e-Book ระบบย่อยอาหาร ชีววิทยาม.5

วิชาชีววิทยา ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5

หน่วยการเรียนรู้ที่ 5

ระบบย่อยอาหาร

ครูผู้สอน นางสาวปริชญา สุภาทา

ผลการเรียนรู้

สืบค้นข้อมูล อธิบาย และเปรียบเทียบโครงสร้างและกระบวนการย่อย
อาหารของสัตว์ที่ไม่มีทางเดินอาหาร สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์และ
สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ได้
สังเกตและอธิบายการกินอาหารของไฮดราและพลานาเรียได้
อธิบายเกี่ยวกับโครงสร้าง หน้าที่ กระบวนการย่อยอาหาร และการดูดซึม
สารอาหารในระบบย่อยอาหารของมนุษย์ได้

ต้องเรียนอะไรบ้างเอ่ย ??

1. การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต
2. การย่อยอาหารของมนุษย์

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

รูปแบบการย่อยอาหารของสัตว์

การย่อยอาหารภายนอกเซลล์ (Extracellular Digestion)

สัตว์จะปล่อยน้ำย่อยหรือเอนไซม์ไปย่อยอาหารภายนอกเซลล์ แล้วค่อยดูดซึม
อนุภาคขนาดเล็กกลับเข้าสู่เซลล์
ส่วนที่ย่อยไม่ได้ เป็นกากอาหารไม่มีการดูดซึม
พบในสิ่งมีชีวิตที่มีระบบทางเดินอาหารตั้งแต่ไฟลัม Cnidaria ไปจนถึง Chordata
นอกจากนี้ยังพบในพวกผู้ย่อยสลายอินทรีย์สาร (Decomposer) เช่น เห็ด ราและ
แบคทีเรียบางชนิด

การย่อยอาหารภายในเซลล์ (Intracellular Digestion)

พบเฉพาะในไฟลัม Porifera (ฟองน้ำ) และ Cnidaria (ไฮดรา) รวมถึง
สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว
นำอาหารเข้าสู่เซลล์โดยวิธีเอนโดไซโทซิส แล้ว Lysosome จะมาย่อย
สลายให้ได้อนุภาคขนาดเล็ก
กากอาหารที่ย่อยไม่ได้ จะถูกส่งออกนอกเซลล์

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารในสัตว์ชั้นสูง
แบ่งเป็น 2 ขั้นตอน

การย่อยเชิงกล (Machanical digestion) การย่อยเชิงเคมี (Chemical digestion)

เป็นการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพที่ทำให้อาหาร เป็นการเปลี่ยนแปลงทางเคมี ทำให้อาหารมีโมเลกุล
มีขนาดเล็กลง เช่นการใช้ฟันเคี้ยวอาหาร เล็กลง โดยอาศัยเอนไซม์มาช่วยในการย่อย

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

ระบบทางเดินอาหารของสิ่งมีชีวิต
แบ่งเป็น 2 แบบ

ทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์ (Incomplete digestion) ทางเดินอาหารสมบูรณ์ (Complete digestion)

มีช่องทางเดินอาหารช่องเดียว มีปากเป็นทางเข้าของอาหาร
ซึ่งเป็นทั้งปากและทหารหนัก มีทวารหนักเป็นทางออกของอาหาร

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

จุลินทรีย์ สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว สัตว์

แบคทีเรีย อะมีบา สัตว์ที่ไม่มีทางเดินอาหาร
รา พารามีเซียม
ยีสต์ ยูกลีนา ฟองน้ำ

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์

ไฮดรา

พลานาเรีย

พยาธิใบไม้

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์

หนอนตัวกลม แมลง

ไส้เดือนดิน ปลา

หอย สัตว์ปีก

กุ้ง สัตว์เคี้ยวเอื้อง

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของจุลินทรีย์ แบคทีเรีย

ส่งน้ำย่อยออกมาย่อยสารโมเลกุลใหญ่ให้เป็นสารโมเลกุลเล็ก
ก่อนแล้วจึงดูดซึมสารโมเลกุลเล็กเข้าสู่เซลล์
เรียกว่า การย่อยภายนอกเซลล์ ( Extracellular digestion)
แบคทีเรียบางชนิดสามารถย่อยสารอินทรีย์ที่มีโครงสร้าง
สลับซับซ้อนได้
แต่บางชนิดอาจจะย่อยได้เฉพาะสารอินทรีย์ที่มีโมเลกุล
ขนาดเล็ก

