หนังสือเรียนอิเล็กทรอนิกส์ รายวิชา ประวัติศาสตร์ รหัสวิชา ส22104 หน่วยการเรียนรู้ที่ 1 อาณาจักรอยุธยา ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เรื่อง การเมืองการปกครอง นางนงนุช ตราผักแว่น ตำแหน่ง ครู วิทยฐานะ ครูชำนาญการพิเศษ โรงเรียนโชคชัยสามัคคี อำเภอโชคชัย จังหวัดนครราชสีมา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษานครราชสีมา สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ
คำนำ หนังสือเรียนอิเล็กทรอนิกส์ จัดทำขึ้นเพื่อใช้ประกอบการ จัดการเรียนการสอนรายวิชา ประวัติศาสตร์ รหัสวิชา ส22104 หน่วยการเรียนรู้ที่ 1 อาณาจักรอยุธยา ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 โดยจัดแบ่งเนื้อหาเป็น 5 เล่ม ดังนี้ เล่มที่ 1 การสถาปนาอาณาจักรอยุธยา เล่มที่ 2 การเมืองการปกครอง เล่มที่ 3 สังคมและเศรษฐกิจ เล่มที่ 4 ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ เล่มที่ 5 ภูมิปัญญา วัฒนธรรมไทยและบุคคลสำคัญ หนังสือเรียนอิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้ ผู้เรียนสามารถเรียนรู้ด้วย ตนเองตามธรรมชาติ และเต็มตามศักยภาพของแต่ละคน โดยได้ วิเคราะห์หลักสูตร มาตรฐานการเรียนรู้ ตัวชี้วัด กำหนดเนื้อหา ศึกษาค้นคว้าข้อมูลจากหนังสือและแหล่งเรียนรู้ต่าง ๆ เช่นอินเตอร์เน็ต นำมาจัดทำหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ตามกระบวนการพัฒนา โดยได้ผ่าน การตรวจสอบของผู้เชี่ยวชาญทุกขั้นตอน หลังจากศึกษาด้วยตนเองจบ แล้ว ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจความเป็นมาของชาติไทย วัฒนธรรม ภูมิปัญญาไทย มีความรัก ความภูมิใจและธำรงความเป็นไทย และ สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ ผู้จัดทำหนังสืออิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้ คงเป็นประโยชน์แก่ผู้เรียน และผู้สนใจนำไปพัฒนาการเรียนรู้ต่อไป สารบัญ เรื่อง หน้า คำนำ ก สารบัญ ข คำแนะนำการใช้หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ ค มาตรฐานการเรียนรู้ตัวชี้วัด จุดประสงค์ ง แบบทดสอบก่อนเรียน 1 เส้นเวลา (Timeline) 3 การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนต้น 4 การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนกลาง 16 การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนปลาย 21 การเสียกรุงครั้งที่ 1 และการกอบกู้เอกราช 23 การเสียกรุงครั้งที่ 2 และการกอบกู้เอกราช 27 แบบทดสอบหลังเรียน 31 บรรณานุกรม 37 ก ข
คำแนะนำการใช้หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ 1. หนังสือเรียนอิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้ เป็นหนังสือเรียนสำหรับให้ นักเรียนศึกษาด้วยตนเอง 2. นักเรียนควรทดสอบก่อนเรียน ก่อนศึกษากรอบเนื้อหาของ หนังสือเรียนเล่มนี้ 3. หนังสือเรียนอิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้ เป็นเรื่องย่อย ๆ บรรจุใน กรอบต่อเนื่องกัน 4. ให้นักเรียนศึกษาเนื้อหาตามกรอบเนื้อหาตามลำดับ ไม่ควร ข้ามกรอบ เพราะอาจทำให้ได้องค์ความรู้อย่างมาถูกต้องและไม่ สมบูรณ์ 5. นักเรียนจะผ่านจุดประสงค์เรียนรู้เมื่อนักเรียนสามารถตอบ แบบทดสอบหลังเรียนได้ร้อยละ 80 ขึ้นไป มาตรฐานการเรียนรู้ส 4.3 เข้าใจความเป็นมาของชาติไทยวัฒนธรรม ภูมิปัญญาไทย มีความรัก ความภูมิใจและธำรงความเป็นไทย ตัวชี้วัด ม2/1 วิเคราะห์พัฒนาการของอาณาจักรอยุธยา และธนบุรี ในด้านต่างๆ จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. อธิบายพัฒนาการด้านการเมืองการปกครองของ อาณาจักรอยุธยาได้ 2. สรุปผังการปกครองของอาณาจักรอยุธยาสมัยตอนต้น ตอนกลางและตอนปลายได้ 3. วิเคราะห์สาเหตุการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1 ครั้งที่ 2 และการกอบกู้เอกราชได้ 4. มีคุณลักษณะอันพึงประสงค์ด้านรักความเป็นไทยได้ ค ง
