تالیـف دکتـر سـید مصطفـی عزیزیـان بـوده کـه در سـال
1397توسـط انتشـارات سـازمان جهـاد دانشـگاهی تهـران بـه چـاپ رسـیده اسـت.
58
افزودنـی بـه خـوراک دام قبـل از طـی نمـودن فرآینـد پیشـگیری از مسـمومیت با اوره وسـایر
سـازگار سـازی دسـتگاه گـوارش دام و عـدم رعایـت سـایر نیتـروژن هـای غیـر پروتیینی در
مصــرف تدریجــی و توجــه بــه محدودیــت حداکثــر
مجــاز مصــرف گاهــی منجــر بــه صدمــات جبــران حیوانــات مزرعه
ناپذیـر و تاسـف آوری بـرای دامـداران مـی شـود.
لـذا بـه منظـور شـفاف سـازی ،آمـوزش و پیشـگیری Amonia Toxicosis Or NonProtein Nitrogen
از بـروز چنیـن تلفـات وخسـارات قابـل پیشـگیری در (NPN)Toxicosis In Farm Animals
اینجـا بطـور خلاصـه بـه معرفـی مسـمومیت بـا اوره
و سـایر NPNهـا ،روش هـای پیشـگیری و همچنیـن دکتر یوسف بهیار
درمـان ایـن نـوع مسـمومیت پرداختـه شـده اسـت.
دامپزشک متخصص بهداشت عمومی
مسمومیت با ازت غیر پروتئینی)(NPN
معــاون بهداشــت و مدیریــت بیماریهــای دامــی
مســمومیت بــا اوره یــا منابــع دیگــر ازت غیــر ســازمان دامپزشــکی کشــور
پروتئینـی ) (NPNمعمـولا حـاد ،بـه سـرعت پیـش
رونـده و کشـنده اسـت .بـه هرمنبـع نیتـروژن کـه مقدمه:
بصـورت پروتئیـن تجمـع پذیـر پلـی پپتیـدی نباشـد
NPNگفتــه مــی شــود .منابــع NPNدر گونــه مصــرف کــود اوره بعنــوان یکــی از تقویــت کننــده
هـای مختلـف حیوانـی سـمیت متفاوتـی دارنـد ،امـا هــای خــاک کشــاورزی در سیســتم کشــاورزی و
نشـخوارکنندگان بالـغ حسـاس تـر از بقیـه حیوانـات باغبانــی از پیشــینه بســیار زیــادی برخــوردار اســت
هسـتند .بعـد از خـوردن NPNدر دسـتگاه گـوارش .زمانــی کــه دی اکســید کربــن بــا آمونیــاک غیــر
هیدرولیــز شــده وآمونیــاک اضافــی )(NH3حاصــل هیــدرات واکنــش نشــان مــی دهــد اوره بوجــود
ازآن آزاد مـی شود.سـپس آمونیـاک جـذب خون شـده مـی آیـد.اوره خشـک بـه شـکل گرانولهـای سـفید
و موجـب هایپـر آمونمیـا) (Hyperamonemia ریـز اسـت .بـرای ایجـاد حداکثـر کارایـی ایـن کـود
بایـد آن را بـا خـاک مخلـوط کـرد ویـا در اصطـاح
مـی گـردد. ایــن دانــه هــا در خــاک کاشــته شــوند.گاهی هــم
دانــه هــا را روی خــاک پخــش مــی کننــد ســپس
علت شناسی : زمیـن را شـخم مـی زننـد تـا اوره بـه خـاک تزریـق
شـود و بـا یـک آبیـاری سـنگین اوره هـای محلـول
نشــخوارکنندگان از طریــق تبدیــل NPNبــه را بـه بخـش پایینـی خـاک هدایـت مـی کننـد .بـا
آمونیـاک ازآن اسـتفاده مـی کننـد و سـپس آمونیـاک وجــود مزایــای زیــاد کــود اوره ،معایبــی در زمینــه
بـا کتواسـیدهای مشـتق از کربوهیدراتهـای موجـود در کشـاورزی و محیـط زیسـت بـرای آن مطـرح شـده
شـکمبه ترکیـب شـده و تبدیـل بـه اسـیدهای آمینـه اسـت کـه در اینجـا یـک عیـب نانوشـته در متـون
مــی شــوند.متداولترین منابــع NPNدر خــوراک علمـی کشـاورزی را بـرای آن یـاد آوری مـی کنیـم و
آن مسـمومیت تصادفـی دام هـا بـا ایـن مـاده بسـیار
مفیــد اســت.مصرف تصادفــی بیــش از حــد اوره و
سـایر NPNهـا ویـا مصـرف غیـر اصولـی آن بعنوان
59
مسـمومیت بـا آمونیـاک یـا NPNعلامـت عمومـی دام اوره وفســفات اوره ،آمونیــاک و نمــک هائــی
تغییــر ناگهانــی مقــدار اوره یــا NPNدر رژیــم ماننـد مونوآمونیـوم فسـفات و دی آمونیـوم فسـفات
غذائــی حیواناتــی اســت کــه قبــا از پروتئیــن مـی باشـند .آمونیـاک در متابولیسـم پروتئینـه هـای
طبیعــی اســتفاده مــی کردند.همچنیــن حیوانــات طبیعــی مصرفــی در جیــره نیــز تولیــد مــی شــود
مزرعــه گاهــی کودهــای مایــع اوره یــا کودهــای ولـی علـت بـروز مسـمومیت سـرعت وحجـم زیـاد
خشــک را مــی خورنــد کــه حــاوی نمــک هــای تولیـد آمونیـاک اسـت .مسـمومیت بـا اوره موجـب
اختـال در چرخـه کربـس مـی شـود کـه آن هـم
آمونیــوم یــا اوره مــی باشــند. منجـر بـه اسـیدوز سیسـتمیک و در نهایـت ایسـت
نشــخوارکنندگان نســبت بــه ســایر حیوانــات قلبـی و تنفسـی و مـرگ حیـوان مـی شـود.
حساســیت بیشــتری بــه مســمومیت بــا اوره دارنــد
.چنانکــه نشــخوارکنندگان مقادیــر ســه دهــم تــا منابــع غذائــی کــم ارزشــی ماننــد پوســت برنــج ،
پنـج دهـم گـرم اوره را بـه ازاء هـر کیلوگـرم وزن چغنـدر قنـد ،پوسـت یـا تفالـه مرکبـات ،کنجالـه
بـدن دریافـت کننـد ممکـن اسـت اثـرات نامطلـوب تخـم پنبـه وکاه غـات ویـا سـایر علوفـه هـای بـی
و عـوارض جانبـی بـه همـراه داشـته باشـد .ولـی کیفیـت ممکـن اسـت بـا اسـتفاده از ترکیـب آنهـا بـا
مصـرف مقادیـر 1تـا یـک و نیـم گـرم اوره بـه ازاء NPNغنـی سـازی شـوند تـا ازت موجـود و بدنبـال
آن مقــدار پروتئیــن موجــود در غــذای دام افزایــش
هـر کیلوگـرم وزن بـدن معمـولا کشـنده اسـت. یابد.محصـولات جانبـی حاصـل از تولید اتانـول منبع
خوبـی از NPNبـوده کـه از پروتئیـن هـای ناقـص
میـزان فعالیـت اوره آز در سـکوم اسـب تقریبـا25 تامیـن مـی شـوند.این محصـولات بطـور معمـول در
درصــد ایــن میــزان در شــکمبه نشــخوارکنندگان مکمــل هــای مایــع خوراکــی مــورد اســتفاده قــرار
است.اســب هــا ممکــن اســت NPNرا بعنــوان مـی گیرند.اکثـر منابـع NPNبـا افـزودن مسـتقیم
یـک افزودنـی خوراکـی دریافـت کننـد .حساسـیت مکمــل خشــک بــه یــک مــاده مخلــوط تبدیــل
اسـب نسـبت بـه اوره از سـایر تـک معـده ای هـا مــی شــوند و بــه مصــرف تغذیــه نشــخوارکنندگان
بیشـتر اسـت .مصـرف مقـدار 24گـرم اوره بـه ازاء مـی رسـند .ایـن مکمـل هـا بصـورت بلـوک هـای
هرکیلوگـرم وزن بـدن اسـب کشـنده اسـت .مصـرف مکعبــی یــا آجرهــای لیســیدنی یــا سیســتم هــای
مقادیـر نشـخوارکنندگان مقادیـر سـه دهـم تـا پنـج مخـزن لیسـیدنی همـراه بـا مـاس چغنـدر قنـد در
دهـم گـرم بـه ازاء هـر کیلوگـرم وزن بـدن از نمـک اختیـار دام هـا قـرار مـی گیرنـد .بـه ایـن ترتیـب
هـای آمونیـوم ممکـن اسـت بـرای همـه گونـه هـا حیوانـات بـه تدریـج بـا مصـرف NPNسـازگار می
وسـنین حیوانـات مزرعـه مسـمومیت زا باشـد.تحت شـوند تـا تعـداد اجـرام میکـرو فلـور شـکمبه بـرای
شــرایط خاصــی ماننــد مــوارد زیــر میــزان تحمــل
نشــخوارکنندگان نســبت بــه تغذیــه بــا اوره وســایر اسـتفاده از NH3تولیـد شـده افزایـش یابـد.
منابــع نیتــروژن غیــر پروتئینــی تغییــر مــی کنــد
60
ارزشـی ماننـد تفالـه چغندرقنـد ،کاه غـات وغیـره -محرومیــت از آب
اقـدام مـی کننـد و قبـل از سـازگاری میکـرو فلـور
شـکمبه بـا مصـرف بیـش از حـد ایـن مـواد موجـب -حرارت بالای بدن
مســمومیت وتلفــات ناگهانــی حــاد دامهــای خــود
-بیماریهای کبدی
مـی شـوند.
-استرس
بــروز مســمومیت بــا ازت غیــر پروتئینــی تحــت
شــرایط خاصــی بــه شــرح زیراتفــاق مــی افتــد: روزهــا و گاهــی هفتــه هــا زمــان لازم اســت تــا
میکروفلــور شــکمبه بتوانــد بــرای اســتفاده از اوره
-1مصــرف مقادیــر زیــاد اوره یــا ســایر منابــع ازت یـا NPNسـازگاری پیـدا کنـد .ولـی بعـد از حـذف
غیـر پروتئینـی NPNاز جیــره غذائــی ،ســازگاری ایجــاد شــده
ظـرف مـدت یـک تـا سـه روز از بیـن مـی رود .رژیم
-2عــدم توزیــع یکنواخــت اوره یــا ســایر منابــع هـای غذائـی کـم انـرژی و سرشـار از فیبـر حتـی در
نیتــروژن غیــر پروتئینــی در جیــره غذائــی حیواناتـی کـه بـا مصـرف NPNسـازگار شـده انـد
معمـولا مسـمومیت بـا NPNرا بـه همـراه دارنـد.
-3میــزان کربوهیــدرات تخمیــر ســریع موجــود در مکمــل هــای غذائــی بســیار خــوش طعــم ماننــد
جیـره ماننـد مـاس چغنـدر قنـد یـا دانـه هـا (در مــاس یــا بلــوک هــای مکعبــی پــرو تئینــی
صـورت مصـرف کنسـانتره میـزان بیشـتری از اوره بــزرگ خــرد شــده از طریــق تــه نشــینی مکعــب
بـرای دام قابـل تحمـل اسـت تـا اینکـه از علوفـه هـای بارشـی یـا مخـازن بـزرگ حـاوی NPNکـه
تنهـا اسـتفاده کند.حضورکربوهیـدرات در جیـره هـم بطـور نامناسـبی نگهـداری مـی شـوند ممکـن اسـت
انـرژی لازم بـرای تبدیـل آمونیـاک بـه پروتئیـن را منجـر بـه مصـرف مقادیـر کشـنده NPNشـود.در
فراهــم مــی کنــد و هــم کربــن لازم بــرای تولیــد کشـور مـا مـواردی از چـرای ناگهانـی دام از مراتـع
آمینــو اســید از اوره را بــرای باکتریهــای شــکمبه کـود پاشـی شـده بـا کـود اوره و یـا چـرای دام در
باغاتـی کـه اخیـرا در اطـراف درختـان آن اقـدام بـه
فراهـم مـی کنـد). کـود دهـی اوره شـده اسـت خطرنـاک مـی باشـد .
حتــی آخریــن گــزارش رســمی مبنــی بــر مصــرف
یــک نــوع اختــال مربــوط بــه سیســتم عصبــی آب خروجـی از باغـی کـه اخیـرا بـا کـود اوره کـود
مرکـزی در گاوهایـی کـه بـا یونجـه ،سـیلو ،مـاس دهـی شـده بـود توسـط گوسـفندان موجـب تلفـات
و بلوکهــای مکعبــی پروتیینــی غنــی شــده شـدید در گلـه مذکورگردیـده اسـت (اسـتان فـارس
بــا NPNتغذیــه شــده بودنــد مشــاهده شــد شهرسـتان خفـر روسـتای چـرگ پائیـز .)1399گاهی
کــه تصــور مــی شــود علــت بــروز ایــن اختــال دامـداران نسـبت بـه غنـی سـازی مـواد غذایـی کـم
تشــکیل مــاده ای بــه نــام 4متیــل ایمیــدازول
) (methylimidazoleI-4یـا ) (4-MIناشـی
از فعالیـت NH3بـر روی کربوهیدراتهایـی کـه در
61
مسـمومیت مـی باشـد. خـوراک دام وجـود دارنـد باشـد .اجـزای خوراکـی
حــاوی 4-MIســندرمی بــه نــام ســندرم بنکــر
یافته های کالبد گشایی: گاوان ) ( Bovine Bonker Syndromeرا
در حیوانـات بوجـود مـی آورد.حیوانـات مبتـا بـه
در تشــخیص بــه علــت علائــم مشــابه بــا ســایر ایـن سـندرم طیـف وسـیعی از رفتارهـای هیجانـی
مســمومیت هــا از جملــه مســمومیت بــا نمــک ، نابجــا را از خــود نشــان مــی دهنــد .علایــم
سـابقه مصـرف اوره یـا سـایر NPNهـا در چنـد مرتبــط بــا اختــال در سیســتم عصبــی مرکــزی
از قبیـل لـرزش گـوش هـا ،لـرزش بـدن ،ترشـح
ســاعت گذشــته بســیار مهــم اســت. بـزاق و بـروز تشـنج در ایـن حیوانـات دیـده مـی
شـود .ابتـای گوسـاله هـای شـیر خـوار بـه ایـن
از زمــان خــوردن اوره تــا شــروع نشــانه هــای مسـمومیت مـی توانـد بـر ترشـح سـم از طریـق
درمانگاهـی در گاو 20الـی 60دقیقـه طـول مـی
کشــد .ایــن زمــان در گوســفند 30تــا 90دقیقــه شــیر دلالــت داشــته باشــد.
