Scan Magazine No.89 (Korrik 2021)

kohës. Veçmas, ata gjithashtu sin- jnë, por edhe ne po zhvillojmë.
tetizuan proteina njerëzore dhe “Genomi modern njerëzor përm-
proteina tipike të koronavirusëve, ban informacion evolucionar që
të tilla si spike, dhe treguan se këto na lejon të kthehemi në dhjetëra
bashkëveprojnë drejtpërdrejt dhe mijëra vjet më parë, sikur të ishim
se në fakt mënyra për të sulmuar duke studiuar unazat e një peme
qelizat e viruseve të kësaj familje për të marrë informacion mbi
është ruajtur me kalimin e kohës. kushtet që kaloi në fazën e rritjes”,
shpjegon Alexandrov.
Duke studiuar se si evoluoi
gjenomi njerëzor në rajone që Në parim, procedimi me këtë
kodifikojnë proteina që bash- lloj analize mund të përpilojë
këveprojnë me këto patogjenë, një listë të viruseve, ose të pak-
ekipi arriti në përfundimin se, tën familjeve të viruseve, që kanë
më shumë se 20,000 vjet më parë, shkaktuar shpërthime në shkallë
paraardhësit e popullatave të sot- të gjerë në të kaluarën, dhe që
me të Azisë Lindore u përballën mund ta bëjnë këtë përsëri gjatë
me një epidemi të shkaktuar nga gjithë historisë.
një koronavirus që shkaktoi një
sëmundje të ngjashme me Covid, E.S./Focus
ose në çdo rast nga një virus që
sulmoi qelizat me të njëjtin me-
kanizëm.

Gjatë epidemisë, përzgjed-
hja natyrore operoi në gjenomin
njerëzor duke favorizuar, si në
një formë adaptimi, variante gje-
netike të afta të çojnë në një së-
mundje më pak të rëndë. Sepse
është e vërtetë që viruset evoluo-

Gjatë epidemisë,
përzgjedhja natyrore
operoi në gjenomin
njerëzor duke favorizuar,
si në një formë adaptimi,
variante gjenetike të afta
të çojnë në një sëmundje
më pak të rëndë. Sepse
është e vërtetë që viruset
evoluojnë, por edhe ne po
zhvillojmë

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 51

SHËNDETI

Investime të mëdha nga A do të kemi së shpejti
qeveria amerikane për të një pilulë antiCovid?!
zhvilluar një pilulë anti-
covid deri në fund të vitit 2021: Planifikohet që të shpërndahen në farmaci dhe mund të blihen që në
ajo do të blihet në farmaci dhe do simptomat e para
të merret në simptomat e para.
Gjatë vitit të kaluar, forcat ronavirusin në syth. Nëse gjithçka ze. Formulimi i tij aktual, në fakt,
globale janë përqendruar në një shkon siç është planifikuar, pilulat nuk lejon marrjen e tij orale gjatë
qëllim: mposhtjen e Covidit. Për e para mund të jenë gati deri në fazave të para të sëmundjes, pasi
ta bërë këtë, qeveritë më të fuq- fund të vitit 2021. përbërja nuk do t’i mbijetonte ka-
ishme kanë financuar studiues limit nga goja, në stomak deri në
dhe shkencëtarë nga e gjithë bota Deri më tani ilaçi i vetëm i sistemin e qarkullimit të gjakut.
për të zhvilluar - shpejt - një vak- aprovuar nga FDA që është treguar
sinë që mund të funksionojë. Kjo i efektshëm kundër virusit Covid Tani studiuesit në të gjithë
përpjekje e përbashkët ka rezultu- ka qenë remdesivir (i zhvilluar fil- botën po studiojnë antivirale të
ar në disa vaksina efektive që janë limisht si një kurë e mundshme tjera të njohura tashmë për të parë
në dispozicion në vetëm një vit. për virusin Ebola), por përdoret se si reagojnë ata ndaj koronavi-
Tani që fushata e vaksinimit vazh- në pacientët e shtruar në spital të rusit SARS-CoV-2. Ky është rasti
don me shpejtësi, qeveria ameri- cilët jepen në mënyrë intraveno- i molnupiravir, i zhvilluar në 2019
kane ka vendosur të financojë një
lloj tjetër të hulumtimit, i cili deri Departamenti Amerikan i Shëndetit dhe Shërbimeve
më tani ishte lënë mënjanë: ai i një Njerëzore (HSS) zbuloi Programin Antiviral për
pilule anticovid. Pandemikat në 17 Qershor, një program që do të
Departamenti Amerikan kontribuojë më shumë se 3 miliardë dollarë në
i Shëndetit dhe Shërbimeve zhvillimin e një ilaçi të ri që lejon këdo, sapo të shfaqen
Njerëzore (HSS) zbuloi Pro- simptomat e para, për ta marrë atë dhe për të ndaluar
gramin Antiviral për Pandemikat koronavirusin në syth
në 17 Qershor, një program që
do të kontribuojë më shumë se 3
miliardë dollarë në zhvillimin e
një ilaçi të ri që lejon këdo, sapo të
shfaqen simptomat e para, për ta
marrë atë dhe për të ndaluar ko-

52 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

Ndoshta hulumtimi
filloi shumë vonë. Mos
të harrojmë se, në botën
e globalizuar në të cilën
jetojmë, (fatkeqësisht)
do të duhet të mësohemi
me përhapjen e viruseve
dhe pandemive të reja.
Financimi i hulumtimeve
tani është akoma një ide e
mirë

dhe efektiv kundër disa viruseve, edhe sikur të ishte kështu, do të Programi HHS, në fakt, jo
testet e të cilit, pasi pësuan një ishte ende një investim për të ar- vetëm mbështet hulumtimin e
pengesë të parë në prill 2020 (për dhmen. Mos të harrojmë se, në ilaçeve kundër Covidit, por edhe
shkak të rezultateve të dobëta të botën e globalizuar në të cilën je- kundër patogjenëve të tjerë me
gjetura në pacientët e shtruar në tojmë, (fatkeqësisht) do të duhet rrezik të lartë, të tilla si flavivi-
spital), u rifilluan vjeshtën e kalu- të mësohemi me përhapjen e vi- ruset (të cilat shkaktojnë, ndër të
ar tek pacientët në fazat e her- ruseve dhe pandemive të reja. Fi- tjera, ethet e verdha, ethe të Nilit
shme të sëmundjen dhe po japin nancimi i hulumtimeve tani është dhe dengën) ose alfaviruseve (që
rezultate të mira. akoma një ide e mirë: “Mund të shkaktojnë sëmundje të lidhura
na ndihmojë me këtë pandemi me mushkonjat). “Gjithmonë do
Një ilaç tjetër që ka marrë dhe të na sigurojë një linjë të parë të ketë një kërcënim”, thotë An-
vëmendjen e qeverisë ameri- mbrojtëse kundër tjetrës”, thekson thony Fauci, mbështetësi kryesor i
kane është AT-527, tashmë efek- Mark Namchuk (Shkolla Mjekë- programit, “Do të ketë gjithmonë
tiv kundër hepatitit C, i cili sipas sore e Harvardit) në një artikull të nevojë për ilaçe”.
analizave të para mund të funk- Neë York Times.
sionojë edhe kundër Covidit. ES/Focus
Kompania farmaceutike Pfizer
është gjithashtu në krye të hulum-
timit për një pilulë anticovid dhe
po zhvillon një nga një molekulë e
krijuar në fillim të viteve 2000 për
të luftuar SARS.

Ndoshta hulumtimi filloi
shumë vonë, dhe mbase tabletat
e para antivirale nuk do të jenë
në dispozicion për disa vjet: por,