แบบทดสอบก่อนเรียน คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อใด เมื่อทำข้อสอบเสร็จแล้ว คลิกปุ่มส่งคำตอบ 1. ศูนย์กลางการปกครองในสมัยกรุงศรีอยุธยาคือเมืองใด ก. เมืองราชธานี ข. เมืองลูกหลวง ค. เมืองหน้าด่าน ง. เมืองพระยามหานคร 2. ในสมัยอยุธยาตอนต้นกรมใดที่มีหน้าที่ดูแลทุกข์สุขของ ราษฎร ปราบปรามโจรผู้ร้าย ก. กรมวัง ข. กรมนา ค. กรมคลัง ง. กรมเวียง 3. ใครทำหน้าที่ดูแลกิจการทหารทั้งราชอาณาจักร ก. สมุหนายก ข. สมุหกลาโหม ค. พระมหาอุปราช ง. พระยาพระคลัง 4. เมืองใดเป็นเมืองหน้าด่านที่สำคัญในสมัยอยุธยา ก. เมืองลพบุรี ข. เมืองสุโขทัย ค. เมืองเชียงใหม่ ง. เมืองพิษณุโลก 5. หัวเมืองใดที่ทางกรุงศรีอยุธยาให้ชนพื้นเมืองปกครองตนเอง ก. เมืองชั้นใน ข. เมืองหน้าด่าน ค. เมืองชั้นนอก ง. เมืองประเทศราช 1 2
5.เพราะเหตุผลใดสำคัญที่สุดที่ทำให้สมเด็จ พระบรมไตรโลกนาถต้องปรับปรุงการปกครองครั้งใหญ่ ก. ต้องการปรับปรุงประเทศให้ทันสมัย ข. เพราะชาวตะวันตกเข้ามาติดต่อค้าขายมากขึ้น ค. ได้รับคำแนะนำจากชาวยุโรป และทรงศึกษาจากยุโรป ง. กรุงศรีอยุธยาได้ขยายอาณาเขตกว้างขวางและมีอำนาจ มากขึ้น 7. กรุงศรีอยุธยาเสียกรุงครั้งแรกเมื่อปีใด ก. 2111 ข. 2112 ค. 2127 ง. 2135 8. ผู้กอบกู้อิสรภาพให้ไทยในการเสียกรุงครั้งแรกคือใคร ก. พระองค์ขาว ข. เจ้าฟ้าไชย ค. พระองค์ดำ ง. เจ้าทองลัน 9. อะไรเป็นปัจจัยที่เป็นสาเหตุแห่งความเสื่อมของอาณาจักร อยุธยา ก. ความเข้มแข็งของอาณาจักรพม่า ข. ความขัดแย้งเรื่องผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ค. การแย่งชิงอำนาจของขุนนางและเจ้านาย ง. ถูกทุกข้อ 10. ข้อใดกล่าวถูกต้องเกี่ยวกับการปกครองในสมัยพระเพทราชา ก. สมุหนายกมีอำนาจบังคับบัญชาทหารในฝ่ายใต้ ข. สมุหกลาโหมมีอำนาจบังคับบัญชาทหารของฝ่ายเหนือ ค. กิจการทหารทางฝ่ายใต้อยู่ในการดูแลของสมุหกลาโหม ง. กิจการพลเรือนของฝ่ายเหนืออยู่ภายใต้การดูแลของ สมุหกลาโหม 3 4
สมัยอยุธยาตอนกลาง สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ปฏิรูปการปกครอง เส้นเวลา (Timeline) การเมืองการปกครองของอาณาจักรอยุธยา การปกครองของไทยในสมัยอยุธยาได้รับอิทธิพลทางวัฒนธรรม แนวคิดนี้จากอินเดียผ่านเขมร (ขอม) มีการปกครองแบบสมบูรณญา สิทธิราชย์ หรือราชาธิปไตย โดยมีพัฒนาการตามลำดับต่อไปนี้ พ.ศ.1893 – พ.ศ.1991 พ.ศ. 1991 – พ.ศ. 2072 พ.ศ. 2072 –พ.ศ. 2310 สมัยอยุธยาตอนต้น สมัยอยุธยาตอนปลาย พ.ศ. 2091 กบฏท้าวศรีสุดาจันทร์ พ.ศ. 2112 เสียกรุงครั้งที่ 1 พ.ศ. 1991 – พ.ศ. 2031 พ.ศ. 2131 พระองค์ดำกอบกู้เอกราช พ.ศ. 2231 พระเพทราชาปฏิรูปการ ปกครอง พ.ศ. 2310 เสียกรุงครั้งที่ 2 5 6