و در اسـب کمـی بیشـتر ازایـن زمـان در گوسـفند
طــول مــی کشــد .در ابتــدای شــروع مســمومیت علوفــه هــای بــی کیفیــت و کــم ارزش غذایــی
علایمــی ماننــد لــرزش عضــات بخصــوص کـه بـا افـزودن ازت غنـی سـازی شـده انـد فاقـد
لــرزش عضــات ســر وصــورت ،اگزوفتالمــی مقادیــر کافــی از 4متیــل ایمیــدازوال)(4-MI
) ،(Exophtalmiaدردهــای شــکمی ،بــزاق هســتند.بنابراین بعنــوان یــک منبــع نســبتا بــی
کـف آلـود ،پـر ادراری ،دنـدان قروچـه ،لـرزش بـدن خطــر نیتــروژن بــرای حیوانــات ســازگار شــده بــا
وهمچنیــن ضعــف و عــدم تعــادل در دام مســموم
مصــرف NPNعمــل مــی کننــد.
مشــاهده مــی شــود.
در صـورت اسـتفاده تصادفـی خوراکـی بیـش از حـد
ادم ریـوی منجـر بـه ترشـح بـزاق فـراوان ،تنگـی گاو و گوســفند از ســویای خــام ،اختــال دیگــری
نفــس وهمچنیــن نفــس نفــس زدن حیــوان مــی نیـز اتفـاق مـی افتـد .سـویای خـام دارای مقادیـر
شود.اســب مبتــا بــا ســر بــه اجســام فشــار مــی زیـادی کربوهیـدرات و پروتئیـن و همچنیـن اوره آز
آورد.گاوهـا اغلـب تحریـک پذیـر و پرخاشـگر شـده مـی باشـد .مصـرف بیـش از انـدازه سـویای خـام
و حالـت تهاجمـی بـه خـود مـی گیرنـد .گوسـفندها موجــب تخمیــر کربوهیــدرات هــا و تولیــد بیــش
افسـرده بـه نظـر مـی رسـند .اولیـن علامـت بالینی از حــد آمونیــاک مــی شــود .بــروز مســمومیت بــا
در گاو آتونـی شـکمبه) (Ruminal Tympany آمونیـاک و لاکتیـک اسـیدوزیس ،حاصـل مصـرف
اســت .همزمــان بــا پیشــروی مســمومیت آتونــی بیــش از انــدازه ســویای خــام اســت .همچنیــن
شـکمبه همچنـان ادامـه دارد .حالـت خشـمگین و انباشــتگی شــکمبه و تشــکیل تــوده هــای اجــرام
تهاجمـی بـا مشـاهده نبـض مشـخص وریـد وداج، خاکسـتری بـی شـکل در شـکمبه از نشـانیهای ایـن
انقبــاض شــدید واسپاســم هــای کــزازی در بــدن
62
ادم ریـوی ،احتقـان و خونریـزی هـای پتشـی بـه دیــده مــی شــود .ممکــن اســت تشــنج نیــز در
فراوانــی در ریــه هــا دیــده مــی شــود .برونشــیت حیـوان بـروز کنـد.
خفیـف و گاسـترو آنتریـت کاتـارال در اغلـب مـوارد
گــزارش شــده اســت .پــس زدگــی محتویــات غلظـت سـرمی گلوکـز ،لاکتـات ،پتاسـیم ،فسـفر،
شــکمبه و آسپیراســیون آن بــه داخــل ریــه هــا در آمونیــاک و شــاخص هــای AST- ALT- Pcrو
نواحــی نــای و برونــش هــا در گوســفند مشــاهده BUNمعمــولا بطــور معنــی داری افزایــش مــی
مــی شود.استشــمام بــوی آمونیــاک از محتویــات
شــکمبه نشــخوار کننــدگان یــا ســکوم بــاز شــده یابــد.
محتمـل اسـتPH .محتویـات شـکمبه یـا سـکوم
حیوانــی کــه اخیــرا تلــف شــده اســت 7.5مــی حیـوان بـا نزدیـک شـدن به مـرگ ،سـیانوزه شـده
باشـد PH .شـکمبه ایـن حیوانـات در بیشـتر مـوارد و دچـار تنگـی نفـس ،توقـف خـروج ادرار وافزایـش
سـاعت هـا پـس از مـرگ همچنـان تغییـری نکـرده درجــه حــرارت بــدن مــی شــود PH .خــون از
7.4بــه 7تنــزل مــی یابــد .برگشــت خــون در
وثابـت مـی مانـد. وریــد وداج) پــس زدگــی خــون ( در گوســفند
اتفـاق مـی افتـد .مـرگ ناشـی از مصـرف مقادیـر
تشخیص: بیـش از حـد و غیـر منتظـره NPNمعمـولا در گاو
ظـرف 2سـاعت ،در گوسـفند 4سـاعت و در اسـب
مســمومیت بــا آمونیــاک یــا NPNبــا توجــه بــه ظـرف مـدت 3تـا 12سـاعت اتفـاق مـی افتـد.
مجموعـه ای از نشـانه هـای درمانگاهـی ،ضایعـات بازمانــدگان ایــن مســمومیت بــدون هیــچ عارضــه
پاتولوژیـک ،تاریخچـه بـروز بیماری حـاد و همچنین
در معــرض مصــرف بیــش از حــد NPNبــودن بعـدی بهبـود مـی یابنـد.
مشـخص مـی گردد.ایـن مسـمومیت ممکـن اسـت
بــا روش آنالیــز آزمایشــگاهی جســتجوی نیتــروژن ضایعات آسیب شناسی:
آمونیـاک ) ، (NH3-Nاوره وسـایر NPNهـا در
نمونـه هـای ماخـوذه از حیوانـات مشـکوک ارزیابـی لاشـه حیواناتـی کـه بـر اثـر مسـمومیت NPNتلف
شــود .نمونــه هــای مناســب جهــت جســتجوی مــی شــوند بــدون اینکــه ضایعــات ماکروســکوپی
نیتـروژن آمونیـاک شـامل مایعـات داخـل شـکمبه مشـخصی را نشـان بدهنـد بـه سـرعت بـاد کـرده
و نـگاری ،سـرم ،خـون کامـل و ادرار مـی باشـند. و ســپس تجزیــه مــی شــوند .در مغــز حیواناتــی
همـه انـواع نمونـه هـا بایـد در اسـرع وقـت منجمـد کـه بصـورت آزمایشـی دچـار مسـمومیت شـده انـد
شــوند و تنهــا قبــل از اســتفاده بــرای آنالیــز در ضایعـات ماکروسـکوپی مشـاهده نشـده اسـت .ولـی
آزمایشـگاه از انجمـاد خـارج شـوند .بـرای نگهـداری درمغـز همیـن حیوانـات ضایعـات هیسـتوپاتولوژیک
نمونـه هـای مایعـات محتویـات شـکمبه و نـگاری شــامل دژنراســیون نورونهــا ،تخریــب اســفنجی
شــکل مغــز ،احتقــان و خونریــزی در نــرم شــامه
ممکـن اسـت مشـاهده شـود.
63
نشــخوار کنندگانــی کــه بــه تدریــج بــا مصــرف مـی تـوان بـه ازای هـر 100میلـی لیتـر ازمایـع
NPNسـازگار شـده انـد وبـا رژیـم غذایـی غنـی نمونــه ،چنــد قطــره محلــول کلریــد مرکوریــک(
از یونجــه ،حبوبــات ،کنجالــه ســویا ،کنجالــه ) mercuric choloridبــه آن اضافــه نمــود.
تخــم پنبــه ،پــودر ماهــی یــا محصــولات جانبــی لاشـه حیواناتـی کـه پـس از مـرگ چنـد سـاعت در
شـیر تغذیـه شـده انـد در مایعـات محتویـات داخـل درجــه حرارتهــای محیطــی بــالا و یــا 12ســاعت
شـکمبه غلظـت هایـی از نیتـروژن آمونیـاک تـا60 در هــوای معتــدل باقــی مــی ماننــد بــه علــت
میلـی گـرم در 100میلـی لیتـررا بدون نشـان دادن اتولیـز بیـش از حـد لاشـه فاقـد ارزش تشـخیصی
هیـچ نشـانه ای از مسـمومیت دارنـد .اگـر اسـیدیته
مایـع مذکـور در زمـان مـرگ حیـوان بیـن 7.8الـی مـی باشـند.
8باشـد نشـانگر مسـمومیت بـا NPNاسـت. تعییــن مقادیــر اوره یــا NPNدر نمونــه هــای
بیولوژیکـی بـی معنـی مـی باشـد ولـی بـا ایـن حال
تشــخیص تفریقــی شــامل مســمومیت بــا نیتریــت در نمونـه هـای خـوراک دام و سـایر منابـع غذایـی
،نیتــرات ،ســیانید ،ســموم ارگانوفســفره ،حشــره دامــی مقــدار اوره و NPNانــدازه گیــری و تعییــن
کــش هــای کاربامــات ،پرخــوری ســویای خــام ، مــی شــود.معیارهای اوره و NPNدر خــوراک دام
مسـمومیت بـا 4متیـل ایمیـدازول ،سـرب ،حشـره و معـادل سـازی پروتئینـی مطابـق فرمـول زیرمـی
کـش هـای هیـدرو کربنـه ،مسـمومیت بـا گازهایـی
ماننـد مونوکسـید کربـن ،سـولفید هیـدروژن ،دی باشـد :
اکســید نیتــروژن و همچنیــن بیماریهــای عفونــی
حــاد و بیماریهــای غیــر عفونــی ماننــد انــواع ( یک واحد پروتئین = 0.36واحد اوره ) و یا ( یک
آنســفالو پاتــی هــا ،آنتــرو توکســمی ،مســمومیت واحد اوره = 2.92واحد پروتئین )
خودبخــودی داخلــی شــکمبه ای(Rumen
) ،Autointoxicationآتونــی شــکمبه و غلظــت هــای بیــش تــر یــا مســاوی 2میلــی
آدنوماتــوز ریــوی مــی باشــد .اختــالات تغذیــه گــرم در هــر 100میلــی لیتــر نیتــروژن آمونیــاک
ای و متابولیــک ناشــی از کمبــود کلســیم خــون، ) )NH3-Nدر خـون ،سـرم ومایـع زجاجیـه چشـم
کمبــودمنیزیــومخــونرانیــزبایــددرنظــرداشــت. نشـان دهنـده مصـرف بیـش از حـد NPNتوسـط
حیــوان مــی باشــد .در صورتیکــه مقــدارNH3-N
درمان: بــه یــک میلــی گــرم در 100میلــی لیتــر خــون
یـا سـرم برسـد علایـم درمانگاهـی ایـن مسـمومیت
بهتریـن درمـان تخلیـه محتویـات شـکمبه از طریـق ظاهـر مـی شـود .دربیشـتر مـوارد مسـمومیت شـدید
رومینـو تومـی اسـت و بـرای کاهـش اثـرات ایـن NPNغلظــت NH3-Nدر محتویــات مایــع
مسـمومیت اسـیدهای آلـی بـا غظتهـای پاییـن بایـد نـگاری و شـکمبه کمتـر از 80میلـی گـرم در100
بــه دام خورانیــده شــود.آزمایش و درمــان دامهــای میلــی لیتــر اســت و ممکــن اســت بیشــتر از200
میلـی گـرم در 100میلـی لیتـر هـم باشـد.
64
شـود و بـرای جلوگیـری از عـود آتونـی شـکمبه یک بیمـار بـه علـت بـروز رفتارهـای ناگهانـی و خشـن
تــروکار درناحیــه پهلــوی حیــوان فیکــس شــود. مشـکل مـی باشـد .حیوانـات زمیـن گیـر و در حـال
مـرگ معمـولا پاسـخی بـه درمـان نمـی دهند.اگـر
درمانهــای حمایتــی شــامل تزریــق وریــدی ممکـن شـد بایـد بوسـیله تزریـق 0.5تـا 2لیتـر
محلولهـای نمکـی ایزوتونیـک بـرای رفـع کـم آبـی اسـید اسـتیک( سـرکه ) 5درصـد به داخل شـکمبه
وتزریــق گلوکونــات کلســیم و محلــول منیزیــوم گوسـفند وبـز و 2تـا 8لیتـر سـرکه بـه شـکمبه گاو
بـرای تسـکین تشـنج کـزازی ناشـی از مسـمومیت نســبت بــه درمــان مبتلایــان اقــدام نمــود( .قبــل
ضـروری مـی باشـد.برای کنتـرل تشـنج مـی تـوان از اینــکار بایــد نمونــه مایــع نــگاری شــکمبه ای
از پنتوباربیتــال ســدیم و یــا ســایر داروهــای بــی اخـذ گردد(.توصیـه مـی شـود همزمـان بـا اینـکار
تزریـق 40لیتـرآب یـخ( 4-0درجـه سـانتی گـراد
هوشــی اســتفاده نمــود. ) بــه داخــل شــکمبه گاو و مقــدار نســبتا کمتــری
بــه داخــل شــکمبه گوســفندصورت گیــرد .اســید
کنترل و پیشگیری مسمومیت اوره: اســتیک موجــب پاییــن آوردن PHشــکمبه شــده
و بدینوســیله مانــع جــذب آمونیــاک مــی گــردد.در
میــزان اوره در خــوراک دام نبایــد بیشــتر از 2تــا صــورت بــروز مجــدد علایــم درمانگاهــی درمــان
3درصــد کنســانتره یــا دانــه هــای غــات جیــره
غذایــی نشــخوارکننده گان باشد.اساســا مقــدار اوره بایـد ادامـه یابـد.
