เครื่องนมัสการกระบะ

เร่อื ง เครื่องนมัสการกระบะ

จัดทาโดย นายสถาพร ทศั นยิ ม
นกั วชิ าการวฒั นธรรม

กลมุ่ อานวยการพิธกี ารศพท่ไี ดร้ บั พระราชทาน ท่ี 4 ฉะเชิงเทรา
สานกั งานวัฒนธรรมจังหวดั ฉะเชิงเทรา

1

เครอ่ื งนมสั การกระบะ

บทนา

การบชู าเปน็ การแสดงความเคารพต่อบุคคลท่ีควรบูชาหรือส่ิงศักดิ์สิทธ์ิ ในทางของพระพุทธศาสนา
แบ่งการบูชาไว้ ๒ อย่าง คือ ๑. อามิสบูชา หมายถึง การบูชาด้วยส่ิงของ ธูป เทียน ดอกไม้ หรือปัจจัย ๔
เป็นต้น ๒.ป ฏิบัติบูชา ห มายถึง ก ารบูชาด้วย กา รปฏิบัติ รักษาศีล บาเพ็ญภาวนา เป็ นต้ น
เครอื่ งนมัสการกระบะจงึ เป็นการบชู าบุคคลท่ีควรบชู าหรอื สิง่ ศกั ดิ์สทิ ธิ์ตามความเชื่อของคนไทย มีความสาคัญ
ในพธิ ีตา่ งๆ ไมว่ ่าจะเป็น งานพระราชพธิ ี งานพระราชกุศล งานราชพิธี หรืองานราษฎร์พิธี เป็นเครื่องจุดบูชา
ในพิธีต่างๆ ท้ังงานมงคลและงานอวมงคล เพื่อเป็นการแสดงถึงความเคารพต่อบุคคลหรือส่ิงนั้น
การบชู าเป็นส่งิ ที่องค์สมเดจ็ พระสมั มาสมั พุทธเจา้ ตรสั ไว้ใน มงคลสตู รบทหน่ึงวา่ “ปชู า จ ปชู ะนียานงั เอตมั มัง
คะละมุตตะมัง” แปลวา่ การบชู าบุคคลท่ีควรบูชา เป็นมงคลอย่างยิ่ง ฉะน้ันการบูชาเป็นการยกย่องคุณงาม
ความดีของบคุ คลทีค่ วรยกย่อง เพ่ือแสดงใหช้ นรุ่นหลังได้เห็นและประพฤติตาม

ปจั จบุ ันน้ีเครอ่ื งนมสั การถือว่าเปน็ ส่วนหนงึ่ ของการบชู าในประเทศไทย นับตง้ั แตอ่ ดตี จนมาถึงปจั จบุ นั
สว่ นมากมใี นเฉพาะพิธที ่ีเป็นทางการ ไมว่ า่ จะเป็น ราชพิธี รฐั พิธี ศาสนพธิ ี และราษฏรพิธี เครื่องนมสั การน้ันมี
หลายชนิด แต่จะขอหยบิ ยกเครือ่ งนมัสการกระบะ

ท้ังน้ีกลุ่มอานวยการพิธีการศพที่ได้รับพระราชทานท่ี ๔ ฉะเชิงเทรา สานักงานวัฒนธรรมจังหวัด
ฉะเชงิ เทรา จึงไดร้ วบรวมและนาเสนอเครอื่ งนมัสการกระบะ เพ่อื ใหเ้ ปน็ องค์ความรู้แก่เจ้าหน้าที่ปฏบิ ตั งิ านพิธี
และบุคคลท่ีมีความสนใจทจี่ ะนาไปศกึ ษาตอ่ ไป

ความหมาย/คาจากัดความ

เครื่องนมัสการ คือ เคร่ืองสักการะการบูชาแสดงความเคารพ ยกย่อง บุคคลหรือส่ิงเคารพ มีการ
ยึดถอื กันมาต้งั แตค่ รั้งโบราณซ่งึ แฝงไปดว้ ยคตธิ รรมและความหมาย การบชู าเปน็ การแสดงออกถงึ ความเคารพ
สูงสุดต่อบุคคลที่ควรเคารพ ในประเทศไทยน้ันการบูชาล้วนแล้วแต่มีความละเอียดอ่อนและงดงามในการ
แสดงออกถึงการบชู า การแสดงออกถงึ ความละเอยี ดของประเทศไทยอกี อยา่ งหนึง่ นน้ั ก็คือ “เครื่องนมัสการ”
เคร่ืองนมัสการน้ันมีด้วยกันอยู่สองประเภท คือ เคร่ืองนมัสการของหลวง และเคร่ืองนมัสการของราษฎร
การเคารพบูชาใดๆต่างมีธรรมเนียมท่ียึดถือกันมาแต่ครั้นโบราณ แฝงไว้ตามแต่ อารยธรรมอยู่อย่างเสมอ
ในประเทศไทยนั้น ธรรมเนียมการเคารพบูชาล้วนแล้วแต่มีความละเอียดอ่อน และความหมาย เม่ือกล่าวถึง
ธรรมเนียมการจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการ ของบุคคลท่ัวไปน้ัน โดยนัยยะแล้วอาจไม่มีอะไรมากไปกว่า
การตระเตรยี ม ดอกไม้ ธูป เทียน หากแต่เม่อื กลา่ วถงึ “เครอื่ งนมสั การ” ปฏิบัติกันเป็นธรรมเนียมอยู่แต่คร้ัน
ต้นรัตนโกสินทรจ์ ะพบว่า ความหมายและการจดั ลาดับความสาคญั ของเครื่องนมัสการมีมากกว่า ดอกไม้ ธูป
เทยี น หากแตย่ ังตอ้ งคานงึ ถึงปจั จัยต่าง ๆ อันประกอบไปด้วย ผจู้ ุดเครือ่ งนมสั การ สิง่ ท่จี ะจดุ นมสั การ สถานท่ี
ทีจ่ ะจุดเคร่ืองนมัสการ

