Қазақ эстрадасының композиторлары Тусупова Дина
Шәмші Қалдаяқов • Шәмші Қалдаяқов (15 тамыз 1930, Отырар ауданы – 29 ақпан 1992, Алматы) – композитор, Қазақстанның халық әртісі (1991), Қазақстанның Еңбек Ері (2022, қайтыс болғанынан кейін). Шымкент, Тараз, Жетісай қалаларының құрметті азаматы. Кіші жүздің Жағалбайлы руынан
• Аса көрнекті сазгер, əн жанрының əйгілі майталманы, Қазақстан мəдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы замандағы қазақ эстрадасының негізін салушылардың бірі, Қазақстанның халық əртісі. • Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм ауданында дүниеге келді. Бала кезінен бойындағы бар талантын алқалы жиын, аламан бəйгелерде көрсете білді. 1950 жылдан бастап шығармашылықпен түбегейлі түрде шұғылданды. 1956-1962 жж. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясында В.В.Великанов класында оқыды. Шəмші əндері ғажайып саздылығымен, сылдырап аққан бұлақ суындай таптаза сыңғырымен, лирикалық наздылығымен ерекшеленеді. Оның шығармашылық жағынан сіңірген еңбегі қазақ эстрадалық əндерінің əуенін ұлттық нақышпен құнарландыруында, яғни халықтық қайнармен қабыстыруында жатыр. Ал бұл оның қазақ жұртының музыкалық дəстүрі сүтін еміп өскендігіне дəлел.
• Осылайша бағзы мен бүгінгі мақамдарды керемет ұштастыруы Ш.Қалдаяқов туындыларының даңқын дүрілдетіп шығарып, дүйім далаға кең жайылуға кепілдік берді. Мұхтар Əуезов өмірден озар тұсында университет студенттері алдында сөйлеген əйгілі сөзінде Шəмші саздарын Ақан, Біржан өнерпаздығынан кейінгі бір "жыл келгендей жаңалық" сезіндіретін үздік құбылыс ретінде бағалағаны мəлім. Жұрт аузында "бүкіл қазақ еліне əн салдырған Шəмші" атануының сыры сонда. Сазгер əндері, əсіресе, 60-70-жылдардагы жастардың аузында жүрді. Кешеулеген "хрущевтік жылымық" дəуірінің жас адамдары шетел композиторлары мен орындаушыларына, мəселен, "Биттлзге" қалай ынтықса, қазақстандық өз сазгерлерімізді де солай сүйіп тыңдады. Бұл соңғысы мен арасында, əрине, Қалдаяқов бірінші орында тұрды. • Əсем да ақылды көкөрім жасты ғана емес, ересек, егде қауымның да, сан түрлі мамандық, алуан ұлт адамдарының да көңілін баурап алды. Халық арасында əсіресе күллі отаншылдық, елшілдік нотасын тап басқан "Менің Қазақстаным" туындысы айрықша мəшһүр болды. 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысушы ұл-қыздар Алматы алаңдары мен көшелерінде Шəмшінің осы əнін ұрандай шырқап шықты. 2005 жылдан "Менің Қазақстаным" туындысы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік əнұраны болып бекітілді.
• Қазақтың музыка өнерінде Шəмшінің орны ерекше 300-ге жуық əні бар. Ш.Қалдаяқов кеудесін қағып, мен атақты композитормын деп бір сəтте мақтанған жан емес. Қашанда өзінің қарапйымдылығымен ізгілігі мол адам ретінде бүкіл қазақ халқының жүрегінен мəңгі орын алды. Өзінің шығарған өлеңінің бірі «Тамды аруы». Шəмші ағаның қалың жұртқа махабатты жырлаған композитор ретінде белгілі. Тамды аруы махаббат жайлы болғанымен ол махаббат бостандығын аңсап жазылған əн. Яғни, жас жігіттің басынан өткен қайғылы оқиғаға себеп болған. Бұл махаббат бостандығын аңсаған əнді Шəмші ағамыз өзінің шеберлігімен дүниеге əкелді. Ал, «Сағынышым менің» əнінде ерекше аңсау , терең толғау бар. Айта берсек əр əннің өзіндік тарихи сыры бар. Ең бір көшпелі тарих - əн тарихы. Кешегі Кəрібаевтың Жамбыл вальсімен қанағаттанған лектің рухани көші небір аймаңдай дарындармен дараланып, сəн салтанаты асқан келешектің көркем келбетін көз алдымызға келтіре білген нұрлы көші еді.