نبایــد بیشــتر از یــک درصــد از کل رژیــم غذایــی
نشــخواکنندگان باشــد .چنانکــه مبنــای محاســبه اسیداسـتیک بـا غیـر فعـال نمـودن آمونیـاک موجود
را ازت کل جیــره در نظــر بگیریــم NPN ،نبایــد درشـکمبه موجـب سـاخت ترکیبـی بـه نـام اسـتات
بیشــتر از یــک ســوم کل ازت موجــود در جیــره آمونیـوم مـی شـود کـه ایـن مـاده بوسـیله میکـرو
فلــور شــکمبه مــورد اســتفاده قــرار مــی گیــرد.از
نشــخوار کننــدگان باشــد. طــرف دیگــر آب یــخ موجــب پاییــن آوردن درجــه
حــرارت شــکمبه و همچنیــن رقیــق کــردن مقــدار
هنگامـی کـه دامـدار تصمیـم مـی گیـرد ازNPN واکنــش دهنــده شــده کــه آن هــم باعــث کنــد
در جیـره غذایـی حیوانـات اسـتفاده کنـد بایـد توجـه
داشـته باشـد کـه مصـر ف آن بایـد از مقادیـر کـم شــدن فعالیــت آنزیــم اوره آز مــی گــردد.
و بصـورت تدریجـی شـروع شـود تـا میکـرو فلـور
شـکمبه یـا سـکوم حیـوان بـا مقادیـر ثابـتNPN در مواردیکــه بــا مســمومیت حیوانــات گرانبهــا و
در رژیــم غذایــی ســازگار شــوند .ســپس مقادیــر ارزشـمند روبـرو هسـتید اقدامـات دیگـری نیـز انجام
ثابــت ،بــدون انحــراف قابــل توجهــی همچنــان دهید.محتویــات شــکمبه تخلیــه وبــا محتویــات
بــرای تغذیــه دامهــا ادامــه یابد.گاوهایــی کــه بــا شـکمبه حیـوان سـالم و دوغـاب یونجـه جایگزیـن
مقادیرثابتــی از NPNتغذیــه مــی شــوند بایــد گــردد تــا عملکــرد طبیعــی دســتگاه گــوارش
همچنـان بـدون وقفـه همـان مقادیـر ونسـبت هـای بازگـردد .چنانکـه لازم بـود آتونـی شـکمبه درمـان
ثابـت از آن دریافـت کننـد .بایـد از قطـع موقـت و
65
حــذف NPNاز جیــره غذایــی خــودداری نمــود.
از روش افـزودن اسـید فسـفریک بـه خـوراک بـرای کنتـرل عـدم مصـرف بیـش از حـد مکملهـای مایـع خـوش
طعـم مـی تـوان اسـتفاده نمـود .افـزودن یـک درصـد فسـفر اسیدفسـفریک بایـد مصـرف مکمـل مایـع را بـه
حـدود 2پونـد ( 902گـرم) بـه ازای هـر حیـوان در روز محـدود کند.اگـر چـه گاوهـای بالـغ بـا سـازگاری مناسـب
مـی تواننـد اوره را بـا سـرعت حداکثـر یـک گـرم بـه ازا هـر کیلوگـرم وزن بـدن در روز ) gr/kgbw/ Day) 1تحمـل
کننـد امـا نسـبت مصـرف اوره در ایـن گـروه از حیوانـات نبایـد بیشـتر از نصـف ایـن مقـدار باشـد.
منابع مورد استفاده :
1-MSD Manual-Veterinary Manual NPN Toxicosis By larry Tomson veterinary
toxicologist 2015
2-Ammonia and urea toxicoses in sheep and their relation to dietary nitrogen intake
J. G. Morris (a1) and E. Payne (a1)Cambridge University Press: 27 March 2009
3-A rapid and precise method for the determination of urea. J Clin Pathol. 1960
Mar;13:156–159. [PMC free article] [PubMed
-Rekib A, Sadhu DP
4-Effect of feeding higher doses of urea on the rumen metabolism in goat. Indian Vet
]J. 1968 Sep;45(9):735–739. [PubMed
66
موارد حاد با شیوع ناگهانی ،تب بالا و مرگ در حدود 24 مـروری بـر بیمـاری های ناشـی
ساعت مشخص می شود .در حیوانات مبتلا علایمی مانند از گونـه پاسـتورلا در نشـخوار کنندگان
بی حالی ،ترشح فراوان بزاق ،دپرسیون شدید ،اسهال حیدرخلیلی بگلوی
خونی ،خیز زیر جلدی ،اختلال تنفسی ،بی میلی به حرکت دکتری تخصصی بیماریهای داخلی دامهای بزرگ ،کارشناس
و در موارد پیشرفته سیانوزه شدن مخاطات دیده می شود. مبارزه با بیماری های دام شهرستان نرماشیر ،اداره کل دامپزشکی
متعاقب لوکالیزه شدن عامل در بافت زیر جلدی ،ایجاد استان کرمان
التهاب و ادم گرم و دردناک در ناحیه تحت فکی ( گلو) پست الکترونیکی[email protected]:
و گردن ایجاد می گردد که به منطقه پاراتیروئید گردن و
پستان گسترش می یابد و حیوان در عرض چند ساعت فیروزه زارع پور
به دلیل نارسایی تنفسی می میرد .ادم ناحیه پرینه نیز دکتری عمومی دامپزشکی ،کارشناس نظارت بر فرآورده های خام
در مواردی مشاهده می شود .دوره بیماری در گاومیش
کوتاهتر از گاو و در گوساله کوتاهتر از بالغین می باشد. دامی شهرستان بم ،اداره کل دامپزشکی استان کرمان
ضایعات کالبد گشایی به علت سیر بیماری و تلف شدن
سریع دام ها محدود به نقاط خونریزی در نواحی سروزی، پست الکترونیکی[email protected] :
جمع شدن خونابه در ناحیه سینه و شکم ،تورم روده و
خیز بافت های زیر جلدی می گردد .در اکثر دام ها تورم گونه های پاستورلا دارای گسترش جهانی می
ادماتوز سر و گردن وجود دارد که حاوی ماده فیبرینی باشند و نیز طیف وسیعی از میزبان ها را دارا می باشند.
منعقد نشده همراه با مایعات زرد کهربایی تا خونی رنگ اغلب این باکتری ها عوامل بیماری زای فرصت طلبی
است .در قفسه سینه درجات متفاوتی از درگیری ریه وجود
دارد که از یک پرخونی تا کبدی شدن گسترده همراه با هستند که فقط تحت شرایط خاصی موجب بیماری
ضخیم شدن دیواره بین لوبولی متفاوت است .درمان را می گردند .عوامل میزبانی و محیطی مانند عدم انتقال
با استفاده از تتراسایکلین و سولفانامید های تقویت شده( کافی ایمنوگلوبولین ،کمبود های تغذیه ای ،استرس
کوتریموکسازول) می توان انجام داد ( برزگر،28:1394، سرما و گرما ،شرایط نامناسب محیطی ،افزایش مقدار
ذرات کوچک گرد وغبار که امکان ورود به آلوئول را
حسنی طباطبایی.)338:1384، دارند ،محیط نگهداری بسته ،تراکم و سایر عفونت های
باکتریایی و ویروسی در ایجاد بیماری در گونه پاستورلا
اهمیت دارند .با توجه با اهمیت این بیماری در گاوداری ها
و گله های بز و گوسفند که منجر به تلفات نسبتا بالا در
آنها می شود نویسندگان در این مقاله به صورت مروری
مطالبی را در مورد بیماری هایی که توسط پاستورلا در
گونه ها ایجاد می شود همراه با علائم درمانگاهی ،علائم
کالبد گشایی و راهکارهای درمانی ارائه می دهند.
پاستورلوز سپتیسمیک ( سپتیسمی هموراژیک) :پاستورلوز ریوی یا تب حمل و نقل:
عامـل ایجـاد کننـده سـروتیپ هـای تیـپ Aپاسـتورلا این بیماری توسط عامل پاستورلا مولتوسیدا تیپ
مولتوسـیدا می باشد.گسـترش پنومونی ناشـی از پاسـتورلا Bو گاهی توسط تیپ Dو Eایجاد می شود .سپتیسمی
مولتوسـیدا بـا عوامـل محیطـی و اسـترس ماننـد حمـل
و نقـل ،ازدحـام بیـش از حـد و همچنیـن عفونـت هـای هموراژیک یک بیماری با تلفات بالا در گاومیش و گاو
می باشد که گاو میش به این بیماری حساس تر می باشد.
67
اثــر و یــا اســتفاده از تیــل مایکوزیــن بــرای همــه دام ویروســی و باکتریایــی همزمــان و یــا مســتعد کننــده
هــای گلــه توصیــه مــی شــود( برزگــر ،31:1394، همــراه اســت .از آنجایــی کــه پاســتورلا مولتوســیدا
بخشــی از فلورطبیعــی منطقــه دهانــی -حلقــی مــی
حســنی طباطبایــی.)342:1384، باشـد ،بنابرایـن در حیواناتـی کـه تحت شـرایط اسـترس
زا هســتند ،رشــد و تکثیــر باکتــری در ناحیــه رخ مــی
پاستورلوز در گوسفند و بز: دهـد و بـه دسـتگاه تنفسـی تحتانـی توسـعه مـی یابـد
و باعـث پاسـتورلوز مـی شـود .شـیوع ایـن بیمـاری در
مهمتریـن عامـل پاسـتورلوز در گوسـفند و بـز گلــه تقریبــا 35درصــد و میــزان مــرگ و میــر 5-10
مانهیمیــا همولتیــکا و BibersteiniaTrehalosia درصــد مــی باشــد .علائــم بالینــی در ایــن بیمــاری
مـی باشـد .پاسـتورلا مولتیسـیدا در گوسـفند عامـل غیـر شـامل بـی اشـتهایی ،کاهـش تولیـد ،بـی حالـی ،دیـس
معمـول مـی باشـد .پاسـتورلا مولتیسـیدا بـرای گوسـفند پنـه ،تنفـس سـطحی و سـریع ،ترشـح بـزاق فـراوان،
در مناطـق معتـدل پاتـوژن تنفسـی نمـی باشـد امـا در ادم غـده بزاقـی تحـت فکـی ،سـرفه مرطـوب و نالـه
مناطــق گرمســیری دارای اهمیــت زیــادی مــی باشــد تنفسـی مـی باشـد .در گوسـاله هـا معمـولا ترشـحات
سـروزی و موکوسـی چرکـی از بینـی در ایـن بیمـاری
(.)Constable, 2016:2042 دیـده مـی شـود .ایـن بیمـاری امـکان دارد در هر سـنی
رخ دهـد امـا در گوسـاله هـای از شـیر گرفتـه شـده و
پنومونی پاستورلایی: حیواناتـی کـه بصـورت گروهـی نگهـداری مـی شـوند،
بیشــتر دیــده مــی شــود .در بررســی کالبــد گشــایی
مانهمیــا همولتیــکا فلــور طبیعــی دســتگاه مراحـل مختلـف کبـدی شـدن و پنومونـی در قسـمت
تنفسـی فوقانـی در برخـی از گوسـفندان سـالم اسـت. هــای مختلــف کــه بــا پرخونــی شــروع مــی شــود و
شــرایط اقلیمــی یــا عفونــت هــای همــراه مثــل نیـز انباشـته شـدن ترشـحات مخاطـی فیبرینـی در بیـن
آدنوویــروس و پــارا آنفلوانــزای تیــپ ســه در ایجــاد قطعـات ریـه و در مـوارد مزمـن چسـبندگی هـای پـرده
بیمــاری ممکــن اســت نقــش داشــته باشــند .انتقــال جنـب مـواردی انـد کـه در پاسـتورلوز ریـوی ناشـی از
عفونـت در ایـن بیمـاری توسـط گوسـفند حامـل از یـک پاســتورلا مولتوســیدا قابــل مشــاهده هســتند .درمــان
گلـه بـه گلـه دیگـر صـورت مـی گیـرد .ایـن بیمـاری بیمـاری معمـولا در بسـیاری از مـوارد 24سـاعت بعـد
در تمـام سـنین دیـده مـی شـود ولـی بـره هـای جـوان از تجویــز تــک دز اکســی تتراســایکلین ،تریمتوپریــم-
و میـش تـازه زایمـان کـرده بیشـتر در معـرض بیمـاری سولفادوکســین ،پروکائیــن پنــی ســیلین و یــا تیــل
مـی باشـند .در بررسـی کالبـد گشـایی کبدی شـدن ریه مایکوزیـن بهبـودی حاصـل مـی شـود .کنتـرل عوامـل
و وجـود مقادیـر زیـادی مایـع سـروزی در پـرده جنـب زمینـه سـاز بیمـاری از طریـق مدیریـت بهداشـتی گلـه
دیــده مــی شــود.)Constable, 2016:2042( . و همچنیــن اســتفاده از اکســی تتراســایکلین طولانــی
پاســتورلوز سپتیســمی در بــره هــای شــیر
خــوار:
پاســتورلوز سپتیســمیک بیمــاری بــره هــای
جــوان مــی باشــد کــه توســط مانهیمیــا همولتیــکا
68
بیوتیـپ Aایجـاد مـی شـود .ایـن بیمـاری در بـره هـای دو روزه تـا دو ماهگـی ( معمـولا در سـن دو تـا سـه هفتگـی)
ایجـاد سپتیسـمی مـی کنـد .پاسـتورلا مولتوسـیدا بنـدرت باعـث سپتیسـمی در بـره هـا مـی باشـد ولـی مـی توانـد باعـث
تلفـات بـالا در بـره هـا باشـد .در کالبـد گشـایی وجـود مایعـات بیـش از حـد در صفـاق و پـرده جنـب و پـرده پریـکارد قلـب
دیــده مــی شــود (.)Constable, 2016:2042
پاستورلوز سیستمیک در بره:
ایـن بیمـاری توسـط بیوتیـپ Bمانهیمیـا همولیتیـکا ایجـاد مـی شـود و معمـولا بـره هـای 5-12ماهـه را درگیـر
مـی کنـد .ایـن بیمـاری بدنبـال اسـترس ناشـی از انتقـال از خـوراک خشـک و ضعیـف بـه مراتـع سـر سـبز اتفـاق مـی
افتـد .ایـن بیمـاری دارای سـیر کوتـاه بـوده( معمـولا شـش سـاعت) و بسـیاری از مـوارد حیوانـات درگیـر مـرده یافـت مـی
شـوند .حیـوان معمـولا بـی حـال بـوده و بـه پهلـو مـی خوابـد .در اواخـر بیمـاری ترشـحات پـر از کـف و خـون آلـود از
بینـی خـارج مـی شـود .علایـم کالبـد گشـایی شـامل خونریـزی هـای زیـر جلـدی در ناحیـه گـردن و سـینه ،برونـش و
نـای حـاوی کـف خـون آلـود ،ریـه هـا ادماتـوز شـده و خونریـزی در زیـر پـرده جنـب دیـده مـی شـود ولـی التهـاب ریـه
وجـود نـدارد ،زخـم هـای سـطحی نکـروزی در حلـق و مـری و چیـن هـای شـیردان ،عقـده هـای لنفـاوی لـوزه و حلـق
بـزرگ مـی باشـند .تزریـق تیـل مایکوزیـن یـا اکسـی تتراسـایکلین اثـر پیشـگیری از ایـن بیمـاری را دارنـد .همچنیـن
تجویـز تولترامایسـین ممکـن اسـت در درمـان بیمـاری مفیـد باشـد.