ปัจจัยที่ส่งผลให้อาณาจักรอยุธยามีพัฒนาการด้าน การเมืองการปกครอง 1. สถาบันพระมหากษัตริย์ อาณาจักรอยุธยามีพระมหากษัตริย์เป็นผู้มีพระราชอำนาจสูงสุด ในการปกครอง พระองค์ทรงเป็นองค์ประมุขของอาณาจักร ทรงเป็น จอมทัพ เป็นเจ้าแผ่นดิน เจ้าชีวิต รวมทั้งเป็นเจ้าของศักดินาทั้งปวง เป็น ผู้นำทางสังคม เป็นศูนย์รวมจิตใจของประชาชน และมีพระปรีชา สามารถ ทำให้อาณาจักรอยุธยามีความมั่นคง 2. นโยบายทางการเมือง การสร้างเอกภาพให้กับอาณาจักรโดยการแผ่ขยายอำนาจไปยัง ดินแดนอื่น ๆ ขยายอำนาจไปทางใต้เพื่อประโยชน์ทางเศรษฐกิจและ การค้า อุดมสมบูรณ์ด้วยดีบุก เป็นเมืองท่าค้าขาย เช่น เมือง นครศรีธรรมราช มะละกา การขยายอำนาจไปทางตะวันตกเพราะเป็นที่ตั้งเมืองท่าที่พ่อค้า อินเดีย เปอร์เซียเดินทางมาค้าขาย เช่น เมืองทวาย มะริด ะนาวศรี การขยายอำนาจไปยังดินแดนข้างเคียง เพื่อต้องการของป่าแร่ ธาตุ กำลังคน โดยการกวาดต้อนผู้คนกลับมาอยุธยา ต้องการสร้าง คามเข้มแข็งให้อาณาจักร และตามแนวคิด จักพรรดิราช คือ พระราชาผู้เป็นใหญ่เหนือพระราชาทั้งปวง 7 8
3. การเจริญสัมพันธไมตรี การเจริญสัมพันธไมตรีกับนานาชาติ ส่วนใหญ่เพื่อประโยชน์ ทางเศรษฐกิจและการค้า ความมั่นคงของราชอาณาจักร มีการนำ วัฒนธรรมของต่างชาติมาปรับใช้ 4. การจัดระเบียบการปกครองและการควบคุมไพร่พล มีการใช้ระบบศักดินาในการควบคุมกำลังไพร่พล โดยผ่านการควบคุม ให้อยู่ภายใต้การสังกัดกรมกองต่าง กิจกรรมที่ 1 คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. กรุงศรีอยุธยาได้รับอิทธิพลทางการปกครองมาจากที่ใด ก. จีน ข. ขอม ค. ญี่ปุ่น ง. ฝรั่งเศส 2. ข้อใดเป็นการขยายอาณาเขตของกรุงศรีอยุธยาตามแนวคิด จักรพรรดิราช ก. ต้องการเป็นใหญ่เหนือราชาทั้งปวง ข. ต้องการเมืองท่าเพื่อเป็นเครือข่ายการค้า ข. ต้องการสร้างอำนาจเพื่อคานอำนาจตะวันตก ค. ต้องการกำลังคนและเครื่องราชบรรณาการเพื่อ ประโยชน์ทางการเมือง 9 10 101 110 110
การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนต้น พ.ศ.1893–พ.ศ.1991 การจัดการปกครองสมัยอยุธยาตอนต้น ตั้งแต่รัชกาลสมเด็จ พระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ถึงรัชกาลพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) เป็นรูปแบบการปกครองที่ได้รับอิทธิพลจากเขมรและ สุโขทัยในลักษณะต่อไปนี้ การปกครองส่วนกลาง พระมหากษัตริย์ พระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขสูงสุดบริหาร ราชอาณาจักร โดยประทับอยู่ที่ราชธานีซึ่งเป็นศูนย์กลางการปกครอง ทั้งหมดของอาณาจักร พระเจ้าอู่ทองแต่งตั้งเสนาบดี 4 ตำแหน่งดูแล ที่เรียกว่า จตุสดมภ์ - จตุสดมภ์ เวียง วัง คลัง นา มีขุนเวียง เป็นผู้ดูแล มีหน้าที่ รักษา ความสงบ สุขของ ราษฎร มีขุนวัง เป็นผู้ดูแล เป็นหัวหน้า ฝ่าย ราช สำนักการ พิจารณา พิพากษา คดี มีขุนคลัง เป็นผู้ดูแล มีหน้าที่ รักษา ผลประโยช น์ของ แผ่นดินที่ ได้จากการ เก็บส่วย อากร มีขุนนา เป็น เจ้าหน้าที่ ดูแลการ ทำไร่ นา และสะสม เสบียง อาหารของ พระนคร 11 12
การปกครองหัวเมือง เมืองหน้าด่าน ทั้ง 4 ด้าน ใช้เวลาในการเดินทางมาถึง ราชธานีภายใน 2 วัน บางเมืองยังมีฐานะเป็นเมืองลูกหลวงให้เชื้อ พระวงศ์ชั้นสูงไปปกครอง การบริหารราชการแผ่นดินส่วนหัวเมือง เป็นการปกครองหัว เมืองที่อยู่ภายนอกราชธานี และมิใช่เมืองหน้าด่านและเมืองลูกหลวง ทางราชธานีเปิดโอกาสให้หัวเมืองชั้นนอกเขตราชธานี ปกครองตัวเองได้ แต่ต้องสวามิภักดิ์ต่อกษัตริย์อยุธยา การบริหารจัดการราชการแผ่นดินส่วนหัวเมือง อาจแบ่งได้เป็น หัวเมืองชั้นใน ชั้นนอก และหัวเมืองประเทศราช ดังนี้ หัวเมืองชั้นใน มักจะเป็นเมืองที่อยู่ไม่ไกลจากราชธานี ทางราชธานีจะแต่งตั้งผู้รั้ง