2

เน้ือเรอ่ื ง

เคร่ืองนมสั การกระบะ มี 2 ชนดิ คือ
๑. เคร่ืองนมัสการกระบะถม ประกอบดว้ ย กระบะถมทองย่อมุมไม้สิบสอง 1 ใบ เชิงทองคา 8 เชิง
สาหรบั ปักธูประกา 4 เทียน 4 พานทองคา 8 สาหรับใส่พ่มุ ขา้ วตอก 4 พมุ่ ดอกไม้ 4 ใช้สาหรบั พระอนวุ งศ์ชน้ั
พระองค์เจ้า ทรงจุดนมัสการ และยังใช้สาหรับพระมหากษัตริย์ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จเจ้าฟ้า
ทรงจุดนมัสการในงานอย่างไม่เปน็ ทางการตามหวั เมืองด้วย

รปู ภาพที่ ๑ มาจาก https://www.facebook.com/ PikulKnowledgeCenter/
photos/a.108243524577380/107663987968667
๒. เคร่ืองนมสั การกระบะมุก ประกอบด้วย กระบะมกุ ย่อมุมไมส้ ิบสอง 1 ใบ เชิงแก้ว 5 เชิง สาหรับ
ปักธูประกา 1 เทียน 4 พานเชิงใส่พุ่มดอกไม้ 4 เครื่องนมัสการกระบะมุกน้ีใช้สาหรับพระมหากษัตริย์
และพระบรมวงศานุวงศ์ ทรงจุดนมัสการพระพุทธรูปในงานพระศพเจ้านายท่ีมิได้ประดิษฐาน
บนพระมหาปราสาท ใช้สาหรับทรงจุดที่เตียงสวดพระอภิธรรม เคร่ืองนมัสการนี้ สามัญชนสามารถ
ใชจ้ ดุ นมัสการได้

รูปภาพท่ี ๒

3

การจุดเครื่องกระบะมุกในการปฏิบัตงิ านพิธี
๑. เจ้าหน้าทส่ี ่งเทียนชนวนใหป้ ระธาน ประธานทาการจุดเทียนเลม่ แรก ทางด้านซ้ายมอื ของประธาน

ไปทางด้านขวามอื จดุ เรียงมา เลม่ ท่ี ๒ เลม่ ท่ี ๓ เลม่ ท่ี ๔ ตามลาดับ
๒. เมือ่ ประธานจดุ เทยี นครบแล้ว ให้มาจุดธูปไม้ระกาตรงกลาง
๓. ประธานจุดเสรจ็ เจา้ หน้าที่รบั เทียนชนวน ประธานทาการไหวร้ ะดบั ๑ แลว้ กลบั ไปนัง่ ที่

บทสรุป

เครื่องนมัสการกระบะ เป็นศิลปะที่สืบทอดกันมาต้ังแต่อดีตมาจนถึงปัจจุบัน เป็นเคร่ืองบูชาส่ิงท่ี
เคารพนับถือ สง่ิ ศักดิส์ ิทธิข์ องคนไทยมาตัง้ แตอ่ ดตี สร้างไว้เพื่อเป็นแนวทางในการแสดงอออกทางอามิสบูชา
คอื การบูชาดว้ ยวัตถุและสง่ิ ของ

4

บรรณานุกรม

สานกั งานวฒั นธรรมจงั หวัดนครศรีธรรมราช. (ม.ป.ป.). ค่มู อื ถา่ ยทอดองค์ความรู้แนวทางการปฏบิ ตั ิงานพธิ ี.
สืบคน้ เม่ือ ๒ กมุ ภาพันธ์ ๒๕๖๕, จาก https://www.m- culture.go.th/
nakhonsrithammarat/download/article/article_20211011095418.pdf

เรยี บเรยี งโดย นายสถาพร ทัศนยิ ม
นักวิชาการวฒั นธรรม

กลุ่มอานวยการพธิ ีการศพทไี่ ดร้ บั พระราชทานที่ 4 ฉะเชิงเทรา