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของจุลินทรีย์ รา

เนื่องจากรามีผนังเซลล์ จึงไม่สามารถนำสารโมเลกุลใหญ่เข้าสู่เซลล์ได้
ส่งน้ำย่อยออกมาย่อยสารโมเลกุลใหญ่ให้เป็นสารโมเลกุลเล็กก่อนแล้ว
จึงดูดซึมสารโมเลกุลเล็กเข้าสู่เซลล์
เรียกการดำรงชีวิตแบบนี้ว่า สภาวะการย่อยสลายซาก

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของจุลินทรีย์ ยีสต์

อาหารของยีสต์ส่วนใหญ่เป็นน้ำตาลโมเลกุลเดี่ยว ได้แก่ กลูโคสและฟรักโทส
จึงต้องมี เอนไซม์อินเวอร์เทส ย่อยน้ำตาลซูโครสให้เป็นน้ำตาลกลูโคสและ
ฟรักโทส ก่อนดูดซึมเข้าสู่เซลล์

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

จุลินทรีย์ สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว สัตว์

แบคทีเรีย อะมีบา สัตว์ที่ไม่มีทางเดินอาหาร
รา พารามีเซียม
ยีสต์ ยูกลีนา ฟองน้ำ

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์

ไฮดรา

พลานาเรีย

พยาธิใบไม้

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์

หนอนตัวกลม แมลง

ไส้เดือนดิน ปลา

หอย สัตว์ปีก

กุ้ง สัตว์เคี้ยวเอื้อง

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว อะมีบา

อะมีบานำอาหารจากเข้าสู่เซลล์โดยวิธี ฟาโกไซโทซีส (Phagocytosis)
โดยยื่น ซูโดโพเดียม (Pseudopodium) ออกไปโอบล้อมอาหารทำให้อาหารตกเข้าไปอยู่ภายในเซลล์ทำให้
มีลักษณะเป็นถุง เรียกว่า food vacuole แล้วจึงหลั่งน้ำย่อย ซึ่งก็คือกรดเกลือ (HCl)
อาหารของอะมีบาประกอบด้วยเศษสารอินทรีย์ เซลล์แบคทีเรีย สาหร่ายและ สิ่งมีชีวิตเล็กๆ

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว พารามีเซียม

พารามีเซียมจะรับอาหารเข้าสู่เซลล์ทาง ร่องปาก (Oral groove)
ซีเลียที่อยู่บริเวณร่องปากช่วยโบกพัดอาหารเข้าไปจนถึงปาก (Mouth)
อาหารจะถูกนำเข้าเซลล์อยู่ในฟูดแวคิวโอล
การย่อยอาหารเกิดขึ้นโดยเอนไซม์จากไลโซโซม ทำให้ฟูดแวคิวโอลเล็ก
ลงเรื่อย ๆ สารอาหารที่ได้จากการย่อยก็จะกระจาย แลแพร่ไปทุกส่วนของ
เซลล์

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว ยูกลีนา

มีโครมาโทฟอร์ (Chromatophore) เป็นรงควัตถุ จึงสร้างอาหาร
เองได้โดยวิธีการสังเคราะห์ด้วยแสง
เมื่อไม่มีแสง ยูกลีนารับอาหารจากสิ่งแวดล้อมได้ 2 วิธี

การดูดเอาอินทรีย์สารผ่านเยื่อหุ้มเซลล์เข้าสู่ภายในเซลล์
โดยตรง
ใช้ช่องบริเวณรอบ ๆ โคนแฟลกเจลลัม (Gullet) ซึ่งที่ปลาย
บนสุดของช่องนี้จะมีปาก (Mouth) เปิดอยู่ อาหารที่ลอยอยู่
ในน้ำจะผ่านเข้าสู่ช่องนี้ แล้วเข้าสู่ภายในเซลล์

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

จุลินทรีย์ สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว สัตว์

แบคทีเรีย อะมีบา สัตว์ที่ไม่มีทางเดินอาหาร
รา พารามีเซียม
ยีสต์ ฟองน้ำ
ยูกลีนา
สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์

ไฮดรา

พลานาเรีย

พยาธิใบไม้

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์

หนอนตัวกลม แมลง

ไส้เดือนดิน ปลา

หอย สัตว์ปีก

กุ้ง สัตว์เคี้ยวเอื้อง

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

การย่อยอาหารของสัตว์ที่ไม่มีทางเดินอาหาร ฟองน้ำ

เป็นสัตว์ในไฟลัมพอริเฟอรา
ไม่มีปากและทวารหนักที่แท้จริง ทางเดิน
อาหารเป็นแบบร่างแห

อาหารเข้าสู่ร่างกายทางรูเปิดเล็กๆ ข้างลำตัว เรียกว่า ออสเทีย (Ostia)
รูเปิดด้านบนลำตัว เรียกว่า ออสคิวลัม (Osculum) ทำหน้าที่เป็นทางน้ำออก
ผนังด้านในมี เซลล์โคแอนโนไซต์ (Choanocyte) โบกพัดตลอดเวลา ทำให้
เกิดการไหลเวียนของอาหาร