และคณะกรรมการเมืองไปปกครองโดยตรง เช่น เมืองราชบุรี สิงห์บุรี ชัยนาท เป็นต้น หัวเมืองชั้นนอก เป็นเมืองที่อยู่ห่างไกลออกไปจากราชธานี ผู้ปกครองเมืองส่วน ใหญ่สืบทอดตำแหน่งเจ้าเมืองทางสายโลหิตจากพ่อ สู่ลูก รวมทั้งมี จตุสดมภ์ เช่นเดียวกับราชธานี และไม่ต้องส่งเครื่องราชบรรณาการแก่ ราชธานี แต่ต้องเกณฑ์แรงงานไปช่วยราชการตามที่ราชธานีกำหนด หัวเมืองประเทศราช มีการปกครองเป็นอิสระแก่ตนเองแต่ทั้งนี้ต้องมีความจงรักภักดี ต่อพระมหากษัตริย์อยุธยาด้วยการส่งเครื่องราชบรรณาการไปถวายตาม วาระ เช่น ต้นไม้เงิน ต้นไม้ทอง หัวเมืองประเทศราชอาจจะเป็นเมือง ของชนต่างเชื้อชาติ ภาษา แต่บางเมือง เป็นของกลุ่มคนไทยที่ราชธานี ให้การรับรอง เช่น เมืองนครศรีธรรมราช สุโขทัย เป็นต้น 13 14
กิจกรรมที่ 2 คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. ในสมัยอยุธยาตอนต้นกรมใดที่มีหน้าที่ดูแลทุกข์สุขของ ราษฎร ปราบปรามโจรผู้ร้าย ก. กรมวัง ข. กรมนา ค. กรมคลัง ง. กรมเวียง 2. ผู้รั้ง หมายถึงผู้ปกครองในเมืองใด ก. หัวเมืองชั้นใน ข. หัวเมืองชั้นนอก ค. หัวเมืองประเทศราช ง. หัวเมืองอาณานิคม 3. ข้อใด ไม่ใช่ เมืองหน้าด่านในสมัยอยุธยาตอนต้น ก. ลพบุรี ข. สุโขทัย ค. สุพรรณบุรี ง. นครนายก การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนกลาง พ.ศ.1991-พ.ศ.2072 การจัดการปกครองสมัยอยุธยาตอนกลาง ตั้งแต่สมัยสมเด็จ พระบรมไตรโลกนาถ ถึง สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 หลังจากที่ได้ผนวก เอาอาณาจักรสุโขทัยมาเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอยุธยาใน พ.ศ. 2006 มีลักษณะสำคัญ 2 ประการคือ 1. จัดการรวมอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง 2. แยกกิจการฝ่ายพลเรือนกับฝ่ายทหารออกจากกัน ทั้งนี้เพื่อให้เกิดความเป็นระเบียบเรียบร้อย มากขึ้น และเพื่อให้สอดคล้องกับสภาพของอาณาจักร ที่ขยายกว้างออกไป การปกครองแบบเก่ายังหละหลวม ควบคุมดูแลเมืองในส่วนภูมิภาคได้ไม่ทั่วถึง บรรดาเมืองต่างๆ เบียดบัง รายได้จากภาษีอากรไว้ ทำให้ราชธานีได้รับผลประโยชน์ไม่เต็มที่ นอกจากนั้นในระยะที่มีการผลัดแผ่นดิน พระหากษัตริย์พระองค์ใหม่ ทรงเข้มแข็ง มีอำนาจ ก็จะไม่มีปัญหาทางการปกครอง การปกครองส่วนกลาง สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โปรดฯให้มีตำแหน่ง สมุหกลาโหม รับผิดชอบด้านการทหาร นอกจากนี้ยังได้ทรงตั้งหน่วยงานเพิ่มขึ้นมา อีก 2 กรม คือ 15 16
กรมมหาดไทย มีพระยาจักรีศรีองครักษ์เป็นสมุหนายก มีฐานะ เป็นอัครมหาเสนาบดี มีหน้าที่ควบคุมกิจการพลเรือน ดูแลจตุสดมภ์ กรมกลาโหม มีพระยามหาเสนาเป็นสมุหพระกลาโหม มีฐานะ เป็นอัครมหาเสนาบดีมีหน้าที่ควบคุมกิจการทหาร ตรวจตราการทหาร เกณฑ์ไพร่พลในยามมีศึก ยามสงบรวบรวมผู้คน อาวุธ เตรียมพร้อม นอกจากนี้ใน 4 กรมจตุสดมภ์ที่มีอยู่แล้ว ทรงให้มีการปรับปรุง เสียใหม่ โดยตั้งเสนาบดีขึ้นมาควบคุมและรับผิดชอบในแต่ละกรมคือ กรมเมือง (เวียง มีพระนครบาลเป็นเสนาบดี กรมวัง มีพระธรรมาธิกรณ์เป็นเสนาบดี กรมคลัง มีพระโกษาธิบดีเป็นเสนาบดี กรมนา มีพระเกษตราธิการเป็นเสนาบดี ในสมัยพระบรมไตรโลกนาถ ได้มีการตรากฎหมายว่าด้วยศักดินาขึ้น และใช้มาจนถึงยุคกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น การปกครองส่วนภูมิภาค สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงยกเลิกการปกครองแบบเดิม ทั้งหมด