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 53

SHËNDETI

Eksperimenti i
500 milion mushkonjave

Bill Gates dhe projekti i tij në luftën kundër malarjes

Projekti i diskutueshëm i Në SHBA projekti ka marrë miratimin e EPA-s
kryer nga kompania bri- (Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit). Oxitec siguron
tanike Oxitec, financuar dyshuesit, duke folur për një “teknologji të testuar
nga Fondacioni Bill & Melinda Gates, tashmë me sukses në Brazil në 2019”, ku pas vetëm 13
i cili synon të lëshojë qindra miliona javësh trajtimi 95% e mushkonjave të etheve të verdha
mushkonja të modifikuara gjenetiki- ishin vrarë
sht për të kundërshtuar përhapjen
e sëmundjeve të tilla si malaria dhe e Florida Keys kanë frikë se do të të verdha ishin vrarë. Përveç kësaj,
dengu, po vazhdon në Florida. Ky bëhen kaviet e një eksperimenti ende thekson njoftimi për shtyp, në maj
version GM (i modifikuar gjenetiki- nën zhvillim dhe kritikët e Oxitec të vitit 2020 kompania do të kishte
sht) i mushkonjës së etheve të verdha po bëjnë thirrje për më shumë teste marrë dritën jeshile për lëshimin nga
(Aedes aegypti) ndryshohet në labo- laboratorike dhe më shumë studime autoritetet rregullatore të biosigurisë
rator për t’i dhënë jetë një pasardhësi të pavarura për të provuar efikasitetin braziliane (CTNBio), pasi demon-
mashkull (i cili për këtë arsye nuk dhe sigurinë e mushkonjave GM para stroi se teknologjia është e sigurt për
pickon), me qëllim që të zvogëlohet se të kryhen. Hapi tjetër është për të shëndetin e njeriut dhe mjedisin.
gradualisht popullata që i infekton lëshuar insektet në mjedis. Thjesht duhet të presim për rezultatet
njerëzit. Me njoftimin e dritës jeshile e projektit, i cili në SHBA ka marrë
për lëshimin e insekteve GM në Flor- Por Oxitec siguron dyshuesit, edhe miratimin e EPA (Agjencia
ida Keys, një arkipelag i ishujve tropi- duke folur për një “teknologji të tes- për Mbrojtjen e Mjedisit) dhe CDC
kalë amerikanë, protestat e banorëve tuar tashmë me sukses në Brazil në (Qendrat për Kontrollin e Sëmund-
janë forcuar. Kur është i përfshirë 2019”, ku pas vetëm 13 javësh tra- jeve).
themeluesi i Microsoft, dihet, teoritë jtimi 95% e mushkonjave të etheve E.S./Focus
e konspiracionit janë të humbura:
këtë herë, megjithatë, frika e banorëve
nuk është plotësisht e pabazuar, pasi
tashmë në 2019 një eksperiment nga
vetë Oxitec kryer në Brazil kishte
ngritur shumë shqetësime për sig-
urinë. “Gjërat në natyrë nuk shkojnë
kurrë aq mirë sa në laborator”, thuhej
nga koordinatori i studimit që kishte
zbuluar anomalinë. Nëse projekti do
të funksiononte, do të ishte një pikë
kthese epokale: çdo vit qindra mil-
iona njerëz kontraktojnë sëmundje që
lidhen me pickimin e mushkonjave
dhe insektet GM do të shpëtonin qin-
dra mijëra jetë. Sidoqoftë, qytetarët

54 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

礀漀甀琀甀戀攀⸀挀漀洀⼀爀愀搀椀漀琀攀氀攀瘀椀稀椀漀渀椀猀挀愀渀
䔀搀栀攀 渀

LËNDËT E PARA

Ari realizon muajin më të keq që nga viti 2016

nga rritja e “yield”-it të obligacioneve të thesarit ameri-
kan, pasi Rezerva Federale sinjalizoi se mund të rrisë
normat e interesit në vitin 2023. Inflacioni më i lartë
mund ta detyrojë Bankën Qendrore Amerikane të rrisë
normat e interesit të paktën dy herë deri në fund të vitit
2023, sipas një sodazhi të realizuar. Në gusht të vitit
2020, çmimet e arit prekën një nivel rekord prej më
shumë se 2,000 dollarë për onz, për shkak të shqetësi-
meve mbi ndikimin e Covid-19 në ekonominë globale.
Por, që kur filluan programet e vaksinimit të Shtetet e

Ç Bashkuara dhe në Europë, ari është gjendur nën pre-
mimet e arit regjistruan rënien më të madhe sion, pasi investitorët kanë qënë shumë optimistë mbi
mujore, gjatë qershorit, në të paktën 4 vite e rimëkëmbjen ekonomike. Analistët e Citi Bank para-
gjysëm, pasi Rezerva Federale në Shtetet e Bashkuara shikojnë se çmimet e arit do të vijojnë tendencën në
surprizoi investitorët duke shprehur gatishmërinë për rënie edhe gjatë stinës së verës, por nuk do të ketë rënie
të kontrolluar presionet inflacioniste, me një rritje të të madhe. Banka parashikon një çmim mesatare prej
mundshme të normave të interesit. Ari humbi 7% të 1,760 dollarë për onz vitin e ardhshëm. Analistët janë
vlerës, gjatë qershorit dhe e mbylli muajin në 1,779 dol- të ndarë mbi ecurinë e inflacionit dhe mbi kohën se kur
larë për onz. Kjo ishte rënia më e madhe mujore që nga Rezerva Federale do të përgatitet për të rritur normat
nëntori i vitit 2016. Edhe aksionet e kompanive të arit e interesit. Disa entuziastë të arit besojnë se inflacioni
kanë rënë me rreth 16% gjatë muajit të kaluar. Metali mund të dalë jashtë kontrollit dhe të rrisë çmimet e
i verdhë është ndikuar nga një dollar i fortë, përballë metalit të çmuar, i cili shpesh konsiderohet si një mbro-
shportës me monedhat kryesore ndërkombëtare dhe jtës ndaj inflacionit.

Rriten çmimet globale të gazit natyror, ndikon i nxehti

Çmimet botërore të gazit të lëngshëm natyror periudhë të vitit, që prej vitit 2013, ndërkohë që çmimet
kanë shënuar nivelet më të larta në disa vite, me shumicë në Britani dhe në Shtetet e Bashkuara të
në fund të muajit qershor, ndërkohë që rritja e temper- Amerikës, u rritën gjithashtu në nivelet më të larta në
aturave po nxit kërkesën për gjenerimin e energjisë. disa vite. Analistët thonë se, rimëkëmbja e kërkesës pas
Gjithashtu, disa tregtarë në rajone të ndryshme të botës heqjes së karantinës, së bashku me goditje të jashtme të
po zëvëndësojnë edhe stokun përpara stinës së dimrit. fluksit të ofertës në botë, kanë mbështetur çmimet në të
Çmimet për gazin e lëngshëm natyror të dërguar nga gjithë tregjet kryesorë. Dërgesat e qershorit në Japoni
Azia u rritën sipër 13 dollarë për milionë njësi termike u rritën me 18%, gjatë qershorit, krahasuar me muajin
britanike (mmBtu), që është niveli më i lartë për këtë paraardhës, duke prekur nivelin më të lartë në 3 muajt e
fundit, në 6.01 milionë ton, sipas të dhënave nga Reuters.
Kina importoi rreth 6.4 milionë ton gaz të lëngshëm
natyror gjatë qershorit, në rënie nga Maji, por rreth 26%
sipër të njëjtës periudhë një vit më parë. Çmimi i gazit
në Britani dhe Hollandë u rrit në nivelet më të larta në
13 vite, prej fluksit më të ulët nga Norvegjia, shqetësi-
meve në lidhje me ofertën dhe niveleve të ulëta të rezer-
vave. Kontratat “futures” për gazin natyror në Shtetet e
Bashkuara të Amerikës shënuan nivelin më të lartë në 30
muaj, në fund të qershorit, prej projeksioneve për rritje
të kërkesës për ajër të kondicionuar.

56 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

Kongresi mund të heqë sanksionet ndaj “Nord Stream 2”

Administrata e Presidentit amerikan, Joe Biden,
mund të përballet me presion për të bllokuar
gazsjellësin rus, “Nord Stream 2”, pasi një panel i Dhomës
së Përfaqësuesve miratoi një amendament që kërkon të
shfuqizojë aftësitë e Departamentit amerikan të Shtetit,
për të hequr dorë nga sanksionet mbi projektin. “Këto
sanksione janë të detyrueshme”, deklaroi Marcy Kaptur,
një demokrat dhe një nismëtar i ndryshimit të projek-
tligjit, që u miratua unanimisht nga paneli i Dhomës së
Përfaqësuesve. Amendamenti kërkon të shfuqizojë heqjen
dorë nga sanksionet në vitin fiskal 2022. Por, gazsjellësi
“Nord Stream 2” është rreth 95% i përfunduar, ndërsa pro-
jektligji ka shumë rrugë për të bërë përpara se të kthehet portojë gaz nga Arktiku drejtpërdrejt në Gjermani, duke
në ligj, pasi duhet të kalojë plotësisht në Dhomën e Për- thënë se është një marrëveshje e keqe për Europën. Por, në
faqësuesve, më pas të kalojë në Senat dhe në fund duhet të anën tjetër, Biden dëshiron gjithashtu të përmirësojë mar-
firmoset nga Presidenti, Joe Biden. Në maj, Departamenti rëdhëniet me Gjermaninë, një aleat që i duhet përkrah, në
i Shtetit dërgoi në Kongres një raport, ku thuhet se “Nord çështjet më të rëndësishme globale, si ndryshimi klimatik,
Stream 2” dhe shefi ekzekutiv i tij, Matthias Warnig, një rimëkëmbja e ekonomisë, apo marrëdhëniet me Iranin
aleat i Presidentit rus, Vladimir Putin, ishin përfshirë dhe Kinën. SHBA është një eksportues i gazit të lëngshëm
në aktivitete të sanksionueshme. Por, Sekretari i Shtetit, natyror në Europë, por gazi rus është shumë më i lirë.
Antony Blinken, hoqi dorë menjëherë nga këto sanksione Uashingtoni ka frikë se Rusia mund t’a përdorë gazsjel-
duke thënë se ishte në interesin kombëtar të Shteteve të lësin “Nord Stream 2” si një mjet për të dobësuar shtetet e
Bashkuara. Ndërkohë, Presidenti Joe Biden, e ka kundër- Bashkimit Europian, që do të kenë një varësi më të madhe
shtuar projektin prej 11 miliardë dollarë, që do të trans- nga Moska.