โคแอนโนไซต์นำอาหารเข้าสู่เซลล์โดยวิธีฟาโกไซโทซีส เกิดเป็นฟูดแวคิวโอล
บริเวณใกล้กับเซลล์โคแอโนไซต์มีลักษณะคล้ายอะมีบา เรียกว่า อะมีโบไซต์ (Amoebocyte) สามารถนำสารอินทรีย์
ขนาดเล็กเข้าสู่เซลล์และย่อยอาหารภายในเซลล์แล้วส่งอาหารที่ย่อยแล้วไปยังเซลล์อื่นได้

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์ ไฮดรา

เป็นสัตว์ในไฟลัมไนดาเรีย
มีทางเดินอาหารเป็นแบบปากถุง (One hole sac)
ใช้อวัยวะคล้ายหนวด เรียกว่า Tentacle ซึ่งมีอยู่
รอบปาก และใช้ Nematocyst หรือเข็มพิษที่อยู่ที่
ปลายหนวดจับในการล่าเหยื่อ
ทางเดินอาหารของไฮดราอยู่กลางลำตัวเป็นท่อ
กลวงเรียกว่า ช่องแกสโตรวาสคิวลาร์
(Gastrovascular cavity) ซึ่งบุด้วยเซลล์ทรงสูง
เรียกว่าชั้นแกสโตรโดรมิส (Gastrodermis)
อาหารของไฮดราคือ ตัวอ่อนของกุ้ง ปู และไรน้ำ

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์ พลานาเรีย

ไฟลัมแพลทีเฮลมินทิส (Platyhelminthes)
ทางเดินอาหารเป็น 3 แฉก แต่ละแฉกจะมีแขนงของทางเดิน
อาหารแตกย่อย ไดเวอร์ทิคิวลัม (Diverticulum)

ปากอยู่บริเวณกลางลำตัว ต่อจากปากเป็นคอหอย (Pharynx) มีลักษณะคล้าย
งวงยาว มีหน้าที่จับอาหารเข้าสู่ปาก
การย่อยอาหารเป็นการย่อยภายนอกเซลล์
เซลล์บุผนังช่องทางเดินอาหารยังสามารถฟาโกไซโทซิสจับอาหารเข้ามาย่อย
ภายในเซลล์ได้ด้วย

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์ พยาธิใบไม้

ไฟลัมแพลทีเฮลมินทิส (Platyhelminthes)
มีทางเดินอาหารคล้ายพลานาเรีย แต่ทางเดินอาหารส่วนลำไส้ไม่แตกกิ่งก้านสาขา
ทางเดินอาหารของพยาธิใบไม้ประกอบด้วยปากปุ่มดูด (Oral sucker) ที่มีปากดูดกินอาหารจากโฮสต์ ต่อจากปาก
เป็นคอหอย (Pharynx) ต่อจากคอหอยเป็นหลอดอาหารสั้น ๆ ซึ่งจะต่อกับลำไส้ (Intestine)

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารไม่สมบูรณ์ พยาธิตัวตืด

ไฟลัมแพลทีเฮลมินทิส (Platyhelminthes)
ไม่มีระบบทางเดินอาหาร เพราะอาหารที่ได้รับเข้าสู่ร่างกายส่วนใหญ่ถูกแปรสภาพเรียบร้อยแล้วโดยผู้ถูกอาศัย
ใช้กระบวนการแพร่ของสารอาหารที่ย่อยแล้วเข้าสู่ร่างกาย
ถ้าพยาธิตัวตืดขาดแคลนอาหารจะนำไกลโคเจนมาใช้และถ้าหมดจะนำไข่แดงมาใช้ ถ้าไข่แดงหมดจะนำอวัยวะ
สืบพันธุ์มาใช้ ซึ่งทำให้ตัวมีขนาดเล็กลงเรื่อยๆ และตายยากมาก

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ หนอนตัวกลม

อยู่ในไฟลัมเนมาโทดา (Nematoda)
มีทางเดินอาหารเป็นแบบช่องเปิด 2 ทาง หรือท่อกลวง (Two hole tube)
มีคอหอยเป็นกล้ามเนื้อหนาช่วยในการดูดอาหาร
มีลำไส้ยาวตลอดลำตัว
อาหารที่หนอนตัวกลมกินเข้าไปจะถูกย่อยและดูดซึมโดยลำไส้