ورم پستان مانهیمیایی در گوسفند:
مانهیمیا همولیتکا M.ruminalis، M.glucosida ،از ورم پستان حاد و قانقاریایی در گوسفند جدا شده
است .ورم پستان پاستورلایی در میش هایی که بیش از 3ماه شیر به بره ها می دهند ،شایع است(Constable,
.)2016:2043
منابع مورد استفاده :
1 .1حسنی طباطبایی عبدالحمد ،فیروزی رویا ( .)1384بیماری های باکتریایی دام ،چاپ دوم ،صفحات -354
.330
2 .2سیده کلثوم برزگر ( .)1394تعیین تیپ مولکولی جدایه های پاستورلا مولتوسیدا با منشاء گاو و
گاو میش و تعیین الگوی حساسیت آنتی بیوتیکی آن ،انتشارات دانشگاه شهید چمران اهواز صفحات
.21-35
Grünberg, W. (2016) Constable, P. D., Hinchcliff, K. W., Done, S. H., &3.3
“ Veterinary medicine-e-book: a textbook of the diseases of cattle, horses,
.p:2042-2043 sheep, pigs and goats” Elsevier Health Sciences.
69
مشــاهده شــد. رابطه بین مصرف آنتی بیوتیک و مقاومت
میکروبی
بـا بـه وجـود آمـدن وضعیـت مناسـب ،برهـم کنـش
باکتـری بـا آنتـی بیوتیک یـا مقاومـت میکروبـی ،بلافاصله دکتر سید مصطفی عزیزیان کارشناس ارشد
بـا تجویـز هـر آنتـی بیوتیکـی رخ مـی دهـد .بـرای نمونه،
در جمعیــت هــای باکتریایــی مختلــط ،در غلظــت هــای دفتر بهداشت و مدیریت بیماری های دامی
کمتـر از حـد طبیعـی آنتـی بیوتیـک ،دوره زمانـی تمـاس
آنتـی بیوتیـک بـا باکتـری بـرای درمـان بیمـاری تـا بـروز پست الکترونیک [email protected]:
مقاومــت میکروبــی مشــخص نبــوده و بــه چنــد عامــل،
بـه ویـژه الگـوی مصـرف ،مقـدار دارو و گونـه باکتریایـی الکســاندر فلمينــگ در ســال 1945میــادی در هنــگام
دريافــت جايــزه نوبــل کــه بــه طــور مشــترک بــه وی،
درگیـر بسـتگی دارد)۵۰( . هـاوارد فلـری و ارنسـت چیـن بـه خاطـر كشـف پنـي
سـيلين اعطـا شـد ،در مـورد مقـاوم شـدن باكتـري هـا
باكتــري هــا در صورتــي مقــاوم ناميــده مــي شــوند بـه آنتـی بیوتیـک هـا هشـدارداد .در واقـع توسـعه و توليـد
كــه رشدشــان بــا بیشــترین ميــزان غلظــت يــك آنتــي هـر داروي ضـد مكيروبـي بـه دنبـال رديابـي مقاومـت در
بيوتيـك متوقـف شـود ،یـا بــه عبارتـی توسـط ميزبــان باکتـری هـا بـوده اسـت کـه بـه طـور عمـده بـه دليـل
تحمـل شـوند .تحمـل دارویـی در واقـع نوعـی مقاومـت سـوء مصـرف گسـترده ایجـاد شـده و باعـث كـم اثـری و
میکروبـی بـوده کـه باکتـری در برابـر اثـر کشـنده و یـا
متوقـف کننـده ی آنتـی بیوتیـک از خـود مقاومـت نشـان يـا بـي اثـری بیشـتر ایـن داروهـا شـده اسـت.
مـی دهـد. مقاومـت باکتـری هـا بـه آنتـی بیوتیـک هـا ،نخسـتین
بـار پـس از مـدت کوتاهـی کـه از مصـرف ایـن ترکیـب
گونـه هـاي مكيروبـي كـه بـه طـور طبيعـي بـه داروي هـا در پزشـکی و دامپزشـکی گذشـته بـود ،گـزارش شـد.
خاصـی پاسـخ مـی دهنـد ،ممكـن اسـت باعـث توسـعه اسـتفاده منطقـی از آنتـی بیوتیـک هـا در دام ،اجـازه رشـد
و گســترش ســويه هايــي كــه بــه آن دارو مقــاوم بــوده سـالم دام ،محصـول بیـش تـر ،میـزان ابتـای کمتـر بـه
شـوند .ايـن امـر ،بـه طـور کلـی از راه تغييـر در كروموزوم بیمـاری ،مـرگ و میـر کمتـر ،تولیـد بیشـتر مـواد غذایـی
باکتــری و يــا DNAغيــر كروموزومــي (پلاســميد)، بـا کیفیـت مطلـوب و هزینـه کمتـر بـرای انسـان هـا را
متعاقـب انتخـاب سـويه مقـاوم بـه وقـوع مـی پیونـدد.
تـداوم مـی بخشـد.
هنگامـی کـه یـک داروی ضـد میکروبـی اسـتفاده مـی
شـود ،بـه دلیـل وجـود مزیـت رقابتـی بـرای سـویه هـای مشــاهده ي رشــد گونــه هــاي اســتافيلوكوكوس را در
باکتریایـی کـه بـه طـور ذاتـی بـه داروی مـورد اسـتفاده كنـار پنـي سـيلين بایـدآغـاز عصـر مقاومـت مكيروبـي
مقاومنــد و بــرای تکثیــر ایــن ســویه هــا در جمعیــت بـه شـمار آورد .در بـازه زمانـی نـه چنـدان زیـاد ،بـه دليـل
باکتریایـی و یـا مصـرف آنتـی بیوتیـک کـه حرکـت ژن فشــار انتخابــي ناشــی از مصــرف آنتــی بیوتیــک هــا،
هـای مقاومـت را از یـک میزبـان باکتریایـی بـه میزبـان مقاومـت بـه ایـن ترکیـب هـا كـه بـه مثابـه داروهـاي
باکتریایـی جدیـد تسـهیل مـی کنـد ،مقاومـت میکروبـی معجــزه آســائی عرضــه شــده بودنــد در باکتــری هــا
70
را فراهـم کـرده بـود ولـی شـیوع عفونـت هـا بـه دلیـل برانگیختـه مـی شـود.
اســتافیلوکوکوس هــای مقــاوم بــه متــی ســیلین ایــن
انتخاب جمعیت مقاوم در اجتماع میکروبی
امیـدواری را از بیـن بـرد)۵۷(.
مقاومـت میکروبـی ،ویژگـی جدیـدی بـرای باکتـری
اسـتافیلوکوکوس مقـاوم بـه متـی سـیلین از شـماری از هــا نبــوده و در واقــع یــک پدیــده قدیمــی اســت،
میزبـان هـای دامـی ماننـد گربـه ،سـگ ،اسـب ،طیـور، پژوهــش هائــی کــه بــه تازگــی انجــام شــده گویــای
ایـن نکتـه اسـت کـه در نمونـه هـای DNAمتعلـق بـه
خرگـوش جـدا شـده اسـت. ۳۰۰۰۰سـال پیـش ،ژن هائـی وجـود داشـته کـه بـرای
مقاومـت دسـته هـای مختلفـی از مـواد ضـد میکروبـی
بـه طـور معمـول ،توسـعه مقاومـت میکروبـی درخـال بـه رمـز در آمـده بودنـد .بـه نظـر مـی رسـد توسـعه و
درمـان آنتـی بیوتیکـی یـک دام مشـکل قابل تشـخیصی بـروز ژن هـای مقاومـت ،بـه طـور مسـتقل از اسـتفاده
در درمـان دام بـه بـار نمـی آورد .بـا ایـن حـال ،مصـرف از ترکیـب هـای ضـد میکروبـی بـوده اسـت ،بـا ایـن
ثابــت داروهــای ضدمیکروبــی در گروهــی از دام هــا حـال ،انتخـاب و تکثیـر سـویه هـای مقـاوم ،بـه مقـدار
ممکـن اسـت بـه بـروز مقاومـت در فلـور میکربـی ایـن زیــادی بــا مواجهــه باکتــری بــا مــواد ضدمیکروبــی
گــروه از حیــوان هــا بــه داروی تجویــز شــده منتهــی
همـراه بـوده اسـت)۲۴(.
ش ـود)۱۳۸(.
در ســال هــای پــس از دهــه ۱۹۵۰میــادی،
بـا درمـان داروئـی نـه تنهـا ممکـن اسـت جـرم عفونـی هنگامـی کـه اسـتفاده از آنتـی بیوتیـک هـا شـایع شـده
مقـاوم شـده ،بلکـه شایدسـبب گسـترش آن نیـز شـود، بـود ،میکـرو ارگانیـزم هـای موجـود درعفونـت هـا در
بنابرایـن ،درمـان تنهـا بـا دارویـی کـه باکتـری حسـاس افــرادی کــه آنتــی بیوتیــک دریافــت مــی کردنــد ،از
را از بیـن بـرده ،باکتـری مقـاوم بـه دیگـر آنتـی بیوتیـک ویژگــی انتخابــی خاصــی برخــوردار شــدند .در محــل
هـا را گسـترش مـی دهـد .ازایـن رو ،شناسـایی و قطـع هایــی ماننــد ،بیمارســتان هــا کــه مقــدار زیــاد آنتــی
بیوتیـک ،در دسـترس بیمـاران قـرار مـی گیـرد ،مقاومت
گسـترش مقاومـت میکروبـی ضـروری اسـت. میکروبـی گسـترده مشـاهده شـده و ایـن مقاومـت ،بـه
طــور فزاینــده ای ،خصوصیــت ویــژه میکــرو ارگانیــزم
در یــک بررســی انجــام شــده در کشــور مصــر بــر
روی جوجــه هــای گوشــتی ،میــزان شــیوع زیــاد هــای ایجــاد کننــده بیمــاری شــده اســت.
مقاومـت جدایـه هـای کلسـتریدیوم پرفرینجنـز در طیـور
بــه تعــدادی از آنتــی بیوتیــک هــای مــورد اســتفاده گسـترش سـریع مقاومـت میکروبـی در باکتـری هـا،
مطالعــه شــده اســت،در ایــن بررســی ،مشــخص شــد مثــال خوبــی ازعمــل انتخــاب طبیعــی اســت .در ایــن
کــه اسپکتینومایســین ۵۰درصــد ،نئومایســین ۹۳ مـورد ،بـه ویـژه بـه مقاومـت میکروبـی بـه پنـی سـیلین
درصــد ،کلســتین ۹۴درصــد ،جنتامایســین ۱۰۰درصــد، مـی تـوان اشـاره کـرد .تولیـد پنـی سـیلین هـای مقـاوم
استرپتومایسـین ۱۰۰درصـد ،لینکومایسـین ۱۰۰درصـد، بـه بتا-لاکتامـاز (بـرای مثـال ،متـی سـیلین) فرصـت
اســید اکســولونیک ۱۰۰درصــد و اسپیرامایســین ۱۰۰ خوبـی بـرای مقابلـه بـا گسـترش مقاومـت میکروبـی
درصـد مقاومـت نشـان داده انـد .بـا ایـن حـال ،مقاومـت
بــه فسفومایســین ۲ ،درصــد ،فلورفنیــکل ۳ ،درصــد
71
در دام ،میــزان دارو در تجویــز خوراکــی بــه میــزان (قابــل چشــم پوشــی) و در مــورد آموکســی ســیلین و
جـذب آب و خـوراک بسـتگی داشـته در حالـی کـه در آمپــی ســیلین از ۷درصــد تجــاوز نکــرد)۱۲۷(.