KE ul projeksionet për të korrat dhe rezervat e grurit

Komisioni Europian ka shkurtuar projeksionet për
prodhimin e grurtit në Bashkimin Europian, për
sezonin 2021-2022 në 125.8 milionë ton, nga 126.2 milio-
në ton që vlerësoi muajin e kaluar. Megjithatë, reduktimi i
projeksioneve ishte përsëri 7% sipër të korrave të sezonit të
kaluar prej 117.2 milionë ton, sipas të dhënave mujore të
Komisionit Europian mbi kërkesën dhe ofertën. Bashkimi
Europian pritet gjerësisht të prodhojë më shumë drithëra,
këtë vit, ndërkohë që fermerët kanë mundur të zgjerojnë
zonat e mbjelljes, pasi rreshjet ndërprnë mbjelljen në se-
zonin e kaluar. Komisioni Europian mbajti të pandrysh- ton, që gjendet tashmë në 2.7 milionë ton në total. Kjo bëri
uar perspektivën për eksportet e grurit të butë të BE, në 30 që Komisioni Europian të shkurtojë projeksionet për rezer-
milionë ton për sezonin 2021-2022. Shifra është në rritje vat e grurit në sezonin 2021-2022 në 10.1 milionë ton në
nga sezoni i mëprashëm prej 27 milionë ton. Megjithatë, qershor, nga 10.8 milionë ton në muajin maj. Përsa i përket
faktorë të tjerë të kërkesës janë rishikuar në rritje, me për- vendeve anëtare, Franca që është prodhuesi më i madh i
dorimin e projektuar të grurit për ushqimin e blegtorisë që grurit në Bashkimin Europian, njoftoi se kushtet e të kor-
është rritur me 300,000 ton, në 41.3 milionë ton në total. rave ishin të qëndrueshme gjatë qershorit. Gjithashtu, qe-
Rënia e perspektivës mbi të korrat dhe përshtatja në rritje e veria franceze parashikon të korra rekord gjatë këtij viti, për
kërkesës tejkaluan rritjen e pritur të importeve prej 200,000 shkak të një moti më të favorshëm.

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 57

HISTORI

Dy intervista të dhëna nga “Pushime në kamp”, nga
e njëjta zyrtare e kohës së turizmi i kohës së socializmit
komunizmit për turiz-
min e brendshëm na japin një pamje Të dhënat dhe informacionet që marrim nga 2 intervista të viteve 60-70
për atë atë se cfarë përfaqësonte sektori
në ato vite. Jorgjia Peçini ka folur për Po punohet për zgjerimin e territoreve të jashtme të
revistën Ylli, një botim propogandistik tyre me lulishte dhe duke mbjellë pemë. Janë ngritur
i asaj kohe në sezonet verore të 1964 terrene sportive, fusha futbolli, basketbolli e volejbolli,
dhe 1972. Një shikim I kujdeshmë vegla gjimnastikore, tavolina ping pongu, lojra shah e
tregon se turizmi sa vinte dhe humbte domino etj
peshë në ekonominë e socializmit, e
cila po shteronte të gjithë mundësitë e onerëve. me të tyre me lulishte dhe duke mbjel-
veta. Kontrolli për gjithçka solli asfiksi Këtë vit (1964) në shtëpitë e lë pemë. Janë ngritur terrene sportive,
të plotë deri në rënien e regjimit në fusha futbolli, basketbolli e volejbolli,
vitet 90. Për të patur një pamje sa më pushimit do të kalojnë pushime 30500 vegla gjimnastikore, tavolina ping
origjinale ne po sjellim dy intervistat, punonjës kundrejt 25557 që ishin një pongu, lojra shah e domino etj.
pa ndërhyrë në to, duke I lënë lexuesit vit më parë.
ta bëjë vetë diferencën dhe të nxjerrë Qendrat e pushimeve që janë
përfundime. Ndërtesat e bukura të shtëpive larg qytetit Voskopojë, Dhërmi, Qafë
të pushimit dhe kampet e pionerëve Shtamë janë pajisur me qendra zëri
1964. Pushimet verore të punonjësve kanë të gjithë komoditetet. Po puno- dhe aparate projektimi (filma). Pro-
Jorgjia Peçini, sekretare e KQ BPSH het për zgjerimin e territoreve të jasht-

Organizimit të pushimeve të pu-
nonjësve dhe fëmijëve të tyre u është
dhënë rëndësi e veçantë. Në vendet
më të bukura të Atdheut janë ngritur
shtëpitë e pushimit dhe kampet e pi-

58 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

Në këtë pesëvjecar sipas parashikimit po ndërtohen
shtëpitë e Pushimit në Divjakë dhe Shëngjin, të cilat
do të presin punonjësit e parë më 1973, ndërsa kampi i
pionerëve po në Shëngjin, çeli dyert e tij që tani me 550
pionerët e turnit të parë

grame aktivitetesh ka kudo për të patur qendrat klimaterike shteti shpenzon më 1973, ndërsa kampi i pionerëve
pushime aktive. Ka larmi aktivitetesh 5455 lekë, ndërsa vetë punonjësi pa- po në Shëngjin, çeli dyert e tij që tani
si eskursione, marshime, ndeshje guan një pjesë të vogël. me 550 pionerët e turnit të parë. Një
sportive, takime me komunistë të shtëpi pushimi do të ndërtohet edhe
vjetër, nëna dëshmorësh, oficerë, Viti 1972, disa çështje lidhur me në rrethin e Korcës. Rreth 75 për qind
shkrimtarë dhe vizita në kooperativa pushimet e punonjësve e pushuesve përbëhen nga punëtorë,
e vende historike, mbrëmje vallëzimi, Jorgjia Peçini, sekretare e KQ BPSH pjesa tjetër janë punonjës e kuadro nga
shfaqje artistike etj. Aktivitetet drejto- institucione të ndryshme. Pushuesit
hen nga njerëz profesionistë për këtë Redaktori: Për pushimet e pu- shprehin mirënjohejn e tyre ndaj par-
punë. Ka mjekë, qendra shëndetësore, nonjësve tanë interesohet partia, tisë e shtetit. Por lidhur me pushimet
salla leximi dhe tregohet kujdes për shteti, bashkimet profesionale, gjithë e punonjësve dalin edhe disa prob-
një ushqim dietik. shoqëria. Nga viti në vit bëhen inves- lem, për të cilat do të dëshironim të
time të mëdha dhe vazhdimisht rritet dinim edhe mendimin tuaj. Në fillim
Për shtëpitë e pushimit këtë vit numri i punonjësve të cilët bashkë me deshëm të vinim në dukje se ekziston
do të shpenzohen 104 milion lekë, për fëmijët e tyre pushojnë në vendet më tek ne prirja dhe koncepti që pushimet
çdo pioner gjatë 22 ditëve të qëndrimit të bukura klimaterike të vendit. Ku- vjetore të bëhen vetëm ose kryesisht
në kamp shteti shpenzon rreth 3282 jdesi për njeriun ka qenë dhe është në muajt korrik e gusht duke harruar
lek, ndërsa fëmija paguan vetëm 800 një nga çështjet kryesore të partisë kështu që Shqipëria ka 8-9 muaj me
lekë. Për çdo punonjës që pushon në dhe të shtetit tonë. Sot ne kemi disa diell. Ç’mendoni ju për këtë?
shtëpi pushimi ku pushojnë me mi-
jëra punonjës. Në këtë pesëvjecar sipas Jorgjia Peçini: Mendoj se kjo që
parashikimit po ndërtohen shtëpitë thoni përbën vërtet një problem të
e Pushimit në Divjakë dhe Shëngjin, rëndësishëm. Është çështje koncepti
të cilat do të presin punonjësit e parë por edhe edukimi. Këshillat e Bash-