ทางเดินอาหารของหนอนตัวกลมเรียงตามลำดับต่อไปนี้

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ ไส้เดือนดิน

อยู่ในไฟลัมแอนนิลิดา
ปากเป็นรูเปิดทางด้านหน้าของปล้องที่หนึ่ง
ต่อจากปากก็เป็นช่องปาก (buccal cavity) คอหอย (pharynx) มีกล้าม
เนื้อทำหน้าที่ฮุบดินและดันให้ดินพร้อมอาหารผ่านเข้าสู่หลอดอาหาร
(esophagus)
มี กระเพาะพักอาหาร (crop) และมีกึ๋น (gizzard) ช่วยในการบดอาหาร
ลำไส้สร้างน้ำย่อยปล่อยออกมาย่อยอาหาร
สารอาหารจะถูกดูดซึมเข้าสู่ระบบเลือด เพื่อลำเลียงไปยังส่วนต่าง ๆ ของ
ร่างกายส่วนสารที่ย่อยไม่ได้ก็จะถูกขับออกทางช่องทวารหนักที่อยู่ทางส่วน
ท้ายของลำตัวเป็นกากอาหาร

ทางเดินอาหารของไส้เดือนดินเรียงตามลำดับต่อไปนี้

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ หอย

อยู่ในไฟลัมมอลลัสกา ทางเดินอาหารของหอยเรียงตามลำดับต่อไปนี้
อาหารไหลปะปนมากับน้ำที่ไหลเข้าทาง ช่องน้ำเข้า
(Incurrent siphon) มี เลเบียลพัลพ์ (Labial palp)
ทำหน้าที่โบกพัดและกวาดให้อาหารตกลงไปในปาก
อาหารเข้าสู่หลอดอาหาร กระเพาะอาหารและลำไส้
ตามลำดับ
น้ำย่อยจากตับทำหน้าที่ในการย่อยอาหาร ส่วนกาก
อาหารที่ย่อยไม่ได้ก็จะถูกขับออกทางทวารหนัก และ
กำจัดออกจากตัวหอยพร้อมกับน้ำที่ไหลออกทางช่อง
น้ำออกต่อไป
อาหารของหอยกาบได้แก่ พวกแพลงก์พืชและแพลงก์
ตอนสัตว์เล็กๆ

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ กุ้ง

อยู่ในไฟลัมอาร์โทโพดา ทางเดินอาหารของกุ้งเรียงตามลำดับต่อไปนี้
ทางเดินอาหารแบ่งเป็น 3 ตอน

ทางเดินอาหารตอนหน้า ใช้ปากซึ่งมีรยางค์รอบปาก
3 คู่ ช่วยในการกินเคี้ยวอาหารและมีต่อมน้ำลาย
(Salivary gland) สร้างน้ำย่อย มีหลอดอาหาร
กระเพาะอาหารที่ทำหน้าที่ 2 อย่าง คือ เป็นที่พักและ
บดอาหาร
ทางเดินอาหารตอนกลาง อยู่ถัดจากกระเพาะอาหาร
ทำหน้าที่ในการย่อยอาหาร
ทางเดินอาหารตอนปลาย ลำไส้ เป็นท่อเล็ก ๆ พาด
ไปทางด้านหลังของลำตัว และไปเปิดออกที่ส่วนท้าย
ของส่วนท้องเรียกว่า ทวารหนัก

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ แมลง

อยู่ในไฟลัมอาร์โทโพดา ทางเดินอาหารของแมลงเรียงตามลำดับต่อไปนี้
ปากของแมลงมีการเปลี่ยนแปลงให้มีความเหมาะ
สมกับสภาพของอาหารที่กิน
แมลงมีลักษณะพื้นฐานของทางเดินอาหารที่
เหมือนกัน คือ ปาก คอหอย หลอดอาหาร กระเพาะ
พักอาหาร (Crop) ขนาดใหญ่อยู่บริเวณทรวงอก
มี กระเพาะบดอาหาร หรือ กึ๋น (Gizzard) ช่วยใน
การกรองและบดอาหาร
มี ต่อมสร้างน้ำย่อย (Digestive gland) หรือ
(gastric caeca) ลักษณะคล้ายนิ้วมือ 8 อัน ยื่น
ออกมาจากทางเดินอาหารระหว่างกึ๋นและกระเพาะ
อาหาร



การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ ปลา

อยู่ในไฟลัมคอร์ดาตา (Chordata)
อาหารจะเข้าทางปาก ผ่านคอหอย ไปยังกระเพาะ
อาหารและลำไส้
ปลามีอวัยวะที่ช่วยในการย่อยอาหาร ได้แก่ ตับ
และตับอ่อน เช่นเดียวกับคน
หลังจากการย่อยและการดูดซึม กากอาหารจะถูก
ขับออกทางทวารหนัก
ปลาที่กินพืชและสาหร่ายเป็นอาหารจะมีทางเดิน
อาหารยาวกว่าปลาที่กินเนื้อ