انسـان میـزان داروی خوراکـی بـه سـن ارتبـاط داشـته
و بـه نـدرت وزن شـخص ،تاثیـر گـذار خواهـد بـود .دوره در مطالعــه ای کــه توســط تعــدادی از پژوهشــگران
ی پرهیــز از مصــرف دارو در دام مهــم بــوده ،ولــی در دانشــگاه علــوم پزشــکی کرمــان (ســپهری ،دبیــری،
انسـان چنیـن دوره ای اهمیـت ندارد(بـه جـز در بانـوان زیــن الدینــی و میمنــدی) روی آبســه هــای جلــدی در
شـیرده) .در دام هـا ،گونـه هـای متعـدد متفـاوت تـک انسـان انجـام شـد ،مقاومـت زیـادی بـه پنـی سـیلین
معـده ای و چنـد معـده ای وجـود داشـته ولـی انسـان در اسـتافیلوکوکوس طلایـی گـزارش شـد ولـی مقاومـت
بـه فلوروکینولـون ها(سیپروفلوکساسـین) و سفالوسـپورین
تـک معـدی اسـت. هــا (سفادکســین) و اریترومایســین ،کــم و حساســیت
از دســته هــای داروهــای دامــی پرفــروش در ســال همچنـان مطلـوب گـزارش شـد.
هـای اخیـر مـی تـوان بـه ترتیـب بـه ماکرولیدهـا ،پنـی
سـیلین هـا و تتراسـیکلین هـا اشـاره کـرد ولـی در مـورد در گــزارش مراقبــت دارویــی دامپزشــکی
انسـان ،سفالوسـپورین هـا ،پنـی سـیلین هـای گسـترده فرانسـه) (Ansesکـه درسـال ۲۰۱۲میـادی منتشـر
طیــف و فلــورو کینولــون هــا دارای اهمیــت بیشــتری شـد ،هـدف ،ردیابـی سـریع هـر نشـانه بـروز مقاومـت
در باکتــری هــا بــوده اســت ،چــه ایــن نشــانه هــای
انـد)24(. مقاومـت بـرای نخسـتین بـار در باکتـری هـا مشـاهده
شـده و یـا ایـن کـه بـروز مقاومـت در گذشـته گـزارش
در زمـان کنونـی ،مـا شـاهد تکامـل باکتـری هـا و دیگـر شـده ولـی در حـال حاضـر از شـدت و گسـتره بیشـتری
میکروارگانیـزم هـا از بسـیار حسـاس تـا بسـیار مقـاوم به
برخــوردار شــده اســت.
آنتـی بیوتیـک هـا بـوده ایـم و یـا بـر عکـس.
مقاومــت میکروبــی ناشــی از مصــرف آنتــی
دریــک جمعیــت باکتریایــی کــه بــا آنتــی بیوتیــک
مواجـه شـده ،باکتـری هـای حسـاس نابـود مـی شـوند، بیوتیــک در انســان و دام
در حالــی کــه باکتــری هــای مقــاوم زنــده مانــده و
توســعه مــی یابنــد .بنابرایــن ،اســتفاده ی از هــر آنتــی یـک سـری سـنجه هـا (ملاک)بـرای اسـتفاده از آنتـی
بیوتیکــی بــه انتخــاب باکتــری هــای مقــاوم منتهــی بیوتیـک هـا در دام اعمـال مـی شـود کـه بـا مصـرف
شــده و ممکــن اســت مقاومــت از راه ســازوکارهای ایـن ترکیـب هـا درانسـان تفـاوت اساسـی دارد .بـرای
مثـال ،درمـان آنتـی بیوتیکـی در دام هـا بـرروی جمعیت
بیوشــیمیایی مختلــف بــه وقــوع بپیونــدد. دامـی صـورت گرفتـه ،در حالـی کـه درانسـان ،درمـان
بــه صــورت انفــرادی انجــام مــی شــود .تفــاوت وزن
بیــش از 80ســال از زمــان شــروع مصــرف آنتــی گونـه هـای مختلـف دامـی ممکـن اسـت تـا چندیـن
بیوتیــک هــا مــی گــذرد ،تصــوری کــه در آن زمــان برابــر بــوده در صورتــی کــه در انســان دامنــه ی وزن
بـرای اسـتفاده از ایـن ترکیـب هـا شـکل گرفتـه بـود
بــا واقعیتــی کــه اکنــون انســان بــا پیدایــش مقاومــت بـدن دارای محدودیـت اسـت.
میکروبــی بــا آن روبــرو شــده بســیار متفــاوت اســت.
72
بـه رغـم تمـام سـودمندی هـای آنتـی بیوتیـک هـا ،بـرای اسـتفاده مناسـب از ایـن ترکیـب هـا در دام هـا بایـد از
دسـتورالعمل هـای دقیـق و بـه روز شـده ای در خصـوص انتخـاب ،تجویـز ،پایـش و ارزیابـی آنتـی بیوتیـک هـا پیـروی
کــرده والبتــه در ایــن میــان تجربیــات و کارآمــدی دامپزشــکان را نیــز بایــد همــراه نمــود.
کشـف آنتـی بیوتیـک هـا باعـث ایـن امیـدواری شـد کـه بیمـاری هـای عفونـی ریشـه کـن خواهنـد شـد .بـه نظـر مـی
رسـید کـه عفونـت هـای خطرنـاک استافیلوکوکوسـی بـا پنـی سـیلین قابـل درمـان بـوده ولـی در طـی یکسـال پـس از
عرضـه تجـاری پنـی سـیلین بـرای اسـتفاده در مقیـاس وسـیع در برابـر عفونـت هـای استافیلوکوکوسـی ،بیشـتر عامـل
هـای بیمـاری زای هـدف بـه ایـن آنتـی بیوتیـک مقـاوم شـدند .مقاومـت بـه پنـی سـیلین در باکتـری هـای بیمـاری
زای دیگـری نیـز دیـده شـده اسـت)۹۷(.
جدول شماره :1مقاومت در حال توسعه
سال بروز مقاومت باکتری مقاوم به سال تولید نام آنتی بیوتیک
۱۹۴۳ آنتی بیوتیک ۱۹۴۰ پنی سیلین
۱۹۵۹
استافیلوکوکوس مقاوم به پنی
سیلین
۱۹۵۰شیگلا مقاوم به تتراسیکلین تتراسیکلین
اریترومایسین ۱۹۵۳استرپتوکوکوس مقاوم به ۱۹۶۸
اریترومایسین
جنتامایسین ۱۹۶۷انتروکوکوس مقاوم به ۱۹۷۹
جنتامایسین
۱۹۹۶ پنوموکوکوس مقاوم به لووفلوکساسین ۱۹۹۶
لووفلوکساسین
جـدول شـماره 1نشـان دهنـده سـرعت مقاومـت باکتـری هـا بـه آنتـی بیوتیـک هـای عرضـه شـده اسـت .بـا سـاخت
نخسـتین آنتـی بیوتیـک هـا از جملـه پنـی سـیلین ،باکتـری هـا بـا سـازو کارهـای گوناگـون بـه آنتـی بیوتیـک هـا
مقـاوم شـده و ایـن رونـد همچنـان ادامـه داشـته و خواهـد داشـت.
در یـک بررسـی نظـام مند(سیسـتماتیک) کـه بـه تازگـی انجـام شـده ثابـت شـده اسـت کـه نسـبت توجـه برانگیـزی
از عفونـت هـای اشرشـیا کلـی خـارج روده ای انسـانی مقـاوم بـه سفالوسـپورین هـای گسـترده طیـف ،از دام هـا منشـاء
گرفتـه انـد .ارتبـاط قـوی بیـن میـزان شـیوع اشرشـیا کلـی مقـاوم بـه آموکسـی سـیلین جـدا شـده از انسـان و دام هـا
مشـاهده شـده اسـت.
در مطالعـه دیگـری ،مقاومـت زیـاد اشرشـیا کلـی بـه آنتـی بیوتیـک هـای مهـم در حـوزه پزشـکی ،ماننـد پنـی سـیلین،
کلرامفنیــکل ،تتراســیکلین ،ســولفونامیدها و فلوروکینولــون هــا بــه اســتفاده بیــش از حــد ایــن ترکیــب هــا در طیــور
73
اســتفاده مــي شــوند ،مقاومــت بــه وانكومايســين نســبت داده شــده اســت .همچنیــن تمــاس پیوســته
در انتروکوکــوس هــای روده اي شــايع اســت ،ايــن بــا مقدارهــای پیشــگیرانه داروهــای ضدمیکروبــی نیــز
مقاومـت مكيربـي نـه فقـط در دام هـاي مواجـه شـده باعــث گرایشــی در میکــروب هــای روده ای و ارتقــاء
بــا آنتــي بيوتيــك بلكــه در جمعيــت انســاني خــارج از رشـد ایـن میکـروب هـا و ژن هـای ضـد میکروبی شـده
بيمارســتان(فلورمكيربي ،هــم زيســت انســاني) نيــز کـه نـه فقـط بـه داروهـای ضدمیکروبـی مـورد اسـتفاده،
مشـاهده مـي شـود .ايـن نكتـه مشـخص مـي كنـد كـه اختصـاص داشـته بلکـه در برابـر دیگـر ترکیـب هـای
نـه فقـط گسـترش كلنـي سـويه هـاي مقـاوم بـه وقـوع
پيوسـته ،بلكـه انتقـال ژن هـاي مقـاوم ،بيـن باكتـري ضـد میکروبـی هـا نیـز مشـاهده شـده اسـت)111(.
هــاي انســان و دام نيــز صــورت مــي گيــرد)1-1(. مدیریـت مقابلـه بـا مقاومـت میکروبـی درجهـان بـا
امکانـات محـدود و چالـش هـای خاصـی روبـرو بـوده
بـه تازگـی پـرورش دهنـدگان مـرغ گوشـتی ،اقـدام بـه کـه بـه نظـر مـی رسـد بـه منظـور دسـتیابی بـه هـدف
تولیـد مـرغ عـاری از آنتـی بیوتیـک کردنـد ،ولـی ایـن هائــی کــه ســازمان هــای مســئول در امــر بهداشــت
امـر ،هزینـه تولیـد را بـه طـور قابـل توجهـی نسـبت انسـان و دام مـورد توجـه قـرار داده انـد بـه ابزارهایـی
بـه سیسـتم هـای متـداول تولیـد افزایـش داده اسـت. بـرای تحقـق ایـن امـر در کشـورهای در حـال توسـعه
افزایــش مصــرف واکســن ها(بــه ویــژه آن دســته از نیــاز اســت زیــرا در کشــورهای پیشــرفته ایــن ابــزار
واکسـن هایـی کـه در برابـر اشرشـیاکلی ،کوکسـیدیوز
و انتریــت نکروتیــک موثرنــد) ،پروبیوتیــک هــا ،پــر سـال هاسـت کـه فراهـم شـده اسـت.
بیوتیــک هــا و دیگــر عامــل هــای ترکیــب شــده بــا
ایمنــی زیســتی افزایــش یافتــه و اجــازه داده انــد کــه در یـک مطالعـه انجـام شـده ،تاثیـر پـرورش یکپارچـه
درصــد گلــه هــای نیازمنــد بــه مداخلــه بــا داروهــای آبزیـان بـا دیگـر دام هـا بـرروی مقاومـت میکروبـی در
ضدمیکروبــی بــرای کنتــرل بیمــاری از ۱۱درصــد بــه محیـط هـای دریاچـه ای بررسـی شـد .در ایـن بررسـی،
دام هـا بـه طـور عمـده ،طیـور ،بـا خوراکـی کـه حـاوی
یــک درصــد در ۱۲ســال کاهــش یابــد)۵۰(. ارتقـاء دهنـده هـای رشـد بـوده ،تغذیـه شـده انـد ،در
ایــن پژوهــش ،طیــور گوشــتی بــا آبزیــان بــه طــور
آن چـه کـه مطلـوب بـه نظـر مـی رسـد ایـن اسـت یکپارچــه بــه مــدت دومــاه ،پــس از ایــن کــه شــروع
کـه بـرای داده هـای مرتبـط بـا مصـرف ترکیـب هـای دوره جدیــد پــرورش ماهــی آغــاز شــد ،پــرورش داده
ضدمیکروبـی ،بایـد ارتبـاط بـا الگـوی توسـعه مقاومـت شــدند .طــی زمــان پــرورش ،افزایــش توجــه بــر
میکروبــی ایــن داده هــا ،همــراه بــا کاربــرد درمانــی، انگیـزی در مقاومـت بـه شـش آنتـی بیوتیـک مختلـف
روش تجویــز ،مقــدار و دوره درمانــی و دیگــر داده بـرای ارگانیـزم شـاخص گونـه هـای باکتریایـی آسـینه
هـای مربوطـه ماننـد ،الگـوی بیمـاری هـای شـایع در توباکتـر دیـده شـد .نمونـه هـای اخـذ شـده از ترکیـب
واحدهــای دامپــروری ثبــت شــود. رســوب – آب اخــذ شــده بــود.
در یـک بررسـی پزشـکی ،مشـخص شـده کـه اثـر در كشــورهايي كــه آنتــي بيوتيــك هايــي ماننــد،
آنتـی بیوتیـک هـا ازیـک فـرد بـه فـرد دیگـر متفـاوت وانكومايســين بــه مثابــه ي ارتقــاء دهنــده ي رشــد
74
از ایـن میـزان آنتـی بیوتیـک 79درصـد در بخـش دامـی، اسـت .در ایـن بررسـی ،از هشـت فـرد ،بـه طـور داوطلبانه
21درصـد در بخـش انسـانی و کمتـر از 1درصـد در بخـش آزمایـش بـه عمـل آمـد ،در یکـی از ایـن افـراد ۳،روز پس
کشـاورزی مصـرف شـده اسـت .البتـه در گـزارش سـامانه از قطـع آنتـی بیوتیـک ،مقاومـت میکروبـی دیـده نشـد ،در
مراقبــت مقاومــت میکروبــی کانــادا اشــاره شــده اســت حالـی کـه در بقیـه افـراد ،تـا ۹مـاه پـس از قطـع آنتـی
کـه تاثیـر خـوراک دام در انتقـال باکتـری هـای مقـاوم بیوتیـک ،همچنـان مقاومـت باکتریایـی دیـده شـده بـود.