แล้วจัดระบบใหม่ดังนี้ หัวเมืองชั้นใน ยกเลิกเมืองหน้าด่านแล้วเปลี่ยนเป็นเมืองชั้นใน มีฐานะเป็นเมือง จัตวา ผู้ปกครองเมืองเหล่านี้เรียกว่า ผู้รั้ง พระมหากษัตริย์จะเป็นผู้ แต่งตั้งขุนนางในกรุงศรีอยุธยา ทำหน้าที่ผู้รั้งเมือง ต้องรับคำสั่งจากใน ราชธานีไปปฏิบัติเท่านั้นไม่มีอำนาจในการปกครองโดยตรง หัวเมืองชั้นนอก (เมืองพระยามหานคร) เป็นหัวเมืองที่อยู่ภายนอกราชธานีออกไป จัดเป็นหัวเมืองชั้นตรี โท เอก ตามขนาดและความสำคัญของหัวเมืองนั้น เมืองเหล่านี้ มีฐานะเดียวกันกับหัวเมืองชั้นใน คือขึ้นอยู่ในการปกครองจากราชธานี เท่านั้น หัวเมืองประเทศราช ยังให้มีการปกครองเหมือนเดิม มีเจ้าเมืองเป็นคนในท้องถิ่นนั้น ส่วนกลางจะไม่เข้าไปยุ่งเกี่ยวในด้านการปกครอง แต่ต้องส่งเครื่องราช บรรณาการมาถวาย การปกครองส่วนท้องถิ่น แบ่งการปกครองเป็นหน่วยย่อย โดยแบ่งเป็น 1. บ้าน หรือหมู่บ้าน มีผู้ใหญ่บ้าน มีผู้ว่าราชการเมือง เป็นหัวหน้า จากการเลือกตั้งจากหลายบ้าน 2. ตำบล เกิดจากหลายๆ หมู่บ้านรวมกันมีกำนันเป็น หัวหน้ามีบรรดาศักดิ์เป็น พัน 3. แขวง เกิดจากหลายๆ ตำบลรวมกัน มีหมื่นแขวงเป็น ผู้ปกครอง 4. เมือง เกิดจากหลายๆ แขวงรวมกัน มีผู้รั้งหรือ พระยามหานครเป็นผู้ปกครอง 17 18
ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ได้มีการปรับปรุงระเบียบการปกครองทางด้านการทหาร ได้แก่ 1. จัดตั้งกรมสุรัสวดี (สัสดี) เพื่อขึ้นทะเบียนไพร่พล และพิธีการ เกณฑ์ไพร่พลเพื่อให้ทราบว่ามีกำลังไพร่พลมากน้อยเพียงใด 2. สร้างตำราพิชัยสงคราม ซึ่งเป็นตำราที่ว่าด้วยการจัดทัพ การเดินทัพ การตั้งค่าย การจู่โจมและการตั้งรับ ส่วนหนึ่งของตำรา ได้มาจากทหารอาสาชาวโปรตุเกส 3. การทำพิธีทุกหัวเมือง ซักซ้อมความพร้อมเพรียงเพื่อสำรวจ จำนวนไพร่พล (คล้ายกับพิธีถวายสัตย์ปฏิญาณต่อธงชัยเฉลิมพลใน ปัจจุบัน) กิจกรรมที่ 3 คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. เพราะเหตุผลใดสำคัญที่สุดที่ทำให้สมเด็จพระบรมไตร โลกนาถต้องปรับปรุงการปกครองครั้งใหญ่ ก. ต้องการปรับปรุงประเทศให้ทันสมัย ข. เพราะชาวตะวันตกเข้ามาติดต่อค้าขายมากขึ้น ค. ได้รับคำแนะนำจากชาวยุโรป และทรงศึกษาจากยุโรป ง. กรุงศรีอยุธยาได้ขยายอาณาเขตกว้างขวางและมีอำนาจ มากขึ้น 2. ใครทำหน้าที่ดูแลกิจการทหารทั้งราชอาณาจักร ก. สมุหนายก ข. สมุหกลาโหม ค. พระมหาอุปราช ง. พระยาพระคลัง 3. เมืองใดที่ถูกยกเลิกในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ก. เมืองลูกหลวง ข. เมืองหน้าด่าน ค. เมืองประเทศราช ง. เมืองพระยามหานคร 19 20
การเมืองการปกครองสมัยอยุธยาตอนปลาย พ.ศ.2072-พ.ศ.2310 สมัยอยุธยาตอนปลาย เริ่มในสมัยพระเพทราชา สมัยนี้ยึดการ ปกครองแบบสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ รวมอำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง ทรงปรับปรุงแต่ได้แบ่งแยกอำนาจสมุหกลาโหมและสมุหนายกเสียใหม่ แต่การกำหนดอำนาจบังคับบัญชาดูแลกิจการทั้งสองฝ่ายตามเขตพื้นที่ ซึ่งเป็นการถ่วงดุลอำนาจของขุนนางด้วยกัน เพื่อป้องกันการแย่งชิง อำนาจ ดังนี้ กิจกรรมที่ 4 คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. จุดมุ่งหมายหลักในการปฏิรูปการปกครองในสมัยอยุธยาตอน ปลายคืออะไร ก. ป้องกันการแย่งชิงอำนาจ ข. สร้างความเข้มแข็งในอาณาจักร ค. ลดอำนาจของขุนนางและเชื้อพระวงศ์ ง. ให้อิสระในการปกครองตนเองของราษฎร 