ทางเดินอาหารของปลาเรียงตามลำดับต่อไปนี้

ปาก → คอหอย → หลอดอาหาร → กระเพาะอาหาร → ลำไส้ → ทวารหนัก

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ ไก่

อยู่ในไฟลัมคอร์ดาตา (Chordata)
ปากไม่มีฟัน ต่อมน้ำลายเจริญไม่ดี แต่สร้างเมือก
สำหรับคลุกเคล้าอาหารและหล่อลื่น
มีคอหอยสั้น หลอดอาหารยาว มีถุงพักอาหาร (Crop)
เก็บอาหารสำรองไว้ย่อยภายหลัง
กระเพาะอาหารแบ่งออกเป็น 2 ส่วน

กระเพาะตอนหน้าหรือกระเพาะย่อย
(Proventriculus) สร้างน้ำย่อย
กระเพาะอาหารตอนท้ายหรือกระเพาะบด
(Gizzard)
ต่อจากกระเพาะบดเป็นลำไส้เล็ก ลำไส้ใหญ่
ส่วนท้ายเป็นโคลเอกา (Cloaca) ที่มีท่อไตและท่อ
ของระบบสืบพันธุ์มาเปิดเข้าด้วยกัน และทวารหนัก
ซึ่งเป็นส่วนท้ายสุด

การย่อยอาหารของสิ่งมีชีวิต

สัตว์ที่มีทางเดินอาหารสมบูรณ์ สัตว์เคี้ยวเอื้อง

อยู่ในไฟลัมคอร์ดาตา (Chordata)
มีทางเดินอาหารที่ยาวมากถึง 40 เมตร ทำให้ระยะเวลาในการย่อยและการดูดซึมสารอาหารนานยิ่งขึ้น
กระเพาะอาหารของวัวและควายแบ่งออกเป็น 4 ส่วน มีชื่อและลักษณะเฉพาะ
เมื่ออาหารผ่านเข้าสู่ลำไส้เล็กตอนต้น จะมีการย่อยโปรตีน ไขมันและแป้งจากน้ำย่อยจากตับอ่อนและน้ำดีจากตับ
จากนั้นก็ดูดซึมเข้าสู่ระบบหมุนเวียนต่อไป

รูเมน (Rumen) เรติคิวลัม (Reticulum)
หรือ กระเพาะผ้าขี้ริ้ว หรือกระเพาะรังผึ้ง
กระเพาะส่วนแรกมี จะขยอกเอาหญ้าที่

ขนาดใหญ่มาก จุลินทรีย์ช่วยย่อยออกมา
มีจุลินทรีย์ต่างๆหลาย สู่ปากเพื่อเคี้ยวเอื้อง

ชนิดมาช่วยย่อยใน อะโบมาซัม (Abomasum)
เบื้องต้น เป็นกระเพาะแท้
เหมือนกับของคน
โอมาซัม (Omasum) อาหารถูกย่อย
หรือกระเพาะสามสิบกลีบ โดยเอนไซม์

ภายในเป็นแผ่นหลืบๆ
ซ้อนกัน

ทำหน้าที่กระจายอาหาร
ให้เข้ากัน

การย่อยอาหารของมนุษย์

การย่อยอาหารของมนุษย์

อาหารที่สิ่งมีชีวิตบริโภคเข้าไป จะนำเข้าสู่เซลล์ได้จำเป็นต้องแปรสภาพให้มีขนาดเล็กลง
คือ กรดอะมิโน น้ำตาลโมเลกุลเดี่ยว กลีเซอรอล และกรดไขมัน

การแปรสภาพของอาหารดังกล่าวเกิดจากปฏิกิริยาเคมีที่อาศัยการทำงานของเอนไซม์ย่อยอาหาร
โดยทั่วไปเรียกว่า น้ำย่อย จากนั้นโมเลกุลของสารอาหารจะถูกดูดซึมเข้าสู่เซลล์

กระบวนการแปรสภาพอาหารที่มีโมเลกุลใหญ่ให้มีโมเลกุลเล็กลง เรียกว่า การย่อยอาหาร (Digestion)

