ภายใต้กองทุนวิจัย มหาวิทยาลัยราชภัฏลำ ปาง ปีงบประมาณ พ.ศ. 2567 ปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั ก จากซัซั ซั ง ซั งข้ข้ ข้ าข้ าวโพด LAMPANG RAJABHAT UNIVERSITY มหาวิทยาลัยราชภัฏลำ ปาง โครงการวิจัย : การศึกษาแนวทางการเพิ่มมูลค่าซังข้าวโพด ด้วยการทำ ปุ๋ยหมักเพื่อแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมระดับชุมชน ตำ บลบ้านค่า อำ เภอเมือง จังหวัดลำ ปาง
คำ นำ คณะผู้จัดทำ 1 คู่มือการผลิตปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพด เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์ คือ เพื่อเผยแพร่ความรู้ในการ ผลิตปุ๋ย ปุ๋ จากเศษซากซังข้าวโพด ซึ่งเป็นขยะ ทางการเกษตร และมีอยู่จำ นวนมากในชุมชน ให้นำ กลับมาใช้ประโยชน์ ได้อย่างเหมาะสม เพื่อใช้ประโยชน์เ น์ ชิงชุมชน และสังคมได้รูป แบบ วิธีการการเกษตรที่เหมาะสมกับเกษตร ผู้ปลูกข้าวโพด และได้ช่วยพัฒนาอาชีพของ เกษตร โดยใช้เทคโนโลยีการเกษตร เพื่อลด ต้นทุนในการผลิต ดูแลสภาพแวดล้อม และ เพิ่มรายได้ในการพัฒนาคุณภาพชีวิต ประโยชน์เ น์ ชิงเศรษฐกิจ จะสามารถลดต้นทุน ในการผลิตแก่เกษตรกร อีกทั้งสร้างงานสร้าง รายได้ อีกทั้งขับเคลื่อนกลไกในการพัฒนา คุณภาพชีวิตเกษตรกรให้ดีขึ้น อย่างยั่งยืน นำ ไปสู่สังคมที่มีความหวัง เป็นสังคมที่เปี่ยม สุขและเป็นสังคมที่มีความสมานฉันท์ของคน ทุกช่วงวัย นอกจากนั้นแล้ว ในเชิงนโยบายที่ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถนำ มาใช้กำ หนด เป็นนโยบายในการพัฒนาคุณภาพชีวิต ของ เกษตรกร ผู้ปลูกข้าวโพดในจังหวัดลำ ปางได้ ต่อไป และช่วยพัฒนาอาชีพของเกษตรโดย ใช้เทคโนโลยีการเกษตร ซึ่งผู้จัดทำ หวังเป็น อย่างยิ่งว่าคู่มือนี้จะสามารถนำ ไปใช้ ประโยชน์ไน์ ด้ในวงกว้าง
คำ นำ การทำ ปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพด ขั้นตอนการเตรียมจุลินทรีย์ ช่วยเร่งการหมักจากพ.ด. ขั้นตอนการขึ้นกองปุ๋ย ปุ๋ หมัก การดูแลรักษา ขั้นตอนการเตรียมน้ำ หมัก อี.เอ็ม. เกณฑ์ปุ๋ย ปุ๋ อินทรีย์เพื่อการควบคุมคุณภาพ 1 3 4 7 13 17 20 สารบับั บั ญบั ญ 2
การทำ ปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพด ปุ๋ย ปุ๋ หมัก (composted fertilizer) เป็นปุ๋ย ปุ๋ ที่ได้จากการหมักซากพืชซากสัตว์ หรือ อินทรียวัตถุอื่น ร่วมกันจนเกิดการย่อย สลายจากจุลินทรีย์ได้เป็นปุ๋ย ปุ๋ นุ่ม นุ่ ยุ่ย มีสีดำ หรือ น้ำ ตาลเข้ม เหมาะสำ หรับนำ ไปใช้คลุกดินใน แปลงปลูกเพื่อช่วยปรับสภาพดินให้ร่วนซุย การทำ ปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพด เป็นการนำ ซังข้าวโพดที่เหลือจาก การกระเทาะเมล็ดออกจากฝักแล้ว มาทำ การขึ้นกองปุ๋ย ปุ๋ หมักโดยสลับ เป็นชั้น ระหว่าง ซังข้าวโพด และ มูลวัวแห้งสลับกันไปเป็นชั้นๆ ใน กระบวนวิธีการผลิตปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซัง ข้าวโพดครั้งนี้ จะเป็นการผลิตปุ๋ย ปุ๋ หมักด้วยสารเร่งซุปเปอร์ พ.