• Танымал əндер жазудағы табысы үшін композитор 1965 жылы Қазақстан Комсомол сыйлығын алды. Ал, 1991 жылы оған Қазақстан Республикасының Халық артисі. • Қазақ музыка өнеріне қосқан үлесі • Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің əн жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер ретінде көрінді. Оның əндері құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Композитор шығармаларының тақырыптық, мазмұндық ауқымы аса кең. Елге, жерге, Отанға, ата-анаға, жарға, досжаранға деген сүйіспеншілік – Шəмші шығармаларының басты тақырыбы. Оның азаматтық лирикаға тұнған, республикамыздың кең байтақ жерін жырға қосатын: • • «Ақ ерке – Ақ Жайық», • • «Арыс жағасында», • • «Сыр сұлуы», • • «Жарқырайды Жезқазған», • • «Қарқаралы», • • «Фосфорлы Жамбыл», • • «Байқоңыр», • • «Талдықорған – əнім менің», • • «Ырысты өлке – Шардара», • • «Отан», • • «Теріскей», • • «Мойынқұмда», • • «Отырардағы той»,
• Қазақ өнері орны толмас қазаға душар болды. 1992 жылы 29 ақпанда жасы 62 ге қараған шағында ұзаққа созылған ауыр науқастан, көрнекті халық əртісі Ш.Қалдаяқов көз жұмды. 40 жылдан астам шығармашылық қызметінде Ш.Қалдаяқовтың 300-ге жуық музыкалық туынды жазды. Олардың дені əн жанрында Ш.Қалдаяқовтың өзінің қайталанбас қол таңбасы халықтың бояуы қанық талантымен қазақ халқының қазіргі əнін, өнерін биік белеске көтерді. Қазақ даласын əнмен тербеткен Ш. Қалдаяқовтың тағдыры мен ғұмырына осы төрт жол өлең түгелімен арналғандай. Оның əндерінсіз ешбір мереке де, ешбір той-думан да өтпейді. Оның əндерін еңбектеген баладан бастап, еңкейген кəріге дейін шырқайды. Ал «Шəмші аға» деген сөз «Əн аға» деген сөзбен тұтасып, синоним болып кеткелі қашан...
Сейдолла Байтереков • Сейдолла Бəйтереков (1945-1998) сияқты танымал шеберді атап өтсек, ол қазақстандық кəсіби жəне вокалдық-эстрадалық мəдениеттің «алтын қорына» енгені сөзсіз. • Оның шығармалары вокалдан күрделі оркестрлерге дейін, вокал-симфониялық, хор шығармаларынан, балаларға арналған музыканы қоса алғанда, əртүрлі жанрда, сондай-ақ спектакльдерге, кинофильмдерге жəне мультфильмдерге арналған партитуралар сериясында жазылған. С. Бəйтерековтың шығармашылық мұрасының жалпы көлемі:
• – «Дос туралы жыр», «Түркістан», «Ақ тiлек», «Өмiрөмiр», «Мөлдiр сезiм», «Түсiнбедiм», «Бip болайық», «Сағындым даусыңды», «Аман бол» əндері; • – «Айдана», «Қара бала», «Жалқаубеқ» əндері, «Əпенде» хоры сияқты балаларға арналған музыкалар; • – флейтаға арналған симфониялық пьеса «Кішкентай»; • – «Жiбек жолы», «Лəззат», «Бақыт құсы», «Осенняя радуга», «Дүние сұлу» сияқты эстрадалықсимфониялық оркестрге арналған шығармалар; • – «Сақал саудасы», «Тастама отты, Прометей», «Турандот ханшайым», «Мен iшпеген у бар ма?», «Сказка о домбре и голубом цветке», «Махаббат аралы» сияқты драмалық қойылымдарға музыкалар; • – «АЛЖИР» деректі фильміне («Реквием» туындысын қосқанда), «ауылдан келген күйеу», «Жусан иісі» жəне т. б. кинофильмдеріне музыка; • – мультфильмдерге музыка;
• Бүгінгі таңда, Сейдолла Бəйтереков - көптеген кинофильмдер мен драмалық қойылымдардың танымал музыкаларының авторы, ал оның симфониялық жəне хор шығармалары композиторлардың үздік туындыларының қатарына кіреді. • Əн үшін «сүйемелдеудің драмалық икемділігі» инструментализмдегі вокалдық принциптерге үстемдік етеді деп атап өтті Б. В. Асафьев [40]. Дəл осы принципті қазақстандық композиторлар тембрді, фактураны жəне оркестрлік сүйемелдеуді таңдау кезінде қолданады, бұл өз кезегінде эстрадалық əндердің сипатын беруде табысқа алып келеді.