การย่อยอาหารของมนุษย์

เมื่อมนุษย์รับประทานอาหารเข้าสู่ร่างกาย จะผ่านระบบต่าง ๆ ดังนี้

ปาก เป็นจุดเริ่มต้นของทางเดินอาหาร เกิดการย่อยเชิงกลและ
เชิงเคมี
คอหอย เป็นส่วนหนึ่งของทางเดินอาหารและทางเดินหายใจ
หลอดอาหาร ทำหน้าที่ส่งอาหารไปยังกระเพาะอาหารด้วย
กระบวนการเพอริสตัลซิส
กระเพาะอาหาร เป็นบริเวณที่มีการย่อยอาหารประเภทโปรตีน
ลำไส้เล็ก เป็นบริเวณที่มีการย่อยอาหาร ทั้งประเภท
คาร์โบไฮเดรต โปรตีน และไขมัน
ลำไส้ใหญ่ เป็นบริเวณที่มีการดูดซึมน้ำ วิตามิน และแร่ธาตุ
ตับ ทำหน้าที่สร้างน้ำดี ซึ่งช่วยให้ไขมันแตกตัวเป็นหยดไขมัน
ตับอ่อน ทำหน้าที่สร้างเอนไซม์ แล้วส่งไปยังลำไส้เล็ก

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ปาก

อวัยวะภายในปากที่มีบทบาทในการย่อยอาหาร

เพดานอ่อน
เพดานแข็ง
ฟัน
ลิ้น
ต่อมน้ำลาย

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ปาก

อวัยวะภายในปากที่มีบทบาทในการย่อยอาหาร

ฟัน

หน้าที่ของฟันแท้
1. การบดเคี้ยวอาหาร
2. ทำให้เกิดความสวยงามของใบหน้า
3. ช่วยรักษารูปร่างและโครงสร้างของใบหน้า
4. ช่วยในการออกเสียง อักษรบางตัวที่ออกเสียง
ผ่านไรฟัน เช่น ส, ซ เป็นต้น

หน้าที่ของฟันแท้แต่ละกลุ่ม ที่เกี่ยวข้องกับการบดเคี้ยวอาหาร
1. ฟันตัด (incisor) มีหน้าที่ ตัด, สับ
2. ฟันเขี้ยว (Canine) มีหน้าที่ ฉีก, ยึดอาหาร
3. ฟันกรามหน้า (Premolar) มีหน้าที่ ฉีกแบ่งและบดอาหาร
4. ฟันกราม (Molar) มีหน้าที่บดอาหาร

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ปาก

อวัยวะภายในปากที่มีบทบาทในการย่อยอาหาร

ฟัน โครงสร้างภายนอก
ตัวฟัน (Crown)
โครงสร้างของฟัน รากฟัน (Root)

โครงสร้างภายใน
เคลือบฟัน (Enamel) แข็งที่สุด เคลือบฟันให้มีสีขาวใส เป็นมันวาว
เนื้อฟัน (Dentine) คือ ส่วนที่อยูถัดจากชั้นเคลือบฟันเข้าไป มีสี
เหลือง มีความแข็งมากกว่ากระดูก แต่อ่อนกว่าเคลือบฟัน
เคลือบรากฟัน (Cementum) เป็นส่วนที่คลุมภายนอกของรากฟัน
มีสีเหลืองอ่อน และทึบแสง
เนื้อเยื่อในโพรงประสาทฟัน (Dental Pulp) เป็นเนื้อเยื่ออ่อน
ประกอบด้วยหลอดเลือด และเส้นประสาท ซึ่งผ่านเข้าโพรงประสาท
ฟัน อวัยวะเหล่านี้อยู่ภายในช่องวาง ใจกลางฟัน ที่เรียกว่า โพรง
ประสาทฟัน (Pulp cavity) ทำหน้าที่นำอาหารหล่อเลี้ยงฟัน และรับ
ความรู้สึกจากฟันไปสู่สมอง

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ปาก

อวัยวะภายในปากที่มีบทบาทในการย่อยอาหาร

ลิ้น ตุ่มรับรสมีอยู่ทั่วไปที่ลิ้น รวมถึงเพดานปากและในลำคอ แต่ละตุ่มจะประกอบไปด้วย

เซลล์รับรส (Taste receptor cells) ประมาณ 10-50 เซลล์ ซึ่งมีการสร้างขึ้นใหม่
ทุก 10-14 วัน ตอบสนองต่อรสชาติที่แตกต่างกัน

รสหวาน (Sweet) รับได้ดีที่ปลายลิ้น
รสเค็ม (Salt) รับได้ที่ด้านข้างค่อนไปทางปลายลิ้นทั้งสองข้าง
รสเปรี้ยว (Sour) อยู่ด้านข้างของลิ้นทั้งสองข้าง
รสขม (Bitter) อยู่กลางโคนลิ้น
รสอูมามิ (Umami) จะอยู่ทั่วไปตั้งแต่ส่วนปลายลิ้นไปจนเกือบถึงโคนลิ้น

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ปาก

อวัยวะภายในปากที่มีบทบาทในการย่อยอาหาร

ต่อมน้ำลาย น้ำลายมนุษย์ ประกอบด้วย น้ำ 99.5 % อีก 0.5 % ประกอบด้วย
เกลือแร่ ได้แก่ โซเดียม โปแตสเซียม คลอไรด์ ไบคาร์บอเนท
และฟอสเฟต
มูกเมือก (Mucus) ประกอบด้วยแป้งและโปรตีน สารต้านเชื้อ
แบคทีเรีย
เอนไซม์ย่อยอาหารจำพวกแป้ง และไขมัน