در زنجیـره ی غذائـی انسـانی بـه خوبـی مشـخص نشـده در یـک مطالعـه در دامپزشـکی ،نشـان داده شـده اسـت
کـه بیـن ارگانیـزم هـای پایـان دوره درمـان در بعضـی از
اسـت)1(. حیـوان هـا ،بـه رغـم حـذف آنتـی بیوتیـک از خـوراک
ایـن حیـوان هـا ،مقاومـت بـه میـزان زیـادی تـا سـال هـا
در یــک بررســی در ایــالات متحــده ،میــزان مقاومــت وجـود داشـته اسـت .ایـن موضـوع در مـورد تتراسـیکلین،
کمپیلوباکتــر انســانی بــه سیپروفلوکساســین ۷۱درصــد استرپتومایسـین و سـولفونامیدها بـه وقـوع پیوسـته اسـت.
بــود .همچنیــن ،بیشــترین مقاومــت متقاطــع بــه اســید
نالیدکسـیک بـود ،برعکـس ،ارزیابـی هـای خطـر کـه بـه ()۱۴۰
تازگــی در مــورد تاثیــر کمپیلوباکتــر ژژنــوی مقــاوم بــه تفــاوت زیــادی بیــن کشــورها در امــر اســتفاده
فلوروکینولـون هـا درگوسـاله گوشـتی در ایـالات متحـده از عامــل هــای ضــد میکروبــی دامپزشــکی
انجـام شـده ،میـزان مقاومـت میکروبـی کـم درحـدود ۱۰ وجــود داشــته کــه نمــی تــوان آن هــا را بــا
تفـاوت هـای آمـار جمعیـت گونـه هـای حیوانـی تفسـیر
درصــد را نشــان داده اســت.
کـرد)۲۴(.
ژن عامـل حـدت باکتـری ممکـن اسـت بـرروی همان در خصــوص موضــوع مقاومــت میکروبــی ،تاکیــد بایــد
بخـش از دسـته هـای ژنـی کـه بـه مثابـه شـاخص هـای بیشـتر بـر واکاوی عامـل هـای تاثیـر گـذار در ایـن رونـد
باشــد .همچنیــن ،تمرکــز ویــژه ای روی ترکیــب هــای
مقاومـت عمـل مـی کننـد بـه رمـز در آمده باشـد. ضدمیکروبــی مــورد مصــرف در دام هــا انجــام شــود .در
دامپزشـکی بیمـاری هـای عفونـی اصلـی کـه بـه درمـان
آنتــي بيوتيــك هــا ،باکتــری هــاي مقــاوم را بــه ضــد میکروبــی نیــاز داشــته ،عفونــت هــای روده ای،
وجــود نیــاورده و باعــث جهــش در ژن هایشــان نمــي ریـوی ،پوسـت و آبسـه ی انـدام هـا و ورم پسـتان اسـت.
شـوند بلکـه ايـن تريكـب هـا ،تنهـا بـه طـور انتخابـي،
بقـاء و تكثيـر سـويه هـاي مقـاوم بـه آنتـي بيوتيـك را از بیــش از یــک میلیــون تــن آنتــی بیوتیــک آزاد شــده
كـه بـه طـور معمـول ،يـك زيرجمعيـت نـه چنـدان زیـاد در بیوســفر در ۵۰ســال گذشــته ،حــدود ۵۰درصــد آن
در میـان اكثريـت عظيـم سـلول هـاي حسـاس بـوده را در آبراهــه هــای دامپــروری هــا و کشــاورزی وارد شــده
حمايـت مـي كننـد .بـا ايـن حـال ،تمـاس طولانـي بـا
آنتـي بيوتیـك هـا ،بيشـتر سـلول هـاي حسـاس را حـذف اســت)124(.
كــرده و اجــازه مــي دهــد تــا ارگانيــزم هــاي مقــاوم ،
در سـال 2018میـادی بیـش از 1/28میلیـون کیلوگـرم
باکتــری هــاي غالــب جمعیــت میکربــی شــوند)۹۷(. مــاده فعــال آنتــی بیوتیکــی در کانــادا در بخــش هــای
توانايـي باكتـري هـا بـه مقـاوم شـدن بـه داروهـاي پزشـکی ،دامپزشـکی و کشـاورزی اسـتفاده شـده اسـت.
ضدمكيروبــي ،مشــكل فراينــده ای در پزشــكي و
دامپزشــكي ایجــاد کــرده اســت .مكيروارگانيســم هــا
75
در خصـوص گونـه ی دامـی ،گـروه سـنی ،مقـدار دارو، ممكـن اسـت بـه برخـي داروهـاي ضـد مكيروبـي مقـاوم
نحـوه پـرورش دام و زمـان کشـتار در دیگـر کشـورها بـه بـوده زيـرا سـازوكار هـاي مـورد نيـاز بـراي حساسـيت
منظــور شناســایی عامــل هــای اصلــی ایــن تفــاوت هــا بــه ترکیــب هــای ضــد مكيروبــي در ایــن باکتــری هــا
وجـود نـدارد .بـه ايـن نكتـه ،گاهـي وقـت هـا بـه شـکل
نیــاز اســت)۲۴(. مقاومـت از پيـش موجـود يـا مقاومـت سـاختاري اشـاره
بیـن سـال هـای 2013-2018میـادی میـزان مقاومـت مــي شــود)۴۷(.
بــه سفالوســپورین هــای نســل ســوم در ســالمونلاهای
جـدا شـده از جوجـه گوشـتی و انسـان کاهـش یافـت کـه درصــد زیــادی از جدایــه هــای اســتافیلوکوکوس
ایـن کاهـش را بـه ممنوعیـت سراسـری مصـرف آنتـی طیــور و انســان بــه اریترومایســین کــه دارای ژن هــای
بیوتیـک هـای انسـانی بسـیار مهـم ماننـد سـفتیوفور در ermB,ermA,ermC,msrAیــا msrBبــوده،
پیشـگیری از بیمـاری هـای طیـور نسـبت داده انـد)1(.
مقاومنــد)۱۱۰(.
عفونـت هـای ناشـی از باکتـری هـای بیمـاری زای مقـاوم
بـه آنتـی بیوتیـک هـا ،از نگرانـی هـای سـازمان هـای در یـک بررسـی مشـخص شـده اسـت کـه انتروکوکـوس
جهانـی بهداشـت انسـان و دام انـد .بـروز باكتـري هـاي هــای مدفــوع و کلــی فــرم هــای آبهــای ســطحی در
مقـاوم ،نگرانـي هایـی را در بـاره ي باكتـري هـا و نسـل فلوریــدا ،بــا آنالیــز مشــخص کننــده نمــودار مقاومــت،
بــه ۹آنتــی بیوتیــک رایــج آموکســی ســیلین ،پنــی
هـای بعـدی ایـن باکتـری هـا بـه وجـود آورده اسـت. سـیلین ،سـفالوتین ،کلرتتراسـیکلین ،اکسـی تتراسـیکلین،
تتراســیلکین ،اریترومایســین ،استرپتومایســین و
موضــوع نگــران کننــده در مــورد مقاومــت مكيروبــي،
بـه ویـژه در بيـن عامـل هـاي بیمـاری زای گـرم منفـي وانکومایســین مقــاوم بودنــد.
اسـت ،زيـرا ايـن باكتـري هـا بـه طـور تقريـب بـه همـه
ي داروهایــی كــه بــراي درمــان درنظــر گرفتــه شــده در مطالعـه دیگـری روی پـس آب هـای خروجـی سیسـتم
مقـاوم شـده انـد ،البتـه بـراي برخـي باكتـري هـاي گـرم هــای تصفیــه فاضــاب ،مشــخص شــده کــه عملیــات
مثبــت (بــراي نمونــه ،اســتافيلوكوكوس و آنتروكوكــوس) تصفیــه فاضــاب بــرای مقابلــه بــا مقاومــت میکروبــی
کافــی نبــوده و ثابــت شــده اســت کــه رودخانــه هــای
نيـز ايـن پديـده صـادق اسـت)97(. پائیـن دسـتی ایـن سیسـتم هـا تـا 20کیلومتـر همچنـان
عفونـت هـای مقـاوم بـه آنتـی بیوتیـک هـا بـه دشـواری، دارای میکــروب هــای مقاومنــد)12(.
درمـان شـده و هزینـه بیشـتری را بـرای بیمـاران باعـث
مـی شـوند .در برخـی موردهـا حتـی عفونـت شـدیدتر و درســال ۱۹۹۷میــادی در اســپانیا ،ســویه هــای
خطرنـاک تـر شـده و جـان بیمـار را بـه خطـر مـی انـدازد. کمپیلوباکترژژونــی و کمپیلوباکترکلــی کــه از غذاهــای
گســترش چنیــن ســویه هــا و ژن هایــی کــه مقاومــت بـا منشـاء دامـی و از مدفـوع طیـور ،خـوک ،انسـان بـه
میکروبــی را باعــث شــده بــه آن صــورت قابــل کنتــرل میــزان ( ٪۹۹دامــی) و (٪۷۱انســانی) جــدا شــده بودنــد،
نیســت .بــی تردیــد مقاومــت میکروبــی یکــی از چالــش مقاومــت بــه سپیروفلوکساســین را نشــان دادنــد)۱۱۰(.
هـای اصلـی پزشـکی و دامپزشـکی در قـرن کنونـی بـوده
گریــو و همکارانــش ،اشــاره کردنــد کــه در مــورد
مصــرف آنتــی بیوتیـک هــا بــه تحلیــل هــای بیشــتری
76
ترکیــب هــای ضــد میکروبــی ،مقاومــت میکروبــی بــا و پیامدهـای مهـم بهداشـتی بـرای بخـش هـای تولیـد
جهــش خودبخــودی یــا ســاختار ژنتیکــی نوترکیــب دام و امنیـت غذایـی در سراسـر جهـان را خواهـد داشـت.
بــروز مــی کــرد ،شــایان یــادآوری اســت کــه در حــال
حاضــر نیــز جهــش باکتریائــی در برابــر آنتــی بیوتیــک عامـل هـای محیطـی و عامـل هـای انتقـال مقاومـت
هـا بـا احتمـال 1بـه 106تـا 1012تقسـیم باکتریائـی بـه میکروبــی ،ممکــن اســت بــه مثابــه منشــاء باکتــری
وقـوع مـی پیونـدد ،بـا ایـن حـال ،در دوره ی پیـش از هـای مقـاوم بـه شـمار آینـد ،ایـن باکتـری هـا شـاید
اسـتفاده گسـترده درمانـی از آنتـی بیوتیـک هـا ،بـه غیـر در هرجایـی بـروز کـرده و بـه طـور ثانویـه بـه حیـوان
از موتاســیون یــا جهــش باکتریائــی کــه پیــش از ایــن
بـه آن اشـاره شـد ،ویژگـی انتخابـی مهمـی بـرای بـروز منتقــل شــوند.
مقاومـت میکروبـی در میکروارگانیـزم هـای بیمـاری زا و
بــه طــور کلــی ،باکتــری هــای حســاس قــادر بــوده
هـم چنیـن غیـر بیمـاری زا وجـود نداشـت. سـازوکارهای مقاومـت را کسـب کـرده و همچنیـن ایـن
مقاومـت را بـه دیگـر باکتـری هـا منتقـل کننـد .یـک
مقاومـت هـای وابسـته بـه پلاسـمید در اشرشـیا کلـی، جمعیـت باکتریایـی بـا میـزان کـم مقاومـت ،شـاید دارای
ســالمونلا و کلبســیلا بــه کلســتین در دام هــا و انســان مزیـت هائـی بـرای بقـاء و انتقـال مقاومـت در جمعیـت
در کشـورهای آمریـکای شـمالی ،اروپـا ،آفریقـا و آسـیا بــوده و بــه ایــن دلیــل توانایــی کســب میــزان بیشــتر
مقاومــت را در سیســتمی کــه در برگیرنــده ســازو کار
گـزارش شـده اسـت) 111(. مقاومـت میکروبـی بـوده را دارد .چنیـن کسـب مقاومتـی
در مـورد فلوروکینولـون هـا بـه طـور مشـروح بررسـی
برخـی پژوهشـگران یـادآوری کـرده انـد کـه مقاومـت
میکروبــی وابســته بــه پلاســمی د فلوروکینولــون هــا، شـده اسـت.
میـزان کـم مقاومـت را منتقـل مـی کنـد در حالـی کـه
بـه دنبـال جهـش باکتریائـی ممکـن اسـت میـزان زیـاد جهش ژنتیکی و مقاومت میکروبی
مقاومـت بـروز کنـد)۵۰(. پـس از ایـن کـه یـک آنتـی بیوتیـک جدیـد ،بـه طـور
گسـترده مصـرف شـد ،ژن هـای بـروز دهنـده مقاومـت
گرچــه ترکیــب هــای ضــد میکروبــی در میــزان هــای ظاهــر شــده و در جمعیــت باکتریایــی گســترش مــی
قابــل مقایســه در دام و انســان (بــه ترتیــب 118،میلــی یابنـد .دام هـای بیمـار آلـوده بـه باکتـری هایـی کـه
گــرم در [ pcuواحــد انــدازه گیــری پایــش اســتفاده و چنیـن ژن هایـی را بـروز داده انـد ،بـه صـورت مبتـا
فــروش آنتــی بیوتیــک آژانــس داروئــی اروپــا] و 133
میلــی گــرم در هــر کیلــو گــرم) اســتفاده مــی شــوند، باقـی مانـده یـا تلـف مـی شـوند.
شـانس جهـش هـای ژنتیکـی در دام هـا بـه دلیـل تـوده
ی حیاتـی بزرگتـر بیشـتر اسـت .افـزون بـر این ،اسـتفاده بــه تازگــی پژوهشــگران چینــی یــک نــوع باکتــری را
از ایـن ترکیـب هـا در مقـدار کم(پیشـگیرانه) در دام هـا کشـف کـرده انـد کـه بـه خاطـر جهـش ژنتیکـی بـه
بـه مثابـه ارتقـاء دهنـده رشـد ،اجـازه محیـط مطلوبـی وقـوع پیوسـته در سـاختار ژنتیکـی اش ،در برابـر همـه ی
بــرای بــروز مقاومــت میکروبــی را مــی دهــد .میــزان آنتـی بیوتیـک هـای موجـود مقاومـت نشـان داده اسـت.