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 59

kimeve Profesionale të rretheve duke Këshillat e Bashkimeve Profesionale të rretheve duke
përfshirë edhe atë të Tiranës hasin përfshirë edhe atë të Tiranës hasin shpesh në mendime
shpesh në mendime aspak të drejta aspak të drejta të disa punonjësve dhe kuadrove në
të disa punonjësve dhe kuadrove në lidhje me pushimet. Shkurt kërkojnë dhe ngulin këmbë
lidhje me pushimet. Shkurt kërkojnë të pushojnë patjetër brenda korrikut e gushtit
dhe ngulin këmbë të pushojnë patjetër
brenda korrikut e gushtit. Dhe më e disave që nuk lënë gur pa lëvizur Kjo ekziston. Këtë e shohim nga
vjen keq që harrojnë atë që përmendni që të përfitojnë në mënyrë të padre- numri i madh i kërkesave për plazhe.
edhe ju, që vendi ynë ka një periudhë jtë fletën e kampit. Këtë e them sepse Kjo është më e theksuar tek të rinjtë
të gjatë me diell, që pushime shumë të në praktikën tonë gjatë gjithë kohës, punëtorë. Së pari njeriu zgjedh ven-
mira mund të kalohen në kampet tona ne kemi ndeshur me raste të tilla, dhe din e pushimit sipas nevojës shënde-
edhe në stinën e dimrit. Në këtë dre- natyrisht kur janë konstatuar janë tësore, jo kuturu. Jo pak nga ata që
jtim duhet menduar me një ndjenjë marrë edhe masa duke i larguar sipas preferojnë plazhin u rekomandohet
më të zhvilluar kolektivizmi dhe jo rastit nga shtëpia e pushimit. Kështu më tepër një vend i qetë malor, disa
gjithnjë për vete. Sepse konkretisht ta që organizatat profesionale duhet që të tjerëve klima malore. Kjo duhet
marrim, nëqoftëse dikush kërkon kur- vetë të interesohen dhe të shohin se të dihet. Përveç këtij fakti të rëndë-
doherë korrikun e gushtin për të push- kush duhet dhe e meriton të vijë në sishëm punonjësi ynë i sotëm e ndjen
uar, ia heq këtë të drejtë një punonjësi shtëpinë e pushimit. të domosdoshme njohjen e vendit të
tjetër i cili ndryshe nga i pari mendon tij, natyrën dhe bukuritë e Shqipërisë.
me arsye se “një herë në dy tre vjet do Vihet re edhe një tendencë Dhe mund të them se janë jo të pak-
të na bjerë të pushojmë edhe në kor- tjetër: pushimet ti bëjmë vetëm ët ata që kërkojnë të pushojnë në
rik e gusht, por edhe në mars, shtator në plazhe, kurse vendi ynë ka kaq Razëm, në Theth, në Dajt, në Dardhë
e tetor”. Cili ka qenë për shembull në liqene, lumenj, pyje e vende të tjera e gjetkë. Por megjithatë ekziston edhe
prill e maj në Dhërmi dhe nuk është klimaterike. Sipas jush si mund të tendenca që përmendëm pak më
kënaqur? Po në Vlorë dhe në Durrës? luftojmë edhe këtë tendencë? parë.
Këto tendenca që mund të jenë edhe
koncepte të rrënjosura tek njëri apo
tjetri përbëjnë një problem shoqëror
që duhet luftuar.

Pse është përkrahur një koncept i
tillë dhe ç’dëme mund të sjellë?

Së pari desha të thosha se organi-
zatat tona profesionale duhet të bëjnë
një punë të vazhdueshme e këmbën-
gulëse për tu shpjeguar punonjësve
dobitë e pushimit në çdo kohë e stinë
si edhe përfitimet e mëdha që ata do
të kenë duke shfrytëzuar ata mundë-
si që u janë krijuar për një pushim
të kulturuar. Së dyti, si në të gjitha
drejtimet edhe në këtë çështje duhet
zbatuar vija e masave me qëllim që
planifikimi i pushimeve të bëhet i
drejtë, jo vetëm i shpërndarë në muaj
të ndryshëm, duke dhënë mundësi
që të pushojnë punonjësit që dallo-
hen në punë, duke luftuar tendencat

60 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

Secili që ka pushuar aty
ka mbetur i kënaqur.
Por në këtë drejtim ne
duhet të bëjmë më shumë
propogandë për njohjen e
këtyre vendeve: ekspozita
fotografike ose fletëpalosje të
bukura, me tekst e fotografi
ku të vihen edhe shënimet e
mjekut mbi veçantitë e asaj
klime për shëndetin

Duhet të ketë disa arsye objek- radio-televizioni, kinostudioja, in- ana e jashtme ashtu dhe nga ajo e
tive që e favorizojnë këtë tendencë. stitucionet e ndryshme që merren brendshme. Ambiente të tilla të or-
me këto probleme. Organizimi i një ganizuara mirë ndikojnë patjetër në
Sigurisht. Thamë p.sh. që kemi pune propogandistike të larmishme, shumë punonjës, për rregullimin
vende të bukura me klimë shumë të e cila mes të tjerash, të bëjë të njo- edhe të ambienteve ku jetojnë e pu-
këshillueshme dhe aty kemi ngritur hur edhe vendet e tjera klimaterike nojnë, që të jenë sa më të pastër, të
shtëpi pushimi. Por jo të gjithë i njo- buzë liqenesh, lumenjsh ku mund të rregullt e të kulturuar.
hin ata, jo të gjithë njohin organiz- pushohet në kampingje do të sjellë
imin interesant të jetës së një shtëpie patjetër frutet e saj. Dëshirojmë të dimë mendimin
pushimi në mal. Dikush mund ta tuaj edhe për dicka tjetër: ndesh-
quajë të largët, të futur, të vetmuar Sa punonjës e sa fëmijë të tyre et shpesh një koncept jo i drejtë i
p.sh. shtëpinë e pushimit të Razmës. do të kalojnë sivjet në këto qendra pushimit “të rrimë, të flemë, të shto-
Kurse s’është kështu. Ajo është, do të pushimi? jmë etj”. Ç’mendoni ju për këtë?
thosha, një park i bukur me një klimë
shumë të shëndetshme, me komod- Vetëm në shtëpitë e pushimit Mendoj se koncepti i pushimit
itetet e nevojshme. Secili që ka push- dhe kampet e pionerëve që admin- pasiv është një koncept anakronik,
uar aty ka mbetur i kënaqur. Por në istrojnë Bashkimet Profesionale do anadollak do të thoshja. Mirëpo ja
këtë drejtim ne duhet të bëjmë më të pushojnë këtë vit mbi 17 mijë që ekziston në disa raste. Ka raste që
shumë propogandë për njohjen e kë- punonjës dhe mbi 17 mijë fëmijë të në shtëpitë tona të pushimit ndonjë
tyre vendeve: ekspozita fotografike tyre. kampist nuk di veçse të shtrihet të
ose fletëpalosje të bukura, me tekst e lexojë, të flejë dhe të çohet nga shtra-
fotografi ku të vihen edhe shënimet Si paraqiten shtëpitë e pushi- ti vetëm kur vjen koha për të ngrënë.
e mjekut mbi veçantitë e asaj klime mit, si janë të pajisuara ato? Ka të tjerë që kridhen nëpër lojrat
për shëndetin. Edhe pllakatet e bu- e tryezës dhe e kalojnë ashtu gjithë
kura mungojnë. Të gjitha këto hyjnë S’është rasti, mendoj, t’ju them paraditen ose pasditen. Shumë
në atë propogandë të domosdoshme se sa shpenzojmë ne për organiz- pak dobi u sjell ky pushim këtyre
e cila duhet organizuar mirë nga ana imin dhe pajisjen sa më të mirë të njerëzve. Ne e luftojmë një tendencë
jonë për të njohur punonjësin, për ta shtëpive të pushimit. Gjatë vitit ne të tillë. Por që të mos ndodhin raste
grishur atë, për ti ngjallur kureshtjen. kemi punuar dhe kemi marrë masa të tilla, duhet që pushimi në qendrat
Por këtë detyrë nuk e kemi vetëm ne. të tilla që si shtëpitë e pushimit të tona të organizohet më mirë, të jetë
Mendoj se më shumë duhet të bëjë punonjësve ashtu edhe të pionerëve i larmishëm.
të paraqiten sa më të hijeshme si nga

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 61

MJEDISI

Veç vlerave ushqimore
e pëlqyeshmërisë në
konsum, banania në ato
kohë konsiderohej edhe
si ‘fruti i punëtorëve’
për faktin se ishte
shumë praktike për t’u
konsumuar nga punëtorët
edhe gjatë kohës së
punës sepse pjesa e
konsumueshme e frutit
nuk prekej me dorë pasi
mbrohej nga lëkura e saj

Kompania e monopolit Historia e një koncesioni
të bananeve (Regia të pazakontë
azienda monopolio
banane (RAMB), ishet një kompani NGA KRESHNIK KUÇAJ
shtetërore italiane aktive në vitete
1930-1940. Ajo u themelua me qël- Shqipëria dhe ‘eksperimenti’ me bananet e Somalisë në 1940!
limin që të transportonte dhe treg-
tonte në Itali bananet e prodhuara kishte vënë në vështirësi edhe sek- Veç vlerave ushqimore e
në koncesionet bujqësore që lindën torin e transportit detar të Italisë e pëlqyeshmërisë në konsum, bana-
në ato vite në koloninë e Somalisë në këto kushte kërkoheshin ide të nia në ato kohë konsiderohej edhe
italiane. pazakonta për rimëkëmbjen eko- si ‘fruti i punëtorëve’ për faktin se
Pas Depresionit të Madh, nomike. ishte shumë praktike për t’u kon-
bananet ishin kthyer në kulturën sumuar nga punëtorët edhe gjatë
bujqësore më fitimprurëse dhe shi- Në këto kushte, propozimi që kohës së punës sepse pjesa e kon-
heshin si zëvëndësuese të fitimeve, vjen është ai për t’u hedhur në një sumueshme e frutit nuk prekej me
në kushtet kur çmimi i pambukut treg që po njihte rritje të fortë; ai i dorë pasi mbrohej nga lëkura e saj.
ishte përgjysmuar. bananeve.
Po ashtu, kjo krizë ekonomike

Dokumenti ka si objekt:
Eksperimentimin
e prezantimit të
bananeve somaleze në
Shqipëri dhe dhënien
e koncesionit
të dyqaneve të
shitjes së tyre në
mënyrë direkte në
popullatë