เอนไซม์อะไมเลสจะย่อยแป้งในระยะเวลาสั้น ๆ
ในขณะที่อยู่ในช่องปากให้กลายเป็นเดกซ์ทริน (Dextrin)
ซึ่งเป็นคาร์โบไฮเดรตที่มีโมเลกุลเล็กกว่าแป้ง แต่ใหญ่กว่าน้ำตาล

และถูกย่อยต่อไปจนเป็นน้ำตาลโมเลกุลคู่ คือ มอลโทส

สรุปการย่อยในปาก มีการย่อยเชิงกล โดยการบดเคี้ยวของฟัน
มีการย่อยทางเคมีโดยเอนไซม์อะไมเลสย่อยแป้งให้เป็นน้ำตาลมอลโทส

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ คอหอย

หลังจากที่อาหารถูกเคี้ยวและผสมกับน้ำลายจนอ่อนนิ่ม

อาหารจะถูกกลืนโดยลิ้นจนดัน
ก้อนอาหาร ไปทางด้านหลังให้ลงสู่
ช่องคอ ซึ่งจะมีผลให้เกิดรีเฟล็กซ์
(Reflex) ตามลำดับดังนี้

1.เพดานอ่อน (Solf Palate)
ถูกดันยกขึ้นไปปิดช่องจมูก
เพื่อไม่ให้เกิดการสำลักและ
ไม่ให้อาหารเข้าไปในช่องจมูก
2. เส้นเลียง (Vocal Cord) ถูกดึงให้มาชิดกัน และฝาปิดกล่องเสียง (Epiglottis) จะเคลื่อนมาทางข้างหลัง
ปิดหลอดลมเอาไว้ป้องกันไม่ให้อาหารตกเข้าสู่หลอดลม
3. กล่องเสียง (Larynx) ถูกยกขึ้นทำให้รูเปิดช่องคอมีขนาดใหญ่ขึ้น
4. กล้ามเนื้อบริเวณคอหอย หดตัวให้ก้อนอาหาร (Bolus) เคลื่อนลงไปในหลอดอาหารได้โดยไม่พลัดตกลง
ไปในหลอดลมหรือเคลื่อนขึ้นไปในช่องจมูก

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ หลอดอาหาร

เป็นท่อกลวงขนาดสั้น มีความยาวประมาณ 25 เซนติเมตร
ปลายของหลอดอาหารเป็นกล้าเนื้อหูรูด บีบตัวให้หลอดอาหารปิด เพื่อป้องกันการไหล
ย้อนกลับของอาหาร
ไม่มีต่อมสร้างน้ำย่อย แต่ยังมีการย่อยอาหารต่อเนื่องมาจากในปาก
มีต่อมขับน้ำเมือกกระจายอยู่ทั่วไป ช่วยในการหล่อลื่นให้อาหารเคลื่อนผ่านได้สะดวก
อาหารเคลื่อนผ่านไปตามหลอดอาหารมี การย่อยเชิงกล โดยการหดตัวของกล้ามเนื้อ
หลอดอาหารซึ่งจะหดและคลายตัวเป็นจังหวะเป็นช่วงๆต่อเนื่องกันเรียกว่า เพอริสทัลซิส
(Peristalsis)

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ กระเพาะอาหาร

โครงสร้าง

มีหน้าที่ในการย่อยอาหาร น้ำย่อยที่กระเพาะอาหารผลิตออกมาจะสามารถใช้ย่อยโปรตีนเท่านั้น
และกระเพาะยังสามารถกักเก็บสะสมอาหารไว้ เพื่อเตรียมลำเลียงอาหารเข้าสู่ลำไส้เล็กตามอัตราที่เหมาะสม

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ กระเพาะอาหาร

ผนังชั้นในของกระเพาะอาหาร

มีลักษณะเป็นคลื่น เรียกว่า รูกี (rugae)
ประกอบไปด้วยเซลล์ 3 ชนิด

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ กระเพาะอาหาร

การย่อยอาหารในกระเพาะอาหาร

มีการย่อยเชิงกลโดยการบีบตัวของกล้ามเนื้อทางเดินอาหาร
มีการย่อยทางเคมี

เอนไซม์เพปซิน (pepsin) ซึ่งจะทำงานได้ดีในสภาพที่เป็นกรด
เอนไซม์เรนนิน (renin) ย่อยโปรตีนในน้ำนม
ในขณะที่ไม่มีอาหาร กระเพาะอาหารจะมีขนาด 50 ลบ.ซม. แต่เมื่อมีอาหารจะมีการขยายได้อีก 10 – 40 เท่า