ด. 1 พ.ด. 3 และ พ.ด. 7 ในกอง 1 ตัน สำ หรับขั้นตอนหลักในการทำ ปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพด ประกอบไปด้วยขั้นตอนที่สำ คัญ คือ 1 ขั้นตอนการเตรียมจุลินทรีย์ช่วยเร่งการหมักจาก พ.ด. 2 ขั้นตอนการขึ้นกองปุ๋ย ปุ๋ หมัก และ 3 ขั้นตอนการเตรียมน้ำ หมัก อี.เอ็ม. จากหัวเชื้อ อี.เอ็ม 3
ขั้ขั้ ขั้ น ขั้ นตอนการเตรีรี รี ย รี ยมจุจุ จุ ลิ จุ ลิ ลิ น ลิ นทรีรี รี ย์ รี ย์ ย์ย์ ช่ช่ ช่ ว ช่ วยเร่ร่ ร่ ง ร่ งการหมัมั มั ก มั กจาก พ.ด. ในขั้นตอนนี้ จะเป็นการเตรียมสารช่วยเร่งการหมักจากจุลินทรีย์ ที่ช่วยในการหมักจาก สารเร่งซุปเปอร์ พ.ด 1 พ.ด. 3 และ พ.ด. 7 ในรูปของน้ำ โดยวัสดุและขั้นตอนการทำ ปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพดประกอบด้วย 1. กากน้ำ ตาล 2. สารเร่ง พด.1 สารเร่ง พด.3 สารเร่ง พด.7 3. น้ำ 100 ลิตร 4
1. ขั้ขั้ ขั้ น ขั้ นตอนการเตรีรี รี ย รี ยมจุจุ จุ ลิ จุ ลิ ลิ น ลิ นทรีรี รี ย์ รี ย์ ย์ ช่ย์ ช่ ช่ ว ช่ วยเร่ร่ ร่ ง ร่ งการหมัมั มั ก มั กจาก พ.ด. 1. เตรีรี รี ย รี ยมน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำสะอาดใส่ส่ ส่ ถัส่ ถั ถั ง ถั งปริริ ริ ม ริ มาณ 100 ลิลิ ลิ ตลิ ตร เทกากน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำตาล 2- 3 ลิลิ ลิ ตลิ ตร ลงในน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำสะอาด คนให้ห้ ห้ กห้ กากน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำตาลละลาย 5
2. ผสมสารเร่ร่ ร่ ง ร่ งซุซุ ซุ ป ซุ ปเปอร์ร์ ร์ร์ พ.ด. ทั้ทั้ ทั้ ง ทั้ ง 3 ชนินิ นิ ด นิ ด ได้ด้ ด้ แด้ แก่ก่ ก่ก่ พด.3 พด.7 พด.1 ลงในน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำแล้ล้ ล้ วล้ วคนส่ส่ ส่ ว ส่ วนผสมให้ห้ ห้ เห้ เข้ข้ ข้ าข้ ากักั กั น กั น 3. คนผสมด้ด้ ด้ วด้ วยไม้ม้ ม้ กม้ กวนให้ห้ ห้ เห้ เข้ข้ ข้ าข้ ากักั กั น กั นทิ้ทิ้ ทิ้ ง ทิ้ งไว้ว้ ว้ นว้ นานอย่ย่ ย่ า ย่ างต่ำต่ำ ต่ำต่ำ 15 นาทีที ทีที เพื่พื่ พื่ อ พื่ อให้ห้ ห้ เห้ เชื้ชื้ ชื้ อ ชื้ อจุจุ จุ ลิ จุ ลิ ลิ น ลิ นทรีรี รี ย์ รี ย์ ย์ จ ย์ จาก สารเร่ร่ ร่ ง ร่ งซุซุ ซุ ป ซุ ปเปอร์ร์ ร์ร์ พ.ด. เกิกิ กิ ด กิ ดการกระจายตัตั ตั ว ตั วและ ออกฤทธิ์ธิ์ ธิ์ใธิ์ นน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำ 6