Në këto kushte, me 2 dhjetor Tiranë) dhe Ministrisë së Afrikës abuzive shpeshherë por e d h e
të vitit 1935 u krijua kompania e Italiane, lidhur me lëshimin e një cilësia e tyre ishte shumë e ulët.
monopolit të bananeve që ishte koncesioni një firme italiane për të Në këto kushte, koncesioni shihej
në kontrollin e varësinë e Min- shitur banane në Shqipëri. si mundësi për të rritur cilësinë e
istrisë së Kolonive. Kjo kompani produktit në treg e nga ana tjetër
veç anijeve të mëdha që shërbenin Dokumenti ka si objekt edhe për të vendosur në kontroll
për transportin e bananeve ngriti “Eksperimentimin e prezantimit çmimin.
në qytetet e mëdha italiane edhe të bananeve somaleze në Shqipëri
magazinat e posaçme për ruajtjen dhe dhënien e koncesionit të dy- Personi që iu dha koncesioni
e bananeve. qaneve të shitjes së tyre në mënyrë quhej Martino Farinetti. Në atë
direkte në popullatë”. kohë, Shqipëria konsiderohej si pjesë
Pas Luftës së Dytë Botërore, e Italisë, si rrjedhojë e pushtimit të
kjo kompani u shkri. Në lëtërkëmbime rezulton se prillit të vitit 1939. Pavarësisht ven-
në tregjet shqiptare kishin nisur dosjes së monopolist dhe dhënies
Shqipëria dhe ‘eksperimenti’ tashmë të tregtoheshin banane. së koncesionit, tregu i bananeve në
me bananet somaleze Por në këto kushte, kërkesa ishte Shqipërinë e atyre viteve përballej
që të kishte një koncesion të posa- me “evazion”.
Në Arkivën e Shtetit gjendet çëm që vendoste rregull në treg-
një korrespondencë e prillit të vitit tim. Skema që parashikohej ishte Përfundimi i Luftës së Dytë
1940, ndërmjet Drejtoratit të Par- e njëjtë me atë të Italisë e si rrjed- Botërore solli shkrirjen e kompanisë
tisë Fashiste (zyra ekonomike në hojë edhe modeli që u propozua italiane të bananeve e si rrjedhojë
në atë vit ishte ai i kontrollimit të edhe në Shqipëri u reflektua munge-
tyre përmes dhënies së një konc- sa e këtij produkti. Vetëm në vitet ’90
esioni. Koncesionari kishte dety- në Shqipëri u rikthye me një intens-
rimin që të vendoste disa banakë itet të lartë importi i bananeve, që
të posaçëm në qytetet kryesore të u bë një frut tej mase i kërkuar nga
Shqipërisë ku të tregtohej vetëm konsumatorët shqiptarë dhe vijon të
aty. Një nga shqetësimet që shpre- jetë deri në ditët e sotme.
hej është se jo vetëm çmimet ishin

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 63

RRËFIMI

E rëndësishme ishte që të
bëja një punë të mirë dhe
shikuesit të mbeteshin të
kënaqur. Ky ka qenë parimi
im që “me një realizim
perfekt të rolit të respektoja
profesionin, të justifikoja
punën e të nderoja qytetin
tim

Aishe Stari: Vitet e mija në skenë

E djeshmja dhe e sotmja sipas aktores së mirënjohur të humorit
Është po aq e bukur, po aq
e qeshur, po aq e gjallë, Ka qenë zgjedhja juaj profe- preferencat. Në kohën time ishte gjë
sa në fillimet e saj. Ndo- sioni i aktores? e rrallë të quheshe aktore e arsimuar,
e formuar në kuptimin e plotë të
Pas mbarimit të gjimnazit më fjalës. Filma xhiroheshin fare pak,
nëse kanë kaluar mbi 60 vjet, që doli e drejta për të vazhduar shkol- për vetë kushtet në të cilat ishin,
nga ngjitja e parë në skenë, Aishe lën e lartë për Biokimi, por unë që e ndaj u angazhova me trupën profe-
Stari mbështillet me po të njejtën vogël kisha një ëndërr të zjarrtë “të sioniste të estradës, e cila kishte një
hijeshi, si herën e parë, kur  të gjithë bëhesha aktore”. Ngulmova në këtë aktivitet të gjerë kulturor dhe më
u mrekulluan nga zëri dhe perfor- drejtim, theva tabutë e asaj kohe jepte mundësinë të shprehja talen-
manca e saj. Aktorja e njohur e Es- ndaj opinionit për femra, guxova tin tim. Gjithsesi kam luajtur edhe
tradës së Durrësit Aishe Stari tregon dhe mendoi se bëra mirë. E preka në disa filma artistikë, për shembull
se para një muaj festoi ditëlindjen e ëndërrën dhe e shijova. Megjithëse në filmin “Fije që priten” etj, por
81-të. Në ceremoninë e drejtuar nga profesioni i aktorit është vërtet i megjithatë për shkak të angazhimit
regjisori i mirënjohur Haxhi Rama vështirë e i lodhshëm pasi duhet të në estradë dhe zhvendosjes së herë
nuk munguan batutat dhe as torta harrosh gjithçka kur je në skenë e pas hershme për shfaqje, nuk arrija
e ditëlindjes që mbante numrin 18, të përqëndrohesh tek personazhi dot ta përballoja edhe estradën edhe
aq sa ndjehet dhe aktorja.Aishe Stari artistik që interpreton, gjithsesi jam filmin, kështu që zgjodha të parën.
i përket brezit të parë të aktorëve ndjerë mirë dhe e priveligjuar në Secila gjini ka rëndësinë e vet, por
profesionistë shqiptarë, që mbaruan këtë drejtim. për mua aktrimi është si ajri që më
Shkollën e Lartë për Aktorë në vi- ndihmon të jetoj, ndaj nuk bëj dot
E gjeni vetën tuaj me shumë në dallime.
tin 1963. Ajo tregon për dashurinë humor, dramë apo film?
e madhe që ka për aktrimin dhe Kam mbaruar një shkollë për Si kanë qenë marrëdhëniet tuaj
tabutë që ka thyer për t’u bërë një aktore dhe si e tillë duhet të di të me kolegët?
aktore. interpretoj një rol pavarësisht nga

64 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

Mund të them vetëm fjalët më të të drejtën si mbaj mend. Bënim nën e talentin, kam realizuar gjithçka
mira. E them këtë shumë sinqerisht. 4-5 premiera në vit, por nuk kam që kam dashur. Nuk do të kem asnjë
Kemi gjetur mirëkuptim për bashkë- qenë ndonjëherë maniake për ti peng derisa të funksionojë ky burim
punimin e shfaqjeve, por edhe pas kaq numëruar. E rëndësishme ishte që shkëndijash i mendjes artistike.
vitesh kemi mbetur miq të mirë edhe të bëja një punë të mirë dhe shi-
jashtë skenës. kuesit të mbeteshin të kënaqur. Ky Humori i atyre viteve kur të
ka qenë parimi im që “me një re- gjithë estradat kishin shumë aktiv-
Ju keni drejtuar një sërë emisio- alizim perfekt të rolit të respektoja itet ka mbetur edhe sot, ndërsa hu-
nesh për fëmijë në televizionet lokale. profesionin, të justifikoja punën e mori i ditëve të sotme herë pas herë
Ç›të veçantë gjeni tek ata? të nderoja qytetin tim. është folur shumë për nivelin e tij?

Fëmijët i dua vërtetë shumë dhe Kush është roli juaj i preferu- Asnjëherë nuk mund të lu-
nuk jam e kënaqur që atyre nuk u ar? ash kot një personazh. Që të luash
kushtohet vëmendja e duhur. Duhet atë rol duhet të futesh në lëkurën e
patjetër t”u rezervohet një hapësirë Është njëlloj sikur ti thuash personazhit, duhet të njohësh mirë
më e madhe në media, pasi ata janë një nëne se cilin nga fëmijët e saj natyrën, psikologjinë e tij, që të
e ardhmja e vendit, por duhet të edu- do më shumë. Pra edhe unë nuk jesh sa më i besueshëm për atë per-
kohen me kulturën e pse jo t’u krijo- zgjedh dot. Se kush është më i ar- sonazh që interpreton. Përndryshe
hen kushte që ta shijojnë fëmijërinë, riri profesionalisht s`më takon nëse e mendon thjesht vetëm se po
këtë pjesë të jetës që s’do tu përsëritet. mua ta gjykoj, por mund të them e interpreton, atëherë nuk sjell një
Edhe unë jam rritur me përrallat me se të gjitha rolet i kam luajtur me rol të realizuar bukur. Megjithatë
gjithçka fëminore, ndaj mungesa e ndjenjë, kam vënë shpirtin për ti unë sot vërej se ka aktorë humori të
disa gjërave elementare por mjaft të interpretuar saktë dhe me shumë mirë. Të gjithë ata aktorë që inter-
domosdoshme për fëmijët më dha dashuri. pretojnë figura, bëjnë humor dhe
shtysën të bëja diçka për t’u kthyer e sjellin me seriozitet personazhin
buzëqeshjen e pafajshme, qoftë dhe Personazhi që ju ka mbetur e vet, këta aktorë evidentohen dhe
për pak orë. peng, që keni vërtet përzemër të ata nguliten tek publiku. Por ne më
realizoni? përpara kishim autorët që angazho-
Sa role keni luajtur gjatë karri- heshin për të shkruara, kishim emra
erës suaj? Si shpirt artisti jam gjithmonë si Dionis Bubanin, Gjergj Vlashi,
në riprodhim të ideve e person-
Janë shumë vite dhe të them azheve, dhe me këmbënguljen, pu-