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ลำไส้เล็ก

เป็นบริเวณที่มีการย่อยและการดูดซึมมากที่สุด โดยเอนไซม์ในลำไส้เล็กจะทำงานได้ดีในสภาพที่เป็นเบส

โครงสร้าง

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ลำไส้เล็ก

เอนไซม์ที่ลำไส้เล็กสร้างขึ้น ได้แก่
มอลเทส (maltase) ย่อยน้ำตาลมอลโทสให้เป็นกลูโคส
ซูเครส (sucrase) ย่อยน้ำตาลทรายหรือน้ำตาลซูโครสให้เป็นกลูโคส
กับฟรักโทส
แล็กเทส(lactase) ย่อยน้ำตาลแล็กโทสให้เป็นกลูโคสกับกาแล็กโทส

เอนไซม์จากตับอ่อน (pancreas) มาช่วยย่อย เช่น
ทริปซิน (trypsin) ย่อยโปรตีน และเพปไทด์ให้เป็นกรดอะมิโน
อะไมเลส (amylase) ย่อยแป้งให้เป็นน้ำตาลมอลโทส
ไลเปส (lipase) ย่อยไขมันให้เป็นกรดไขมันและกลีเซอรอล

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ลำไส้เล็ก

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ลำไส้เล็ก

ลำไส้เล็ก เป็นบริเวณที่ดูดซึมอาหารส่วนใหญ่ เพราะการย่อยอาหารเกิดขึ้นอย่างสมบูรณ์
และโครงสร้างภายในลำไส้เล็กมีส่วนยื่นของกลุ่มของเซลล์ที่เรียงตัวเป็นแถวเดียวมีลักษณะคล้ายนิ้วมือ เรียกว่า วิลลัส (Villus)
เป็นจำนวนมาก ในแต่ละเซลล์ของวิลลัสยังมีส่วนยื่นของเยื่อหุ้มเซลล์ออกไปอีกมากมาย เรียกว่า ไมโครวิลลัส (Microvillus)

ทำหน้าที่เพิ่มพื้นที่ในการดูดซึมสารอาหาร

การดูดซึมไขมัน

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ลำไส้เล็ก

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ลำไส้ใหญ่

มีความยาวประมาณ 1.5 เมตร ประกอบด้วยส่วนต่างๆ ดังนี้

ซีกัม (Caecum) ติดกับ Ileum ตอนปลายจะมีไส้ติ่ง
(Vermiform Appendix)
โคลอน (Colon) เป็นรูปตัวยูคว่ำ มีความยาวมากที่สุด
ไส้ตรง (Rectum) เป็นส่วนที่ต่อจาก Sigmoid Colon
มีความยาวประมาณ 12-15 เซนติเมตร ปกติจะเป็น
ส่วนที่ว่างเสมอ ถ้ากากอาหารลงมาในไส้ตรงจะกระตุ้น
ให้ลำไส้ใหญ่หดตัว ขับกากอาหารออกทางทวารหนัก
ทวารหนัก (Anus) มีความยาวประมาณ 2.5-3.5 cm
อยู่ส่วนปลายสุด รอบๆจะมีกล้ามเนื้อหูรูด (Sphincter
Ani) ทั้งภายในและภายนอก

อวัยวะที่เกี่ยวข้องกับการย่อยอาหารของมนุษย์ ลำไส้ใหญ่

ทำหน้าที่รับกากอาหารที่ย่อยเสร็จแล้วจากลำไส้เล็ก เพื่อเข้าสู่กระบวนการสุดท้ายของระบบการย่อยอาหาร
ดูดซึมน้ำและวิตามินบี 12 ที่แบคที่เรียในลำไส้ใหญ่สร้างขึ้น
ดูดซึมแร่ธาตุและกลูโคสที่ยังหลงเหลือกลับเข้าสู่กระแสเลือด
ผลักดันกากอาหารสู่ไส้ตรง (ลำไส้ใหญ่ส่วนสุดท้าย) เพื่อขับออกทางทวารหนักต่อไป

จะเห็นว่าลำไส้ใหญ่มีส่วนในการย่อยอาหารน้อยมาก แต่จะช่วยดูดซึมน้ำ วิตามินและแร่ธาตุต่างๆที่เกิด
ขึ้นจากแบคทีเรีย และที่ยังเหลือเหลือจากการดูดซึมที่ลำไส้เล็กกลับเข้าสู่ร่างกาย และทำหน้าที่สุดท้าย

ของระบบการย่อยอาหาร ซึ่งก็คือการขับถ่ายกากอาหารออกมาทางทวารหนักนั่นเอง