ขั้ขั้ ขั้ น ขั้ นตอนการขึ้ขึ้ ขึ้ น ขึ้ นกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั ก ขั้นตอนการขึ้นกองปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพดจะเป็นการขึ้นกองปุ๋ย ปุ๋ จากวัสดุเกษตรที่หมักแบบไม่กลับกองตามสูตรวิศวกรรมเแม่โจ้ โดย วัสดุ และ วิธีการที่สำ คัญสำ หรับการขึ้นกองปุ๋ย ปุ๋ หมักจากซังข้าวโพด มีรายละเอียด ดังนี้ 1. เศษซังข้าวโพด ประมาณ 700- 800 กิโลกรัม 2. ขี้วัว ประมาณ 200- 300 กิโลกรัม 3. ปุ๋ย ปุ๋ ยูเรีย ประมาณ 3- 4 กิโลกรัม 4. ฟางข้าว ประมาณ 3- 5 ก้อน 7
2. การขึ้ขึ้ ขึ้ น ขึ้ นกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั กจากซัซั ซั ง ซั งข้ข้ ข้ าข้ าวโพดปริริ ริ ม ริ มาณ 1 ตัตั ตั น ตั น แบบไม่ม่ ม่ ก ม่ กลัลั ลั บ ลั บกอง 1. นำนำ นำนำนำนำซัซั ซั ง ซั งข้ข้ ข้ าข้ าวโพดที่ที่ ที่ บ ที่ บดแล้ล้ ล้ วล้ วเทลงพื้พื้ พื้ น พื้ นที่ที่ ที่ ที่ ที่ ที่ ที่ เที่ เตรีรี รี ย รี ยมไว้ว้ ว้ สำว้ สำสำสำหรัรั รั บ รั บ วางกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั ก โดยวัวั วั ด วั ดขนาดให้ห้ ห้ มีห้ มี มี พื้มี พื้ พื้ น พื้ นที่ที่ ที่ที่ฐานกว้ว้ ว้ าว้ าง 2.5 เมตร และยาว 4 เมตร จากนั้นั้ นั้ น นั้ นจึจึ จึ ง จึ งเกลี่ลี่ ลี่ ย ลี่ ยให้ห้ ห้ กห้ กระจายไปทั่ทั่ ทั่ ว ทั่ ว โดยชั้ชั้ ชั้ น ชั้ นแรกรองด้ด้ ด้ วด้ วยซัซั ซั ง ซั งข้ข้ ข้ าข้ าวโพดบดหนาประมาณ 20 เซนติติ ติ เติ เมตร ให้ห้ ห้ สห้ สม่ำม่ำ ม่ำม่ำ เสมอ สำสำสำสำหรัรั รั บ รั บการขึ้ขึ้ ขึ้ น ขึ้ นกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ จะขึ้ขึ้ ขึ้ น ขึ้ นกองเป็ป็ป็ นป็ นลัลั ลั ก ลั กษณะ รูรู รู ป รู ปพีพี พี รพี ระมิมิ มิ ดมิ ดหัหั หั ว หั วตัตั ตั ด ตั ด หน้น้า น้น้กว้ว้ ว้ าว้ าง 2.5 เมตร ยาว 4 เมตร และ สูสู สู ง สู ง 1 - 1.3 เมตร โดยขั้ขั้ ขั้ น ขั้ นตอนที่ที่ ที่ สำที่ สำสำสำคัคั คั ญ คั ญสามารถอธิธิ ธิ บ ธิ บายได้ด้ ด้ด้ดัดั ดั ง ดั งนี้นี้ นี้นี้ 8
2. ใส่ส่ ส่ มู ส่ มู มู ล มู ลวัวั วั ว วั วลงไปด้ด้ ด้ วด้ วยอัอั อั ต อั ตราส่ส่ ส่ ว ส่ วน 4 : 1 (ประมาณความหนาของมูมู มู ล มู ลวัวั วั ว วั วไว้ว้ ว้ ที่ ว้ ที่ ที่ที่5 เซนติติ ติ เ ติ เมตร) และ ตามด้ด้ ด้ วด้ วยการโรยปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ ยูยู ยู เ ยู เรีรี รี ย รี ย ลงไปให้ห้ ห้ สห้ สม่ำม่ำ ม่ำม่ำ เสมอ 3. รดน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำจุจุ จุ ลิ จุ ลิ ลิ น ลิ นทรีรี รี ย์ รี ย์ ย์ ที่ ย์ ที่ ที่ ช่ที่ ช่ ช่ ว ช่ วยย่ย่ ย่ อ ย่ อยการหมัมั มั ก มั กจากสารเร่ร่ ร่ ง ร่ งซุซุ ซุ ป ซุ ปเปอร์ร์ ร์ร์ พ.ด. ที่ที่ ที่ เ ที่ เตรีรี รี ย รี ยมไว้ว้ ว้ ลว้ ลงไปให้ห้ ห้ ชุ่ห้ ชุ่ชุ่มชุ่ ทั้ทั้ ทั้ ง ทั้ งชั้ชั้ ชั้ น ชั้ นอย่ย่ ย่ า ย่ างสม่ำม่ำ ม่ำม่ำ เสมอ 9