پیــش از اســتفاده درمانــی و کاربــرد پیشــگیرانه
77
فشـار انتخابـی ناشـی از مصـرف گسـترده آنتـی بیوتیک مقاومـت میکروبـی ایجـاد شـده توسـط میکـروب هـا
هـا در درمـان دام اسـت. در جمعیـت هـای دامـی بـه طـور مسـتقیم بـا میـزان
اســتفاده داروهــای ضــد میکروبــی در ایــن جمعیــت
یکــی از مهــم تریــن مشــکلاتی کــه بــه ویــژه از
نظــر همــه گیــری شناســی دارای اهمیــت بــوده، بســتگی دارد)111(.
مقاومـت اولیـه اسـت ،یعنـی دام هـای بـدون تمـاس
بـا آنتـی بیوتیـک خاصـی ،دارای عفونـت هـای بـوده در اكثريــت عظيــم تقســيم هــاي توليــد مثلــي كــه
کـه بـه آنتـی بیوتیـک هـا مقاومنـد .در ایـن دام هـا، انجـام مـي شـود ،جهـش ژنتكيـي شـاید در هـر زمانـی
عامـل هـای تعییـن کننـده مقاومـت میکروبـی ،پیـش رخ بدهـد و ميـزان زيـادي از ایـن مقاومـت مكيروبـي
از اسـتفاده از آنتـی بیوتیـک هـا بـرای درمـان دام وجـود بـروز کـرده را بـه برخـي گونـه هـاي باكتريايـی منتقـل
داشــته انــد .در نبــود فشــار انتخابی(اســتفاده از آنتــی کنـد .اگرچـه ممکـن اسـت ايـن جهـش ،بـا احتمـا ل
بیوتیـک ) ،رونـد و گرایـش کاهـش مقاومـت در سـویه بســیار کــم يــك در چنــد ميليــون تقســيم ســلولي و
هــای مقــاوم بــه آهســتگی بــه وقــوع پیوســته ولــی بـه طـور اتفاقـي بـه وقـوع بـه پیونـدد .بـه طـور كلـي،
ایــن موضــوع بیانگــر بازگشــت بــه حالــت نخســت و نسـل هـاي بـه وجـود آمـده ويژگـي هـای مربوطـه را
حساسـیت اولیـه باکتـری هـا نخواهـد بـود .همچنیـن
مشـخص شـده اسـت کـه باکتـری هـا ی بـا شـاخص بـر اسـاس وراثـت حفـظ مـي كننـد)۲۴( .
هــای مقاومــت ،در نبــود آنتــی بیوتیــک هــا ،پایــدار
مانـده و بازگشـت بـه حساسـیت نخسـتین ،بـه نـدرت مقاومـت بـه يـك آنتـي بيوتيـك ،شـاید نتيجـه يـك
يـا چنـد سـاز و كار اسـت .تغييـر و اصـاح در سـاختمان
بـه وقـوع مـی پیونـدد. ليپـو پلـي سـاكاريد باسـيل هـای گـرم منفـي ،ممكـن
اسـت بـر روی جـذب داروي ليپوفيليـك اثـر كنـد .بـه
بـه دلیـل هـای زیـادی ،کنتـرل انتقـال باکتـری های طـور مشـابه ،تغييرهـا در پوريـن هـا ،ممكـن اسـت بـر
بیمـاری زا ضـروری اسـت .قطـع یـا کاهـش اسـتفاده جــذب داروهــاي هيدروفيليــك موثــر واقــع شــود .بــه
از آنتـی بیوتیـک هـای اختصاصـی ،تعـادل بیـن سـویه محــض ايــن كــه یــک دارو وارد باکتــری مــي شــود،
هـای مقـاوم و حسـاس را تغییـر داده کـه ایـن وضعیـت ممكــن اســت بــا آنزيــم غيــر فعــال شــود .برخــي
بــه طــور آهســته شــمار باکتــری هــای مقــاوم را بــه باكتــري هــا داراي پمــپ تخليــه بــوده كــه دارو را از
مـوازات کـم شـدن فشـار انتخابـی کاهـش مـی دهـد. سيتوسـول باكتـري بيـرون مـي راننـد .آنتـي بيوتيـك
بـا ایـن حـال ،باکتـری هـای مقـاوم همچنـان وجـود ممكــن اســت بــه دليــل جهــش ژن هــاي بــه رمــز
درآوري كننــده محــل هــدف بــراي مثــال ،پروتئيــن
خواهنـد داشـت و دو بـاره افزایـش مـی یابنـد. هــاي متصــل بــه پنــي ســيلين DNA gyrase ،يــا
در یــک بررســی بــرای تعییــن تاثیــر پــرورش پروتئيـن هـاي ريبوزومـي نيـز بـي اثـر شـود)۵۰(.
یکپارچــه دام هــا بــر مقاومــت میکروبــی مشــخص
کردنـد کـه مقاومـت میکروبـی اولیـه پیـش از شـروع فشار انتخابی ترکیب های ضد میکروبی
دوره پـرورش ۱-۵درصـد بـود ،پـس از دو مـاه میـزان
بــه طــور کلــی ،ایــن مطلــب پذیرفتــه شــده اســت
کـه عامـل اصلـی بـروز و گسـترش مقاومـت میکروبـی،
78
مــی شــوند ،ولــی شــایع تریــن دلیــل مصــرف مــواد مقاومـت بـه اکسـی تتراسـیکلین و سولفامتوکسـازول بـه
ضدمیکروبـی در واحـد هـای شـیری درمـان ورم پسـتان ۱۰۰درصـد و در مـورد سیپروفلوکساسـین بـه ۸۰درصـد
رســید .میــزان مقاومــت میکروبــی بــه ویــژه،در گونــه
اســت)۱۸(. هـای انتروباکتریاسـه هـا و همچنیـن در آسـینه توباکتـر
در مقایسـه بـا چهـار گـروه کنتـرل زیـاد بـود .در نتیجـه،
البتــه در گــزارش هائــی اشــاره بــه ایــن مطلــب شــده بـه نظـر مـی رسـد ،پـرورش یکپارچـه آبزیـان بـا سـایر
اسـت کـه بـه رغـم مصـرف مـداوم درمانـی و پیشـگیرانه دام هــا ،باکتــری هــای مقــاوم را در محیــط دریاچــه ای
مـواد ضـد میکروبـی داخـل پسـتانی در ورم پسـتان ،نتایـج تقویـت کـرده اسـت .ایـن حالـت ،شـاید بـه دلیـل فشـار
بــه دســت آمــده بیانگــر گرایــش بــه ســوی حساســیت انتخابـی ترکیـب هـای ضدمیکروبـی در محیـط دریاچه ای
فزاینــده ی عامــل هــای بیمــاری زای ورم پســتان بــه و یـا همـراه بـودن باکتـری هـای مقـاوم در کـود دامـی
مـواد ضـد میکربـی بـوده اسـت و نـه افزایـش مقاومـت
بـه وقـوع پیوسـته اسـت(.)123
میکروبــی)۸۳(.
بــی تردیــد مقاومــت میکروبــی یکــی از چالــش هــای
گســترده تریــن مطالعــه در ایــن خصــوص مربــوط اصلــی پزشــکی و دامپزشــکی در قــرن کنونــی بــوده و
بــه بررســی گذشــته نگــر 25ســاله ورم پســتان پیامدهـای مهـم بهداشـتی بـرای بخـش هـای تولیـد دام
استافیلوکوکوسـی در بلژیـک اسـت .درصـد سـویه هـای
تولیــد کننــده پنــی ســیلیناز از ۳۸درصــد درســال ۱۹۷۱ و امنیــت غذایــی در سراســر جهــان خواهــد داشــت.
میــادی بــه ۷۰-۸۰درصــد در خــال دو دهــه بعــد
رسـید .بـا ایـن حـال ،پـس از افزایـش سـریع مقاومـت ورم پستان و مقاومت میکروبی
ناشـی از پنـی سـیلیناز کـه در ابتـدا مشـاهده شـده بـود،
درصــد مقاومــت در حــد ثابتــی باقــی مانــده و در ســال گســترده تریــن مطالعــات مقاومــت میکروبــی در جدایــه
،۱۹۹۶درصــد مقاومــت ۵درصــد گــزارش شــد)۱۰۵(. هـای ورم پسـتان بـرروی اسـتافیلوکوکوس آرئـوس انجـام
شـده اسـت .ایـن باکتـری ،همچنیـن عامـل شـایع وجـود
براسـاس بررسـی هـای انجـام شـده ،آنتـی بیوتیـک هـای
دسـته بتـا – لاکتـام هـا (بـرای نمونـه ،پنـی سـیلین و باکتـری در خـون در انسـان اسـت)۱۰۵(.
سفالوســپورین) ،شــایع تریــن و رایــج تریــن داروهــای
مـورد اسـتفاده در درمـان ورم پسـتان حـاد و تحـت حـاد در برخـی سیسـتم هـای دامپـروری ،بـه گوسـاله هـای از
و بـرای پیشـگیری از عفونـت در خـال دوره خشـک در شـیرگرفته شـده ،بـه عنـوان پیشـگیری ،آنتـی بیوتیـک
خوراکــی داده مــی شــود و بــه گاوهــای شــیری بــرای
ایـالات متحـده بـوده انـد)۳۳(. مقابلـه بـا ورم پسـتان در دوره شـیرواری و دوره خشـک،
عامــل هــای ضدمیکربــی داخــل پســتانی مــی دهنــد.
در مطالعـه دیگـر بـرروی جدایـه هـای ورم پسـتان گاوی، گســتردگی درمــان ورم پســتان ،یکــی از شــایع تریــن
اسـترپتوکوکوس اوبریـس ،اشرشـیاکلی و اسـتافیلوکوکوس دلیـل هـا بـرای تجویـز عامـل هـای ضدمیکربـی و بـروز
کوآگولازمثبـت ،بـه مثابـه عامـل هـای اصلـی ورم پسـتان
درمانگاهـی شـناخته شـدند ،در حالـی که اسـتافیلوکوکوس مقاومــت میکربــی در گاوهــای شــیری اســت.
کوآگولازمثبــت ،اســتافیلوکوکوس کواگولازمنفــی و
گرچـه آنتـی بیوتیـک هـا بـرای بیمـاری هـای مختلفـی
ماننـد لنگـش ،اسـهال گوسـاله و بیمـاری تنفسـی اسـتفاده
79
كــرده انــد ،در خــال ايــن دوره ،باکتــری ســالمونلا اسـترپتوکوکوس دیـس آگالاکتیـه بـه طور عمـده در ورم
در دام از يــك ســويه حســاس بــه دارو بــه ســويه ی پسـتان تحـت درمانگاهـی درگیـر بودنـد.
دارای پلاســميدی كــه مقاومــت بــه آنتــي بيوتيــك
هـاي متعـدد را منتقـل مـی كنـد ،تبديـل شـده اسـت. توجـه برانگیزتریـن مانـع در راه دسـتیابی بـه موفقیـت
بنابرايـن ،مـي تـوان تصريـح كـرد كـه دام هـا قادرنـد در امـر بهداشـت مطلـوب گلـه و کاهـش مصـرف عامـل
بـه مثابـه مخـزن ژن هـاي مقاومـت يـا پاتـوژن هـاي هـای ضدمیکروبـی ،ورم پسـتان اسـت ،ولـی دامـداران
باكتريايـي مقـاوم كـه ممكـن اسـت باعـث بيمـاري در آگاه و مصمــم قادرنــد در ارتبــاط بــا منافــع حاصــل از
رعایــت بهداشــت ،دســت یابــی بــه محیــط ســالم و
انســان شــوند عمــل كننــد)1-1(. اســتفاده از گاوهــای شــیروار و خشــک کــردن کارتیــه
مقاومــت باکتریائــی بــه آنتــي بيوتيــك هــا در هــای آلــوده بــه ورم پســتان مزمــن ،شــمارش ســلول
انتروپاتــوژن مشــترك انســان و دام (بــراي نمونــه،
ســالمونلا،كمپيلوباكتر) ،باكتــري هــاي هــم غــذا( اشــر هــای ســوماتیکی شــیر را انجــام دهنــد)124(.
شــياكلي ،انتروكوكــوس) و عامــل هــای بيمــاري زاي
باكتريايـي دامـي (ماننـد پاستورلا،آكتيوباسـيلوس) بـروز "درمـان ضـد میکروبـی بیمـاری هـای ناشـی از باکتری
كـرده ولـي ميـزان شـيوع مقاومـت مكيروبـي در ايـن هـا در گاو ،بـه مثابـه عامـل شـکل دهنـده و گسـترش
موردهـا متفـاوت اسـت .مقاومـت مكيربـي از راه اسـتفاده دهنـده مقاومـت میکروبـی در جدایـه هـای باکتریایـی
از ايـن تريكـب هـا در دام هـا و انتقـال بعـدي ژن هـاي دام هـای درمـان شـده ،دام هـای در تمـاس و همچنیـن
مقاومـت موجـود در باكتـري هـا بـا تمـاس يـا مصـرف مــواد غذایــی مــورد مصــرف انســانی بــا منشــاء گاوی
فـرآورده هـاي خـام دامـي در انسـان بـروز مـي كنـد. اســت .خطراتــی کــه مرتبــط بــا مقاومــت میکروبــی و
درسـال 1999میـادی ،سـازمان بهداشـت جهانـي بـه انتقــال عامــل هــای بیمــاری زای مقــاوم بــوده بــه
طوراختصاصــي اعــام كــرد كــه اســتفاده از يكنولــون طـور عمـده ،از راه دسـت دوشـندگان شـیر و همچنیـن
هــا در دام و مصــرف آنتــي بيوتيــك هــا باعــث بــروز
مقاومــت مكيربــي مــي شــود كــه ايــن امــر باعــث مصـرف شـیرخام بـه وجـود مـی آینـد)۱۰۵(.