Sot kemi dhe të tjera
probleme me humorin.
E kam pasur dhe këtë
mendim dhe vijoj ta
kem, ku fillon banaliteti
mbaron arti. Aty tregon
që autori dhe aktori që
e sjell nuk kanë fuqi për
ta zëvendësuar me diçka
tjetër më të bukur, më
artistike

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 65

Të gjithë qytetet që e kanë
pasur më herët estradën
aktive, sot e vuajnë këtë
gjë, pasi pothuajse nuk
ekzistojnë. Spektatori ka
nevojë për humor. Estrada
jo vetëm që argëtonte
publikun, por kishte dhe
atë humor që thumbonte,
kur materiali fliste për
probleme të ndryshme të
jetës

Haxhi Rama, Paulin Selimi, etj. Unë Përderisa estradat në hapur e Partisë, që kuadrot të shko-
sot nuk e di se sa është angazhimi i përgjithësi janë shkrirë, atëherë nin në prodhim, ne menjëherë vumë
autorëve, nuk ka më Dionis, Gjergj çfarë duhet të presim. Humorin një shfaqje bazuar në këtë letër, me
Vlashi nuk shkruan më, rrallë shk- nuk do ta luajnë karriget e teat- personazh kryesor Xhemilin, që in-
ruan Haxhi Rama. Pra edhe mung- rit. Përmend Estradën e Dur- terpretohej nga Spiro Strati, një në-
esa e autorëve të mirë ndihet sot. rësit, nga gjithë ajo organikë që punës që shkonte në prodhim. Ajo
Por sot kemi dhe të tjera probleme ka pasur me aktorë, këngëtarë, konceptohej bukur, sepse kërkon
me humorin. E kam pasur dhe këtë orkestër, solistë, kanë mbetur dhe mend puna. Duhet të dish ta
mendim dhe vijoj ta kem, ku fillon vetëm dy veta, Landi dhe Rrema, kapësh problemin, ta shtjellosh mirë
banaliteti mbaron arti. Aty tregon që dhe ata nuk kanë se çfarë të bëjnë, në mendje, të dish ta ndërtosh në es-
autori dhe aktori që e sjell nuk kanë por ka raste kur angazhohen me tradë, ose për në komedi, ku më pas
fuqi për ta zëvendësuar me diçka teatrin. Të gjithë qytetet që e kanë ne aktorët ta veshim me kostumet që
tjetër më të bukur, më artistike. pasur më herët estradën aktive, sot i shkojnë personazhit.
Mendojnë se janë mjaftueshëm duke e vuajnë këtë gjë, pasi pothuajse nuk
thënë një batutë, dhe nëse ajo batutë ekzistojnë. Spektatori ka nevojë për
shkakton të qeshur më pas njerëzit humor. Estrada jo vetëm që argë-
thonë: nuk shihet, janë numra më tonte publikun, por kishte dhe atë
banalitete. Por po arrite në këtë pikë humor që thumbonte, kur materiali
nuk ka më vlerë ai lloj humori. fliste për probleme të ndryshme të
jetës. Me gjithë ideologjinë e madhe
Humori ka humbur shumë dhe ato vite, ne në atë kohë kemi pasur
nga ai masivitet që ka pasur dekada krijimtari. Ato vite doli dhe letra e
më parë?

66 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

LETËRSI

Poezia e panjohur e Teodor Laços

JOLANDA SHUAIPI

“Hapjani Dritaren Pulëbardhës” një vëllim për tu shijuar

Prej shumë kohësh në li- të veçantë në historinë e letërsisë poezisë, askush nuk njihte më
brarit e vendit gjendet shqipe. Si romancier, tregimtar, parë poezin e Teodor Laços. Ato
dhe një botim i rrallë, dramaturg, komedian, esseist, ko- qëdruan të fshehura në sirtarët e
nën emrin e një figure të kon- mentator, opinionist e politolog, tij të punës, për tu bërë publike
soliduar në letërsinë shqipe siç ai padyshim njihet nga lexuesi vetëm pas vdekjes.
është Teodor Laço. Ai njihet si shqiptar. Kontakti me lexuesin “Hapjani Dritaren Pulëbardhës”.
skenarist, publicist, por edhe in- ishte zhvilluar në gjini shumë larg
telektual e aktivist shoqëror që ka
lënë gjurmë të pashlyeshme. Të Kontakti me lexuesin ishte zhvilluar në gjini shumë
gjithë rikujtojnë figurën e Laços larg poezisë. Poezitë e Laços qëndruan të fshehura në
të sukseshme ne ç’do fushë që u sirtarët e tij, për tu bërë publike vetëm pas vdekjes.
përfshi, por ai la në heshtje ndërsa Në prag të 80-vjetorit të lindjes së tij, doli në dritë dhe
jetonte dashurinë e tij të madhe botimi i parë me poezi pikërisht ai me titull “Hapjani
për gjininë e bukur e të vështirë Dritaren Pulëbardhës”
për poezinë. Teodor Laço, konsid-
erohet një ndër kolosët e letrave
shqipe, me plot 50 tituj romanesh,
vëllimesh me tregime, dramash,
komedish e kujtimesh, zë vend

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 67

Në pragun e 80-vjetorit të “Për fat të mirë, që në poezit e para unë u binda që
lindjes së tij, doli në dritë dhe bot- ai bëhej po aq i pranueshëm për lexuesin, aq intim
imi i parë me poezi pikërisht ai me saqë nuk ishte bërë me prozën apo skenarët e filmave.
titull “Hapjani Dritaren Pulëbard- Prandaj vendosëm ti botojmë poezitë, besoj se është
hës”. Poezi të shkruara në harkun një libër vazhdim i krijmtarisë së Teodor Laços” thotë
kohor të pesë dekadave, përm- poeti Bardhyl Londo.
bajtja e të cilave rrok hapësira të
gjera dhe përfshin gjithçka që ka jdes kritiku Bardhyl Londo. Lex- menduar të mos i botonte. Unë
të bëjë me jetën tonë. Shkrimtari uesi do e njohi si poet vazhdon besoj se poezit e tij i duheshin
dhe kritiku letrar Bardhyl Londo më tej Londo, dhe e sigurt është dhënë patjetër lexuesit, ndaj dhe
shkruan se poezitë e tij janë el- që ai nuk do të zhgënjehet. Por ne u përpoqëm shumë që të boto-
egante, sepse i përkasin një jete çfarë ishte poezia për Teodor La- heshin” thekson më tej kritiku le-
elegante. Londo ka bërë përzgjed- çon…? “Me sa kam kuptuar poe- trar në fjalën e tij. Në veprat poe-
hjen e poezive duke i vendosur në zia ishte një dashuri e madhe e tij tike e prozaike, dramaturgjike apo
një libër të vetëm, e duke befa- por e fshehur. Sepse po ti shohësh studimore të Laços ndërthuret
suar në këtë mënyrë lexuesin. Po poezit e tij ai nuk i ka shkruar një lëndë letrare shumëngjyrëshe
përse i duhej Teodor Laços poe- sot, edhe është lën mënjan. Ose me dramaticitet drithërues, plot
zia kur ai si krijues ishte i plotë- ajo që ndodh me prozatorët, kur shpirtëzime estetike që burojnë
suar dhe i realizuar nga të gjitha nuk shkruajn proz rreken drejt nga brendia e përmbajtjes rrëfen
anët? Sipas Bardhyl Lonodos ai i poezis. Zakonisht këto janë poezi më tej Bardhyl Londo në interv-
nuk ishte nga ata krijues që men- të dobëta. Ndërsa Teodorit duke istën e tij. Më tej ai ndalet dhe
donin se gjithçka që shkruante e i parë koronologjinë e viteve në shpjegon më gjatë se përse u zgj-
kishte kryevepër dhe se duhej ta të cilën poezit janë shkruar, ai ka dodh pikërisht poezia me titul-
botonte patjetër. “Siç duket natyra shkruar vazhdimisht por duke lin “Hapjani Dritaren Pulëbard-
e tij e të qënit kërkues ndaj vetes, respektuar letërsinë, artin. Ka hës”, poezia e cila konsiderohet si
ndaj letërsisë, ndaj gjithçkaje që menduar se poezia nuk është në një ndër më të bukurat. London
bënte në jetë, ka patur synim ti nivelin e prozës së tij, ndaj pati shprehet se “kjo poezi është një
mbante këto poezi sepse s’ka qenë
asnjëherë i bindur për to, por ka
qenë një përshtypje e gabuar.
Sepse që kur i morëm dorëshkri-
met e poezive nga familja e tij, ku
duhet të them që unë i mora me
një lloj ndrojtje. Ai ishte prozator
shumë i njohur, seknarist, aktivist
dhe politikan po ashtu. E në këtë
mënyrë ishte përgjegjësi e mad-
he të merrje përsipër botimin e
poezive të tij, aq më tepër kur au-
tori nuk jeton. Por për fat të mirë,
që në poezit e para unë u binda që
ai bëhej po aq i pranueshëm dhe i
aft për lexuesin, aq intim saqë nuk
ishte bërë me prozën apo skenarët
e filmave. Prandaj vendosëm ti
botojmë poezit, besoj se është një
libër vazhdim i krijmtarisë së Teo-
dor Laços” tregon me shumë ku-