4. ทำทำทำทำการขึ้ขึ้ ขึ้ น ขึ้ นกองสลัลั ลั บ ลั บชั้ชั้ ชั้ น ชั้ นตามขั้ขั้ ขั้ น ขั้ นตอน 1 ถึถึ ถึ ง ถึ ง 3 ไปเรื่รื่ รื่ อ รื่ อย ๆ โดยทำทำทำทำให้ห้ ห้ เห้ เป็ป็ป็ น ป็ นรูรู รู ป รู ปทรงพีพี พี ร พี ระมิมิ มิ ด มิ ดหัหั หั ว หั วตัตั ตั ด ตั ด จนได้ด้ ด้ คด้ ความสูสู สู ง สู ง ประมาณ 1 - 1.3 เมตร (ประมาณ 6 - 7 ชั้ชั้ ชั้ น ชั้ น) ลัลั ลั ก ลั กษณะกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ ที่ที่ ที่ ขึ้ ที่ ขึ้ ขึ้ น ขึ้ นกองเสร็ร็ ร็ จ ร็ จแล้ล้ ล้ วล้ วที่ที่ ที่ ค ที่ ความสูสู สู ง สู ง 1 - 1.3 เมตร 10
5. เมื่มื่ มื่ อ มื่ อขึ้ขึ้ ขึ้ น ขึ้ นกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ เสร็ร็ ร็ จ ร็ จจึจึ จึ ง จึ งรดน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำให้ห้ ห้ ชุ่ห้ ชุ่ชุ่มชุ่ ตามด้ด้ ด้ วด้ วยการคลุลุ ลุ ม ลุ มฟางเพื่พื่ พื่ อ พื่ อป้ป้อ ป้ อ ป้ งกักั กั น กั นน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำระเหย การคลุลุ ลุ ม ลุ มฟางกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั กเพื่พื่ พื่ อ พื่ อรัรั รั ก รั กษาความชื้ชื้ ชื้ น ชื้ นในกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ 11
กองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั กที่ที่ ที่ ค ที่ คลุลุ ลุ ม ลุ มฟางเสร็ร็ ร็ จ ร็ จแล้ล้ ล้ วล้ ว 12
การดูดู ดู แ ดู แลรัรั รั ก รั กษา 1. รดน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำวัวั วั น วั นละ 1 ครั้รั้ รั้ ง รั้ ง พยายามให้ห้ ห้ กห้ กองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ มีมี มี ค มี ความชื้ชื้ ชื้ น ชื้ นเสมอ 13
2. ทุทุ ทุ ก ทุ ก 10 วัวั วั น วั น ให้ห้ ห้ นำห้ นำ นำนำ นำนำไม้ม้ ม้ ม ม้ มาแทงกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ ให้ห้ ห้ เห้ เป็ป็ป็ น ป็ นรูรู รู ถึ รู ถึ ถึ ง ถึ งด้ด้ ด้ าด้ านล่ล่ ล่ า ล่ าง จากนั้นั้ นั้ น นั้ นจึจึ จึ ง จึ งเติติ ติ ม ติ มน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำหมัมั มั ก มั กจากหัหั หั ว หั วเชื้ชื้ ชื้ อ ชื้ อ อีอี อี . อี .เอ็อ็ อ็ ม อ็ ม. แล้ล้ ล้ วล้ วกลบปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั ก 14
4. นำนำ นำนำ นำนำกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ ที่ที่ ที่ ผ ที่ ผสมแล้ล้ ล้ วล้ วมาผึ่ผึ่ ผึ่ ง ผึ่ งไว้ว้ ว้ว้ประมาณ 3 - 4 วัวั วั น วั น เสร็ร็ ร็ จ ร็ จแล้ล้ ล้ วล้ วจึจึ จึ ง จึ งนำนำ นำนำ นำนำไปใช้ช้ ช้ไช้ด้ด้ ด้ด้ 15 3. เมื่มื่ มื่ อ มื่ อกองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ อายุยุ ยุ ค ยุ ครบ 60 - 70 วัวั วั น วั น หยุยุ ยุ ด ยุ ดรดน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำ สัสั สั ง สั งเกตว่ว่ ว่ า ว่ ากองปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ ย่ย่ ย่ อ ย่ อยสลายเป็ป็ป็ น ป็ นสีสี สี น้ำ สี น้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำตาล เนื้นื้ นื้นื้ อ นื้ อยุ่ยุ่ยุ่ยุ่ เสร็ร็ ร็ จ ร็ จแล้ล้ ล้ วล้ วจึจึ จึ ง จึ งพลิลิ ลิ ก ลิ กผสมกองด้ด้ ด้ วด้ วยพลั่ลั่ ลั่ ว ลั่ ว