2. ในสมัยอยุธยาตอนปลายสมุหกลาโหมมีอำนาจบังคับบัญชา ส่วนใด ก. หัวเมืองฝ่ายใต้ ข. หัวเมืองฝ่ายเหนือ ค. ดูแลกิจการจตุสดมภ์ออก ง. หัวเมืองชายทะเลด้านตะวัน สมุหกลาโหม สมุหนายก ควบคุมดูแลกิจการทหารใน ราชธานีดูแลหัวเมืองฝ่ายใต้ ทั้งหมดทั้งที่เป็นฝ่ายทหาร และพลเรือน กรมสังกัดฝ่าย ทหาร ดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งหมดที่ เป็นฝ่ายทหารและพลเรือน มี อำนาจควบคุมดูแลกิจการ จตุสดมภ์ในราชธานี -กรมนครบาล -กรมวัง -กรมคลัง ดูและหัวเมือง ชายทะเลด้านตะวันออก(ทหาร+ พลเรือน) -กรมนา 21 22
การเสียกรุงครั้งที่ 1 และการกอบกู้เอกราช ในสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิได้ทำสงครามกับพระเจ้า บุเรงนอง พระเจ้าสิบทิศแห่งราชวงศ์ตองอูของพม่า คือสงคราม ช้างเผือก ในปี พ.ศ. 2106 ผลปรากฏว่าอยุธยาเป็นฝ่ายพ่ายแพ้ อยุธยา จึงต้องเสียช้างเผือกไปถึง 4ช้าง อันเป็นผลมาจากความต้องการของพระ เจ้าบุเรงนองซึ่งต้องการได้กรุงศรีอยุธยาเป็นประเทศราชและอาจถือได้ ว่าเป็นผลสืบเนื่องมาจากสงครามช้างเผือก ที่ทรงตีกรุงศรีอยุธยาไม่ สำเร็จ สมัยสมเด็จพระมหินทราธิราช อาณาจักรอยุธยา พระเจ้าบุเรงนอง (พระเจ้าสิบทิศ)อาณาจักรตองอู รบกัน ใน พ.ศ. 2111-2112 หลังสงครามช้างเผือกพระมหาจักรพรรดิเตรียมรับศึก จากพม่า สร้างสัมพันธไมตรีกับพระเจ้าไชยเชษฐาธิราช กษัตริย์อาณาจักรล้านช้าง เกิดความขัดแย้งภายในกรุงศรีอยุธยาระหว่างสมเด็จ พระมหินทราธิราช พระราชโอรสพระองค์ที่สอง ในสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิ กับพระมหาธรรมราชา เจ้าเมือง พิษณุโลก ปรากฏว่าพระมหาธรรมราชาป้องกันเมืองไว้ได้ อยุธยาอ่อนแอลง ไทยขาดกำลังใจต่อสู้เนื่องจากสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิสวรรคตในขณะบัญชาการศึก พระมหินทราธิราชขึ้นครองราชย์ เป็นพระมหินทราธิราช 23 24
กิจกรรมที่ 5 คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. กรุงศรีอยุธยาเสียกรุงครั้งที่ 1 เมื่อใด ก. พ.ศ. 2010 ข. พ.ศ. 2111 ค. พ.ศ. 2112 ง. พ.ศ. 2310 2. เพราะเหตุใดทำให้กรุงศรีอยุธยาเสียกรุงครั้งที่ 1 ก. สถาบันกษัตริย์อ่อนแอ ข. คนไทยแตกความสามัคคี ค. จีนให้การช่วยเหลือชาติศัตรู 4. พม่าได้รับการช่วยเหลือจากชาติตะวันตก 3. ผู้กอบกู้อิสรภาพให้ไทยในการเสียกรุงครั้งแรกคือใคร ก. เจ้าทองลัน ข. เจ้าฟ้าไชย ค. พระองค์ดำ ง. พระองค์ขาว พระเจ้าบุเรงนองถือเอาโอกาสที่อยุธยาอ่อนแอแต่งตั้ง พระมหาธรรมราชาเป็นเจ้าประเทศราชของกรุงหงสาวดี ปกครองเมืองพิษณุโลกและหัวเมืองฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2111 พระเจ้าบุเรงนองยกทัพมาตี กรุงศรีอยุธยาโดยใช้พระยาจักรี ซึ่งเป็นแม่ทัพไทยเป็นไส้ศึกให้แก่พม่า อาณาจักรตองอูได้รับชัยชนะ กรุงศรีอยุธยาตกเป็น เมืองขึ้นของอาณาจักรตองอูพม่ากวาดต้อนชาวไทยไปเป็น เชลยจำนวนมากรวมสมเด็จพระมหินทราธิราชและพระบรม วงศานุวงศ์ไปด้วยแต่ต่อมาพระองค์ประชวรและสวรรคต ระหว่างทาง พระมหาธรรมราชาขึ้นครองราชย์เป็นกษัตริย์ แห่งกรุงศรีอยุธยาและทรงขอพระนเรศวรจากพระเจ้า บุเรงนองเพื่อให้กลับมาดำรงตำแหน่ง พระมหาอุปราชาและ ให้ครองเมืองพิษณุโลก พระเจ้านันทบุเรงออกอุบายกำจัดพระ นเรศวร เนื่องจากเกรงว่าจะเป็นภัยแก่พม่าในอนาคต การประกาศอิสรภาพ ในปีพ.ศ.2127สมเด็จพระนเรศวร มหาราชขณะดำรงพระยศเป็นพระมหาอุปราชหลั่งทักษิโณทก ได้ประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง พ้นจากการเป็นประเทศราช ของพม่าตั้งแต่บัดนั้น (รวมเวลาที่เป็นเมืองขึ้นของพม่า 15 ปี) 25 26 25