68 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

metafor shumë e goditur, për më Vepra e Teodor Laços jetës së tij. Shkrimtari dhe kriti-
tepër ai pulëbardhën e ka shpesh Teodor Laço ka filluar të ku letrar Bardhyl Londo thekson
si lajmotiv. Pulëbardha është si- edhe një herë se poezia e tij mund
nonim i mirësisë, humanizimit botojë që prej viteve ‘60. Është të shijohet por jo të komentohet,
i dashurisë dhe shpresës. Zgjod- autor i shumë romaneve, novel- pasi gjinia e pozisë këtu dallon
ha pikërisht këtë titull sespe më ave, përmbledhjeve me tregime, nga artet e tjera. “Një poezi që unë
duket sikur jo vetëm pulëbardha dramave, komedive, skenarëve të e interpretoj në mënyrën time,
që na troket gjithmonë në dritare filmave artistikë dhe dokumen- nuk mundet kurrsesi të interpre-
ndaj duhet ta lëm hapur, atë që tarë. Disa prej librave të tij janë tohet po njësoj nga ju. Kjo është e
thamë shpresën, humanzimin po vlerësuar me çmimet më të larta bukura e artit sepse nuk është një
ndonjëherë më duket sikur është që jepen në Shqipëri, ndërsa pjesë shkencë ekzakte dhe e mbyllur.
vetë shpirti i Teodorit që na tro- të rëndësishme të veprës së tij janë Duke ju referuar poezisë së Teo-
ket në dritare sepse edhe shpirti i përkthyer e botuar edhe në gjuhë dorit, në të gjenë humanzimin,
tij ishte shumë i bardhë. Jo vetëm të huaja. Pas viteve ‘90 është an- gjenë shpresën, gjenë ëndërrën
si krijues, shkrimtar e skenarist gazhuar edhe në jetën politike për një jetë më të bukur. Në fund
por edhe si njëri ishte më të vër- të vendit; për dymbëdhjetë vjet farë gjenë atë lirizmin e pashoq,
tetë shpirt “bardh” ashtu sikundër ka qenë deputet në parlamentin elegant që e ka karakteristik grupi
edhe poezia e tij”. Poezia është shqiptar, ministër i Kulturës në i shkrimtarëve që kanë lindur në
cilësuar gjithmonë si një ndër ar- vitet ‘94-‘97 dhe ka përfaqësuar Shqipërinë jug-lindore, si Las-
tet me intime që njeriu mund të shtetin shqiptar si ambasador në gush Poradeci, Mitrush Kuteli,
shijoj dhe që lidhet me çastet di- Federatën Ruse. Ai u lind dhe u Sotir Andoni e Teodor Laço”. Por
rekte që ndodhin në jetë. Poezia rrit në Dardhë të Korçës. Në atë poezia është më pak e përhapur, jo
e Laços ka shumë çaste intime ci- fshat që sipas tij, nuk ka të dytë; njësoj si proza. “Duhet të them që
ton Londo. Të mund të përzgjid- “në fshatin tim malor,- do shkruaj lexuesi i gjinisë së poezisë është
hje poezin e tij, ka qenë shumë e në një tregim,- netëve të verës, një lexues më i zgjedhur, është
vështirë. Edhe pse miq prej shumë qielli është një magji që mund koha për ta lexuar edhe poezin e
vitesh, edhe për London poezia e të mrekullojë edhe shpirtrat e Teodorit sepse aty do të mund të
tij ka qenë një befasi. Një poezi e thatë. Gjithësia e hap gjirin në një gjeni një poezi vërtetë të bukur,
cila është në nivelin e letërisë që ai tejdukshmëri të ndritshme dhe një poezi elegante. Poezi e cila do
krioj ndër vite. atëherë, etja të duket më pranë tju kujtojë në shumë raste Lasgush
së kurrë me hënën e madhe që Poradecin, po arritjet më të mira
lëviz si mbi një lundër në detin të tij në kuptimin e mirë të fjalës,
e errët të kreshtës mbi korijen e sespe Lasgushi ka krijuar shkollën
Shën Pjetrit, me yjet e mëdhenj e tij të poezisë shqipe, dhe nuk i
që vezullojnë dritë shkëlqyese, shpëton asnjëherë ai që shkruan
me yjet e vegjël që regëtijnë në të poezi të vërteta”. Ashtu sikundër
venitur, me yjet që bien e digjen, në çdo fushë figura e Teodor La-
duke ndjellë trishtim për jetët që ços është në formën më të mirë në
shuhen”. Në dorëshkrimet e Teo- duart e publikut. Për kriktiun le-
dor Laços të nxjerra pas vdekjes trar do të vlente shprehja se është
mund të gjesh poezi të viteve të “një poezi elegante, e një jete el-
ndryshme. Nga momenti kur ishte egante”.
student e deri në ditët e fundit të

Ashtu sikundër në çdo fushë figura e Teodor Laços është në for-
mën më të mirë në duart e publikut. Për kriktiun letrar do të
vlente shprehja se është “një poezi elegante, e një jete elegan-
te”.

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 69

BOTIMET

Në faqet e literaturës për ekonominë

Rekomandimi ynë për lexuesin e interesuar për ekonominë si subjekt

Njerëzit e botës së le- është libër pragmatik, prej të cilit rtë se sistemi aktual i prodhimit
trave por veçanërisht mësohen ligje e koncepte bazë për dhe shkëmbimit të mallrave dhe
specialistët e ekono- të gjithë njerëzit që e kanë dëshirë a shërbimeve nuk i arrin objekti-
misë kanë ngritur shqetësimin se në nevojë pasurimin. Ligji i Tërheqjes, vat, të cilët duhet të përfshihen
Shqipëri iu kushtohet pak ose aspak ligj ky që tentohet të përvetësohet që në ligjet që drejtojnë shoqëritë.
rëndësi librave të specializuar, duke nga Amerika në Europë nga njerëz Ai thellon hendekun e madhe mid-
krijuar kështu mungesa titujsh në një që duan një jetë e një sistem jete më is fituesve, të cilët janë të pakët, dhe
komunitet të gjerë lexuesish të intere- të mirë, bazën e ka në librin e Wallace masës humbëse dhe konceptimit të
suar rreth tij. Botimet ekonomike Wattles. Ky libër është themeli i filo- faktorëve që krijojnë prodhimin,
mbeten pak në numër, por kjo nuk do zofisë së “Mendimit të Ri Amerikan”. shkëmbimin dhe konsumin. Duke
të thotë që lexuesi i tyre është i pakët. Vepra të tëra janë bazuar nga ky libër i konstatuar se paradigma ekono-
Shpeshë herë është bërë thirje ndaj cili është botuar në miliona kopje nga mia aktuale është pa rrugëdalja, ai
shtëpive botuese se duhen ta kthejnë botues prestigjioz si Penguin Books. tregon se ekonomia duhet të kthe-
vëmendjen tek botimi ekonomik, dhe Libri fund e krye bazohet në filozofinë het tek kuptimi i saj etimologjik
ta vlersojnë rëndësisnë e tij. E pohuar Hindw, e tëra është një, një është e tëra. “oikos”, vatra, shtëpia e përbash-
nga specialistëeve të botës se biznesit, kët, dhe “nomos”, ligji. Kthimi
ndërsa numri i librave është i kufizuar, EKONOMIA tek oeconomie sjell një vizion më
numri i lexuesve është realisht i madh. NE SHEKULLIN XXI të gjerë ekonomik, i cili siguron
Më poshtw sjellim të listuar tituj që e Autor - Pierre Calame njëherazi artin e organizimit të
vendosin vëmendjen në botëm eko- shkëmbimeve materiale dhe jo-
nomike, duke rrëfyer histori suk- Si do të mundet njerëzimi në materiale të qenieve njerëzore
sesi dhe po ashtu dhe të mendejve të kushtet e globalizmit të pajtojë dhe shoqërive mes tyre, si dhe të
jashtëzakonshme që fshihen pas tyre. nevojat ekonomike me faktin e njerëzimit me biosferën. Pierre
pashmangshëm se burimet naty- Calame eksploron këto çështje në
SHKENCA E PASURIMIT rore janë të kufizuara? Kjo është frymën e një reflektimi të hapur.
Autor - Wallace Wattles pyetja që Pierre Calame shtron Ai tregon se sot është e mundur
në këtë vepër. Në periudhën e që të sigurohet kontrolli kolektiv
Libri “Shkenca e Pasurimit” sotme të krizës është shumë e qa-