16 ปุ๋ปุ๋ย ปุ๋ ย ปุ๋ หมัมั มั ก มั กจากซัซั ซั ง ซั งข้ข้ ข้ าข้ าวโพด โดยเกษตรกร ต.บ้บ้ บ้ าบ้ านค่ค่ ค่ า ค่ า อ.เมืมื มื อ มื อง จ.ลำลำลำลำปาง
ขั้ขั้ ขั้ น ขั้ นตอนการเตรีรี รี ย รี ยมน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำหมัมั มั ก มั ก อีอี อี . อี .เอ็อ็ อ็ ม อ็ ม. จากหัหั หั ว หั วเชื้ชื้ ชื้ อ ชื้ อ อีอี อี . อี .เอ็อ็ อ็ ม อ็ ม ขั้นตอนในการเตรียมน้ำ หมักจากหัวเชื้อ อี.เอ็ม. เป็นการเตรียม หัวเชื้อ อี.เอ็ม. เพื่อฉีดเข้าไปในกองปุ๋ย ปุ๋ หมัก ทุก 10 วัน ซึ่งขั้นตอน ที่สำ คัญของการเตรียมน้ำ หมัก อี. เอ็ม. เพื่อเร่งในการย่อยสลาย กองปุ๋ย ปุ๋ หมัก โดยมีวัสดุการเตรียมน้ำ หมัก และ ขั้นตอนที่สำ คัญ ดังนี้ 1. กากน้ำ ตาล ประมาณ 10 ช้อนโต๊ะ 2. น้ำ ตาลทรายแดง ประมาณ 10 ช้อนโต๊ะ 3. หัวเชื้อจุลินทรีย์ อี. เอ็ม. ประมาณ 10 ฝา 4. น้ำ สะอาดไม่มีคลอรีน ประมาณ 10 ลิตร 17
3. ขั้ขั้ ขั้ น ขั้ นตอนการเตรีรี รี ย รี ยมน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำหมัมั มั ก มั ก อีอี อี . อี . เอ็อ็ อ็ ม อ็ ม. 1. น้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำสะอาดไม่ม่ ม่ มี ม่ มี มี คมี คลอรีรี รี นรี น ใส่ส่ ส่ใส่ นถัถั ถั ง ถั งปริริ ริ ม ริ มาณ 10 ลิลิ ลิ ตลิ ตร ผสมกากน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำตาล 10 ช้ช้ ช้ อช้ อนโต๊ต๊ ต๊ ะ ต๊ ะ ลงไป แล้ล้ ล้ วล้ วคนให้ห้ ห้ กห้ กากน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำตาลละลายผสมกักั กั บ กั บน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำ 18
2. เทน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำตาลทรายแดง 10 ช้ช้ ช้ อช้ อนโต๊ต๊ ต๊ ะ ต๊ ะ ลงไปในน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำสะอาดที่ที่ ที่ ผ ที่ ผสมกากน้ำน้ำ น้ำน้ำ น้ำน้ำตาล แล้ล้ ล้ วล้ วคนให้ห้ ห้ เห้ เข้ข้ ข้ าข้ ากักั กั น กั น 3. ผสมหัหั หั ว หั วเชื้ชื้ ชื้ อ ชื้ อจุจุ จุ ลิ จุ ลิ ลิ น ลิ นทรีรี รี ย์ รี ย์ ย์ย์10 ฝา ลงไป คนส่ส่ ส่ ว ส่ วนผสมให้ห้ ห้ เห้ เข้ข้ ข้ าข้ ากักั กั น กั น เสร็ร็ ร็ จ ร็ จแล้ล้ ล้ วล้ วกรอกใส่ส่ ส่ ข ส่ ขวดพลาสติติ ติ ก ติ กขวดละ 1 ลิลิ ลิ ต ลิ ตร พัพั พั ก พั กทิ้ทิ้ ทิ้ ง ทิ้ งไว้ว้ ว้ว้ 19
เกณฑ์ปุ๋ย ปุ๋ อินทรีย์เพื่อการควบคุมคุณภาพ 20
การทำ ปุ๋ยหมักจากซังข้าวโพด ตำ บลบ้านค่า อำ เภอเมือง จังหวัดลำ ปาง