การเสียกรุงครั้งที่ 2 และการกอบกู้เอกราช กรุงศรีอยุธยาตกเป็นของพม่าครั้งที่ 2 ใน ปี 2310 รบกัน ใน พ.ศ. 2310 สมัยสมัยพระเจ้าเอกทัศน์ อาณาจักรอยุธยา สมัยพระเจ้ามังระ พม่า สาเหตุ 1. คนไทยแตกความสามัคคีชนชั้นปกครองบาดหมางกันเอง ทำให้การเมืองการปกครองอ่อนแอ และเสื่อมโทรมลง 2. ขาดผู้นำที่เข้มแข็ง เพราะว่างเว้นจากสงครามมานาน 3. ขาดแคลนเสบียงอาหารขาดกระสุนดินดำปืนใหญ่กำลัง ไพร่พลเหนื่อยล้า และขาดขวัญกำลังใจ เนื่องจาก กองทัพ พม่าปิดล้อมกรุงศรีอยุธยาเป็นเวลานาน 4. การปรับเปลี่ยนกลยุทธ์การรบของพม่า ด้วยการยกมาตี อยุธยาทั้งทางเหนือและทางใต้ โดยกวาดต้อนผู้คน เสบียง อาหารเข้าล้อมเมืองทั้งฤดูแล้งและฤดูน้ำหลาก 5. พม่าส่งไส้ศึกเข้ามาสืบความลับในกองทัพของอยุธยา ผลจากสงคราม พม่าเผาทำลายกรุงศรีอยุธยา และกวาดต้อนเชลยไป เป็นจำนวนมากพม่าเกิดสงครามกับจีนจึงต้องนำกำลังทัพใหญ่ กลับไปยังแผ่นดินพม่าเหลือไว้เพียงแต่กองทัพย่อยส่วนหนึ่งซึ่ง มีสุกี้พระนายกองควบคุมอยู่ที่ค่ายโพธิ์สามต้นเกิดชุมนุมคนไทย ขึ้นหลายชุมนุม ผู้นำตามหัวเมืองต่างก็ตั้งตัวเป็นใหญ่ผลของ สงครามไทยตกเป็นเมืองขึ้นของพม่านาน 1 ปี 2 เดือน 27 28
กิจกรรมที่ 6 คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. กรุงศรีอยุธยาเสียกรุงครั้งที่ 2 เมื่อใด ก. พ.ศ. 2112 ข. พ.ศ. 2117 ค. พ.ศ. 2308 ง. พ.ศ. 2310 2. อะไรเป็นปัจจัยที่เป็นสาเหตุแห่งความเสื่อมของอาณาจักร อยุธยา ก. ความเข้มแข็งของอาณาจักรพม่า ข. ความขัดแย้งเรื่องผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ค. การแย่งชิงอำนาจของขุนนางและเจ้านาย ง. ถูกทุกข้อ การกอบกู้เอกราช ผู้กอบกู้เอกราชได้สำเร็จ คือพระยาตาก ควบคุมกำลังคนฝ่า วงล้อมพม่าตั้งแต่ก่อนเสียกรุงศรีอยุธยา ลี้ภัยทางหัวเมือง ชายฝั่งตะวันออกและไปตั้งมั่นอยู่ที่เมืองจันทบุรีพระยาตาก ควบคุมกำลังพลเพื่อกลับมาไล่กองทัพพม่าที่ค่ายโพธิ์สามต้น ฆ่าสุกี้พระนายกองเสียชีวิต จากนั้นได้ปราบชุมนุมคนไทย เพื่อ รวบรวมคนไทยให้เป็นปึกแผ่น พระยาตากสำรวจความ เสียหายของกรุงศรีอยุธยาและเห็นว่ายากแก่การบูรณะจึง ตัดสินใจย้ายเมืองหลวงไปยังกรุงธนบุรี และปราบดาภิเษกขึ้น เป็นสมเด็จพระบรมราชาที่ 4 30 29
แบบทดสอบหลังเรียน คำชี้แจง ให้นักเรียนเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อใด เมื่อทำข้อสอบเสร็จแล้ว คลิกปุ่มส่งคำตอบ 1. ใครทำหน้าที่ดูแลกิจการทหารทั้งราชอาณาจักร ก. สมุหนายก ข. สมุหกลาโหม ค. พระมหาอุปราช ง. พระยาพระคลัง 2. ศูนย์กลางการปกครองในสมัยกรุงศรีอยุธยาคือเมืองใด ก. เมืองราชธานี ข. เมืองลูกหลวง ค. เมืองหน้าด่าน ง. เมืองพระยามหานคร 3. กรุงศรีอยุธยาเสียกรุงครั้งแรกเมื่อปีใด ก. 2111 ข. 2112 ค. 2127 ง. 2135 4. อะไรเป็นปัจจัยที่เป็นสาเหตุแห่งความเสื่อมของ อาณาจักร อยุธยา ก. ความเข้มแข็งของอาณาจักรพม่า ข. ความขัดแย้งเรื่องผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ค. การแย่งชิงอำนาจของขุนนางและเจ้านาย ง. ถูกทุกข้อ 5. หัวเมืองใดที่ทางกรุงศรีอยุธยาให้ชนพื้นเมืองปกครองตนเอง ก. เมืองชั้นใน ข. เมืองหน้าด่าน ค. เมืองชั้นนอก ง. เมืองประเทศราช 6. ในสมัยอยุธยาตอนต้นกรมใดที่มีหน้าที่ดูแลทุกข์สุขของ ราษฎร ปราบปรามโจรผู้ร้าย ก. กรมวัง ข. กรมนา ค. กรมคลัง ง. กรมเวียง 31 32