Қуат шілдебаев • Қуат Шілдебаев Қазақстанның ең танымал кəсіби композиторларының бірі, ол отандық вокалдық эстраданың дамуына үлкен үлес қосты. Оның шығармашылығы ең үздік еуропалық дəстүрлерді өзіне сіңірген классикалық композицияның барлық «қыр-сырын» жəне лексикалық тəсілдерін көрсетеді. Оның шығармалары «қазақ рухында» (Қылқобызға арналған атақты күйлер) жазылған өзіндік классикалық əндері халықтың жүрегін жаулап алды. • Қуат Шілдебаевтың дəстүрге деген көзқарасы ішкі еркіндікпен жəне шығармашылық міндеттерді қою күрделілігімен ерекшеленді. Қазақ композиторы дəстүрінде қалыптасқан көркем жүйені саналы қабылдау барысында, музыкалық тілдің жекелеген «элементтері» негізгі «құрылыс материалы» ретінде іріктеледі, ол жеке ойға сəйкес жалпы композициялық заңдылықтарды дамытудың қандай да бір қисынына бағынады.
• Қазіргі уақытта Қуат Шілдебаев Қазақстанның ең танымал заманауи композиторы болып табылады. Көптеген эстрада əншілері оның əндерін орындай отырып шоубизнес əлемінде үлкен табыстарға жетті – (Р. Рымбаева, М. Жүнісова, Н. Есқалиева, Е. Шакеев, «АСтудио» тобы, Батырхан Шүкенов жəне т.б.). • Отандық автордың шығармалары (əсіресе вокалдық) жалпы сапасымен-ұлттық рухтың еуропалық музыкалық мəнерлілік құралдарымен үйлесімділігімен
• Сонымен қатар, патриотизм тақырыбы оның шығармашылығындағы жетекші тақырыптардың бірі болып табылады, бұл туралы композитордың еңбектеріндегі кеңінен танымал «Отан-Ана» əні айғақтайды. • 1987 жылы жазылған бұл керемет туындыны «ДосМұқасан» тобының солисті Əбит Қалиев тұңғыш рет орындады. «Мен оның музыкалық құрылымының қисынды болуын қаладым, мəтіннің қандай болатынын елестеттім. Егер мелос дұрыс болса жəне ол қазақша болса нəтижесінде мəтін де сəйкес дұрыс келеді. • Бұл əнде бəрі үйлесімді болды. Менің бұл əнге берілгенім сондай келесі күні, ең үздік жəне шебер ақындардың бірі болған ақын Тұманбай Молдағалиевке бірден барып, редакцияда осы əннің музыкасын жаздыртып алдым. Біз тақырыпты, мағыналық жүктемені, əннің мəнін талқыладық. Мен əннің халыққа арналып шырқалып, патриоттық сезімдерді, отанға деген сүйіспеншілікті туғызғанын қаладым. Бірнеше күн ішінде Молдағалиев əннің мəтінін жазды. Сол кезде мен консерваторияның фольклорлық бөлімін меңгерген болатынмын, онда менімен бірге филолог мамандығында əйелəріптестер жұмыс істеген болатын. Мен оларға осы мəтінді көрсетіп едім олар мəтін ауыр жəне қабылдау үшін күрделі деп айтты.
• Мен қатты ренжіп, осы əуенге арналған сөздердің екінші нұсқасына тапсырыс бердім» [42] – деп қуат Шілдебаев өзінің вокалдық-эстрадалық композицияларының бірі жасалған сол уақыт пен күрделі жағдайлар туралы естеліктерімен бөлісті. • Айта кету керек, оның бірінші нұсқасы, ерекше танымалдық алып келген жоқ. Ал 90- шы жылдардың басында бұл жарқын шығарма «А-Студио» тобының солисті Батырхан Шүкеновтың репертуарында берік бекітілді.