70 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

dhe demokratik i fatit të shoqërisë. brit, Napoleon Hill është kampioni për përgjegjësinë personale dhe
Mbi autorin Pierre Calame ka kry- më i paarritshëm deri më tani në kuptimin që ajo i dhuron jetës. Në
er studime politeknike, inxhinier i fushën e motivimin dhe zhvillimit një kohë ndryshimesh të papara,
Shkollës “Ponts et Chaussèes”, ka të brendshëm individual, prandaj kur strukturat familjare vijnë e
punuar për njëzet vjet në Ministri- ky libër sjell pjesën më të mirë të shkërmoqen, edukimi degjener-
në franceze të Ndërtimit. Pas një veprës së tij, me 16 leksionet për on në indoktrinim dhe shoqëria
kalimi të shkurtër në industri, ai sukses, - në një botim luksi, i denjë politike polarizohet rrezikshëm,
drejton prej njëzet vejtësh Fonda- për t’iu dhuruar çdo sipërmarrësi 12 rregulla për jetën ofron një an-
cionin Charles Lèopold Mayer për apo njeriu që kërkon të jetë dikushi tidot: të vërtetën – atë të vërtetë
Progresin e Njeriut. në jetë. Mësimet e Hill kanë vlejtur tejet të moçme, që u ndih proble-
për shumë njerëz që kanë bërë his- meve moderne të jetës.
STATISTIKA PER BIZNES DHE tori në këtë botë. Pse jo për ty.....
EKONOMIK Në këtë libër informativ, be-
Autor - David Anderson 12 RREGULLA PER JETEN fasues, por edhe hokatar, dr. Pe-
Autor - Jordan B Peterson terson na rrëfen se çfarë mund të
Teksti Statistika për biznes mësojmë prej sistemit nervor të
dhe ekonomik ka për qëllim t’u “Figura atërore” që spikat You- gaforreve të thjeshta për të qën-
japë studentëve, në radhë të parë Tube-it është zëri i arsyes, që një brez druar drejt (me shpatullat dyst)
atyre të fushave administrim - bi- i tërë e ka pritur me etje ta dëgjojë. dhe për të ecur me vetëbesim në
znesit dhe të ekonomisë, një hyrje Në vitin 2017 dr. Jordan B. Peter- jetë; përse të mos i lejojmë fëmijët
konceptuale në fushën e statistikës son u bë njëri prej mendimtarëve të bëjnë kurrgjë që do të na bënte
dhe të zbatimeve të shumta të saj. publikë më popullorë në botë, t’i merrnim zët; përse egjiptianët
Teksti është i orientuar drejt zbati- dekada pasi u kishte shërbyer e lashtë e nderonin aq fort aftësi-
meve dhe është shkruar duke patur klientëve të tij si psikolog klinik në për të përqendruar vëmend-
në mend nevojat e një jornatemati- dhe kishte frymëzuar studentët jen, saqë e adhuronin si të ishte
kani; kërkesa matematike e vetme e tij si profesor i dëgjuar në Uni- perëndi. Peterson-i diskuton këtu
është njohja e algjebrës. versitetin e Harvardit dhe atë të për disiplinën, guximin dhe do-
Torontos. Leksionet e tij në You- mosdoshmërinë e të menduarit të
LIGJI I SUKSESIT Tube që ravijëzojnë lidhjet e thella kthjellët e të sinqertë, duke i dis-
Autor - Napoleon Hill midis neuroshkencës, psikologjisë tiluar ashtu zbulimet e shkencës
dhe rrëfenjave më të vjetra të dhe kumtet e miteve të mëdha të
Ky libër sjell për këdo planin njerëzimit tërheqin mbi njëqind botës në dymbëdhjetë udhëzime
e plotë dhe origjinal të mjeshtrimit milionë shikues prej mbarë botës, të thella, që të rrëfejnë si të jetosh
për arrijen e Suksesit Personal, ashtu siç bëjnë edhe kumtet e tij për së mbari brenda rregullit dhe
ngritjen e Pasurisë, dhe plotësi- sa të prera aq edhe të nuancuara kaosit të jetëve tona.
min e Ëndrrave tuaja. Autori i li-

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 71

SCAN Magazinë vijon të sjellë seri të statistikave historike të ekonomisë dhe financave shq-
iptare. Të dhënat e përpunuara në bazë të treguesve të caktuar, janë marrë nga burime zyrtare,
ose nga autorë të ndryshëm vendas e të huaj të cilët kanë përdorur të njëjtat burime. Serinë
statistikore të këtij numri e kemi ndërtuar me të dhënat e publikuara në një studim italian, në
të cilin janë përmbledhur shifrat e statistikave të tregtisë së jashtme të Shqipërisë për periudhën
1920-1938.

Tregtia e jashtme e Shqipërisë nga 1920 deri në 1938 (në milion franga ari)

Viti Importet Eksportet Tregtia gjithsej Deficiti tregtar % eksporte/ importe
1920 17,5 1,5 19,0 -16,0 8.6
1921 18,2 2,2 20,4 - 16,0 12.1
1922 12,1 3,0 15,1 - 9,1 24.8
1923 23,4 8,1 31,5 - 15,3 34.6
1924 20,5 12,4 32,9 - 8,1 60,5
1925 21,8 17,1 38,9 - 4,7 78.4
1926 24,9 12,1 37,0 -12,8 48.2
1927 24,7 11,1 35,8 -13,6 44.9
1928 32,1 14,9 47,0 -17,2 46.4
1929 38,6 14,7 53,3 - 23,9 38.1
1930 33,3 12,4 45,7 -20,9 37.2
1931 29,5 7,5 37,0 - 22,0 25.4
1932 22,8 4,5 27,3 - 18,3 19.7
1933 15,9 5,7 21,6 - 10,2 35.8
1934 12,3 4,3 16,5 - 8,0 35.0
1935 13,7 6,0 19,7 - 7,7 43.8
1936 16,8 7,4 24,2 - 9,4 44.0
1937 18,9 10,2 29,1 - 8,7 54.0
1938 23.0 9,7 32,7 - 13,3 42.2

Tregtia e Shqipërisë e ndarë në grupe të mëdha mallrash për vitet 1929 dhe 1938

Prodhimet Importet Eksportet
Million fr.a
Lëndët e para Million fr.a % ndaj totalit 1929 % ndaj totalit
Materiale gjysëm të 1929 1938 4.8
gatshme 1929 1938 4.4 2.2 1.6 1938 1929 1938
Prodhime të gatshme 16.8 14.3 5.0
Kafshë të gjalla dhe 1.7 0.5 0.4 32.7 51.6
ushqime
Ari dhe argjendi 6.5 3.3 10.9 4.1
GJITHSEJ
19.4 13.7 50.2 59.5 - - --
11.0 5.3 28.6 23.0 8.3 4.3 56.4 44.3

- 0.2 - 1, 0 - - - -
38.6 23.0 100.0 100.0 14.7 9.7 100.0 100.0

72 SCAN MAGAZINE KORRIK 2021

Mallrat kryesore të importuara në Shqipëri në vitet 1929 dhe 1938

Mallrat Vlera në mijë franga Sasia në kuintalë
1929
1929 1938 89,443 1938
112.688 131,247
Grurë 2,460 1,622 31,649 182.953
48,194 27,047
Misër 3.633 1.630 6,250 47,010
4.701 6,079
Oriz 1,147 426 227,281 2.491
21,263 19,632
Sheqer 1,756 606 12,891 14,292
33,388 23,107
Kafe 1,192 331 29,254 22,640
- 34,936
Birrë 344 87 - 5.366
- 16,659
Çimento 1,243 37 - 509
- 1 225
Lëndë druri për ndërtim 1,365 620 11,776 161
1,823 4,219
Naftë 226 359 413 1,329
296
Vajguri 1,117 687

Benzinë 1,168 1,032

Fije pambuku - 922

Stofra pambuku 6,895 3,383

Fije leshi - 281

Stofra leshi 1,618 869

Pëlhura mëndafshi 256 170

Makineri industriale 1,364 547

Makineri bujqësore 175 145

Automobila 1,599 510

Mallrat kryesore të eksportuara nga Shqipëria në vitet 1929 dhe 1938

Mallrat Vlera në mijë franga Sasia në kuintalë
1929
1929 1938 14,330 1938
11,545 7,230
Djathëra 2,314 827 1,883 11,986
- 2.529
Vezë 1,478 800 22.173 25,639
16,977 23.958
Peshk i freskët dhe i përpunuar 209 143 8.654 7
6,349 8.325
Fasule - 589 - 1,858
106,662 1,052,453
Ullinj të freskët 637 535 98.129 254,873
44,260 47.369
Vaj ulliri 1,928 0,7 120,062

Lëkurë të papërpunuara 2.120 1.316

Lesh 1,345 322

Naftë bruto - 2,105

Dru zjarri 328 180

Qymyr druri 941 204

Bitum i ngurtë 562 542

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 73



眀 眀 眀⸀ 愀 氀 瀀 攀 琀 ⸀ 挀 漀 洀 ⸀ 愀 氀