خطــر بالقــوه بهداشــت عمومــي ناشــي از ســالمونلا،
اشرشــياكلي و كمپيلوباكتــر منتقــل شــده از راه منابــع انتقال مقاومت میکروبی به انسان
غذايــي بــه انســان خواهــد شــد. عرضـه ي آنتـي بيوتيـك هـاي پیشـگیرانه در دام هـا ،
اغلـب بـه گسـترش ژن هـاي مقاومـت بـه آنتـي بيوتكي
بـراي ده هـا سـال مشـخص شـده بـود كـه تجويـز هـا منجـر شـده اسـت .شـماري از ايـن تريكـب هـا بـا
خوراكـي غلظـت هـاي كـم داروهـاي ضـد مكيروبـي تاثيــر بالقــوه بهداشــتي در انســان و دام ،اســتفاده مــي
،ضريـب تبديـل غذايـي و افزايـش وزن را در دام باعـث شــوند .از ايــن رو ،ســاختمان شــيميايي و ســازوكارهاي
مـی شـود و ايـن رخـداد ،نيـروي بالقـوه توجـه برانگیزی ایجــاد کننــده مقاومــت مكيروبــي بــه دارو و همچنیــن
را در شـتاب دادن بـه بـروز باكتـري هـاي مقـاوم ايجـاد مقاومـت متقاطـع بايـد بـه دقـت در هـر آنتـي بيوتيـك
كـرده اسـت كـه احتمـال دارد انسـان را نيـز آلـوده كنـد.
جديـدی كـه عرضـه مـی شـود ارزيابـي گـردد.
در يــك بررســي ،مشــخص شــده اســت دام هايــي
كــه بــه صــورت پيشــگيرانه آنتــي بيوتيــك دريافــت
80
ممکــن اســت در انســان ایجــاد بیمــاری کننــد ،نگرانــی بيشــتر بررســي هــاي انجــام شــده ،بيانگــر ايــن نكتــه
هــای عمــده ای را باعــث شــده انــد .از ایـن رو ،درســال اسـت كـه پـس از عرضـه يـك آنتـي بيوتيـك ،نـه تنهـا
هـای نخسـت دهـه ۷۰میـادی ،ویـژه کاران (متخصـص سـطح مقاومـت باكتـري هـاي بيمـاري زا ،بلكـه ميـزان
هـا) بـر ایـن بـاور بودنـد کـه آنتـی بیوتیـک هـای مـورد مقاومــت باكتــري هــاي هــم زيســت نيــز افزايــش مــي
مصــرف دردام هــا ،بــه ویــژه آن دســته از ایــن ترکیــب يابــد .ايــن باكتــري هــا (باكتــري هــاي هــم زيســت)،
هـا کـه بـرای ارتقـاء رشـد اسـتفاده مـی شـوند ،عامـل مخـزن ژن هـاي مقاومـت مكيروبـي بـراي باكتـري هـاي
انتخـاب باکتـری هـای دامـی مقـاوم بـه آنتـی بیوتیـک بالقـوه بيمـاري زا را تشـيكل مـي دهنـد .ميـزان مقاومـت
انـد .ایـن افـراد هشـدار دادنـد کـه چنیـن باکتـری هایـی مكيروبـي ،شـاخص خوبـي بـراي فشـار ناشـي از گزينـش
بـا اسـتفاده ازآنتـي بيوتيـك هـا بـوده و انتظـار مـي رود
شـاید بـه انسـان منتقـل شـوند. ایـن دشـواري هـاي مقاومـت در باكتـري هـاي بيمـاري
زا بــروز كنــد .باكتــري هــاي هــم زيســت مقــاوم در دام
بــه طــور معمــول ،آنتــی بیوتیــک هــای دامــی بــرای هــا شــاید ماننــد باكتــري هــاي مشــترك انســان و دام،
انسـان تجویـز نمـی شـوند ،بـا ایـن حـال ،پایـش الگـوی گوشــت(فرآورده هــاي خــام دامــي) را آلــوده كــرده و در
مقاومــت میکروبــی در مــورد ســویه اشرشــیا کلــی روده
ای تولیـد کننـده سـم( ) STECدر حیـوان هـای مخـزن، نهايـت وارد دسـتگاه گـوارش انسـان و دام شـوند.
اطلاعـات ارزشـمندی در بـاره ی انتقـال ایـن سـویه هـای
مقــاوم بــه انســان و شــاخص هــای ژنتیکــی مقاومــت باکتـری هـای مقـاوم بـا منشـاء دامـی ممکـن اسـت از
میکروبــی شــان بــه عامــل هــای بیمــاری زای روده ای انسـان بـه انسـان از راه محیـط ،فـراورده هـای خوراکـی،
فراهــم کــرده اســت .ایــن ســویه هــای اشرشــیا کلــی و /یـا تمـاس مسـتقیم منتقـل شـوند .سـویه هـای مشـابه
مقـاوم بـه بتـا -لاکتـام هـا ،آمینـو گلیکوزیدهـا ،فنیـکل باکتــری هــای مقــاوم در دام هــا و انســان یافــت مــی
هـا و تتراسـیکلین هـا از انسـان و دام هـا در سراسـر جهـان شـوند کـه دال بـر انتقـال باکتریائـی از دام هـا بـه انسـان
اســت .بــه رغــم شــواهد فــراوان ،برخــی پژوهشــگران
جـدا شـده انـد. اسـتدلال مـی کننـد کـه انتقـال مقاومـت از دام بـه انسـان
قابـل چشـم پوشـی بـوده و حتـی ادعـا مـی کننـد کـه
شکست درمانی محدودیــت اســتفاده از ترکیــب هــای ضــد میکروبــی در
دام هـا ممکـن اسـت بـه اثرهـای زیـان بـار در بهداشـت
درکشــورهائی کــه از نظــر امکانــات فنــی ،علمــی و
آزمایشـگاهی دارای کمبودهـای جـدی بـوده و یـا آزمایـش انسـانی و دامـی شـود)111(.
هــا بــه صــورت محــدود انجــام مــی شــود و یــا هیــچ
آزمایشــی صــورت نمــی گیــرد ،آنتــی بیوتیــک هــای ایــن بررســی دلالــت بــر ایــن نکتــه داشــته کــه خطــر
رایـج در ایـن کشـورها ،اغلـب بـرای درمـان هـای کـور انتقـال باکتـری هـای مقـاوم از شـیر یـا فـرآورده هـای
و تشـخیص هـای احتمالـی کـه شـانس بیشـتر شکسـت شـیری بـه انسـان بسـیار محـدود اسـت(به دلیـل وجـود
درمانـی و گسـترش مقاومـت میکروبـی را همـراه داشـته
آنتـی بیوتیـک).
اســتفاده مــی شــوند.
باکتــری هــای مقــاوم مشــترک بیــن انســان و دام کــه
اگرچــه تاکنــون ارتبــاط کیفیــت نامناســب یــک آنتــی
81
بیوتیــک و بــروز مقاومــت میکروبــی اثبــات نشــده ،ولــی مــدت زمــان تمــاس کمتــر از حــد لازم داروهــا شــاید بــه
شکســت درمانــی و انتخــاب ســویه هــای مقــاوم منجــر شــود(.)۵۰
در برخــی موردهــا کــه دام بــه درمــان پاســخ نمــی دهــد ،بایــد بــه عــدم حساســیت باکتــری بــه دارو و یــا عــدم
حساســیت بــه مقــدار دارویــی کــه بــرای درمــان بــه کار رفتــه ،توجــه کــرد)137(.
در موردهـای درمانگاهـی کـه دام بـه درمـان ضدمیکروبـی پاسـخ نـداده ،توجـه اصلـی بایـد بـه ایـن نکتـه معطـوف
شـود کـه شـاید داروی ضدمیکروبـی بـرای درمـان بـه درسـتی انتخـاب نشـده اسـت .ایـن مـورد ،بـه ویـژه بـا بیمـاری
هـای عفونـی کـه علـت آن مشـخص نبـوده ،یـا جایـی کـه دارو براسـاس حـدس و گمـان تجویزشـده اسـت و داروی
انتخـاب شـده ،داروی بـا کیفیـت و خوبـی اسـت .
در کشـورهای توسـعه یافتـه ،بـا کمـک آزمایشـگاه و انجـام سـریع آزمایـش آنتـی بیوگـرام ،تشـخیص (پیـش بینـی) و
بهتریـن گزینـه ی درمانـی فـوری در مـورد تائیـد دام مبتـا بـه بیمـاری عفونـی در عـرض چنـد روز فراهـم مـی شـود.
()۲۴
پیشنهاد های ضروری برای مبارزه با گسترش مقاومت میکروبی:
-1تجويز دارو زير نظر دامپزشك.
-2انجام آزمايش آنتي بيوگرام پيش از تجویز آنتي بيوتكي.
-3نظارت مستمر بر چرخه توزيع دارو.
-4عدم فروش دارو به افراد فاقد صلاحيت.
-5مبارزه با قاچاق و عرضه غيرمجاز دارو.
-6آموزش به دامداران در ارتباط با مخاطرات بقاياي دارويي.
-7پايش مداوم اثر بخشي دارو.
-8باز آموزي دامپزشكان درخصوص عرضه داروهاي جديد.
-9برخورد قانوني با توليدكنندگان فرآورده هاي خام دامي غيرمجاز.
-10رعایت ایمنی زیستی در واحدهای دامپروری.
منابع مورد استفاده :
عزیزیان سید مصطفی :بررسي الگوي مقاومت اشرشياكلي به آنتي بيوتكي ها در جوجه گوشتي.1393،
Canadian Antimicrobial Resistance Surveillance System Report, update 2020.
ContemPorary Practices. BarthReller, MelvinWeinstein, Tames.H.Torgensen&Mary Jane Ferraro,
2014.
consequence of biocide, maria Amalie Seier-Petersen.PhDthesis 2013.
resistance to Antibacterial Drugs.Ron Erskine,Tim Culler, Mel schaellibaum,Bob yancey & Alfonso
Zecconi.
Antimicrobial use in food animals and human health: time to implement ‘One Health’ approach,
82
83
نمایی از موسسه تحقیقات و سرم سازی رازی
نمایی از موسسه تحقیقات و سرم سازی رازی
84
نمایی از موسسه تحقیقات و سرم سازی رازی
نمایی از موسسه تحقیقات و سرم سازی رازی
85
86
ارتباطات دامپزشکی
مترجم :محسن داوری
اداره کل دامپزشکی استان خراسان شمالی
87
ارتباطات دامپزشکی
مترجم :محسن داوری
اداره کل دامپزشکی استان خراسان شمالی
88
89
زندگینامه دکتر جعفر دورودی
دکتـر جعفـر دورودی کارشـناس ارشـد سـازمان دامپزشـکی کشـور در تاریـخ 1349/10/5در تهـران دیـده
بـه جهـان گشـود .تحصیـات ابتدایـی و متوسـطه خـود را در تهـران بـه پایـان رسـانید و در دانشـکده
دامپزشـکی دانشـگاه تهـران دکتـرای خـود را بـا موفقیـت و نمـرات بـالا اخـذ نمـود .
بعـد از اتمـام تحصیـات در تاریـخ 1374/8/21در سـازمان دامپزشـکی کشـور بـه عنـوان نیـروی طـرح
انسـانی بـه اسـتخدام در آمـد .در سـال 1376بـا سـرکار خانـم دکتـر لالـه معظمـی گـودرزی کـه او نیـز
از کارشناسـان خبـره سـازمان بـود ازدواج کـرد کـه حاصـل ایـن ازدواج تنهـا پسـر عزیزشـان مـی باشـد.
ایـن کارشـناس خبـره از سـال 1377-1376در دفتـر بهداشـت و بیمـاری هـای آبزیـان ،سـال 1379
دفتــر بررســیها و مراقبــت و مبــارزه بــا بیمــار هــای دامــی ،ســال 1380در دفتــر بهداشــت و بیمــاری
هـای آبزیـان ،سـال 1381دفتـر بررسـیها و مراقبـت و مبـارزه بـا بیمـار هـای دامـی ،سـال 1385دفتـر
قرنطینـه و امـور بیـن الملـل ،سـال 1390در دفتـر مبـارزه و مدیریـت بیمـاری هـای دامـی ،سـال 1393
بـه عنـوان مدیـر کل دفتـر مطالعـات و ارزیابـی مخاطـرات تـا ابتـدای سـال 1398مشـغول بـه خدمـت بـود
.از اواسـط سـال 1398در دفتـر مبـارزه و مدیریـت بیمـاری هـای آبزیـان و تاکنـون بـه عنـوان کارشـناس
در دفتـر مبـارزه و مدیریـت بیمـاری هـای دامـی مشـغول بـه خدمـت بـود .
در کارنامـه او سـمت هـای مهمـی ماننـد مدیـر کل دفتـر مطالعـات و ارزیابـی مخاطـرات غـذا ،دارو و مـواد
90
بیولوژیـک ،معـاون دفتـر قرنطینـه و امـور بیـن الملـل ،رییـس گـروه مبـارزه بـا بیمـاری هـای باکتریایـی
در سـازمان دامپزشـکی کشـور بـه چشـم مـی خـورد .
مشــارکت و تدویــن دســتورالعمل هــای ســازمان ماننــد روش هــای نمونــه بــرداری از دام بیمــار و
دســتورالعمل هــای بررســی و مراقبــت دام از خدمــات شایســته اوســت کــه بــه یــادگار مانــده اســت .
او همچنیـن نمایندگـی هماهنـگ کننـده اطلاعـات بیمـاری هـای دام و طیـور سـازمان دامپزشـکی کشـور
و سـازمان جهانـی بهداشـت دام ،دبیـری کمیتـه نانـو سـازمان دامپزشـگی گشـور و نمایندگـی سـازمان
دامپزشـکی کشـور در کمیتـه ایمنـی زیسـتی وزارت جهـاد کشـاورزی را بـر عهـده داشـت .وی عـاوه
بـر دکتـرای دامپزشـکی ،مـدارک دانشـگاهی فیلمسـازی و کارگردانـی خـود را از دانشـگاههای معتبـر
داخـل کشـور اخـذ نمـوده بـود .روحـش شـاد و راهـش پـر رهـرو بـاد
91
92
93
94
95
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
فصلنامه پاییز 1399-min
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search