Бірнеше жыл өткеннен кейін Қ. Шілдебаев Б. Шүкеновпен бірге əндерді, бастапқы мəтіннің композиторлық ойымен барынша үндесуіне байланысты өзінің таңдауын бірінші нұсқада тоқтатып, жаңадан жазды. Үш айдан астам уақыт ұлттық вокалдық əуенді іздестіруге кетті. Нəтижесінде жаңа эстрадалық əн дүниеге келді, жəне жұмыс аяқталғаннан кейін, композитор əннің осы нұсқада жаңа жəне одан да қызықты дыбысталғанын түсінді. «Менің ойымша, кеңес кезінде бұл əн көпшілікке кеңінен таныла алмады жəне танымал болмас еді. Ол өз сағатын күтті! Өйткені, барлығы тек композиторға ғана емес, оны түсінетін адамдарға да байланысты» [42] – қазақ вокалдық-эстрадалық шедеврінің авторы осылай айтқан болатын. Б. Шүкенов пен Қ. Шілдебаевты ұзақ жылдық достық байланыстырады, екеуі де қазақстандық вокалдықэстрадалық музыканың дамуына зор үлес қосқан талантты тұлғалар, музыка мен көркемдік басымдықтарға да ортақ көзқарасты тапты.
Осылайша, джаз, классика жəне халық музыкасының элементтері үйлескен шығармашылық эксперименттерді жүргізе отырып, Қуат Батырмен бірігіп, алғашқы қазақ альбомын (əннің мəтіннің авторы болып табылатын Т. Молдағалиевпен бірге) жасап шығарды. «Отан-Ана» («Мать-Отчизна») деген атқа ие болған бұл альбом нəзік лирикамен, отан сүйгіштіктің терең сезіміне толы болды. Альбом, «Отан-Ана» атты əнін аша бастағанда, бірінші дыбыстарынан бастап өзінің бай жəне «əсерлі» аранжировкасмен таңқалдырады. «...даланың рухы, ананың қарапайым сөздері, домбыраның дыбыстары - бұл сөзбен айтып жеткізе алмайтын нəрсе, уақыт пен кеңістіктің енгенін ғана сезінгендей боласын», - дейді əнші Батыр осы ерекше құбылыс туралы. «Отан-Ана» клипі ТМД елдерінің құрмет байқауында бірінші орынға ие болған.
• Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев 1946 жылы 10 ақпанда Қызылорда облысында дүниеге келген. Əлімұлы тайпасының Төртқара руынан шыққан.[1] Композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1994 ж.). Алматы консерваториясын бітірген (1974 ж.). 1974-1976 жылдары “Гүлдер” ансамблінің бас дирижері жəне музыка жетекшісі, 1976-1979 жылдары “Қазақконцерт” гастрольдікконцерт бірлестігінің музыка жетекшісі, 1975-1984 жылдары Қазақ теледидары музыка редакциясының бас редакторы болып қызмет атқарған. Дүйсекеевтің жетекшілігімен “Тамаша”, “Халық — талант қайнары”, “Шабыт”, “Жастарға арналған музыкалық кештер”, “Музыка əлемінде”, т.б. теледидарлық бағдарламалар шығарылды. 1984- 1997 жылдары Қазақстан мемлекеттік телерадио комитеті эстрадалық-симфония оркестрінің көркемдік жетекшісі жəне бас дирижері болды
• 1997 жылдан “Қазақконцерт” гастрольдікконцерт бірлестігінің көркемдік жетекшісі. Ол – “Толғау” симфониясының (1984), “Жалаңтөс батыр” симфония поэмакартинасының (1996), “О, дүние” кантатасының (1997), “Жыл мезгілдері” романстар циклінің (1991), “Мəди”, “Аққу Жібек” мюзиклінің, “Алдар көсе” опереттасының, симфония-концерттер, аспаптарға арналған концерттер, камералық оркестрге шығармалар, соната, рапсодия, вариациялар жəне 200-ден астам əндердің авторы. Дүйсекеев əндерін Р. Рымбаева, Н. Есқалиева, М. Жүнісова, А. Мейірбеков, Н. Өнербаев, М. Дəулетбақова т.б. əншілер орындап жүр.