7. เมืองใดเป็นเมืองหน้าด่านที่สำคัญในสมัยอยุธยา ก. เมืองลพบุรี ข. เมืองสุโขทัย ค. เมืองเชียงใหม่ ง. เมืองพิษณุโลก 8. ผู้กอบกู้อิสรภาพให้ไทยในการเสียกรุงครั้งแรกคือใคร ก. พระองค์ขาว ข. เจ้าฟ้าไชย ค. พระองค์ดำ ง. เจ้าทองลัน 9. ข้อใดกล่าวถูกต้องเกี่ยวกับการปกครองในสมัยพระเพทราชา ก. สมุหนายกมีอำนาจบังคับบัญชาทหารในฝ่ายใต้ ข. สมุหกลาโหมมีอำนาจบังคับบัญชาทหารของฝ่ายเหนือ ค. กิจการทหารทางฝ่ายใต้อยู่ในการดูแลของสมุหกลาโหม ง. กิจการพลเรือนของฝ่ายเหนืออยู่ภายใต้การดูแลของ สมุหกลาโหม 10. เพราะเหตุผลใดสำคัญที่สุดที่ทำให้สมเด็จพระบรมไตร โลกนาถต้องปรับปรุงการปกครองครั้งใหญ่ ก. ต้องการปรับปรุงประเทศให้ทันสมัย ข. เพราะชาวตะวันตกเข้ามาติดต่อค้าขายมากขึ้น ค. ได้รับคำแนะนำจากชาวยุโรป และทรงศึกษาจากยุโรป ง. กรุงศรีอยุธยาขยายอาณาเขตกว้างขวางและมีอำนาจมาก 33 34
แบบบันทึกกิจกรรม เรื่อง การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา แบบทดสอบก่อนเรียน ข้อ ก ข ค ง 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 แบบบันทึกกิจกรรมที่ 1 ข้อ ก ข ค ง 1 2 แบบบันทึกกิจกรรมที่ 2 ข้อ ก ข ค ง 1 2 3 แบบบันทึกกิจกรรมที่ 3 ข้อ ก ข ค ง 1 2 3 แบบบันทึกกิจกรรมที่ 4 ข้อ ก ข ค ง 1 2 แบบบันทึกกิจกรรมที่ 5 ข้อ ก ข ค ง 1 2 3 แบบบันทึกกิจกรรมที่ 6 ข้อ ก ข ค ง 1 2 แบบทดสอบหลังเรียน ข้อ ก ข ค ง 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ชื่อ......................................................ชั้น........................เลขที่......... 35 36
บรรณานุกรม ณรงค์ พ่วงพิศ และวุฒิชัย มูลศิลป์. คู่มือครู ประวัติศาสตร์ ม. 2. กรุงเทพฯ : อักษรเจริญทัศน์, 2551. วิทยา ปานะบุตร. คู่มือเตรียมสอบ สังคมศึกษา ศาสนา และ วัฒนธรรม O-NET ม. 1-2-3. กรุงเทพฯ : พ.ศ. พัฒนาจำกัด, 2557. สุชาดา วราหพันธ์ และถนิมใจ สมุทวณิช. หนังสือเสริมฝึก ประสบการณ์ ประวัติศาสตร์ 2. นนทบุรี : เอมพันธ์ จำกัด, 2554. สถาบันพัฒนาคุณภาพวิชาการ (พว.). ชุดกิจกรรมพัฒนาการคิด ประวัติศาสตร์ ม. 2. กรุงเทพฯ : พัฒนา คุณภาพวิชาการ(พว.), 2558. บัณฑิตแนะแนว. คัมภีร์พิชิตข้อสอบ สังคมศึกษา. กรุงเทพฯ : รุ่งเรืองสาส์นการพิมพ์ : 2558. สถาบันพัมนาคุณภาพวิชาการ(พว.). คู่มือครู ประวัติศาสตร์ 2. กรุงเทพฯ : พัฒนาคุณภาพวิชาการ(พว.), 2554. ประสิทธิ์ เอื้อตระกูลวิทย์. หนังสือเรียน รายวิชาพื้นฐาน ประวัติศาสตร์ 2. นนทบุรี : เอมพันธ์ จำกัด, 2558. นิคม สุมงคล. คู่มือเตรียมสอบ สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ม. 2. กรุงเทพฯ : ไฮเอ็ดพับลิชชิ่ง, 2559. นิคม สุมงคล. คู่มือเตรียมสอบ NT ม. 2 สังคมศึกษา ศาสนา และ วัฒนธรรม . กรุงเทพฯ : ไฮเอ็ดพับ ลิชชิ่ง, 2537. https://docs.google.com/dเสียกรุงครั้งที่ 2 http://www.komkid.comบุเรงนอง http://952502848579321446.weebly.com/ https://th.wikipedia.org/wikiการเสียกรุงครั้งที่ 1 http://historytactic.blogspot.com/2015/08/blog-post_25.html การเมืองการปกครอง https://my.dek-d.com/beau/writer/viewlongc.php?id=565889&chapter=2 แผนที่อินเดียhttp://i-nomad.com/2012/old-maps-of-siam-andsurrounding-countries/ ttps://thongvieng.files.wordpress.comแบบทดสอบ http://oknation.nationtv.tv/blog/marryjen/2008/06/25/entry2การเสียกรุงครั้งที่ 1 37 38